Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1476 5189445 5123569 2026-08-29T22:15:38Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю артыкул. 5189445 wikitext text/x-wiki {{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750—1800 гг.)]] [[Файл:Літары_беларускай_арабіцы.svg|thumb|right|300px|Асноўныя літары і прынцыпы функцыянавання беларускай арабіцы<ref name="Seveleu-Dubrovnik">{{cite web |first=Maxime |last=Seveleu-Dubrovnik| title=The origin of the Belarusan Arabic alphabet | website=The Belarusian Arabic alphabet initiative at the FIAS | url=https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-url=https://archive.today/20230410152032/https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-date=2023-04-10 | url-status=live}}</ref>]] '''Беларускі арабскі алфавіт''', або '''беларуская арабіца''' (ва ўласным запісе — {{lang|be-Arab|بَلَرُصْقَيَ اَرَبِࢯَ}}) — прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх; Антановіч на падставе звестак 1557—1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10—12}}. У навуковай літаратуры выказвалася і гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татар магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40—41}}. Беларуская арабіца не існавала ізалявана ад астатняй пісьмовай культуры татар ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; сустракаліся таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6—7, 334—345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Графіка беларускіх і польскіх тэкстаў была вельмі блізкая, паколькі абедзве традыцыі развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII—XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}. == Гісторыя і паходжанне == Узнікненне беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}. Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў. Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}. [[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка, каля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}]] Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}. Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму. У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.<ref name="TEFSIR2022">Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.</ref> Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}. == Гісторыя даследавання == Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Восіпавічам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}. У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}. Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}. Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}. Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Канстанцінавіча Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі]], В. П. Дзямідчык, А. Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска<ref name="reviews">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.</ref>. З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}. Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.<ref name="TEFSIR2022"/> У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}. == Асаблівасці графікі і арфаграфіі == [[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]] Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення. Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. === Перадача зычных === Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|پ}}</span>) для [п], ''чэ'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|چ}}</span>) для [ч], ''жэ'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ژ}}</span>) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}. Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢯ}}</span>) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}. Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|و}}</span>); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме. Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ه}}</span>), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|غ}}</span>){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў. Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс. === Перадача галосных (вакалізм) === У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}. Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ا}}</span>) або ''айна'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ع}}</span>) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу. === Адлюстраванне фанетычных працэсаў === Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}. Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шадда]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}. Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы. <gallery mode="packed" heights="100px"> Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''<br>звычайна гук [э] / [а] Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''<br>гукі [і], [ы] Файл:00-Damma.png|'''Дамма'''<br>гукі [у], [о] Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''<br>адсутнасць галоснага Файл:00-Taschdid.svg|'''Шадда'''<br>падваенне зычнага </gallery> == Табліца адпаведнасці == {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0;" |+ Зычныя |- | {{ar2|ا}} | {{ar2|ب}} | {{ar2|پ}} | {{ar2|ت}} | {{ar2|ث}} | {{ar2|ج}} | {{ar2|چ}} | {{ar2|ح}} | {{ar2|د}} | {{ar2|ࢮ}} | {{ar2|ر}} | {{ar2|ز}} | {{ar2|ژ}} | {{ar2|ش}} | {{ar2|ࢯ}} | {{ar2|ص}} | {{ar2|ض}} | {{ar2|ط}} | {{ar2|غ}} | {{ar2|ف}} | {{ar2|ق}} | {{ar2|ك}} | {{ar2|ل}} | {{ar2|م}} | {{ar2|ن}} | {{ar2|ه}} | {{ar2|و}} | {{ar2|ي}} |- ! colspan="28" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | | b | p | tʹ | sʹ | dž | č | x | d | dzʹ | r | zʹ | ž | š | c | s | z | t | g | f | k | kʹ | l | m | n | h | v | j |- ! colspan="28" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | | б | п | ть | сь | дж | ч | х | д | дзь | р | зь | ж | ш | ц | с | з | т | кг | ф | к | кь | л | м | н | г | в | й |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ˈ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">б</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">п</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">дж</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ч</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">х</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">д</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">дз</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">р</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ж</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ш</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ц</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">г̣</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ф</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">к</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ќ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">л</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">м</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">н</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">г</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">в</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">й</span> |- | | <span style="font-family:Cambria"><small>b</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>p</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>tʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>sʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>dž</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>č</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>x</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>d</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>dʼzʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>r</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>zʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>ž</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>š</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>c</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>s</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>z</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>t</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>g</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>f</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>k</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>kʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>l</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>m</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>n</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>h</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>v</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>j</small></span> |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | | b | p | ť | ś | ǯ | č | x | d | ʒ | r | ź | ž | š | c | s | z | t | g | f | k | ḱ | l | m | n | h | w | j |- |} {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;" |+ Галосныя |- | {{ar2|◌َ}} | {{ar2|ا◌َ}} | {{ar2|اَ}} | {{ar2|ي◌َ}} | {{ar2|و◌َ}} | {{ar2|اَو}} | {{ar2|◌ُ}} | {{ar2|اُ}} | {{ar2|و◌ُ}} | {{ar2|اُو}} | {{ar2|◌ِ}} | {{ar2|اِ}} | {{ar2|ي◌ِ}} | {{ar2|اِي}} | {{ar2|◌ّ}} | {{ar2|◌ْ}} |- ! colspan="16" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | ◌e | ◌a | a | ◌ā | ◌o | o | ◌u, ◌ô | u, ô | ◌ū, ◌ō | ū, ō | ◌i | i | ◌ī | ī | ◌◌ | ◌ |- ! colspan="16" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | е | colspan="3" | а | colspan="2" | о | colspan="4" | у, о | colspan="4" | и, ы | | |- ! colspan="16" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">е</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̄</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">у</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̂</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӯ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̄</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">и</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӣ</span> | | |- | <span style="font-family:Cambria"><small>e</small></span> | colspan="3" | <span style="font-family:Cambria"><small>a</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>o</small></span> | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>u</span>, <span style="font-family:Cambria">o</small></span> | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>i</span>, <span style="font-family:Cambria">y</small></span> | | |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | e | colspan="2" | a | ā | colspan="2" | o | colspan="2" | u, o | colspan="2" | ū, ō | colspan="2" | i | colspan="2" | ī | | |- |} Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; <!--justify-content: center-->"> <div style="overflow:auto; margin-bottom: 1em"> {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;" |+ Зычныя |- | {{ar2|خ}} | {{ar2|ذ}} | {{ar2|ڛ}} | {{ar2|س}} | {{ar2|ظ}} | {{ar2|ع}} | {{ar2|ء}} | {{ar2|ى}} | {{ar2|ڬ}} | {{ar2|ڭ}} | {{ar2|ة}} |- ! colspan="11" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | x̣ | ẓʹ | s̱ʹ | ṣʹ | ẓ | ʽ | ʼ | j | g̣ | nʹ | ṭʹ |- ! colspan="11" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | х | зь | colspan="2" | сь | з | | | й | кг | нь | ть |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">х̇</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с̨̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з̣</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʼ</span> | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т́</span> |- | <span style="font-family:Cambria"><small>x</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>zʼ</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>sʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>z</small></span> | | | | <span style="font-family:Cambria"><small>tʼ</small></span> |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | x̱ | z̀ | s̱ | s̀ | ẕ | ʿ | ʾ | | g | ŋ | ṯ |- |} </div> {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;" |+ Галосныя |- | {{ar2|◌ٰ}} | {{ar2|ي◌ٰ}} | {{ar2|آ}} | {{ar2|عَا}} | {{ar2|عَ}} | {{ar2|عَو}} | {{ar2|عُ}} | {{ar2|عُو}} | {{ar2|وا◌ُ}} | {{ar2|عِ}} | {{ar2|ي◌ٖ}} |- ! colspan="11" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | ◌ȧ | ◌ā̇ | ã | ʽa | ʽe | ʽo | ʽu, ʽô | ʽū, ʽō | ◌ū̇, ◌ō̇ | ʽi | ◌ī̇ |- ! colspan="11" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | colspan="4" | а | е | о | colspan="3" | у, о | colspan="2" | и, ы |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̍</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̄̍</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̃</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽа</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽе</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽу</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо̂</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽӯ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо̄</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӯˈ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̄ˈ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽи</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӣ̩</span> |- | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>a</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>e</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>o</small></span> | colspan="3" | <span style="font-family:Cambria"><small>u</span>, <span style="font-family:Cambria">o</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>i</span>, <span style="font-family:Cambria">y</small></span> |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | a | | a | ʿa | ʿe | ʿo | ʿu, ʿo | ʿū, ʿō | | ʿi | |- |} </div> == Прыклад тэксту == Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}. {| class="wikitable" |- ! Беларуская кірыліца | Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва. |- ! [[Беларуская лацінка]] | Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva. |- ! Беларуская арабіца | dir="rtl"|<span style="font-size:130%;line-height:1.35;">{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}</span> |- ! Тлумачэнне | Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}} * {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} == Гл. таксама == * [[Арабскі алфавіт]] * [[Беларускія татары]] * [[Кітабы]] * [[Мінскі тафсір]] * [[Беларуская лацінка]] * [[Беларуская мова]] * [[Іслам у Рэчы Паспалітай]] * [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт) == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}} * [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.) * [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.) * [https://arabica.fias.fr/indexbe Праект па даследаванні беларускай арабіцы (FIAS)] (бел.) * [https://arabica.fias.fr/pages/origin-be Паходжанне беларускага арабскага алфавіта] * [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская арабіца| ]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] jyuutk0z4gyixsbo8cix2fcgehggmu5 5189451 5189445 2026-08-29T22:53:19Z АлесьНавіцкі90 162483 Удакладніў правапіс, імёны без ІпБ. 5189451 wikitext text/x-wiki {{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750—1800 гг.)]] [[Файл:Літары_беларускай_арабіцы.svg|thumb|right|300px|Асноўныя літары і прынцыпы функцыянавання беларускай арабіцы<ref name="Seveleu-Dubrovnik">{{cite web |first=Maxime |last=Seveleu-Dubrovnik| title=The origin of the Belarusan Arabic alphabet | website=The Belarusian Arabic alphabet initiative at the FIAS | url=https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-url=https://archive.today/20230410152032/https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-date=2023-04-10 | url-status=live}}</ref>]] '''Беларускі арабскі алфавіт''', або '''беларуская арабіца''' (ва ўласным запісе — {{lang|be-Arab|بَلَرُصْقَيَ اَرَبِࢯَ}}) — прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх; Антановіч на падставе звестак 1557—1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10—12}}. У навуковай літаратуры выказвалася і гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татар магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40—41}}. Беларуская арабіца не існавала ізалявана ад астатняй пісьмовай культуры татар ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; сустракаліся таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6—7, 334—345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Графіка беларускіх і польскіх тэкстаў была вельмі блізкая, паколькі абедзве традыцыі развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII—XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}. == Гісторыя і паходжанне == Узнікненне беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}. Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў. Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}. [[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка, напісанага пасля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]. Уверсе арабскім пісьмом паралельна пададзены турэцкія і беларускія назвы лікаў: тур. ''bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi'', бел. у транслітарацыі Антановіча — ''адзин, два, три, чатири, пац, шесц, сем''{{sfn|Антонович|1968|с=90—92}}]] Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}. Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму. У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.<ref name="TEFSIR2022">Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.</ref> Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}. == Гісторыя даследавання == Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}. У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}. Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}. Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}. Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]], Алесь Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска<ref name="reviews">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.</ref>. З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}. Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.<ref name="TEFSIR2022"/> У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}. == Асаблівасці графікі і арфаграфіі == [[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]] Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення. Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. === Перадача зычных === Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|پ}}</span>) для [п], ''чэ'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|چ}}</span>) для [ч], ''жэ'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ژ}}</span>) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}. Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢯ}}</span>) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}. Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|و}}</span>); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме. Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ه}}</span>), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|غ}}</span>){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў. Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс. === Перадача галосных (вакалізм) === У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}. Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ا}}</span>) або ''айна'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ع}}</span>) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу. === Адлюстраванне фанетычных працэсаў === Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}. Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шада]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}. Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы. <gallery mode="packed" heights="100px"> Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''<br>звычайна гук [э] / [а] Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''<br>гукі [і], [ы] Файл:00-Damma.png|'''Дама'''<br>гукі [у], [о] Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''<br>адсутнасць галоснага Файл:00-Taschdid.svg|'''Шада'''<br>падваенне зычнага </gallery> == Табліца адпаведнасці == {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0;" |+ Зычныя |- | {{ar2|ا}} | {{ar2|ب}} | {{ar2|پ}} | {{ar2|ت}} | {{ar2|ث}} | {{ar2|ج}} | {{ar2|چ}} | {{ar2|ح}} | {{ar2|د}} | {{ar2|ࢮ}} | {{ar2|ر}} | {{ar2|ز}} | {{ar2|ژ}} | {{ar2|ش}} | {{ar2|ࢯ}} | {{ar2|ص}} | {{ar2|ض}} | {{ar2|ط}} | {{ar2|غ}} | {{ar2|ف}} | {{ar2|ق}} | {{ar2|ك}} | {{ar2|ل}} | {{ar2|م}} | {{ar2|ن}} | {{ar2|ه}} | {{ar2|و}} | {{ar2|ي}} |- ! colspan="28" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | | b | p | tʹ | sʹ | dž | č | x | d | dzʹ | r | zʹ | ž | š | c | s | z | t | g | f | k | kʹ | l | m | n | h | v | j |- ! colspan="28" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | | б | п | ть | сь | дж | ч | х | д | дзь | р | зь | ж | ш | ц | с | з | т | кг | ф | к | кь | л | м | н | г | в | й |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ˈ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">б</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">п</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">дж</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ч</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">х</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">д</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">дз</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">р</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ж</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ш</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ц</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">г̣</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ф</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">к</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ќ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">л</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">м</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">н</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">г</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">в</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">й</span> |- | | <span style="font-family:Cambria"><small>b</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>p</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>tʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>sʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>dž</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>č</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>x</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>d</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>dʼzʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>r</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>zʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>ž</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>š</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>c</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>s</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>z</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>t</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>g</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>f</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>k</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>kʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>l</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>m</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>n</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>h</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>v</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>j</small></span> |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | | b | p | ť | ś | ǯ | č | x | d | ʒ | r | ź | ž | š | c | s | z | t | g | f | k | ḱ | l | m | n | h | w | j |- |} {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;" |+ Галосныя |- | {{ar2|◌َ}} | {{ar2|ا◌َ}} | {{ar2|اَ}} | {{ar2|ي◌َ}} | {{ar2|و◌َ}} | {{ar2|اَو}} | {{ar2|◌ُ}} | {{ar2|اُ}} | {{ar2|و◌ُ}} | {{ar2|اُو}} | {{ar2|◌ِ}} | {{ar2|اِ}} | {{ar2|ي◌ِ}} | {{ar2|اِي}} | {{ar2|◌ّ}} | {{ar2|◌ْ}} |- ! colspan="16" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | ◌e | ◌a | a | ◌ā | ◌o | o | ◌u, ◌ô | u, ô | ◌ū, ◌ō | ū, ō | ◌i | i | ◌ī | ī | ◌◌ | ◌ |- ! colspan="16" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | е | colspan="3" | а | colspan="2" | о | colspan="4" | у, о | colspan="4" | и, ы | | |- ! colspan="16" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">е</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̄</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">у</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̂</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӯ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̄</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">и</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӣ</span> | | |- | <span style="font-family:Cambria"><small>e</small></span> | colspan="3" | <span style="font-family:Cambria"><small>a</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>o</small></span> | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>u</span>, <span style="font-family:Cambria">o</small></span> | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>i</span>, <span style="font-family:Cambria">y</small></span> | | |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | e | colspan="2" | a | ā | colspan="2" | o | colspan="2" | u, o | colspan="2" | ū, ō | colspan="2" | i | colspan="2" | ī | | |- |} Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; <!--justify-content: center-->"> <div style="overflow:auto; margin-bottom: 1em"> {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;" |+ Зычныя |- | {{ar2|خ}} | {{ar2|ذ}} | {{ar2|ڛ}} | {{ar2|س}} | {{ar2|ظ}} | {{ar2|ع}} | {{ar2|ء}} | {{ar2|ى}} | {{ar2|ڬ}} | {{ar2|ڭ}} | {{ar2|ة}} |- ! colspan="11" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | x̣ | ẓʹ | s̱ʹ | ṣʹ | ẓ | ʽ | ʼ | j | g̣ | nʹ | ṭʹ |- ! colspan="11" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | х | зь | colspan="2" | сь | з | | | й | кг | нь | ть |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">х̇</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с̨̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з̣</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʼ</span> | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т́</span> |- | <span style="font-family:Cambria"><small>x</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>zʼ</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>sʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>z</small></span> | | | | <span style="font-family:Cambria"><small>tʼ</small></span> |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | x̱ | z̀ | s̱ | s̀ | ẕ | ʿ | ʾ | | g | ŋ | ṯ |- |} </div> {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;" |+ Галосныя |- | {{ar2|◌ٰ}} | {{ar2|ي◌ٰ}} | {{ar2|آ}} | {{ar2|عَا}} | {{ar2|عَ}} | {{ar2|عَو}} | {{ar2|عُ}} | {{ar2|عُو}} | {{ar2|وا◌ُ}} | {{ar2|عِ}} | {{ar2|ي◌ٖ}} |- ! colspan="11" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | ◌ȧ | ◌ā̇ | ã | ʽa | ʽe | ʽo | ʽu, ʽô | ʽū, ʽō | ◌ū̇, ◌ō̇ | ʽi | ◌ī̇ |- ! colspan="11" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | colspan="4" | а | е | о | colspan="3" | у, о | colspan="2" | и, ы |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̍</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̄̍</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̃</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽа</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽе</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽу</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо̂</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽӯ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо̄</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӯˈ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̄ˈ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽи</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӣ̩</span> |- | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>a</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>e</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>o</small></span> | colspan="3" | <span style="font-family:Cambria"><small>u</span>, <span style="font-family:Cambria">o</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>i</span>, <span style="font-family:Cambria">y</small></span> |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | a | | a | ʿa | ʿe | ʿo | ʿu, ʿo | ʿū, ʿō | | ʿi | |- |} </div> == Прыклад тэксту == Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}. {| class="wikitable" |- ! Беларуская кірыліца | Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва. |- ! [[Беларуская лацінка]] | Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva. |- ! Беларуская арабіца | dir="rtl"|<span style="font-size:130%;line-height:1.35;">{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}</span> |- ! Тлумачэнне | Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}} * {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} == Гл. таксама == * [[Арабскі алфавіт]] * [[Беларускія татары]] * [[Кітабы]] * [[Мінскі тафсір]] * [[Беларуская лацінка]] * [[Беларуская мова]] * [[Іслам у Рэчы Паспалітай]] * [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт) == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}} * [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.) * [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.) * [https://arabica.fias.fr/indexbe Праект па даследаванні беларускай арабіцы (FIAS)] (бел.) * [https://arabica.fias.fr/pages/origin-be Паходжанне беларускага арабскага алфавіта] * [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская арабіца| ]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] jwdtc9rrptmrenwo9ure4h1nk4q5p35 5189453 5189451 2026-08-29T22:59:28Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гісторыя і паходжанне */ 5189453 wikitext text/x-wiki {{Short description|Алфавіт на аснове арабскага пісьма для запісу беларускай мовы}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|upright=1.35|Старонка з кітаба (каля 1750—1800 гг.)]] [[Файл:Літары_беларускай_арабіцы.svg|thumb|right|300px|Асноўныя літары і прынцыпы функцыянавання беларускай арабіцы<ref name="Seveleu-Dubrovnik">{{cite web |first=Maxime |last=Seveleu-Dubrovnik| title=The origin of the Belarusan Arabic alphabet | website=The Belarusian Arabic alphabet initiative at the FIAS | url=https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-url=https://archive.today/20230410152032/https://arabica.fias.fr/pages/origin-en | archive-date=2023-04-10 | url-status=live}}</ref>]] '''Беларускі арабскі алфавіт''', або '''беларуская арабіца''' (ва ўласным запісе — {{lang|be-Arab|بَلَرُصْقَيَ اَرَبِࢯَ}}) — прыстасаваная да [[Беларуская мова|беларускай мовы]] сістэма [[Арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], якой карысталіся [[Беларускія татары|татары Вялікага Княства Літоўскага]] ў сваёй рукапіснай традыцыі. Яе фарміраванне было звязана з пераходам татарскага насельніцтва ВКЛ ад цюркскіх моў да мясцовых славянскіх; Антановіч на падставе звестак 1557—1558 гадоў меркаваў, што першыя беларускія тэксты арабскім пісьмом маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=10—12}}. У навуковай літаратуры выказвалася і гіпотэза, што выкарыстанне арабскага пісьма для славянскай мовы татар магло пачацца ўжо ў XV стагоддзі{{sfn|Danecki|2011|с=40—41}}. Беларуская арабіца не існавала ізалявана ад астатняй пісьмовай культуры татар ВКЛ. У адных і тых жа рукапісных зборніках змяшчаліся тэксты на беларускай, польскай, арабскай і цюркскіх мовах; сустракаліся таксама тэксты з рознай ступенню беларуска-польскага моўнага змяшэння{{sfn|Антонович|1968|с=6—7, 334—345}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Графіка беларускіх і польскіх тэкстаў была вельмі блізкая, паколькі абедзве традыцыі развіваліся, перапісваліся і чыталіся ў адным татарска-мусульманскім асяроддзі{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. У аснове сістэмы ляжалі 28 літар класічнага арабскага алфавіта; разам з імі выкарыстоўваліся графемы, раней уведзеныя ў арабскае пісьмо іранцамі і цюркамі, а таксама дадатковыя знакі, створаныя татарамі ВКЛ для гукаў славянскіх моў{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Графіка і арфаграфія не былі цалкам уніфікаваныя: спосабы абазначэння асобных гукаў змяняліся ў часе, адрозніваліся паміж рукапісамі і маглі залежаць ад рэгіёна, моўных асаблівасцей пісца і яго знаёмства з іншымі арабскаграфічнымі пісьмовымі традыцыямі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Беларускамоўныя тэксты арабскім пісьмом вядомы ў рукапісах XVII—XX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}. == Гісторыя і паходжанне == Узнікненне беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом звязана з татарамі, якія пасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XIV—XV стагоддзях. Частка іх трапіла сюды як ваеннапалонныя, іншыя былі добраахвотнымі перасяленцамі; пазней татарскія паселішчы сталі сталай часткай этнічнай і канфесійнай структуры дзяржавы{{sfn|Антонович|1968|с=8—10}}. Пераход татар ВКЛ ад родных цюркскіх гаворак да славянскіх адбываўся паступова і неадначасова. Звесткі «Рысале-і татар-і лех» 1557—1558 гадоў дазволілі меркаваць, што значная частка ранейшых перасяленцаў да сярэдзіны XVI стагоддзя ўжо карысталася беларускай мовай; разам з тым іншыя крыніцы сведчаць пра захаванне цюркскай мовы ў часткі татар і пазней{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}. Сынкова вызначае мяжу XVI—XVII стагоддзяў як важны этап моўнага пераходу і адзначае, што да нас дайшлі славянскамоўныя татарскія тэксты, якія маглі быць створаны ўжо ў канцы XVI стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Беларуская мова стала не толькі мовай штодзённых зносін часткі татар, але і мовай перакладаў і тлумачэнняў рэлігійных тэкстаў. Пры гэтым арабская заставалася мовай [[Каран]]а, малітваў і мусульманскага культу, а ў рукапіснай культуры працягвалі функцыянаваць і цюркскія тэксты{{sfn|Антонович|1968|с=10—13}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—204}}. Так узнікла шматмоўная рукапісная традыцыя, у якой арабскае пісьмо служыла для некалькіх моў. Асноўнымі тыпамі рукапісаў былі [[Кітаб|кітабы]] — зборнікі рэлігійных, маральна-дыдактычных і апавядальных тэкстаў, [[Хамаілы|хамаілы]] — зборнікі малітваў і абрадавых тэкстаў, а таксама [[Тафсір|тэфсіры]] з перакладамі і тлумачэннямі Карана. Захаваліся таксама тэджвід, рукапісныя Караны з падрадковымі перакладамі, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і нават свецкі дзелавы дакумент — распіска 1759 года{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 383—384}}. У даследаваным у 1968 годзе корпусе было апісана 24 рукапісы: 8 кітабаў, 10 хамаілаў, 3 тэфсіры, 1 тэджвід, турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік і дзелавы дакумент; тры з іх адносіліся да XVII, дзевяць — да XVIII, адзінаццаць — да XIX і адзін — да XX стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=383—384}}. [[Файл:Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года.jpg|thumb|Старонка [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускага слоўніка-размоўніка]], напісанага пасля 1836 года; рукапіс ВЭМ-42, [[Нацыянальны музей Літвы]]. Уверсе арабскім пісьмом паралельна пададзены турэцкія і беларускія назвы лікаў: тур. ''bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi'', бел. у транслітарацыі Антановіча — ''адзин, два, три, чатири, пац, шесц, сем''{{sfn|Антонович|1968|с=90—92}}]] Турэцка-беларускі слоўнік-размоўнік першай паловы XIX стагоддзя асабліва паказальны для функцый беларускай мовы ў татарскім асяроддзі. Яго беларускі матэрыял адлюстроўвае народна-размоўную мову [[Слонім]]а і наваколля, а сам факт складання такога дапаможніка сведчыць, што беларуская выкарыстоўвалася не толькі пры перапісванні рэлігійнай літаратуры, але і як мова-пасярэднік пры вывучэнні турэцкай{{sfn|Антонович|1968|с=92—95}}. Беларускія і польскія тэксты маглі знаходзіцца ў адным рукапісе і нават быць перапісаны адной рукой. Сустракаюцца тэксты, у якіх беларускую і польскую аснову цяжка строга размежаваць: у польскіх паводле асновы тэкстах маглі выступаць беларускія асаблівасці, а ў беларускіх — паланізмы{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Таму беларускую арабіцу варта разглядаць як беларускую частку шырэйшай арабскаграфічнай рукапіснай культуры татар ВКЛ, а не як ізаляваную ад польскамоўнай традыцыі сістэму. У вядомых даследчыку рукапісах XVII стагоддзя беларускія тэксты колькасна пераважалі, прычым у шэрагу з іх польскія моўныя рысы амаль або цалкам адсутнічалі; у XVIII—XIX стагоддзях колькасць польскіх тэкстаў і паланізмаў у беларускіх тэкстах павялічвалася{{sfn|Антонович|1968|с=334—345}}. Разам з тым сучасныя даследаванні тэфсіраў паказваюць, што простая схема «спачатку толькі беларуская, а польская толькі з XVII стагоддзя» патрабуе ўдакладнення: праект TEFSIR разглядае польскі пераклад Карана як твор другой паловы XVI стагоддзя, хоць найранейшы вядомы захаваны рукапісны спіс польскамоўнага тэфсіра паходзіць з XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2015|с=202—204}}.<ref name="TEFSIR2022">Kulwicka-Kamińska J., Łapicz Cz. ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej''. T. 1—3. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2022.</ref> Графіка-арфаграфічная сістэма на працягу свайго існавання змянялася, аднак гэтыя змены не зводзяцца да простай замены «марфалагічнага» правапісу «фанетычным». Адрозненні паміж рукапісамі залежалі ад часу іх стварэння, рэгіёна, індывідуальнай практыкі перапісчыка і ўплыву вядомых яму арабскай або турэцкай арфаграфічных сістэм{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. У адных рукапісах напісанне было даволі паслядоўным, у іншых адны і тыя ж гукі маглі перадавацца некалькімі спосабамі{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Дыялектныя асаблівасці таксама не былі аднолькавымі для ўсёй рукапіснай спадчыны. У асобных помніках выяўляюцца рысы паўднёва-заходніх беларускіх гаворак, у іншых — гаворак на паўднёва-заходняй ускраіне полацкай групы і паўночна-заходняй ускраіне сярэднебеларускіх гаворак; з дыялектнай лакалізацыяй у некаторых выпадках суадносіліся нават спосабы абазначэння пачатковых галосных{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Некаторыя слонімскія рукапісы XIX стагоддзя, напрыклад, выяўляюць рысы гродзенска-баранавіцкай групы гаворак{{sfn|Антонович|1968|с=80—93}}. == Гісторыя даследавання == Першым еўрапейскім вучоным, які апісаў рукапіс літоўскіх татар, быў нямецкі ўсходазнавец Х. О. Фляйшэр: у 1838 годзе ён апублікаваў апісанне хамаіла. Аднак ён не распазнаў у поўнай меры характар татарскай пісьменнасці на беларускай мове, таму адкрыццё для навукі беларуска- і польскамоўнай татарска-мусульманскай рукапіснай традыцыі звычайна звязваюць з [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]]{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}. У 1857 годзе Мухлінскі ў кнізе «Исследование о происхождении и состоянии литовских татар» апублікаваў урыўкі беларускіх і польскіх тэкстаў з татарскіх рукапісаў і звярнуў увагу на значны аб'ём гэтай пісьмовай спадчыны{{sfn|Мухлинский|1857|с=29, 62—70}}. Некалькі рукапісаў з яго асабістай калекцыі пасля смерці даследчыка трапілі ў бібліятэку Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта{{sfn|Антонович|1968|с=3—4}}. Новы этап пачаўся ў першай трэці XX стагоддзя. У 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў у вёсцы [[Сорак Татар]] каля Вільні кітаб, пра які паведаміў у друку ў 1918 годзе; рукапіс, пазней вядомы як [[Кітаб Івана Луцкевіча]], прыцягнуў увагу філолагаў і гісторыкаў{{sfn|Антонович|1968|с=4, 30—38}}. Яго тэксты даследавалі і публікавалі [[Ян Станкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], а таксама Ігнацій Крачкоўскі, Аляксандр Самойлавіч, Якуб Шынкевіч і іншыя даследчыкі{{sfn|Антонович|1968|с=30—49, 352—383}}. Карскі разглядаў арабскаграфічныя рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай мовы і ў 1922 годзе апублікаваў асобны артыкул «Беларуская мова арабскім пісьмом»{{sfn|Карскі|1922|с=3—5}}. У 1920-я гады [[Віталь Вольскі]] вывучаў беларускія кітабы, іх графіку і моўныя асаблівасці, у тым ліку ў артыкулах «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. У 1933 годзе Ян Станкевіч выдаў працу «Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом». Ён шмат гадоў даследаваў кітаб Луцкевіча і апублікаваў значную частку яго тэкстаў, аднак лічыў гэты рукапіс помнікам XVI стагоддзя; пазней палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне дазволіла датаваць яго першай паловай XVIII стагоддзя{{sfn|Станкевіч|1933|с=13—24}}{{sfn|Антонович|1968|с=30—38, 383}}. Матэрыяламі Станкевіча карыстаўся таксама нарвежскі славіст [[Крысціян Станг]], які высока ацэньваў татарскія рукапісы як крыніцу па гісторыі беларускай гутарковай мовы, незалежную ад царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі{{sfn|Антонович|1968|с=368—369}}. Фундаментальным этапам стала манаграфія [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968). У ёй быў сістэмна апісаны значны корпус рукапісаў XVII—XX стагоддзяў, разгледжаны іх датаванне і дыялектная лакалізацыя, прааналізавана графіка і арфаграфія, а таксама прапанавана адзіная сістэма транслітарацыі для супастаўлення розных рукапісаў{{sfn|Антонович|1968|с=5—7, 178—351, 383—396}}. Кніга стала прадметам шэрагу рэцэнзій: у 1969—1971 гадах на яе адгукнуліся, сярод іншых, [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]], Алесь Каўрус і польская славістка Антаніна Абрэмбска-Яблоньска<ref name="reviews">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)''. Мінск, 1980. С. 164, № 1681.</ref>. З 1970-х гадоў вывучэнне рукапісаў развівалася як асобны міждысцыплінарны кірунак, пазней названы кітабістыкай. [[Шырын Акінэр]] даследавала лексіку і рэлігійную мову беларускамоўнага кітаба з [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]; вынікам яе шматгадовай працы стала, сярод іншага, манаграфія ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab'' (2009){{sfn|Akiner|1973|с=55—84}}{{sfn|Akiner|2009}}. [[Галіна Мішкінене]] займалася апісаннем, публікацыяй і даследаваннем рукапіснай спадчыны літоўскіх татар; у 2009 годзе выйшла падрыхтаванае ёю вялікае выданне кітаба Івана Луцкевіча{{sfn|Мишкинене|2009}}. Істотны ўклад у развіццё кітабістыкі зрабіў польскі славіст Чэслаў Лапіч, аўтар манаграфіі ''Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język)'' (1986), у якой сістэмна разглядаліся палеаграфія, графіка і мова татарскіх рукапісаў{{sfn|Łapicz|1986}}. У XXI стагоддзі даследаванні былі працягнуты міжнародным праектам TEFSIR пад кіраўніцтвам Ёаны Кульвіцкай-Камінскай і Чэслава Лапіча; у 2015 годзе быў выдадзены калектыўны том пра метадалогію даследавання тэфсіраў, а ў 2022 годзе — трохтомнае крытычнае выданне татарскага перакладу Карана з асобнымі тамамі каментарыя, факсіміле і транслітарацыі{{sfn|Kulwicka-Kamińska|Łapicz|2015}}.<ref name="TEFSIR2022"/> У Беларусі даследаванні рукапіснай спадчыны працягваюць супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] займаецца графікай, транслітарацыяй, каталагізацыяй і навуковым апісаннем арабскаграфічных рукапісаў, а [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] — крыніцазнаўчым, рэлігіязнаўчым і гісторыка-культурным вывучэннем татарскай рукапіснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}{{sfn|Сынкова|2015|с=203—212}}. У 2024 годзе пад іх навуковай рэдакцыяй выйшаў зборнік «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст», прысвечаны рукапісам, асобным тыпам тэкстаў і культурна-рэлігійнаму асяроддзю іх функцыянавання{{sfn|Сынкова|2024|с=114—122}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—202}}. == Асаблівасці графікі і арфаграфіі == [[Файл:Хамаіл Якубоўскага, с. 389, вектар.svg|thumb|left|Прыклад тэксту (старонка з хамаіла Якубоўскага)]] Графіка-арфаграфічная сістэма беларускай арабіцы была прыстасавана да гукавога ладу славянскай мовы, аднак не была адзінай і нязменнай нормай. Розныя рукапісы і нават розныя часткі аднаго зборніка могуць адрознівацца наборам графічных сродкаў, спосабамі абазначэння галосных, ступенню адлюстравання мяккасці зычных і фанетычных працэсаў{{sfn|Антонович|1968|с=178—195}}. Таму арабскаграфічныя помнікі даюць важны матэрыял для гісторыі беларускай фанетыкі і дыялекталогіі, але іх пісьмо нельга механічна разглядаць як дакладную фанетычную транскрыпцыю маўлення. Сістэма развівалася ў кантакце з арабскай, персідскай і цюркскімі графічнымі традыцыямі. Частка знакаў захоўвала традыцыйныя функцыі, частка атрымала новыя славянскія гукавыя значэнні, а для гукаў, якія не мелі зручнага адпаведніка ў наяўным наборы, былі створаны дадатковыя графемы{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Пры гэтым на арфаграфію асобнага пісца маглі ўплываць яго навыкі чытання і пісьма па-арабску або па-турэцку{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. === Перадача зычных === Для гукаў, адсутных у класічнай арабскай мове, выкарыстоўваліся ўведзеныя ў арабскі алфавіт іранцамі і цюркамі графемы: ''пе'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|پ}}</span>) для [п], ''чэ'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|چ}}</span>) для [ч], ''жэ'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ژ}}</span>) для [ж]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196, 199}}. У польскіх арабскаграфічных тэкстах ужываўся таксама цюркскі знак ''сагыр-нун'' для канцавога насавога гуку{{sfn|Тарэлка|2015|с=196}}. Асобныя графемы былі створаны ў татарскім асяроддзі ВКЛ для характэрных славянскіх афрыкат. Літара ''даль'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>) выкарыстоўвалася для [дз]/[дз’], а ''сад'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢯ}}</span>) — для [ц]/[ц’]{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Час узнікнення гэтых графем дакладна не вызначаны; матэрыял рукапісаў сведчыць пра іх ужыванне ўжо ў ранняй традыцыі і далейшае замацаванне ў помніках XVIII—XIX стагоддзяў{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}. Для перадачы [в], [ў] і некаторых вакалічных значэнняў шырока выкарыстоўвалася літара ''ваў'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|و}}</span>); яе канкрэтнае чытанне залежала ад пазіцыі, суседніх знакаў і арфаграфічнай сістэмы рукапісу{{sfn|Антонович|1968|с=196—204}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Такім чынам, адна арабская графема не заўсёды адпавядала толькі адной беларускай фанеме. Беларускі фрыкатыўны [г] і польскі выбухны [g] у тэкстах маглі графічна адрознівацца. У беларускіх тэкстах фрыкатыўны [г] паслядоўна перадаваўся літарай ''га'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ه}}</span>), тады як характэрным сродкам перадачы польскага выбухнога [g] была літара ''гайн'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|غ}}</span>){{sfn|Антонович|1968|с=334—336}}. Гэта адрозненне было адной з графічных рыс, якія маглі дапамагаць пры моўнай атрыбуцыі фрагментаў. Мяккасць зычных перадавалася непаслядоўна і не мела аднаго агульнага эквівалента кірылічнага мяккага знака. Для некаторых гукаў існавалі супрацьпастаўленні розных арабскіх літар, напрыклад асобныя графічныя сродкі для цвёрдых і мяккіх свісцячых; аднак у многіх іншых парных па цвёрдасці-мяккасці зычных гэтая прыкмета на пісьме наогул не абазначалася{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Таму пры навуковай транслітарацыі нельга аўтаматычна дапісваць мяккасць, якой не паказвае сам рукапіс. === Перадача галосных (вакалізм) === У адрозненне ад звычайнага арабскага пісьма, дзе кароткія галосныя часта не пазначаюцца, у беларуска- і польскамоўных татарскіх рукапісах агаласоўкі мелі істотнае значэнне. Выкарыстоўваліся ''[[Фатха|фатха]]'', ''[[Кясра|кясра]]'' і ''[[Дама (агаласоўка)|дама]]'', а таксама іх спалучэнні з літарамі ''аліф'', ''ваў'' і ''йа''; у выніку сістэма дазваляла значна паўней перадаваць вакалізм славянскага тэксту{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. Адпаведнасць паміж агаласоўкай і беларускім гукам не была абсалютна адназначнай. Фатха магла перадаваць значэнні, якія ў транслітарацыі інтэрпрэтуюцца як ''e'' або ''a'', кясра — галосныя тыпу [і]/[ы], дама — [у], а спалучэнне ''ваў'' з фатхай выкарыстоўвалася для [о]; існавалі таксама спосабы пазначэння доўгіх або графічна пашыраных варыянтаў галосных{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—201}}. На значэнне знака магло ўплываць і паходжанне слова: у арабізмах і цюркізмах часам захоўваліся элементы ўсходняй арфаграфічнай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—196}}. Пачатковыя галосныя звычайна афармляліся пры дапамозе ''аліфа'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ا}}</span>) або ''айна'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ع}}</span>) з адпаведнай агаласоўкай. Выбар паміж імі мог быць звязаны з лакальнай пісьмовай традыцыяй: у тэкстах з рысамі паўднёва-заходняй ускраіны полацкіх і паўночна-заходняй часткі сярэднебеларускіх гаворак часта пераважаў ''айн'', а ў шэрагу тэкстаў з паўднёва-заходнімі беларускімі рысамі — ''аліф''{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. З цягам часу змяняліся і асобныя спосабы перадачы галосных. Напрыклад, у многіх рукапісах XVII—XVIII стагоддзяў [о] перадавалася пераважна ''ваў'' з дамай, тады як у рукапісах XIX—XX стагоддзяў пашырылася спалучэнне ''ваў'' з фатхай{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}. Гэта адна з прычын, чаму графічныя формы нельга інтэрпрэтаваць па адной універсальнай схеме без уліку датавання рукапісу. === Адлюстраванне фанетычных працэсаў === Арабскаграфічныя тэксты каштоўныя для гісторыі беларускай мовы тым, што ў іх у розных ступенях адлюстроўваліся асаблівасці жывога вымаўлення. Найбольш выразным прыкладам з'яўляецца [[Аканне|аканне]], аднак яго перадача не была аднолькавай ва ўсіх помніках: у некаторых рукапісах, у тым ліку ў кітабе ЛАН-Р21-814 і рукапісе ВУ-391, аканне праводзілася на пісьме даволі паслядоўна, у іншых яно адлюстроўвалася толькі часткова або не адлюстроўвалася сістэматычна{{sfn|Антонович|1968|с=320—324}}. Спецыяльныя графемы для [дз]/[дз’] і [ц]/[ц’] дазваляюць непасрэдна фіксаваць у помніках вынікі [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], аднак сама наяўнасць такой графемы не дае падставы без дадатковага датавання рукапісу вызначаць час узнікнення адпаведнага фанетычнага працэсу{{sfn|Антонович|1968|с=208—215}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=196—201}}. Графічная сістэма таксама дазваляла перадаваць падваенне зычных: для гэтага магла ўжывацца ''[[Шадда|шада]]'' або паўторнае напісанне зычнай літары{{sfn|Тарэлка|2015|с=197—201}}. Фанетычныя і дыялектныя рысы трэба разглядаць асобна для канкрэтных рукапісаў. Даследаванне паказвае як помнікі з гродзенска-баранавіцкімі і іншымі паўднёва-заходнімі рысамі, так і тэксты, звязаныя з іншымі беларускімі дыялектнымі зонамі{{sfn|Антонович|1968|с=50—177, 192—195}}. Таму ўся беларуская арабскаграфічная спадчына не можа быць аднесена да адной дыялектнай групы. <gallery mode="packed" heights="100px"> Файл:00-Fatha.png|'''Фатха'''<br>звычайна гук [э] / [а] Файл:00-Kasra.png|'''Кясра'''<br>гукі [і], [ы] Файл:00-Damma.png|'''Дама'''<br>гукі [у], [о] Файл:00-Sukun.png|'''Сукун'''<br>адсутнасць галоснага Файл:00-Taschdid.svg|'''Шада'''<br>падваенне зычнага </gallery> == Табліца адпаведнасці == {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0;" |+ Зычныя |- | {{ar2|ا}} | {{ar2|ب}} | {{ar2|پ}} | {{ar2|ت}} | {{ar2|ث}} | {{ar2|ج}} | {{ar2|چ}} | {{ar2|ح}} | {{ar2|د}} | {{ar2|ࢮ}} | {{ar2|ر}} | {{ar2|ز}} | {{ar2|ژ}} | {{ar2|ش}} | {{ar2|ࢯ}} | {{ar2|ص}} | {{ar2|ض}} | {{ar2|ط}} | {{ar2|غ}} | {{ar2|ف}} | {{ar2|ق}} | {{ar2|ك}} | {{ar2|ل}} | {{ar2|م}} | {{ar2|ن}} | {{ar2|ه}} | {{ar2|و}} | {{ar2|ي}} |- ! colspan="28" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | | b | p | tʹ | sʹ | dž | č | x | d | dzʹ | r | zʹ | ž | š | c | s | z | t | g | f | k | kʹ | l | m | n | h | v | j |- ! colspan="28" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | | б | п | ть | сь | дж | ч | х | д | дзь | р | зь | ж | ш | ц | с | з | т | кг | ф | к | кь | л | м | н | г | в | й |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ˈ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">б</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">п</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">дж</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ч</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">х</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">д</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">дз</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">р</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з́</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ж</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ш</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ц</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">г̣</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ф</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">к</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ќ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">л</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">м</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">н</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">г</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">в</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">й</span> |- | | <span style="font-family:Cambria"><small>b</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>p</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>tʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>sʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>dž</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>č</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>x</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>d</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>dʼzʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>r</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>zʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>ž</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>š</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>c</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>s</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>z</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>t</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>g</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>f</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>k</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>kʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>l</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>m</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>n</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>h</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>v</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>j</small></span> |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | | b | p | ť | ś | ǯ | č | x | d | ʒ | r | ź | ž | š | c | s | z | t | g | f | k | ḱ | l | m | n | h | w | j |- |} {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;" |+ Галосныя |- | {{ar2|◌َ}} | {{ar2|ا◌َ}} | {{ar2|اَ}} | {{ar2|ي◌َ}} | {{ar2|و◌َ}} | {{ar2|اَو}} | {{ar2|◌ُ}} | {{ar2|اُ}} | {{ar2|و◌ُ}} | {{ar2|اُو}} | {{ar2|◌ِ}} | {{ar2|اِ}} | {{ar2|ي◌ِ}} | {{ar2|اِي}} | {{ar2|◌ّ}} | {{ar2|◌ْ}} |- ! colspan="16" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | ◌e | ◌a | a | ◌ā | ◌o | o | ◌u, ◌ô | u, ô | ◌ū, ◌ō | ū, ō | ◌i | i | ◌ī | ī | ◌◌ | ◌ |- ! colspan="16" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | е | colspan="3" | а | colspan="2" | о | colspan="4" | у, о | colspan="4" | и, ы | | |- ! colspan="16" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">е</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̄</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">у</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̂</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӯ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̄</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">и</span> | colspan="2" | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӣ</span> | | |- | <span style="font-family:Cambria"><small>e</small></span> | colspan="3" | <span style="font-family:Cambria"><small>a</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>o</small></span> | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>u</span>, <span style="font-family:Cambria">o</small></span> | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>i</span>, <span style="font-family:Cambria">y</small></span> | | |- ! colspan="30" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | e | colspan="2" | a | ā | colspan="2" | o | colspan="2" | u, o | colspan="2" | ū, ō | colspan="2" | i | colspan="2" | ī | | |- |} Паўторныя літары і дыякрытычныя знакі: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; <!--justify-content: center-->"> <div style="overflow:auto; margin-bottom: 1em"> {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 !important;" |+ Зычныя |- | {{ar2|خ}} | {{ar2|ذ}} | {{ar2|ڛ}} | {{ar2|س}} | {{ar2|ظ}} | {{ar2|ع}} | {{ar2|ء}} | {{ar2|ى}} | {{ar2|ڬ}} | {{ar2|ڭ}} | {{ar2|ة}} |- ! colspan="11" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | x̣ | ẓʹ | s̱ʹ | ṣʹ | ẓ | ʽ | ʼ | j | g̣ | nʹ | ṭʹ |- ! colspan="11" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | х | зь | colspan="2" | сь | з | | | й | кг | нь | ть |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">х̇</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с̨̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">с̀</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">з̣</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʼ</span> | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">т́</span> |- | <span style="font-family:Cambria"><small>x</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>zʼ</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>sʼ</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>z</small></span> | | | | <span style="font-family:Cambria"><small>tʼ</small></span> |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | x̱ | z̀ | s̱ | s̀ | ẕ | ʿ | ʾ | | g | ŋ | ṯ |- |} </div> {| class="wikitable" style="font-size:110%; text-align:center; margin: 0 1em 1em 1em !important;" |+ Галосныя |- | {{ar2|◌ٰ}} | {{ar2|ي◌ٰ}} | {{ar2|آ}} | {{ar2|عَا}} | {{ar2|عَ}} | {{ar2|عَو}} | {{ar2|عُ}} | {{ar2|عُو}} | {{ar2|وا◌ُ}} | {{ar2|عِ}} | {{ar2|ي◌ٖ}} |- ! colspan="11" | <small>Лацінская транслітарацыя на [[Wiktionary]]</small> |- | ◌ȧ | ◌ā̇ | ã | ʽa | ʽe | ʽo | ʽu, ʽô | ʽū, ʽō | ◌ū̇, ◌ō̇ | ʽi | ◌ī̇ |- ! colspan="11" | <small>Старабеларускі кірылічны эквівалент</small> |- | colspan="4" | а | е | о | colspan="3" | у, о | colspan="2" | и, ы |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя А. Антановіча (1968)</small> |- | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̍</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̄̍</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">а̃</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽа</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽе</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽу</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо̂</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽӯ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽо̄</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӯˈ</span>, <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">о̄ˈ</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ʽи</span> | <span style="font-size:115%; font-family:Cambria">ӣ̩</span> |- | colspan="4" | <span style="font-family:Cambria"><small>a</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>e</small></span> | <span style="font-family:Cambria"><small>o</small></span> | colspan="3" | <span style="font-family:Cambria"><small>u</span>, <span style="font-family:Cambria">o</small></span> | colspan="2" | <span style="font-family:Cambria"><small>i</span>, <span style="font-family:Cambria">y</small></span> |- ! colspan="11" | <small>Транслітарацыя [http://www.tefsir.umk.pl/pliki/standaryzowany-system-transliteracji-alfabetu-arabskiego-na-lacinski.pdf Projekt “Tefsir”]</small> |- | a | | a | ʿa | ʿe | ʿo | ʿu, ʿo | ʿū, ʿō | | ʿi | |- |} </div> == Прыклад тэксту == Ніжэй як сучасная ілюстрацыя падаецца запіс артыкула 1 [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] беларускай арабіцай. Гэты ўзор не з'яўляецца гістарычным рукапісным тэкстам і не павінен разглядацца як рэканструкцыя адзінай гістарычнай арфаграфічнай нормы: сапраўдныя татарскія рукапісы істотна вар'іруюцца паводле часу, паходжання і практыкі перапісчыка{{sfn|Антонович|1968|с=192—195}}{{sfn|Тарэлка|2015|с=195—202}}. {| class="wikitable" |- ! Беларуская кірыліца | Усе людзі нараджаюцца свабоднымі i роўнымі ў сваёй годнасці i правах. Яны надзелены розумам i сумленнем i павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва. |- ! [[Беларуская лацінка]] | Usie ludzi naradžajucca svabodnymi i roŭnymi ŭ svajoj hodnaści i pravach. Jany nadzieleny rozumam i sumlenniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva. |- ! Беларуская арабіца | dir="rtl"|<span style="font-size:130%;line-height:1.35;">{{Script/Arabic|اُثَ لْيُࢮِ نَارَاجَايُࢯَّا صْوَابَودْنِيمِ اِ رَواُنِيمِ اُ صْوَايَويْ هَودْنَاثࢯِ اِ پْرَاوَاحْ. يَانِي نَاࢮَلَنِي رَوضُمَامْ اِ صُملَنَّمْ اِ پَاوِنِّي صْطَاوِࢯَّا اَاࢮِنْ دَا اَادْنَاهَو اُ دُحُ بْرَاࢯْطْوَا.}}</span> |- ! Тлумачэнне | Usʹe ljudzʹi naradžajucca svabodnīmi i rounīmi u svajoj hodnasʹci i pravax. Janī nadzʹelenī rozumam i sumlennem i pavinnī stavicca adzʹin da adnaho u duxu bractva. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe |месца=Wiesbaden |выдавецтва=Harrassowitz Verlag |год=2009 |старонак=457 |isbn=978-3-447-03027-4 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Danecki J. |загаловак=Literature of the Polish Tatars |выданне=Muslims in Poland and Eastern Europe. Widening the European Discourse on Islam |месца=Warsaw |выдавецтва=Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw |год=2011 |старонкі=40—52 |спасылка=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/1582 |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Татары на Беларусі |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=4 (19) |ref=Вольскі_Татары}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Аб асаблівасцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў» |выданне=Наш край |год=1927 |нумар=8—9 |старонкі=16—19 |ref=Вольскі_Асаблівасці}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове |выданне=Узвышша |год=1929 |нумар=6 |старонкі=112—115 |ref=Вольскі_Цюрка}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Я. Ф.]] |загаловак=Беларуская мова арабскім пісьмом |выданне=Вестник Народного комиссариата просвещения С. С. Р. Б. |год=1922 |нумар=1 (3) |старонкі=3—5 |ref=Карскі}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Культурные завоевания русского языка в старину на западной окраине его области |выданне=Известия Отделения русского языка и словесности |год=1925 |том=XXIX |старонкі=1—22 |ref=Карский_1925}} * {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонак=317 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=Kulwicka-Kamińska J.; Łapicz Cz. |загаловак=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. Wydanie krytyczne zabytku polskiej kultury narodowej |том=1—3 |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2022 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=Łapicz Cz. |загаловак=Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografia. Grafia. Język) |месца=Toruń |выдавецтва=Uniwersytet Mikołaja Kopernika |год=1986 |старонак=236 |ref=harv}} * {{кніга |аўтар=[[Галіна Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Китаб Ивана Луцкевича: памятник народной культуры литовских татар |месца=Вильнюс |выдавецтва=Ин-т литов. языка |год=2009 |старонак=800 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Тэфсір татараў Вялікага княства Літоўскага: бібліяграфічны агляд і крыніцазнаўчыя праблемы |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=203—212 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Анатольеўна Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Транслітарацыя славянскіх (беларускіх і польскіх) арабскаграфічных тэкстаў |выданне=Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza |месца=Toruń |год=2015 |старонкі=195—202 |спасылка=https://repozytorium.umk.pl/bitstreams/b1baf02c-c0d4-4a6e-8f7a-e8f73583b143/download |ref=harv}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} == Гл. таксама == * [[Арабскі алфавіт]] * [[Беларускія татары]] * [[Кітабы]] * [[Мінскі тафсір]] * [[Беларуская лацінка]] * [[Беларуская мова]] * [[Іслам у Рэчы Паспалітай]] * [[Арэбіца]] (баснійскі арабскі алфавіт) == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian Arabic alphabet}} * [https://philology.by/arabskahrafichnyja-pomniki Арабскаграфічныя помнікі беларуска-татарскага пісьменства: электронная бібліятэка] (бел.) * [https://web.archive.org/web/20020830171327/http://www.pravapis.org/art_kitab1_en.asp Kitabs, the unique highlight of the Belarusian language] (англ.) * [https://arabica.fias.fr/indexbe Праект па даследаванні беларускай арабіцы (FIAS)] (бел.) * [https://arabica.fias.fr/pages/origin-be Паходжанне беларускага арабскага алфавіта] * [https://tefsir.umk.pl/ Праект TEFSIR] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская арабіца| ]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 2wcehktw5axyi8wkcicu0w49ww3sc7v 0 2300 5189481 5120056 2026-08-30T03:17:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189481 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Месяц}} {{Картка планеты |тып=спадарожнік | маленькая картка = | фон = #a0ffa0 | назва = Месяц [[Файл:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾]] | сімвал = Moon symbol decrescent.svg | выява = FullMoon2010.jpg | шырыня = 280px | подпіс = | выява2 = | шырыня2 = | подпіс2 = | іншыя назвы = | абазначэнне астэроіда = | катэгорыя астэроіда = | адкрыццё-ref = | першаадкрывальнік = | месца адкрыцця = | дата адкрыцця = | дата адкрыцця-ref = недастасоўна | спосаб адкрыцця = | арбіта-ref = | эпоха = | перыгелій = | апсіда = | перыапсіда = 363 104 км<br />0,0024 [[Астранамічная адзінка|а.а.]] | апаапсіда = 405 696 км<br />0,0027 а.а. | афелій = | вялікая паўвось = 384 399 км<br />0,00257 а.а. | сярэдні радыус арбіты = | эксцэнтрысітэт = 0,0549 (сярэдні) <ref name="surdin" /> | сідэрычны перыяд = 27,321582 дзён<br />{{nowrap|27 д 7 гадз 43,1 мін}} | сінадычны перыяд = 29,530588 дзён<br />{{nowrap|29 д 12 гадз 44,0 мін}} | арбітальная хуткасць = 1,023 км/с (сярэдняя)<ref name="surdin">{{кніга |загаловак = Солнечная система |адказны = Ред.-сост. [[Уладзімір Георгіевіч Сурдзін|В.Г. Сурдин]] |месца = М. |выдавецтва = Физматлит |год = 2008 |старонкі = 69 |isbn=978-5-9221-0989-5 }}</ref> | сярэдняя анамалія = | нахіл = 5,145° адн. [[Экліптыка|экліптыкі]] | вуглавое перамяшчэнне = | даўгата ўзыходнага вузла = (змяншэнне) 1 абарот за 18,6 гадоў | даўгата перыястра = | час перыястра = | аргумент перыцэнтра = (узрастанне) 1 абарот за 8,85 гадоў | палавінная амплітуда = | чый спадарожнік = [[Планета Зямля|Зямлі]] | спадарожнікі = | фізічныя характарыстыкі-ref = | памеры = | сціск = 0,00125 | экватарыяльны радыус = 1738,14 км<br />0,273 зямныя | палярны радыус = 1735,97 км<br />0,273 зямныя | сярэдні радыус = 1737,10 км<br />0,273 зямныя | акружнасць вялікага круга = 10 917 км | плошча паверхні = 3,793{{e|7}} км²<br />0,074 зямныя | аб'ём = 2,1958{{e|10}} км³<br />0,020 зямных | маса = 7,3477{{e|22}} кг <br />0,0123 зямныя | шчыльнасць = 3,3464 г/см³ | паскарэнне вольнага падзення = 1,62 м/с² | першая касмічная хуткасць = 1,68 км/с | другая касмічная хуткасць = 2,38 км/с | хуткасць вярчэння = | перыяд вярчэння = [[Сінхронны спадарожнік|сінхранізаваны]] (заўсёды павернуты да Зямлі адным бокам) | нахіл восі = 1,5424° (адносна плоскасці экліптыкі) | прамое ўзыходжанне = | схіленне = | палярная нябесная шырата = | палярная нябесная даўгата = | альбеда = 0,12 | спектральны тып = | бачная зорная велічыня = -2,5/-12,9<br />-12,74 (пры поўным Месяцы) | абсалютная зорная велічыня = | вуглавы дыяметр = | тэмпература на паверхні = | тэмпература 1 імя = Тэмпература | тэмпература 1 мінімум = 100 К (-173&nbsp;°C) (экватар)<br />33 К (-240&nbsp;°C) | тэмпература 1 сярэдняя = 220 К (-53&nbsp;°C)<br />130 К (-143&nbsp;°C) | тэмпература 1 максімум = 390 К (117&nbsp;°C)<br />230 К (-43&nbsp;°C) | тэмпература 2 імя = | тэмпература 2 мінімум = | тэмпература 2 сярэдняя = | тэмпература 2 максімум = | атмасфера-ref = | атмасферны ціск = | шкала вышыні = | склад атмасферы = '''вельмі разрэджаная''', маюцца сляды [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[неон]]у і [[аргон]]у<ref>[[Атмасфера Месяца]]</ref> }} '''Ме́сяц''' — натуральны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] [[Зямля (планета)|Зямлі]]. Самы блізкі да [[Сонца]] спадарожнік планеты, бо ў бліжэйшых да Сонца планет, [[Меркурый (планета)|Меркурыя]] і [[Венера (планета)|Венеры]], спадарожнікаў няма. Другі па яркасці{{efn|Тут пад яркасцю разумеецца [[зорная велічыня]], г. зн. поўны светлавы паток, які прыходзіць ад нябеснага цела (і, як следства, [[асветленасць]], якая ствараецца ім), а не [[яркасць]] ў фізічным сэнсе — значэнне светлавога патоку на адзінку [[цялесны вугал|цялеснага вугла]] аб’екта. Многія планеты маюць значна большае значэнне апошняй, але ў выпадку Месяца галоўную ролю іграе яго блізкасць да Зямлі і, такім чынам, большы вуглавы памер.}} аб'ект на зямным небасхіле пасля Сонца і пяты па велічыні натуральны спадарожнік планеты Сонечнай сістэмы. Сярэдняя адлегласць паміж цэнтрамі Зямлі і Месяца — {{nobr|384 467 км}} ({{nobr|0,002 57}} [[а. а.]] ~ 30 дыяметраў Зямлі). [[Бачная зорная велічыня]] поўнага Месяца на зямным небе -12,71^m<ref>{{З|ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article044826.html|Звёздная величина}}</ref>. Асветленасць, якая ствараецца поўным Месяцам каля паверхні Зямлі пры ясным надвор'і, складае 0,25 — 1 лк. Месяц з'яўляецца адзіным [[Астранамічны аб’ект|астранамічным аб'ектам]], акрамя ўласна Зямлі, на якім [[Апалон (касмічная праграма)|пабываў чалавек]]. == Месяц як нябеснае цела == === Арбіта === Са старажытных часоў людзі спрабавалі апісаць і растлумачыць рух Месяца. З часам з'яўляліся ўсё больш дакладныя тэорыі. Асновай сучасных разлікаў з'яўляецца тэорыя Браўна. Створаная на мяжы [[XIX стагоддзе|XIX]]-[[XX стагоддзе|XX]] стагоддзяў, яна апісвала рух Месяца з дакладнасцю вымяральных прыбораў таго часу. Пры гэтым у разліку выкарыстоўвалася больш за 1400 членаў (каэфіцыентаў і аргументаў пры трыганаметрычных функцыях). Сучасная навука можа разлічваць рух Месяца і правяраць гэтыя разлікі з яшчэ большай дакладнасцю. Метадамі лазернай лакацыі адлегласць да Месяца вымяраецца з хібнасцю ў некалькі сантыметраў<ref>В. Е. Жаров, 2002. [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени]</ref>. Такую дакладнасць маюць не толькі вымярэнні, але і тэарэтычныя прадказанні палажэння Месяца; для такіх разлікаў выкарыстоўваюцца выразы з дзясяткамі тысяч членаў, і не існуе граніцы іх колькасці, калі спатрэбіцца яшчэ больш высокая дакладнасць. У першым прыбліжэнні можна лічыць, што Месяц рухаецца па эліптычнай арбіце з [[эксцэнтрысітэт]]ам 0,0549 і вялікай паўвоссю 384 399 км. Рэальны рух Месяца даволі складаны, пры яго разліку неабходна ўлічваць мноства фактараў, напрыклад, прыплюснутасць Зямлі і моцны ўплыў Сонца, якое прыцягвае Месяц у 2,2 разы мацней, чым Зямля{{efn|Маса Сонца складае {{nobr|333 тыс. мас}} Зямлі, а [[Астранамічная адзінка|адлегласць Зямлі да Сонца]] прыкладна ў {{nobr|150 млн км / 384 тыс. км ≈ 390 раз}} большая, чым ад Зямлі до Месяца. Адпаведна, адносіны сіл прыцягнення Сонца і Зямлі, якія дзейнічаюць на Месяц, складаюць {{nobr|333000/390² ≈ 2,2 раза}}.}}. Больш дакладна рух Месяца вакол Зямлі можна ўявіць як спалучэнне некалькіх рухаў<ref>См. ''М. М. Дагаев''. Солнечные и лунные затмения. М.: Наука, 1978, стр. 50—54.</ref>: * вярчэнне вакол Зямлі па эліптычнай арбіце з перыядам 27,32166 сутак, гэта так званы [[Сідэрычны перыяд|сідэрычны месяц]] (гэта значыць рух адносна зорак); * паварот плоскасці месяцавай арбіты: яе вузлы (пункты перасячэння арбіты з экліптыкі) ссоўваюцца на захад, робячы поўны абарот за 18,6 гадоў. Гэты рух з'яўляецца [[Прэцэсія|прэцэсійным]]; * паварот вялікай восі месяцавай арбіты (лініі апсід) з перыядам 8,8 гадоў (адбываецца ў процілеглым кірунку, чым азначаны вышэй рух вузлоў, г. зн. даўгата перыгея павялічваецца); * перыядычная змена нахілу месяцавай арбіты ў адносінах да экліптыкі ад 4°59′ до 5°19′; * перыядычная змена памераў месяцавай арбіты: перыгея ад 356,41 да 369,96 тыс. км, апагея ад 404,18 да 406,74 тыс. км; * паступовае аддаленне Месяца ад Зямлі з прычыны прыліўнога паскарэння (прыкладна на 4 см у год), такім чынам, яго арбіта ўяўляе сабой спіраль, якая павольна раскручваецца<ref>[http://www.popularmechanics.ru/part/?articleid=3674&rubricid=3#Странный_спутник «Популярная механика» № 5, 2008]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Агульная будова === Месяц складаецца з кары, верхняй мантыі, сярэдняй мантыі, ніжняй мантыі (астэнасферы) і ядра. Атмасфера практычна адсутнічае. Паверхня Месяца пакрыта так званым рэгалітам — сумессю тонкага пылу і скалістых абломкаў, якія ўтвараюцца ў выніку сутыкненняў метэарытаў з месяцавай паверхняй. Ударна-выбуховыя працэсы, якія суправаджаюць метэарытныя бамбардзіроўкі, спрыяюць ўзрыхленню і перамешванню грунту, адначасова спякаючы і ўшчыльняючы часціцы грунту. Таўшчыня пласта рэгаліту складае ад долей метра да дзясяткаў метраў<ref>{{кніга |аўтар=Галкин И. Н., Шварев В. В. |загаловак=Строение Луны |выдавецтва=Знание |месца=М. |год=1977 |isbn=?; ББК 526 Г16 |старонак=64 |серыя=Новое в жизни, науке, технике. Серия «Космонавтика, астрономия», 2. Издается ежемесячно с 1971 г. }}</ref>. Таўшчыня кары Месяца змяняецца ў шырокіх межах ад 0 да 105 км<ref>[http://www.springerlink.com/content/17656w36520113j0/ SpringerLink — Space Science Reviews, Volume 154, Numbers 1-4]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле дадзеных са спадарожнікаў гравітацыйнай разведкі GRAIL, таўшчыня месячнай кары большая на тым паўшар'і, якое павернута да Зямлі<ref>[http://www.mk.ru/science/space/article/2013/12/02/953595-luna-demonstriruet-zemle-svoy-zhivot.html Лунное полушарие, развернутое к Земле, гораздо толще, чем обратная сторона Луны]</ref>. ==== Умовы на паверхні Месяца ==== Атмасфера Месяца вельмі разрэджаная. Калі паверхня не асветленая Сонцам, утрыманне газаў над ёй не перавышае {{nobr|2,0{{e|5}} часціц/см³}} (для Зямлі гэты паказчык складае 2,7{{e|19}} часціц/см³), а пасля ўзыходу Сонца павялічваецца на два парадкі за кошт дэгазацыі грунту. Разрэджанасць атмасферы прыводзіць да высокага перападу тэмператур на паверхні Месяца (ад −160&nbsp;°C да +120&nbsp;°C), у залежнасці ад асветленасці; пры гэтым тэмпература парод, якія залягаюць на глыбіні 1 м, пастаянная і роўная -35&nbsp;°C. З прычыны практычнай адсутнасці атмасферы, неба на Месяцы заўсёды чорнае, з зоркамі, нават калі Сонца знаходзіцца над гарызонтам. [[Файл:1967 CPA 3546.jpg|thumb|right|«На Луне. Восходит Земля.» Паштовая марка СССР, 1967 г.]] Зямны дыск вісіць у небе Месяца амаль нерухома. Прычыны невялікіх штомесячных ваганняў Зямлі па вышыні над месяцавым гарызонтам і па азімуце (прыкладна па 7°) такія ж, як у [[Лібрацыя|лібрацый]]. Вуглавы памер Зямлі пры назіранні з Месяца ў 3,7 разоў большы, чым месяцавы пры назіранні з Зямлі, а закрываемая Зямлёй плошча нябеснай сферы ў 13,5 разоў большая, чым закрываемая Месяцам. Ступень асветленасці Зямлі, бачная з Месяца, адваротная месяцавым фазам, бачным на Зямлі: у [[Поўня (фаза Месяца)|поўню]] c Месяца бачная неасветленая частка Зямлі, і наадварот. Асвятленне адлюстраваным святлом Зямлі прыкладна ў 50 разоў мацней, чым асвятленне святлом Месяца на Зямлі, максімальная [[бачная зорная велічыня]] Зямлі на Месяцы складае прыблізна −16^m. === Гравітацыйнае поле === {| class="standard" align="right" |+ Каэфіцыенты сектаральных і тэсеральных гармонік<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Орбитальные эфемериды Солнца, Луны и планет. 8. Начальные условия]</ref> | C_3,1 = 0,000030803810 | S_3,1 = 0,000004259329 |- | C_3,2 = 0,000004879807 | S_3,2 = 0,000001695516 |- | C_3,3 = 0,000001770176 | S_3,3 =-0,000000270970 |- | C_4,1 =-0,000007177801 | S_4,1 = 0,000002947434 |- | C_4,2 =-0,000001439518 | S_4,2 =-0,000002884372 |- | C_4,3 =-0,000000085479 | S_4,3 =-0,000000718967 |- | C_4,4 =-0,000000154904 | S_4,4 = 0,000000053404 |} Гравітацыйны патэнцыял Месяца традыцыйна запісваюць як суму трох складнікаў<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Астронет: 7.3 Гравитационное поле Луны]</ref>: <math>W=V+Q+\delta W,</math> дзе {{math|δ''W''}} — прыліўны патэнцыял, {{math|''Q''}} — цэнтрабежны патэнцыял, {{math|''V''}} — патэнцыял прыцягнення. Патэнцыял прыцягнення звычайна раскладваюць па занальных, сектаральных і тэсеральных гармоніках: <math>\begin{align} V&= \frac{GM}{r} \left(1-\sum_{n=2}^{\infty}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{\infty}\sum_{m=1}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^m(\sin\theta)\right), \end{align}</math> дзе {{math|''P_n^m''}} — далучаны паліном Лежандра, {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]], {{math|''M''}} — маса Месяца, {{math|λ}} і {{math|θ}} — [[даўгата]] і [[шырата]]. ==== Прылівы і адлівы ==== {{main|Прыліўныя сілы|Прылівы і адлівы}} Гравітацыйны ўплыў Месяца выклікае на Зямлі некаторыя цікавыя эфекты. Найбольш вядомы з іх - марскія [[прылівы і адлівы]]. На процілеглых баках Зямлі ўтвараюцца (у першым прыбліжэнні) дзве выпукласці — з боку, павернутага да Месяца, і з процілеглага яму. У [[Сусветны акіян|сусветным акіяне]] гэты эфект выяўлены нашмат мацней, чым у цвёрдай кары (выпукласць вады большая). Амплітуда прыліваў (рознасць узроўняў прыліву і адліву) на адкрытых прасторах акіяна невялікая і складае 30-40 см. Аднак паблізу берагоў з прычыны набегу прыліўной хвалі на цвёрдае дно прыліўная хваля павялічвае вышыню, роўна як і звычайныя ветравыя хвалі прыбою. Улічваючы кірунак вярчэння Месяца вакол Зямлі, можна скласці карціну руху прыліўной хвалі па акіяне. Моцныя прылівы больш характэрныя для ўсходніх узбярэжжаў мацерыкоў. Максімальная амплітуда прыліўной хвалі на Зямлі назіраецца ў заліве Фандзі ў Канадзе і складае 18 метраў. Хоць для зямнога шара велічыня сілы прыцягнення Сонца амаль у {{nobr|200 разоў}} большыя, чым сілы прыцягнення Месяца, прыліўныя сілы, спароджаныя Месяцам, амаль удвая большыя за спароджаныя Сонцам. Гэта адбываецца з-за таго, што прыліўныя сілы залежаць не толькі ад велічыні гравітацыйнага поля, а яшчэ і ад ступені яго неаднароднасці. Пры павелічэнні адлегласці ад крыніцы поля неаднароднасць памяншаецца хутчэй, чым велічыня самога поля. Паколькі Сонца амаль у 400 разоў далей ад Зямлі, чым Месяц, то прыліўныя сілы, выкліканыя сонечным прыцягненнем, аказваюцца слабымі<ref>{{cite web|url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|title=Морские приливы|author=Проф. А.В.НЕКРАСОВ|archive-url=https://www.webcitation.org/68ughMJ9C?url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|archive-date=4 ліпеня 2012|access-date=28 снежня 2014|url-status=live}}</ref>. === Магнітнае поле === Лічыцца, што крыніцай [[магнітнае поле планет|магнітнага поля]] планет з'яўляецца тэктанічная актыўнасць. Напрыклад, у Зямлі поле ствараецца рухам расплаўленага металу ў ядры, у [[Марс (планета)|Марса]] — наступствамі мінулай актыўнасці. «[[Луна-1]]» у 1959 устанавіла адсутнасць аднароднага магнітнага поля на Месяцы<ref name="Vn"/>{{rp|24}}. Вынікі даследаванняў навукоўцаў [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] пацвярджаюць гіпотэзу, што ў яго было вадкае ядро. Гэта ўкладваецца ў рамкі самай папулярнай гіпотэзы паходжання Месяца — сутыкненне Зямлі прыкладна 4,5 мільярда гадоў назад з касмічным целам памерам з Марс «выбіла» з Зямлі велізарны кавалак расплаўленай матэрыі, які пазней ператварыўся ў Месяц. Эксперыментальна удалося даказаць, што на раннім этапе існавання ў Месяца было аналагічнае зямному магнітнае поле<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны]</ref>. === Назіранне Месяца з Зямлі === {{main|Фазы Месяца|Лібрацыя|Зацьменне}} [[Файл:Moon phases bel.png|міні|цэнтр|700px|Сувязь фаз Месяца з яго становішчам адносна Сонца і Зямлі. Зялёным колерам выдзелены вугал, на які Месяц павернецца з моманту заканчэння ''[[Сідэрычны перыяд|сідэрычнага месяца]]'' да моманту заканчэння ''сінадычнага месяца''.]] Вуглавы дыяметр Месяца вельмі блізкі да сонечнага і складае каля паловы градуса. Месяц з Зямлі выглядае бела-жоўтым, хоць адлюстроўвае толькі 7% падаючага на яго сонечнага святла (прыкладна як драўняны вугаль). Так як Месяц не свеціцца сам, а толькі адлюстроўвае сонечнае святло, з Зямлі бачная толькі асветленая Сонцам частка месяцавай паверхні (у фазах Месяца, блізкіх да [[маладзік]]а, гэта значыць у пачатку першай квадры і ў канцы апошняй квадры, пры вельмі вузкім сярпе можна назіраць «папялістае святло Месяца» — слабае асвятленне яе прамянямі Сонца, адбітымі ад Зямлі). Месяц абарочваецца па арбіце вакол Зямлі, і тым самым вугал паміж Зямлёй, Месяцам і Сонцам змяняецца; мы назіраем гэтую з'яву як цыкл месяцавых фаз. Перыяд часу паміж паслядоўнымі маладзікамі ў сярэднім складае 29,5 дзён (709 гадзін) і называецца [[сінадычны месяц]]. Тое, што працягласць сінадычнага месяца большая, чым сідэрычнага, тлумачыцца рухам Зямлі вакол Сонца: калі Месяц адносна зорак здзяйсняе поўны абарот вакол Зямлі, Зямля к гэтаму часу праходзіць ужо {{Дроб|1|13}} частку сваёй арбіты, і каб Месяц зноў апынуўся паміж Зямлёй і Сонцам, яму трэба дадаткова каля двух сутак. [[Файл:Lunation animation April 2007.gif|міні|злева|Месяцавыя [[лібрацыя|лібрацыі]]]] Хоць Месяц і верціцца вакол сваёй восі, ён заўсёды звернуты да Зямлі адным і тым жа бокам, г. зн. вярчэнне Месяца вакол Зямлі і вакол уласнай восі сінхранізавана. Гэтая сінхранізацыя выклікана трэннем прыліваў, якія стварала Зямля ў абалонцы Месяца<ref>Э. В. Кононович и В. И. Мороз. ''Общий курс астрономии'' — {{М.}}: УРСС. — 2001 г. — С. 119.</ref>. Паводле законаў механікі, Месяц арыентаваны ў полі прыцягнення Зямлі так, што на Зямлю накіравана вялікая паўвось месяцавага эліпсоіда. З'ява лібрацыі, адкрытая [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]] у 1635 годзе, дазваляе назіраць каля 59% месячнай паверхні. Справа ў тым, што вакол Зямлі Месяц абарочваецца з пераменнай вуглавой скорасцю з прычыны эксцэнтрысітэту месяцавай арбіты (паблізу перыгея рухаецца хутчэй, паблізу апагея павольней), у той час як кручэнне спадарожніка вакол уласнай восі раўнамернае. Гэта дазваляе ўбачыць з Зямлі заходні і ўсходні краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па даўгаце). Акрамя таго, у сувязі з нахілам восі вярчэння Месяца да плоскасці зямной арбіты з Зямлі можна ўбачыць паўночны і паўднёвы краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па шыраце). Існуе яшчэ фізічная лібрацыя, абумоўленая ваганнем спадарожніка вакол становішча раўнавагі ў сувязі са змешчаным цэнтрам цяжару, а таксама ў сувязі з дзеяннем прыліўных сіл з боку Зямлі. Гэтая фізічная лібрацыя мае велічыню 0,02° па даўгаце з перыядам 1 год і 0,04° па шыраце з перыядам 6 гадоў. З-за рэфракцыі ў атмасферы Зямлі пры назіранні Месяца нізка над гарызонтам яго дыск выглядае прыплюшчаным. [[Файл:Speed of light from Earth to Moon.gif|міні|820px|цэнтр|Час (1,255 секунды), за якое святло, пушчанае з Зямлі, дасягае Месяца. Малюнак выкананы ў маштабе.]] З-за няроўнасцей рэльефу на паверхні Месяца пры поўным сонечным зацьменні можна назіраць [[пацеркі Бейлі]]. Калі ж, наадварот, Месяц трапляе ў цень Зямлі, можна назіраць іншы аптычны эфект: ён чырванее, будучы падсветленым рассеяным у атмасферы Зямлі святлом. == Селеналогія == [[Файл:MoonLP150Q grav 150-ru.jpg|міні|300пкс|Радыяльная гравітацыйная анамалія на паверхні Месяца.]] [[Файл:Impact sequence.jpg|міні|300пкс|[[Ударны кратар]] — паглыбленне, якое з'явілася на паверхні касмічнага цела ў выніку падзення іншага цела меншага памеру.]] Дзякуючы яго памеру і саставу Месяц часам адносяць да планет зямной групы разам з Меркурыем, Венерай, Зямлёй і Марсам. Вывучаючы геалагічную будову Месяца, можна шмат чаго даведацца аб будове і развіцці Зямлі. Таўшчыня кары Месяца ў сярэднім складае 68 км, змяняючыся ад 0 км пад месяцавым [[мора Крызісаў|морам Крызісаў]] да 107 км у паўночнай часткі кратара Каралёва на адваротным баку. Пад карой знаходзіцца мантыя і, магчыма, малое ядро з сярністага жалеза (радыусам прыблізна 340 км і масай, якая складае 2% масы Месяца). Цікава, што цэнтр мас Месяца размяшчаецца прыкладна ў 2 км ад геаметрычнага цэнтра па кірунку да Зямлі. На тым баку, які павернуты да Зямлі, кара больш тонкая<ref>{{cite web |title = Луна |url = http://sch1262.ru/planets/venera8.html |publisher = sch1262.ru |access-date = 08.12.2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130616010252/http://sch1262.ru/planets/venera8.html |archive-date = 16 чэрвеня 2013 |url-status = dead }}</ref>. Паводле вынікаў місіі «Кагуя» было ўстаноўлена, што ў [[Мора Масквы|моры Масквы]] таўшчыня кары найменшая для ўсяго Месяца<ref>{{cite journal |author=Ishihara |title=Crustal thickness of the Moon: Implications for farside basin structures|journal=Geophysical Research Letters|volume=36|date=October 2009|doi=10.1029/2009GL039708|display-authors=etal | issn = 0094-8276}}</ref> — амаль 0 метраў пад пластом базальтавай лавы таўшчынёй 600 метраў<ref>{{cite journal |author=Manabu Kato |title=The Kaguya Mission Overview |journal=Space Science Reviews|doi=10.1007/s11214-010-9678-3|date=2010-08-25|display-authors=etal}}</ref>. Вымярэння хуткасці спадарожнікаў «Лунар Орбітэр» дазволілі стварыць гравітацыйную карту Месяца. З яе дапамогай былі выяўлены ўнікальныя месяцавыя аб'екты, названыя [[маскон]]амі (ад {{lang-en|mass concentration}}) — гэта масы рэчывы падвышанай шчыльнасці. Месяц не мае магнітнага поля, хоць некаторыя з горных парод на яе паверхні праяўляюць рэшткавы магнетызм, што паказвае на магчымасць існавання магнітнага поля Месяца на ранніх стадыях развіцця. Паверхня Месяца схільная непасрэднаму ўздзеянню сонечнага ветру. На працягу 4 млрд гадоў вадародныя іоны з сонечнага ветру ўкараняліся ў рэгаліт Месяца. Такім чынам, узоры рэгаліту, дастаўленыя місіямі «Апалон», апынуліся вельмі каштоўнымі для даследавання сонечнага ветру. У лютым 2012 года амерыканскія астраномы выявілі на адваротным баку Месяца некалькі геалагічных наватвораў. Гэта сведчыць пра тое, што месяцавыя тэктанічныя працэсы працягваліся яшчэ як мінімум 950 млн гадоў пасля меркаванай даты геалагічнай «смерці» Месяца<ref>{{Cite web |url=http://www.yugopolis.ru/news/science/2012/02/20/30173/luna-astronomi |title=На темной стороне Луны найдены следы свежих тектонических процессов |access-date=6 студзеня 2015 |archive-date=21 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120221060905/http://www.yugopolis.ru/news/science/2012/02/20/30173/luna-astronomi |url-status=dead }}</ref>. === Пячоры === Японскім зондам Кагуя выяўлена адтуліна ў паверхні Месяца, размешчаная недалёка ад вулканічнага плато Холмы Марыуса, якая, як мяркуецца, вядзе ў тунэль пад паверхняй. Дыяметр адтуліны складае каля 65 метраў, а глыбіня, як мяркуецца, 80 метраў<ref name="Лента, тоннель">[http://www.lenta.ru/news/2009/10/23/moon «На Луне нашли вход в подземный тоннель»] — [[Лента.ру]] (26.10.2009)</ref>. Навукоўцы лічаць, што падобныя тунэлі сфарміраваныя шляхам зацвярдзення патокаў расплаўленай пароды, дзе ў цэнтры застыла лава. Дадзеныя працэсы адбываліся ў перыяд вулканічнай актыўнасці на Месяцы. Пацвярджэннем дадзенай тэорыі з'яўляецца наяўнасць звілістых разор на паверхні спадарожніка<ref name="Лента, тоннель"/>. Падобныя тунэлі могуць паслужыць для каланізацыі, дзякуючы абароне ад сонечнай радыяцыі і замкнёнасці прасторы, у якой прасцей падтрымліваць ўмовы жыццезабеспячэння<ref name="Лента, тоннель"/>. Падобныя адтуліны маюцца і на Марсе. === Сейсмалогія === Пакінутыя на Месяцы экспедыцыямі «Апалон-12», «Апалон-14», «Апалон-15» і «Апалон-16» чатыры сейсмографа паказалі наяўнасць сейсмічнай актыўнасці]]<ref>{{артыкул|аўтар=Г.Латем, И.Накамура, Дж.Дорман, Ф.Дьюнебье, М.Юинг, Д.Ламлейн|загаловак=Результаты пассивного сейсмического эксперимента по программе «Аполлон»|выданне=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|адказны=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1975|старонкі=299—310}}</ref>. Зыходзячы з апошніх разлікаў навукоўцаў, месяцавае ядро складаецца галоўным чынам з распаленага жалеза<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html|title=В недрах Луны есть раскаленное металлическое ядро, считают учёные|date=8 января 2011|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804040558/http://ria.ru/science/20110108/318863206.html|archive-date=4 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. З-за адсутнасці вады ваганні месяцавай паверхні працяглыя па часе і могуць доўжыцца больш за гадзіну. Месяцатрасенні можна падзяліць на чатыры групы: * прыліўныя, здараюцца двойчы на месяц, выкліканыя ўздзеяннем прыліўных сіл Сонца і Зямлі; * тэктанічныя — нерэгулярныя, выкліканыя зрухамі ў грунце Месяца; * метэарытныя — з-за падзення метэарытаў; * тэрмальныя — іх прычынай служыць рэзкі нагрэў месяцавай паверхні з узыходам Сонца. Найбольшую небяспеку для магчымых заселеных станцый уяўляюць тэктанічныя месяцатрасенні. Сейсмограф НАСА за 5 гадоў даследаванняў было зарэгістравана 28 падобных месяцатрасенняў. Некаторыя з іх дасягаюць 5,5 балаў па шкале Рыхтэра і доўжацца больш за 10 хвілін. Для параўнання на Зямлі падобныя землятрусы доўжацца не больш за дзве хвіліны<ref>[http://livescience.ru/content/view/920/143/ Лунотрясения]</ref><ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ Moonquakes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150107145536/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ |date=7 студзеня 2015 }}{{ref-en}}</ref>. === Вада на Месяцы === Упершыню звесткі пра выяўленне вады на Месяцы былі апублікаваныя ў 1978 годзе савецкімі даследчыкамі ў часопісе «Геахімія». Факт быў усталяваны ў выніку аналізу узораў, дастаўленых зондам «Луна-24» ў 1976 годзе. Працэнт знойдзенай ва ўзоры вады склаў 0,1<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|title=Американский ученый признал приоритет СССР в обнаружении воды на Луне|date=2012-05-30|publisher=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619124228/http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|archive-date=19 чэрвеня 2012|access-date=6 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2008 года група амерыканскіх геолагаў з Інстытута Карнэгі і Універсітэта Браўна выявіла ў узорах грунту Месяца сляды вады, якая ў вялікай колькасці вылучалася з нетраў спадарожніка на ранніх этапах яго існавання. Пазней большая частка гэтай вады выпарылася ў космас<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm Би-би-си | На Луне была и есть вода]</ref>. Расійскія навукоўцы з дапамогай створанага імі прыбора LEND, усталяванага на зондзе LRO, выявілі ўчасткі Месяца, найбольш багатыя вадародам. На падставе гэтых дадзеных НАСА выбрала месца для правядзення бамбардзіроўкі Месяца зондам LCROSS<ref>[http://www.infox.ru/science/universe/2009/09/21/selena_water.phtml Российские учёные указали на потенциальные локации воды на Луне]</ref>. Пасля правядзення эксперыменту, 13 лістапада 2009 года, НАСА паведаміла аб выяўленні ў кратары Кабеус ў раёне паўднёвага полюса вады ў выглядзе лёду<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml Джонатан Эймос. Научный отдел Би-Би-Си. «На Луне нашли „значительное количество“ воды»]</ref>. Паводле дадзеных, перададзеным радарам Mini-SAR, устаноўленым на індыйскім месячным апараце Чандраян-1, усяго ў рэгіёне паўночнага полюса выяўлена не менш як 600 млн. тон вады, большая частка якой знаходзіцца ў выглядзе ледзяных груд, якія знаходзяцца на дне месяцавых кратэраў. Усяго вада была знойдзена ў больш чым 40 кратарах, дыяметр якіх вар'іруе ад 2 да 15 км. Зараз у навукоўцаў ужо няма ніякіх сумненняў у тым, што знойдзены лёд — гэта менавіта водны лёд<ref>[http://cybersecurity.ru/space/88564.html «На Луне найдены более 40 водных ледяных кратеров»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501003338/http://cybersecurity.ru/space/88564.html |date=1 мая 2011 }}</ref>. == Хімія месяцавых парод == Склад месяцавага грунту істотна адрозніваецца ў марскіх і мацерыковых раёнах Месяца. Месяцавыя пароды збеднены жалезам, вадой і лятучымі кампанентамі. {| class="wikitable sortable" |+Хімічны склад месяцавага [[рэгаліт]]у ў [[працэнт]]ах<ref>{{артыкул|аўтар=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка|загаловак=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»|выданне=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|адказны=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1975|старонкі=156—166}}</ref>. |- !Элементы ||Дастаўлены КА «Луна-20»||Дастаўлены КА «Луна-16» |- |[[Крэмній|Si]] ||20,0 ||20,0 |- |[[Тытан (хімічны элемент)|Ti]]||0,28||1,9 |- |[[Алюміній|Al]]||12,5 ||8,7 |- |[[Хром|Cr]]||0,11||0,20 |- |[[Жалеза|Fe]]||5,1||13,7 |- |[[Магній|Mg]]||5,7||5,3 |- |[[Кальцый|Ca]]||10,3||9,2 |- |[[Натрый|Na]]||0,26||0,32 |- |[[Калій|K]]||0,05||0,12 |} АМС «Луна-20» даставіла грунт з мацерыковага раёна, «Луна-16» з марскога<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw Геофизические и геохимические особенности Луны.]</ref>. == Селенаграфія == {{main|Селенаграфія}} [[Файл:Moondisk main visible details.png|thumb|left|300px|Асноўныя дэталі на месяцавым дыску, бачныя неузброеным вокам. Z — «[[месяцавы заяц]]», A — [[кратар Ціха]], B — [[кратар Капернік]], C — [[кратар Кеплер]], 1 — [[Акіян Бур]], 2 — [[Мора Дажджоў]], 3 — [[Мора Спакою]], 4 — [[Мора Яснасці]], 5 — [[Мора Аблокаў]], 6 — [[Мора Дастатку]], 7 — [[Мора Крызісаў]], 8 — [[Мора Вільготнасці]]]] [[Файл:MoonTopoGeoidUSGS-ru.jpg|thumb|300px|Тапаграфія Месяца, вышыня паверхні адносна месяцавага [[геоід]]у. Бачны з Зямлі бок — злева.]] Паверхню Месяца можна падзяліць на два тыпы: вельмі старая гарыстая мясцовасць (месяцавы мацярык) і адносна гладкія і маладзейшыя месяцавыя моры. Месяцавыя моры, якія складаюць прыблізна 16% усёй паверхні Месяца, — гэта велізарныя кратэры, якія ўзніклі ў выніку сутыкненняў з нябеснымі целамі, якія былі пазней затопленыя вадкай лавай. Большая частка паверхні пакрыта рэгаліту. Месяцавыя мора, пад якімі месяцавымі спадарожнікамі выяўленыя больш шчыльныя, цяжкія пароды, сканцэнтраваныя на звернутым да Зямлі баку з-за ўплыву гравітацыйнага моманту пры фарміраванні Месяца. === Паходжанне кратараў === Спробы растлумачыць паходжанне кратараў на Месяцы пачаліся з канца 1780-х гадоў. Асноўных гіпотэз было дзве — вулканічная і метэарытная<ref>Метеоры, метеориты, метеороиды. Бронштэн В. А.</ref>. Згодна з пастулатам вулканічнай тэорыі, высунутай у 80-х гадах XVIII стагоддзя нямецкім астраномам Іаганам Шротэрам, месяцавыя кратары былі ўтвораны з прычыны магутных вывяржэнняў на паверхні. Але ў 1824 годзе таксама нямецкі астраном Франц фон Груйтуйзен сфармуляваў метэарытную тэорыю, паводле якой пры сутыкненні нябеснага цела з Месяцам адбываецца прадаўліванне паверхні спадарожніка і ўтварэнне кратара. Да 20-х гадоў XX стагоддзя супраць метэарытны гіпотэзы вылучалі той факт, што кратары маюць круглую форму, хоць касых удараў па паверхні павінна быць больш чым прамых, а значыць пры метэарытным паходжанні кратары павінны мець форму эліпса. Аднак у 1924 годзе новазеландскі навуковец Джыфард упершыню даў якаснае апісанне ўдару аб паверхню планеты метэарыта, які рухаецца з касмічнай хуткасцю. Атрымлівалася, што пры такім удары вялікая частка метэарыта выпараецца разам з пародай на месцы ўдару, і форма кратара не залежыць ад вугла падзення. Таксама ў карысць метэарытнай гіпотэзы кажа тое, што супадае залежнасць колькасці месяцавых кратараў ад іх дыяметра і залежнасць колькасці метэорных цел ад іх памеру. Крыху пазней, у 1937 годзе, дадзеную тэорыю прывёў да абагульненасці навуковаму ўвазе савецкі студэнт Кірыл Пятровіч Станюковіч, які пасля стаў доктарам навук і прафесарам. Дадзеная «выбухная тэорыя» распрацоўвалася ім самім і групай навукоўцаў з 1947 па 1960 год, а дапрацоўвалася ў далейшым і іншымі даследнікамі. Палёты да спадарожніка Зямлі з 1964 года, учыненыя амерыканскімі апаратамі «Рэйнджар», а таксама адкрыццё кратараў на іншых планетах Сонечнай сістэмы ([[Планета Марс|Марс]], [[Планета Меркурый|Меркурый]], [[Венера (планета)|Венера]]) падвялі вынік гэтай векавой спрэчцы аб паходжанні кратараў на Месяцы. Справа ў тым, што адкрытыя вулканічныя кратары (напрыклад, на Венеры) моцна адрозніваюцца ад месяцавых, падобных з кратарамі на Меркурыі, якія, у сваю чаргу былі ўтвораны ўдарамі нябесных цел. Таму метэарытнага тэорыя цяпер лічыцца агульнапрынятай. Дзякуючы сутыкненням Месяца з астэроідам мы можам назіраць з Зямлі метэарытныя кратары на Месяцы. Навукоўцы з Парыжскага інстытута фізікі Зямлі мяркуюць, што 3,9 мільярда гадоў таму сутыкненне Месяца з буйным астэроідам прымусіла Месяц павярнуцца<ref>{{cite web |datepublished = 23-01-2009 |url = http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html |title = Удар астероида повернул Луну другой стороной к Земле - учёные |publisher = РИА Новости |access-date = 2009-11-15 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160311072340/http://ria.ru/science/20090123/159931145.html |archive-date = 11 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. === Месяцавыя моры === {{main|Месяцавае мора}} Месяцавыя моры ўяўляюць сабой шырокія, залітыя некалі базальтавай лавай нізіны. Першапачаткова дадзеныя ўтварэнні лічылі звычайнымі марамі. Пасля, калі гэта было аспрэчана, змяняць назву не сталі. Месяцавыя мора займаюць каля 40% бачнай плошчы Месяца. [[Файл:Lunar mare and sinūs.jpg|міні|500px|Моры і Залівы на Месяцы.]] Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|title=Номенклатурный ряд названий лунного рельефа|author=С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов|publisher=Государственный Астрономический институт им. П.К. Штернберга, МГУ|lang=ru|access-date=2010-08-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66j5HV6tP?url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|archive-date=6 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. * [[Акіян Бур]] — ''Oceanus Procellarum'' (1) ==== Моры ==== * [[Мора Вільготнасці]] — ''Mare Humorum'' (6) * [[Мора Усходняе]] — ''Mare Orientale'' * [[Мора Хваль]] — ''Mare Undarum'' (14) * [[Мора Гумбальта]] — ''Mare Humboldtianum'' (19) * [[Мора Дажджоў]] — ''Mare Imbrium'' (2) * [[Мора Змяі]] — ''Mare Anguis'' (18) * [[Мора Дастатку]] — ''Mare Fecunditatis'' (12) * [[Мора Краёвае]] — ''Mare Marginis'' (16) * [[Мора Крызісаў]] — ''Mare Crisium'' (17) * [[Мора Нектару]] — ''Mare Nectaris'' (11) * [[Мора Аблокаў]] — ''Mare Nubium'' (7) * [[Мора Астравоў]] — ''Mare Insularum'' (4) * [[Мора Пароў]] — ''Mare Vaporum'' (8) * [[Мора Пены]] — ''Mare Spumans'' (13) * [[Мора Пазнанае]] — ''Mare Cognitum''(5) * [[Мора Сміта]] — ''Mare Smythii'' (15) * [[Мора Спакою]] — ''Mare Tranquillitatis'' (10) * [[Мора Холаду]] — ''Mare Frigoris'' (3) * [[Мора Паўднёвае (Месяц)|Мора Паўднёвае]] — ''Mare Australe'' * [[Мора Яснасці]] — ''Mare Serenitatis'' (9) ==== Залівы ==== * [[Заліў Вернасці]] — ''Sinus Fidei'' (23) * [[Заліў Спякоты]] — ''Sinus Aestum'' (24) * [[Заліў Лунніка]] — ''Sinus Lunicus'' (22) * [[Заліў Кахання]] — ''Sinus Amoris'' (29) * [[Заліў Вясёлкі]] — ''Sinus Iridum'' (21) * [[Заліў Расы]] — ''Sinus Roris'' (20) * [[Заліў Славы]] — ''Sinus Honoris'' (26) * [[Заліў Згоды]] — ''Sinus Concordiae'' (28) * [[Заліў Суровасці]] — ''Sinus Asperitatis'' (27) * [[Заліў Поспеху]] — ''Sinus Successus'' (30) * [[Цэнтральны Заліў|Заліў Цэнтральны]] — ''Sinus Medii'' (25) ==== Азёры ==== * [[Возера Багавейнасці]] — ''Lacus Timoris'' (ошиб. — ''Lacus Tumoris'') * [[Возера Вясны]] — ''Lacus Veris'' * [[Возера Вечнасці]] — ''Lacus Temporis'' * [[Возера Зімы]] — ''Lacus Hiemalis'' * [[Возера Справядлівасці]] — ''Lacus Bonitatis'' * [[Возера Лета]] — ''Lacus Aestatis'' * [[Возера Надзеі]] — ''Lacus Spei'' * [[Возера Настойлівасці]] — ''Lacus Perseverantiae'' * [[Возера Пяшчоты]] — ''Lacus Lenitatis'' * [[Возера Нянавісці]] — ''Lacus Odii'' * [[Возера Восені]] — ''Lacus Autumni'' * [[Возера Смутку]] — ''Lacus Doloris'' * [[Возера Перавагі]] — ''Lacus Excellentiae'' * [[Возера Радасці]] — ''Lacus Gaudii'' * [[Возера Смерці]] — ''Lacus Mortis'' * [[Возера Сну]] — ''Lacus Somniorum'' * [[Возера Шчасця]] — ''Lacus Felicitatis'' ==== Балоты ==== * [[Балота Гніення]] — ''Palus Putredinis'' * [[Балота Сну]] — ''Palus Somni'' * [[Балота Эпідэмій]] — ''Palus Epidemiarum'' ==== Утварэнні на адваротным баку Месяца ==== Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ"/>. * [[Мора Мары]] — ''Mare Ingenii'' * [[Мора Масквы]] — ''Mare Moscoviense'' * [[Возера Забыцця]] — ''Lacus Oblivionis'' * [[Возера Адзіноты]] — ''Lacus Solitudinis'' * [[Возера Задаволення]] — ''Lacus Luxuriae'' === Унутраная структура === Месяц — дыферэнцыяванае цела, яна мае геахімічных розную кару, мантыю і ядро. Абалонка ўнутранага ядра багатая жалезам, яна мае радыус 240 км, вадкае знешняе ядро складаецца ў асноўным з вадкага жалеза з радыусам прыкладна 300-330 кіламетраў. Вакол ядра знаходзіцца часткова расплаўлены памежны пласт з радыусам каля 480-500 кіламетраў<ref>[http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html Лунное ядро (NASA)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-en}}</ref>. Гэтая структура, як мяркуюць, з'явілася ў выніку фракцыйнай крышталізацыі з глабальнага акіяна магмы неўзабаве пасля адукацыі Месяца 4,5 мільярда гадоў таму<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Кристаллизация лунного океана магмы] {{ref-en}}</ref>. Месяцавая кара мае ў сярэднім таўшчыню ~ 50 км. Месяц — другі па шчыльнасці спадарожнік у Сонечнай сістэме пасля [[Іо (спадарожнік)|Іо]]. Аднак унутранае ядро Месяца малое, яго радыус каля 350 км; гэта толькі ~ 20% ад памеру Месяца, у адрозненне ад ~ 50% у большасці іншых землепадобных цел. Складаецца месяцавае ядро з жалеза, з невялікай колькасцю прымешак серы і нікелю. == Карта Месяца == Месяцавы ландшафт своеасаблівы і ўнікальны. Месяц увесь пакрыты кратэрамі рознага памеру - ад мікраскапічных да соцень кіламетраў. Доўгі час навукоўцы не маглі зазірнуць на адваротны бок Месяца, гэта стала магчыма са з'яўленнем касмічных апаратаў. Зараз навукоўцы ўжо стварылі вельмі падрабязныя карты абодвух паўшар'яў Месяца. Падрабязныя месяцавыя карты складаюць для таго, каб у бліжэйшай будучыні падрыхтавацца для высадкі чалавека на Месяц, удалага размяшчэння месяцавых баз, тэлескопаў, транспарту, пошуку карысных выкапняў і т. п. == Паходжанне Месяца == Да таго, як навукоўцы атрымалі ўзоры месяцавага грунту, яны нічога не ведалі пра тое, калі і як утварыўся Месяц. Існавала дзве прынцыпова розных тэорыі: * Месяц і Зямля сфарміраваліся ў адзін і той жа час з газапылавога воблака; * Месяц сфарміраваўся ў іншым месцы і ў далейшым быў захоплены Зямлёй. Аднак новая інфармацыя, атрыманая шляхам дэталёвага вывучэння ўзораў з Месяца, прывяла да стварэння тэорыі гіганцкага сутыкнення: 4,36<ref name="возраст луны">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/|title=Астрономы определили точный возраст Луны|date=18 жніўня 2011|publisher=Лента.ру|access-date=2011-08-19}}</ref> мільярда гадоў назад протапланета Зямля (Гея) сутыкнулася з протапланетай Тэя. Удар прыйшоўся не па цэнтры, а пад вуглом (амаль па датычнай). У выніку вялікая частка рэчыва была выкінута на калязямную арбіту. З гэтых абломкаў сабраўся прота-Месяц і стаў абарочвацца па арбіце з радыусам каля {{{лік|60000}}} км. Зямля ў выніку ўдару атрымала рэзкі прырост скорасці вярчэння (адзін абарот за 05:00) і прыкметны нахіл восі кручэння. Хоць у гэтай тэорыі таксама ёсць недахопы, у цяперашні час яна лічыцца асноўнай<ref>{{Cite web |title=Статья «Рождение Луны» на selfire.com |url=http://selfire.com/2008/09/1535/ |access-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909155142/http://selfire.com/2008/09/1535/ |archive-date=9 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html Германские учёные о составе лунных пород]</ref>. Паводле ацэнак, заснаваных на ўтрыманні стабільнага радыягеннага ізатопа вальфраму-182 (які ўзнікае пры распадзе адносна кароткачасовага гафнію-182) ва ўзорах месяцавага грунту, у 2005 годзе навукоўцы-мінералогіі з Германіі і Вялікабрытаніі вызначылі ўзрост месяцавых парод у {{nobr|4 млрд 527 млн гадоў}} (±10 млн гадоў)<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon / Science]</ref>, а ў 2011 годзе яго ўзрост быў вызначаны ў 4,36 млрд гадоў (±3 млн гадоў)<ref name="возраст луны" />. == Даследаванне Месяца == [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|thumb|left|200px|[[Кратар Дэдал]]. [[Дыяметр]]: 93 км. Глыбіня: 3 км (фота НАСА)]] Месяц прыцягваў увагу людзей з старажытных часоў. Ва II ст. да н. э. Гіпарх даследаваў рух Месяца па зорнаму небу, вызначыўшы нахіл месяцавай арбіты адносна экліптыкі, памеры Месяца і адлегласць ад Зямлі<ref>{{артыкул|аўтар=Трифонов Е.Д.|загаловак=Как измерили Солнечную систему|выданне=Природа]|нумар=7|год=2008|старонкі=18—24|спасылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae}}</ref>, а таксама выявіў шэраг асаблівасцей руху. Вынаходніцтва тэлескопаў дазволіла адрозніваць больш дробныя дэталі рэльефу Месяца. Адну з першых месяцавых карт склаў Джавані Рычыолі ў 1651 годзе, ён жа даў назвы буйным цёмным абласцям, назваў іх «морамі», чым мы і карыстаемся да гэтага часу. Дадзеныя тапонімы адлюстроўвалі даўняе паданне, быццам надвор'е на Месяцы падобнае з зямным, і цёмныя ўчасткі нібыта былі запоўненыя месяцавай вадой, а светлыя ўчасткі лічыліся сушай. Аднак у 1753 годзе харвацкі астраном Руджэра Бошкавіч даказаў, што Месяц не мае атмасферы. Справа ў тым, што пры пакрыцці зорак Месяцам, тыя знікаюць імгненна. Але калі б у Месяца была атмасфера, то зоркі бы пагасалі паступова. Гэта сведчыла аб тым, што ў спадарожніка няма атмасферы. А ў такім выпадку вадкай вады на паверхні Месяца быць не можа, бо яна імгненна б выпарылася. З лёгкай рукі таго ж Джавані Рычыолі кратарам сталі даваць імёны вядомых навукоўцаў: ад Платона, Арыстоцеля і Архімеда да Вярнадскага, Цыялкоўскага і Паўлава. Новым этапам даследавання Месяца стала ўжыванне фатаграфіі ў астранамічных назіраннях, пачынаючы з сярэдзіны XIX стагоддзя. Гэта дало магчымасць больш дэталёва аналізаваць паверхню Месяца па падрабязным фатаграфіях. Такія фатаграфіі былі зробленыя, у прыватнасці, Уорэнам дэ ла Ру (1852) і Люісам Рэзерфордам (1865). У 1881 годзе П'ер Жансен склаў дэталёвы «Фатаграфічны атлас Месяца». === АМС === {{Гл. таксама|Месяц (касмічная праграма)|Апалон (касмічная праграма)}} З пачаткам касмічнай эры колькасць нашых ведаў аб Месяцы значна павялічылася. Стаў вядомы склад месяцавага грунту, навукоўцы атрымалі яго ўзоры, складзена карта {{нп5|адваротны бок Месяца|адваротнага боку|ru|обратная сторона Луны}}. Упершыню Месяца дасягнуў савецкі касмічны карабель «Луна-2» 13 верасня 1959 года. Упершыню ўдалося зазірнуць на адваротны бок Месяца ў 1959 годзе, калі савецкая станцыя «Луна-3» праляцела над ім і сфатаграфавала нябачную з Зямлі частку яго паверхні. Пасля таго як у жніўні 1976 года савецкая станцыя «Луна-24» даставіла на Зямлю ўзоры месяцавага грунту, наступны апарат — японскі спадарожнік «Hiten» — паляцеў да Месяца толькі ў 1990 годзе. Далей былі запушчаныя два амерыканскіх касмічных апарата — Clementine ў 1994 годзе і Lunar Prospector ў 1998 годзе. Еўрапейскае касмічнае агенцтва 28 верасня 2003 года запусціла сваю першую аўтаматычную міжпланетную станцыю (АМС) «Смарт-1». 14 верасня 2007 года Японія запусціла другую АМС для даследавання Месяца «Кагуя». А 24 кастрычніка 2007 года ў месяцавую гонку ўступіла і КНР — быў запушчаны першы кітайскі спадарожнік Месяца «Чан'э-1». З дапамогай гэтай і наступнай станцый навукоўцы ствараюць аб'ёмную карту месяцавай паверхні, што ў будучыні можа паспрыяць амбіцыйнаму праекту каланізацыі Месяца<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?7777 Китай запустил свой первый лунный спутник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090318065620/http://www.membrana.ru/lenta/?7777 |date=18 сакавіка 2009 }} — MEMBRANA, 24 октября 2007</ref>. 22 кастрычніка 2008 года была запушчана першая індыйская АМС «Чандраян-1». У 2010 годзе Кітай запусціў другую АМС «Чан'э-2». [[Файл:Apollo 17 landing site, labeled.jpg|thumb|Месца пасадкі экспедыцыі Апалон-17. Бачныя: спускальны модуль, даследчае абсталяванне [[ALSEP]], сляды колаў аўтамабіля і пешыя сляды касманаўтаў.<br />Здымак КА [[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]], [[4 верасня]] [[2011]] года.]] 18 чэрвеня 2009 года НАСА былі запушчаны месяцавыя арбітальныя зонды — Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) і Lunar Crater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Спадарожнікі прызначаныя для збору інфармацыі аб месяцавай паверхні, пошуку вады і прыдатных месцаў для будучых месяцавых экспедыцый<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|first=Donald|last=Savage|author2=Gretchen Cook-Anderson|date=2004-12-22|title=NASA Selects Investigations for Lunar Reconnaissance Orbiter|publisher=NASA News|archive-url=https://www.webcitation.org/66CLSCJVh?url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|archive-date=16 сакавіка 2012|access-date=9 студзеня 2015|url-status=live}}</ref>. Да саракагоддзя палёту Апалона-11 аўтаматычная міжпланетная станцыя LRO выканала спецыяльнае заданне — правяла здымку раёнаў пасадак месяцавых модуляў зямных экспедыцый. У перыяд з 11 па 15 ліпеня LRO зрабіла і перадала на Зямлю першыя ў гісторыі дэталёвыя арбітальныя здымкі саміх месяцавых модуляў, пасадачных пляцовак, элементаў абсталявання, пакінутых экспедыцыямі на паверхні, і нават слядоў каляскі, ровара і саміх зямлян<ref>{{cite web |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |title = Apollo 17 Lunar Module Landing Site |publisher = NASA |access-date = 2009-11-15 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/65fNAo8q3?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |archive-date = 23 лютага 2012 |url-status = live }}</ref>. За гэты час былі зняты 5 з 6 месцаў пасадак: экспедыцыі Апалон-11, 14, 15, 16, 17 [46]. Пазней КА LRO выканаў яшчэ больш падрабязныя здымкі паверхні, дзе ясна відаць не толькі пасадачныя модулі і апаратуру са слядамі месяцавага аўтамабіля, але і пешыя сляды саміх касманаўтаў<ref name="NK_LRO_1stResults">''Соболев И.'' LRO: первые итоги // Новости космонавтики. — 2009. — Т. 19. — № 10 (321). — С. 36—38. — ISSN 1726-0345. http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/.</ref>. 9 кастрычніка 2009 года касмічны апарат LCROSS і разгонный блок «Цэнтаўр» здзейснілі запланаванае падзенне на паверхню Месяца ў кратар Кабеус, размешчаны прыкладна ў 100 км ад паўднёвага полюса Месяца, які пастаянна знаходзіцца ў глыбокай цені. 13 лістапада НАСА паведаміла аб тым, што з дапамогай гэтага эксперыменту на Месяцы выяўлена вада<ref>{{cite web |author = Jonas Dino |datepublished = 13 ноября 2009 г. |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |title = LCROSS Impact Data Indicates Water on Moon |publisher = NASA |access-date = 2009-11-15 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/65JXrRE8x?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |archive-date = 9 лютага 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|datepublished=13 ноября 2009 г.|url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=109975|title=НАСА обнаружило воду в кратере Луны|publisher=Интерфакс|access-date=2009-11-15}}</ref>. У пачатку 1960-х гадоў было відавочна, што ў засваенні космасу ЗША адстаюць ад СССР. Дж. Кенэдзі заявіў - высадка чалавека на Месяц адбудзецца да 1970 года. Для падрыхтоўкі да пілатуемага палёту НАСА выканала некалькі касмічных праграм: «Рэйнджар» (1961-1965) — фатаграфаванне паверхні, «Сервеер» (1966-1968) - мяккая пасадка і здымкі мясцовасці і «Лунар орбітэр» (1966-1967) — дэталёвая выява паверхні Месяца. Таксама ў 1965-1966 гг. быў праект НАСА MOON-BLINK па даследаванні незвычайных з'яў (анамалій) на паверхні Месяца. Работы выконваліся Trident Engineering Associates (Анапалiс, штат Мэрыленд) у рамках кантракту NAS 5-9613 ад 1 чэрвеня 1965 з Goddard Space Flight Center (Грынбелт, штат Мэрыленд)<ref>[http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf Проект в архиве]</ref><ref>[http://www.nasa.gov/ Официальный веб-сайт]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.nasaimages.org/ База фото- и видеоматериалов NASA]</ref>. === Месяцаходы === {{Асноўны артыкул|Месяцаход}} СССР праводзіў даследаванні на паверхні Месяца з дапамогай двух радыёкіраваных самаходных апаратаў, «Месяцаход-1», запушчаны да Месяца ў лістападзе 1970 года і «Месяцаход-2» — у студзені 1973. «Месяцаход-1» працаваў 10,5 зямных месяцаў, «Месяцаход-2» — 4,5 зямных месяцаў (гэта значыць 5 месяцавых дзён і 4 месяцавыя ночы), за якія прайшоў 42,1 км<ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |title=Is Opportunity near Lunokhod's distance record? Not as close as we used to think! |publisher=The Planetary Society |last1=Lakdawalla |first1=Emily |date=June 21, 2013 |access-date=June 26, 2013}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |last1=Witze |first1=Alexandra |title=Space rovers in record race |publisher=Nature News |date=June 19, 2013 |access-date=June 26, 2013}}{{ref-en}}</ref> (на чэрвень 2014 гэта адлегласць застаецца рэкорднай для пазаземных апаратаў; на другім месцы знаходзіцца марсаход «Апарцьюніці», які прайшоў 39,6 км<ref>{{cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html|title=Update: Spirit and Opportunity|date=2014-06-24|access-date=9 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704050225/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html|archive-date=4 ліпеня 2014|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>). Абодва апарата сабралі і перадалі на Зямлю вялікую колькасць дадзеных аб месячным грунце і мноства фотаздымкаў дэталей і панарам месяцавага рэльефу<ref name="Vn">{{кніга|аўтар=И.Н.Галкин|загаловак=Внеземная сейсмология|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1988|серыя=Планета Земля и Вселенная|старонак=195|isbn=502005951X}}</ref>{{rp|26}}. === Пілатуемыя палёты === Амерыканская праграма пілатуемага палёту на Месяц называлася «Апалон». Першая пасадка адбылася 20 ліпеня 1969 года; апошняя — у снежні 1972 года, першым чалавекам, ступіўшым 21 ліпеня 1969 года на паверхню Месяца, стаў амерыканец Ніл Армстронг, другім — Эдвін Олдрын; трэці член экіпажа Майкл Колінз заставаўся ў арбітальным модулі. У снежні 1972 астранаўты «Апалона-17» капітан Джын Сернан і д-р Харысан Шміт сталі апошнімі (на дадзены момант) людзьмі, высадзілі на Месяц. У 2016 годзе ЗША абвясцілі аб старце касмічнай праграмы [[Артэміда (касмічная праграма)|Артэміда]], мэта якой - высадка чалавека на паверхню месяца пасля 50-гадовага перапынку. Такім чынам, Месяц — адзінае нябеснае цела, на якім пабываў чалавек, і першае нябеснае цела, узоры якога былі дастаўлены на Зямлю (ЗША даставілі 380 кілаграмаў, СССР — 324 грама месяцавага грунту)<ref>[http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html Москва: сколько стоит грамм Луны?]//anomalniy-mir.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925115028/http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |date=25 верасня 2013 }}</ref>. === Прыватныя праекты === Да вывучэння Месяца прыступаюць прыватныя кампаніі. Быў абвешчаны сусветны конкурс Google Lunar X PRIZE па стварэнні невялікага месяцахода, у якім удзельнічаюць некалькі каманд з розных краін. == Асваенне == === Міжнародны прававы статус === Большасць прававых пытанняў асваення Месяца былі вырашаныя ў 1967 годзе Дагаворам аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы, уключаючы Месяц і іншыя нябесныя целы<ref name="Outer Space Treaty">[[s:ru:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Текст договора]] в Викитеке</ref>. Таксама юрыдычны статус Месяца апісвае Пагадненне аб Месяцы ад 1979 года. === Каланізацыя === {{Асноўны артыкул|Каланізацыя Месяца}} Месяц з'яўляецца самым блізкім і лепш за ўсё вывучаным нябесным целам і разглядаецца як кандыдат для месца стварэння чалавечай калоніі. НАСА распрацоўвала касмічную праграму «Сузор'е», у рамках якой павінна распрацоўвацца новая касмічная тэхніка і стварацца неабходная інфраструктура для забеспячэння палётаў новага касмічнага карабля да МКС, а таксама палётаў на Месяц, стварэння пастаяннай базы на Месяцы і ў перспектыве палётаў на Марс<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html Официальная страница проекта «Созвездие»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |date=12 красавіка 2010 }} {{ref-en}}</ref>. Аднак, згодна з рашэннем прэзідэнта ЗША Барака Абамы ад 1 лютага 2010 года, фінансаванне праграмы ў 2011 годзе было спынена<ref>[http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html НАСА свернёт полёты шаттлов и лунную программу] // rian.ru</ref>. У лютым 2010 года НАСА прадставіла новы праект: «аватары» на Месяцы, які можа быць рэалізаваны ўжо праз 1000 дзён. Сутнасць яго заключаецца ў арганізацыі экспедыцыі на Месяц з удзелам робатаў-аватараў замест людзей. У гэтым выпадку інжынеры, якія займаюцца арганізацыяй палёту, пазбаўляюць сябе ад неабходнасці выкарыстання важных сістэм жыццезабеспячэння і дзякуючы гэтаму выкарыстоўваецца менш складаны і дарагі касмічны карабель. Для кіравання робатамі-аватарамі эксперты НАСА прапануюць выкарыстоўваць высокатэхналагічныя касцюмы дыстанцыйнай прысутнасці (накшталт касцюма віртуальнай рэальнасці). Адзін і той жа касцюм могуць «апранаць» некалькі спецыялістаў з розных галін навукі па чарзе. Да прыкладу, у ходзе вывучэння асаблівасцяў месяцавай паверхні, кіраваць «аватарам» можа геолаг, а затым у касцюм можа апрануцца фізік<ref>Сайт NASAwatch.com: [http://nasawatch.com/archives/2010/02/video-jscs-proj.html «Video: NASA JSC’s „Project M“»]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. === Сумнеўныя здзелкі, звязаныя з асваеннем Месяца === Існуюць сумнеўныя кампаніі, якія ажыццяўляюць продаж участкаў на Месяцы. У абмен на пэўную плату пакупнік атрымлівае сертыфікат аб «праве ўласнасці» на некаторую плошчу паверхні Месяца. Ёсць меркаванне, што на дадзены момант сертыфікаты такога роду не маюць юрыдычнай сілы з-за парушэння ўмоў Дамовы аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы 1967 (забарона на «нацыянальнае прысваенне» касмічнай прасторы, у тым ліку Месяца, згодна з артыкулам II дагавора). == Гл. таксама == * [[Штучны спадарожнік Зямлі]] * [[Месяцаход]] * [[Планета Тэя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Месяц||300–301}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Moon}} {{Месяц}} {{Спадарожнікі планет зямной групы}} {{Сонечная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Месяц| ]] [[Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 031d8r3jvbnhuxiq1kyy4mt2072xxwa 0 10007 5189379 5184834 2026-08-29T17:20:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189379 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" /><ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.</ref>. Таксама крыніцы ўказваюць на паходжанне назвы горада ад прытока [[Уша (прыток Віліі)|Ушы]] ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна быў збудаваны замак<ref>[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]</ref>. З літоўскай мовы ''maldas, meldas'' «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу ''Mald-upis, Maldenis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà''). Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільня]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|<small>Помнік вандроўніцы з коткай</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }} * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] 7a2e7f52ekm7qssh8x0gcugou7piipy 0 14341 5189362 5156963 2026-08-29T16:24:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189362 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Багдановіч}} {{Пісьменнік | Імя = Максім Адамавіч Багдановіч | Арыгінал імя = | Фота = Bagdanovich M 2.jpg | Псеўданімы = «''Максім Кніжнік''», «''Maksim Krynica''», «''Эхо''» і інш.<ref>Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. – Мінск: «Беллітфонд», 2006. – С. 98</ref> | Гады актыўнасці = [[1907]]—[[1917]] | Кірунак = элементы [[імпрэсіянізм]]у<ref>Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 4</ref> і [[сімвалізм]]у | Дэбют = «Музы́ка» ([[Наша ніва (1906)|Наша ніва]], № 24/1907) }} '''Максі́м Ада́мавіч Багдано́віч''' ({{lang-be-latin|Maksim Bahdanovič}}; {{ДН|9|12|1891|27|11}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|25|5|1917|12|}}; псеўданімы: ''Максім Кніжнік''; ''Maksim Krynica;'' ''Эхо; Иван Февралев'' і вытворныя; інш.) — [[беларуская мова|беларускі]] {{паэт|Беларусі}}, {{публіцыст|Беларусі}}, {{літаратурны крытык|Беларусі}}, {{перакладчык|Беларусі|паэзіі на беларускую мову}}, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref name = "archives">[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181114100332/http://archives.gov.by/index.php?id=898926 |date=14 лістапада 2018 }}. ''Архивы Беларуси''</ref>. Багдановіч выступаў як крытык і гісторык літаратуры. Распачынальнік традыцыі беларускага мастацкага перакладу<ref>Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 163</ref>. Нізка «Места» з адзінага прыжыццёвага зборніка паэта «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]» з’яўляецца першым узорам урбаністычнай лірыкі ў новай беларускай паэзіі<ref>Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 75</ref>. Спадчына Максіма Багдановіча ўзбагаціла фонд беларускай культуры<ref>[http://slounik.org/90588.html Максім Багдановіч]. Маладыя гады: Выбранае. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2001.</ref><ref>[http://slounik.org/153957.html Багдановіч Максім] // [http://slounik.org/kulturalogia/ Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік] / Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Таццяна Восіпаўна Мякота.jpg|250px|thumb|Таццяна Восіпаўна Мякота (бабка Максіма Багдановіча) і Валасовічы (сям’я цёткі Максіма Багдановіча Ганны). 1907 г.]] Прапрадзед Максіма па бацькоўскай лініі [[прыгонны]] Сцяпан быў першым у родзе, хто стаў насіць прозвішча ''Багдановіч'', па свайму айчыму Нікіфару Багдановічу, бо ўвайшоў у склад яго «двара» падаткавага адзінкай; па бацьку ж ён быў Скоклічам. Прадзед Лук’ян Сцяпанавіч быў [[дваровы]]м, садоўнікам; жонкай яго была Арына Іванаўна Юневіч. Дзед Юрый Лук’янавіч быў дваровым, кухарам, належаў да Касарычскага сельскага таварыства Ляскавіцкай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]; да гэтага таварыства і бацька Максіма, [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адам Ягоравіч]], быў прыпісаны аж да звальнення для паступлення на дзяржаўную службу<ref name="mat1923">''Богданович А. Е.'' [http://maksimbogdanovich.ru/articles/13.htm Материалы к биографии Максима Адамовича Богдановича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501155400/http://maksimbogdanovich.ru/articles/13.htm |date=1 мая 2011 }} // Шлях паэта. Успаміны і біяграфічныя матэрыялы пра Максіма Багдановіча. — Мн.: Маст. літ., 1975.</ref>. Дзед Юрый Лук’янавіч яшчэ маладым чалавекам быў прывезены сваім памешчыкам, панам Лапо, на службу ў куплены маёнтак пры мястэчку [[Халопенічы]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], дзе ён і абгрунтаваўся, уступіўшы ў шлюб з бабуляй паэта Анэляй (Ганнай) Фаміной Асьмак, дачкой казачніцы [[Рузаля Асьмак|Рузалі Асьмак]]. Па ўспамінах Адама Багдановіча, яго маці была «чалавекам дзіўна рахманай і ўзнёслай душы, з тонкім пачуццём такту, разам з тым валодала выдатнымі матэматычнымі здольнасцямі»<ref name="mat1923"/>. У 26 гадоў Адам Багдановіч ажаніўся з Марыяй Апанасаўнай Мякота, якой было тады 19 гадоў. Ён успамінаў пра шлюб як пра адзін з шчаслівых перыядаў свайго жыцця. {| |{{пачатак цытаты}} Незвычайная жвавасць успрымання, пачуцця і рухаў была асноўнай, выбітнай рысай яе натуры. Рухомая, заўсёды вясёлая, з іскрыстымі вачыма, з касой жахлівай велічыні, яна ў дадатак валодала грацыяй кацяняці і тым захапляльна чароўным хараством, якую прынята называць жаноцкасцю. Яе карткі не даюць ніякага паняцця не толькі пра яе духоўнае аблічча, але нават і пра знешняе. Гэта — маска, пазбаўленая жыцця, а яна была ўся зіхоткая, пяючая жыццё, уся рух, радасць, захапленне. {{oq|ru|Необыкновенная живость восприятия, чувства и движений была основной, выдающейся чертой её натуры. Подвижная, всегда весёлая, с искристыми глазами, с косой чудовищной величины, она вдобавок обладала грацией котёнка и той неотразимо чарующей прелестью, которую принято называть женственностью. Её карточки не дают никакого понятия не только об её духовном облике, но даже и о внешнем. Это — маска, лишённая жизни; а она была вся сверкающая, поющая жизнь, вся движение, радость, восторг.}}<ref name="mat1923"/> {{канец цытаты}} |} === Дзяцінства === ==== Мінск і Гродна ==== [[Файл:Максім Багдановіч з маці Марыяй Апанасаўнай Багдановіч.jpg|250px|thumb|М. Багдановіч з маці. 1892 (першы здымак паэта)]] [[Файл:Максім Багдановіч з старэйшым братам Вадзімам.jpg|250px|thumb|left|Максім Багдановіч са старэйшым братам Вадзімам. 1893]] [[Файл:Сям’я Багдановічаў.jpg|250px|thumb|Сям’я Багдановічаў у 1894 годзе.]] Настаўнік 1-га гарадскога вучылішча [[Мінск]]а [[Адам Ягоравіч Багдановіч]] і яго жонка Марыя Апанасаўна былі матэрыяльна забяспечаны: Адам зарабляў да 1500 рублёў у год пры гатовай кватэры з ацяпленнем і асвятленнем, якая размяшчалася на [[Траецкае прадмесце|Траецкай гары]] на вуліцы Аляксандраўскай у доме Карказовіча, што ў двары, у другім паверсе, у той час у ім змяшчалася 1-е прыходскае вучылішча і настаўніцкія кватэры, пазней гэта быў дом 25 (цяпер тут участак [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліцы М. Багдановіча]] насупраць сквера каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатра оперы і балета]]. Першынец Вадзім нарадзіўся 6 (18) cакавіка 1890, Максім — 27 лістапада (9 снежня) [[1891]] у 9 гадзін вечара. Раптам у Адама Ягоравіча выявілася хвароба горла і дактары забаранілі яму выкладчыцкую дзейнасць. У Мінску не знайшлося працы былому настаўніку, вядомаму сваімі перадавымі поглядамі і незалежнасцю<ref name="БЛД">Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. /[[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997. — 608 с.: іл.</ref>. У 1892 годзе сям’я перабралася ў [[Гродна]], дзе Адам Багдановіч атрымаў працу памочнікам бухгалтара ў [[Сялянскі пазямельны банк|сялянскім пазямельным банку]]. Зараз у будынку банка на скрыжаванні вуліц Карбышава і Леніна месціцца штаб Заходняга аператыўнага камандавання Узброеных Сіл Беларусі.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/maksim-bagdanovich-130/|title=Максиму Богдановичу – 130. Места в Гродно, связанные с семьей Богдановичей|website=Hrodna.life|date=2024-02-15|access-date=2024-02-15}}</ref> Жылі на ўскраіне горада, на Новым Свеце 15 па Садовай. Тут 14 (26) лістапада 1894 нарадзіўся трэці сын Леў, а ў маі 1896 года — дачка Ніна. Умовы былі добрымі для выхавання дзяцей: мяккі клімат, у двары сад, а вакол сады, палі, недалёка лес і [[Нёман]]. Маці спрабавала ўжыць да дзяцей [[Фрыдрых Фробель|фробелеўскую]] сістэму для выхавання пачуццяў, але тыя перад цацкамі для развіцця аддавалі перавагу жывым зносінам<ref name="mat1923" />. Маці летам выязджала з сынамі на вёску. Вядома яе паездка ў Вяззе на Асіповічыне да сваёй старэйшай сястры, дзе дзеці ўпершыню апынуліся ў беларускай народнай стыхіі<ref name="БЛД"/>. Як у Гродна, так і ў Мінску, у Багдановічаў збіралася шмат людзей. У Мінску было шмат рэвалюцыйна настроенай інтэлігенцыі — [[Народная воля|нарадавольцы]] і тыя, хто ім спачуваў, але пасля «{{нп3|Герман Аляксандравіч Лапацін|Лапацінскага правалу|ru|Лопатин, Герман Александрович}}», у сувязі з арыштамі і нарасталым страхам, кола іх паступова радзела і раскладалася. У Гродна ж збіраліся пераважна культурныя работнікі: лекары, лепшыя афіцэры, настаўнікі. Шмат, асабліва ў Мінску, прыходзіла моладзі. Гучалі дэкламацыі літаратурных твораў, спевы, вяліся дыскусіі. «Разнастайна, маляўніча-павабна, цікава жылося», — успамінаў Адам Багдановіч<ref name="mat1923"/>. Праз месяц пасля родаў дачкі ў Марыі Багдановіч былі выяўлены сухоты. Лячэнне («вёска, [[кефір]], [[гваякол]], [[кадэін]]») не дапамаглі і 4 (16) кастрычніка 1896 года маці будучага паэта памерла. Пахаваная яна была на [[Гродзенскія праваслаўныя могілкі|Гродзенскіх праваслаўных могілках]] на вуліцы [[Вуліца Антонава (Гродна)|Антонава]], перад царквой, направа ад галоўных варот і дарогі ў царкву, пад дубовым крыжам з таблічкай<ref name="mat1923"/>. Пазней на магіле ўсталявалі сучасны помнік у выглядзе паловы гранітнага валуна, з выбітым на ім крыжом Ефрасінні. Магіла прыбіраецца сіламі грамадскасці. На 125-годдзе са дня нараджэння паэта (2016 год) на магіле служылі памінальную службу на спачын душ паэта і яго бацькоў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2016/12/09/125-gadou-maksimu-bagdanovichu-na-pravaslaunyih-mogilkah-prayshla-panihida-na-magile-matsi-paeta/|title=125 гадоў Максіму Багдановічу: на праваслаўных могілках прайшла паніхіда на магіле маці паэта|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2016-12-09|access-date=2024-02-15}}</ref>. На 100-годдзе са дня смерці паэта ў 2017 годзе каля магілы яго маці маліліся гродзенскія святары, памяць ушанавалі паэты [[Данута Іванаўна Бічэль-Загнетава|Данута Бічэль]] і [[Алесь Чобат]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2017/05/25/svyataryi-paetyi-u-100-goddze-z-dnya-smertsi-bagdanovicha-pamalilisya-na-magile-yago-matsi-u-grodne/|title=Святары і паэты ў 100-годдзе з дня смерці Багдановіча памаліліся на магіле яго маці ў Гродне|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2017-05-25|access-date=2024-02-15}}</ref> На думку бацькі, Максім на яго быў падобны больш знешнімі рысамі: хадой, манерай сябе трымаць, жэстамі, прамовай і т. п., наадварот, {| |{{пачатак цытаты}} па складзе свайго характару, мяккага і жаноцкага, па весялосці свайго нораву, жвавасці, спагадлівасці і ўражанню, па паўнаце і мяккасці назіранняў, па сіле ўяўлення, пластычнасці і разам маляўнічасці прадуктаў яго творчасці ўсяго больш нагадваў сваю маці, асабліва ў дзяцінстве. {{oq|ru|по складу своего характера, мягкого и женственного, по весёлости своего нрава, живос­ти, отзывчивости и впечатлительности, по полноте и мягкости наблюдений, по силе воображения, пластичности и вместе живописности продуктов его творчества всего более напоминал свою мать, особенно в детстве.}}<ref name="mat1923"/> {{канец цытаты}} |} На яго думку, паэтычны дар, які ў ёй самой драмаў, Максім таксама атрымаў у спадчыну ад маці, або быць можа, ад яго прабабулі Рузалі<ref name="mat1923"/>. Пасля смерці любімай жонкі Адам Ягоравіч не змог жыць у Гродна і ў лістападзе 1896 года ён з дзецьмі пераязжае ў [[Ніжні Ноўгарад]]. ==== Ніжні Ноўгарад ==== [[Файл:Максім Багдановіч (сядзіць злева) з цёткай і братамі.jpg|250px|thumb|Максім Багдановіч (сядзіць злева) з цёткай і братамі. 1897]] Разам з сям’ёй Адама Ягоравіча ў Ніжні Ноўгарад пераехалі і яго сёстры. Сваякі жылі тут адзінай беларускай калоніяй. Шчыра трымалася звычаяў продкаў сястра Магдалена, у якой любіў бываць Максім<ref name="БЛД"/>. Маці дзецям Адама Ягоравіча замяніла цётка па бацьку Марыя Багдановіч, але самая малодшая дачка Ніна не дажыла і да года. Бацька аддаваў шмат увагі сваім сынам, дзякуючы яму яны палюбілі літаратуру. У адным з лістоў да сябра Максім адзначаў: {{пачатак цытаты}} Мяне выхоўваў бацька. Неяк я паказваў вам яго бібліятэку. У ёй усё ёсць істотнае, што з’явілася калі б там ні было ў літаратуры ўсяго свету. Мы з дзяцінства праходзілі гэтую сусветную школу… Зразумела, галоўная ўвага звярталася на славянскія літаратуры… {{канец цытаты}} Максім чуў у Ніжнім Ноўгарадзе беларускія казкі, песні, прымаўкі. [[Файл:Bahdanovič in gymnasia.jpg|250px|thumb|М. Багдановіч сярод гімназістаў-аднакласнікаў Ніжагародскай мужчынскай гімназіі]] [[Файл:Вольга Епіфанаўна Сёмава.jpg|left|thumb|Вольга Епіфанаўна Сёмава — хросная паэта]] [[Файл:Bagdanovich M 3.jpg|thumb|250px]] У 1902 годзе Максім паступіў у [[Ніжагародская мужчынская гімназія|Ніжагародскую мужчынскую гімназію]]. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905]] прымае ўдзел у вучнёўскіх і студэнцкіх дэманстрацыях, за што атрымлівае атэстацыю «недобранадзейнага вучня»<ref name="astaf">{{кніга|аўтар=Астафьев А. В., Астафьева Н. А.|частка=М. А. Богданович|загаловак=Писатели Ярославского края|месца=Ярославль|выдавецтва=Верхне-Волжское книжное издательство|год=1974|старонкі=190-196|старонак=248|тыраж=5000}}</ref>. Ужо ва ўзросце 10-11 год Максім спрабуе пісаць вершы на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref>Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 8</ref>. У 1906 годзе хросная маці Максіма В. Сёмава, якая жыла ў Пінску і трымала там прыватную гімназію<ref name="БЛД"/>, выпісвае для яго газету «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]», а потым і «[[Наша ніва (1906)|Нашу ніву]]». У канцы года Багдановіч дасылае беларускія кнігі і газеты ў Ніжагародскую турму рэвалюцыянеру беларускага паходжання [[Сцяпан Зенчанка|Сцяпану Зенчанку]]. З [[1907]] года ў «Нашай Ніве» пачынаюць з’яўляцца творы Багдановіча. [[1907]] год лічыцца пачаткам літаратурнай дзейнасці Максіма Багдановіча. Яго першым значным мастацкім творам было беларускамоўнае празаічнае апавяданне «''Музы́ка''»<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Богданович Максим Адамович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 64 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, якое адразу ж надрукавала «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]». У апавяданні расказваецца легенда пра Музыку, які «''многа хадзіў па зямлі ды ўсё граў на скрыпцы''». Незвычайныя былі і яго скрыпка, і музыка. Калі плакала скрыпка ў руках музыкі, то кожны «''ўсё плакаў бы па сваёй долі''», калі грозна гудзелі струны, «''людзі падымалі апушчаныя голавы, і гневам вялікім блішчалі іх вочы''». За яго творчасць «''злыя і сільныя людзі''» кінулі Музыку ў турму, дзе той і загінуў. Але не загінула памяць аб ім. У гэтым алегарычным творы малады аўтар расказваў аб шматпакутным лёсе Беларусі на працягу стагоддзяў і выказваў надзею на хуткія перамены да лепшага. Апавяданне было напісана пад уплывам народнай творчасці<ref name="БС"/>. У хуткім часе Максім стаў сталым супрацоўнікам «Нашай нівы» і завочна пасябраваў з супрацоўнікамі газеты, асабліва яму імпанаваў яму [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|Сяргей Палуян]], які адказваў М. Багдановічу ўзаемнасцю<ref name="БЛД"/>. Трэба адзначыць, што бацька, родныя і стрыечныя браты і сёстры лічылі заняткі беларусістыкай бесперспектыўнымі і не падзялялі з Максімам радасць ад поспехаў<ref name="БЛД"/>. === Яраслаўль === У чэрвені [[1908]] года Багдановічы зноўку пераяжджаюць па службе бацькі — гэтым разам у [[Яраслаўль]]. Прычынай гэтаму была прынцыповасць Адама Ягоравіча на службе<ref name="БЛД"/>. Там Максім Багдановіч піша першыя лірычныя вершы: «''Над магілай''», «''Прыйдзе вясна''», «''На чужыне''», якія былі апублікаваныя ў «Нашай ніве». Там жа друкуюцца вершы «''Краю мой родны! Як выкляты богам…''», у якім выразна прагучала тэма сацыяльнага прыгнёту і нацыянальнага адраджэння беларусаў; кароткае вершаванае лірычнае апавяданне «''З песняў беларускага мужыка''» — рэалістычная імпрэсія, прасякнутая гуманістычнымі матывамі<ref name="БС"/>, поўная веры ў творчыя сілы народу; вершы «''Цемень''», «''Пугач''», «''Разрытая магіла''», а таксама пераклады з [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]]. Першым з перакладаў, дасланых у рэдакцыю «Нашай Нівы» быў верш С. Ю. Святагора ''«Дзве песні»'', які пайшоў у друк з папраўкамі ў мове [[Янка Купала|Я.Купалы]], але з іншым подпісам: у карэктуры [[Ядвігін Ш.]] падпісаў верш прыдуманым ім для Максіма Багдановіча псеўданімам ''«Максім Крыніца»''. Ён пісаў: {{пачатак цытаты}} «Кожны сваім псеўданімам вызначае сваё крэда, свой кірунак, а што за душою гэтага юнака, ліцэіста, эстэта? Яму гэтыя [[Змітрок Бядуля|Бядулі]] ды [[Алесь Гарун|Гаруны]] не падыдуць. Яму трэба чысты-чысты псеўданім, ясны, як юнацтва. Хай будзе Крыніца! Гэта будзе псеўданім-падказка: з народных крыніц яму трэба чэрпаць свае вершы!»<ref>[http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm Уладзімір Содаль. Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч]{{Недаступная спасылка}} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[2001]]</ref> {{канец цытаты}} У наступных лістах да рэдакцыі газеты паэт пратэставаў, што яго перарабілі ў Максіма Крыніцу. У [[1909]] годзе Максім захворвае на сухоты. Ён выязжае на лячэнне ў Крым. Скончыўшы ў [[1911]] годзе гімназію, М. Багдановіч наведвае Вільню, дзе знаёміцца з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]] ды іншымі дзеячамі беларускага Адраджэння. Мешкаючы ў Вільні, малады паэт азнаёміўся ў прыватным музеі братоў Луцкевічаў з калекцыямі старажытных рарытэтаў і пад іх уражаннем напісаў верш «''[[Слуцкія ткачыхі|Слуцкіе ткачыхі]]''»<ref>Назвы вершаў са зборніка «Вянок» тут і далей пададзеныя ў аўтарскай арфаграфіі</ref>. У гэтым творы аўтар распавядае сумную гісторыю прыгонных ткачых, паэтызуе ўмельства майстрых ткаць залатыя паясы, куды яны дадаюць «''заміж персідскага ўзора цвяток радзімы васілька''». Там жа Багдановіч знаёміцца з патрыярхам беларускага нацыянальнага адраджэння [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]], з якім ён пасля будзе весці ліставанне<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=868631 Архівы Беларусі. Браніслаў Эпімах-Шыпіла: асоба і дзейнасць]</ref>. У лістападзе [[1911]] года, знаходзячыся ўжо ў Яраслаўлі, Багдановіч будзе пісаць у рэдакцыю альманаха «[[Маладая Беларусь, альманах|Маладая Беларусь]]» ліст з просьбай надрукаваць два яго вершы разам з невялікім літаратуразнаўчым нарысам пра санетную форму дасланых вершаў. Пад канец свайго ліста паэт не абміне ўвагай свайго віленскага знаёмага: «''Паклон п. Шыпіле — пазнаёміліся ў Вільні''»<ref>Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]]; маст. [[Арлен Кашкурэвіч|А. Кашкурэвіч]]. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 504</ref>. Летам браты Луцкевічы запрасілі Максіма адпачыць на хутары [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], які тады належаў іх дзядзьку В. Лычкоўскаму. Там за 2 месяцы быў напісаны цыкл вершаў «Старая Беларусь», а пазней многія творы з цыкла «Места», «З беларускіх матываў»<ref name="БЛД"/>. У тым жа годзе Максім Багдановіч меў намер паступіць у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] на філалагічны факультэт, але праз недахоп грошай і сыры клімат сталіцы вяртаецца ў Яраслаўль, паступіўшы ў {{нп3|Дзямідаўскі юрыдычны ліцэй||ru|Демидовский юридический лицей}}. Падчас вучобы супрацоўнічае ў яраслаўскай газеце «Голос»; шмат піша, друкуецца ў розных расійскіх і беларускіх выданнях, набывае вядомасць. [[Файл:Вераніка Залатарова.jpg|250px|thumb|Вераніка Залатарова — пляменніца Дзіядора Дзябольскага, сябра Максіма Багдановіча, якой ён сімпатызаваў і чыім імем назваў сваю паэму «Вераніка».]] [[Файл:Ганна Рафаілаўна Какуева.jpg|250px|thumb|left|Ганна Рафаілаўна Какуева — блізкая знаёмая Максіма Багдановіча, якой ён прысвяціў свае вершы]] У той перыяд былі напісаныя вершаваныя лірычныя апавяданні «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''». Абодва — даніна захапленню паэта жанчынай. Паэтычнае апісанне глыбокіх пачуццяў жанчыны да дзіцяці, уласцівых нават маленькай дзяўчынцы — ідэйная задума твору «''Ў вёсцы''». Фабула «''Вэронікі''» — успамін пра дзяўчынку, якая непрыкметна для аўтара, «''ў красе свае вясны''» вырасла, абудзіўшы ў душы паэта першае каханне, а з ім — цягу да ідэальнага, прыгожага, да паэзіі. Музай для Максіма Багдановіча паслужыла Ганна Какуева<ref>[http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,3210489,00.html Дзе ў Беларусі ўшанаваная памяць Максіма Багдановіча?]{{Недаступная спасылка}} // Deutsche Welle, [[23 сакавіка]] [[2008]]</ref>, сястра яго аднакласніка, таленавітая піяністка. У гэты ж перыяд пішуцца вершы «''Ўчора шчасьце толькі глянула нясьмела''», «''Больш за ўсё на <nowiki>сьвеце</nowiki> жадаю я''» і знакаміты твор лірыкі любоўных перажыванняў — верш Максіма Багдановіча «''Раманс''». Тады ж былі створаныя вершы, якія потым склалі цыклы «''Старая Беларусь''», «''Места''», «''Згукі бацькоўшчыны''», «''Старая спадчына''». Асноўным зместам твораў была барацьба за гуманістычныя ідэалы, на першы план выходзіла тэма паднявольнага жыцця беларускага народа, моцна гучалі ідэі нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць царскай імперыі. У перыяд [[1909]]—[[1913]] гадоў паэт перакладае на беларускую вершы [[Авідзій|Авідзія]], [[Гарацый|Гарацыя]], французскага паэта [[Поль Мары Верлен|Поля Верлена]]. Апрача таго, у гэты перыяд Максім Багдановіч займаецца распрацоўкай канцэпцыі гісторыі развіцця беларускай літаратуры ад старажытнасці да пачатку [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]]. Гэта знайшло адлюстраванне ў артыкулах «''Глыбы і слаі''» (надрукаваным у «Нашай Ніве»), «''Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасці да XVI сталецця''», «''За сто лет. Нарыс гісторыі беларускай пісьменнасці''» і «''Новый период в истории белорусской литературы''». ==== Віленскія справы ==== [[Файл:Maksim Bahdanovič - Vianok.jpg|thumb|Зборнік «Вянок», 1913]] У Вільні на пачатку [[1914]] года, у друкарні Марціна Кухты, пры грашовай падтрымцы [[Магдалена Іванаўна Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], тыражом 2000 асобнікаў<ref name = "nv">[[Данута Бічэль]]. [http://media.catholic.by/nv/n25/art8.htm Пакуль што адзіная] // [[Наша вера]], 3(25)/[[2003]]</ref> выдадзены адзіны прыжыццёвы зборнік твораў Максіма Багдановіча «''[[Вянок (зборнік)|Вянок]]''» (на тытуле пазначаны 1913 г.) з прысвячэннем: «''Вянок на магілу [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. А. Полуяну]] (памёр 8 красавіка 1910 г.)''», якое зрабіў Вацлаў Ластоўскі, не ўзгадняючыся з аўтарам. Пасля Багдановіч ухваліў яго ініцыятыву. Зборнік змяшчаў 92 вершы і 2 паэмкі, размешчаныя на 120 старонках, якія былі аб’яднаныя па нізках: «''Малюнкі і сьпевы''», «''Думы''» і «''Мадонны''». У лістах да выдаўцы былі меркаванні дапоўніць «''Мадоннаў''» нізкай «''Каханьне і сьмерць''» (13 вершаў) і да 5 перакладаў з нізкі «''Старая спадчына''» дадаць 22 пераклады з [[Поль Мары Верлен|Поля Верлена]] і ўтварыць раздзел «''З чужой глебы''». Аднак кніга выйшла без дапаўненняў і без пасляслоўя «''Ізноў пабачыў я сялібы''» да паэмы «''Вэроніка''»<ref name = "nv"/>. У сваім укарочаным выглядзе «Вянок» Багдановіча застаецца класічнай кнігай паэзіі, але ён, натуральна, у такім варыянце ніяк не выражае агульнай першаснай задумы паэта, якая сыходзіла на ўзор [[Дантэ Аліг’еры|дантавай]] «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» з траічнасці як асноўнага кампазіцыйнага прынцыпу пабудовы твора мастацтва, з імкнення пазнаць свет у яго дыялектычнай сутнасці, гарманічнасці, развіцці<ref name ="zbor">Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Мінск, 1992—1995.</ref>. У поўным зборы вершаў М. Багдановіча 1992—1995 гг. выдаўцы выправілі ўсе вышэй пералічаныя страты, аднак, тым самым, парушыўшы гістарычную праўду<ref name = "nv"/>. У сваіх «''Успамінах аб М. Багдановічу''» Вацлаў Ластоўскі апавядаў гісторыю стварэння «''Вянка''»: <blockquote> За некалькі месяцаў пасля выезду з Вільні Максім Багдановіч адаслаў у рэдакцыю «Нашай Нівы» рукапіс, у якім былі сабраныя яго вершы, пад загалоўкам «Кніжка выбраных вершаў» з просьбай выпусціць асобнай кніжачкай. Рукапіс гэты праляжаў у рэдакцыі больш за паўгады, бо не было грошай, каб надрукаваць яго. І толькі ў 1913 годзе былі дабыты грошы на надрукаванне рукапісу<ref>Літаратурны <nowiki>музэй</nowiki> Максіма Багдановіча / Рэд. Алесь Бяліцкі; адказн. рэд. [[Зміцер Саўка]]; макет. Аляксандр Вейнік; пераклад. Юлія Грыбкова, Віялета Паганава, Ілона Урбановіч. Друк: Orthdruk Białastok / Polska, 1996. С. 30—31</ref> </blockquote> Па словах Ластоўскага, на надрукаванне «''Вянка''» Іван Луцкевіч выдаткаваў 150 рублёў, а падчас набору [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|Вацлаў Іваноўскі]] і Іван Луцкевіч знайшлі «''яшчэ нейкую суму''» грошай ад Магдалены Радзівіл. У падзяку да княгіні на тытульным аркушы кнігі было пастаноўлена размясціць знак лебедзя, што азначала [[Завішы|герб Завішаў]] (Магдалена Радзівіл з дому Завішанка): {{пачатак цытаты}} Рысунак на акладку даў я са свайго сабрання. Гэты рысунак у 1905 годзе зрабіў адзін з вучняў (не памятаю яго прозвішча) Штыгліцаўскай школы. Рысунак напамінае крыху вянок, дзеля гэтага я і пастанавіў, карыстаючы правамі выдаўца, надпісаць на кніжцы да аўтарскага яшчэ і свой агаловак — «Вянок». Выходзіла нязгорш: «Вянок, кніжка выбраных вершау»<ref>[http://aniolski.at.tut.by/artykuly1.htm Вацлаў Ластоўскі. Мае ўспаміны аб М. Багдановічу. 1925] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925204357/http://aniolski.at.tut.by/artykuly1.htm |date=25 верасня 2011 }}</ref> {{канец цытаты}} У [[1914]] годзе ў «''[[Наша ніва (1906)|Нашай Ніве]]''» № 8 была змешчаная нататка, якая мела назву: «''Песьняр красы''». Гэта была першая рэцэнзія на зборнік «''Вянок''», напісаў яе [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]]: «''…не грамадскія тэмы займаюць галоўным чынам паэта: ён перш за ўсё шукае чыстае красы, вершы яго, кожны формай падыходзіць да думкі''» {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:31em; max-width: 50%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«…Хоць бы ты чорную, толькі б не шэрую прала,''<br /> ''Гора жадаў бы, ды толькі каб поўную чарку''<br /> ''Але і гора такога пазнаў я замала.''<br /> ''Прыйдзецца, бачу, пазайздрыць бяздольнаму Марку…»''<br /> |- |} Тэма смерці ў Максіма прайшла праз усё яго творчае жыццё. «''Амур і сумны і прыгожы стаіць з павязкай на вачах ля склепу…''» Паэт верыў у вечнае жыццё. Верш «''На могілках''» мае магічную сілу, як сама смерць. Гэтыя «''Думы''», «''Вольныя думы''» Максіма Багдановіча насычаны хрысціянскім спакоем, пачуццём боскай несмяротнасці. Ён увесь час размаўляе з зоркамі, з небам, углядаецца ўвысь, не пад ногі. Самы моцны верш па сіле ўздзеяння «''Прыйдзецца, бачу, пазайздросьціць бяздольнаму Марку''»<ref>Данута Бічэль. [http://media.catholic.by/nv/n18/art7.htm Наш Непазнаны. Да 110-й гадавіны з дня нараджэння Максіма Багдановіча] // [[Наша вера]], красавік [[2001]]</ref>. ==== Перыяд з 1914 — канец 1916 ==== У гэты перыяд паэт піша цыкл вершаў «''На ціхім Дунаі. Вершы беларускага складу''», паэму «''Максім і Магдалена''», іншыя творы. Пісаў Максім Багдановіч вершы і на рускай мове, як «''Зачем грустна она была''», «''Я вспоминаю Вас такой прекрасной, стройной''», «''Зелёная любовь''», «''Осенью''». Да гэтага часу адносяцца і пераклады на беларускую твораў А. Пушкіна і [[Эміль Верхарн|Э. Верхарна]]. Акрамя таго, у рускім і ўкраінскім друку з’яўляюцца публіцыстычныя артыкулы Максіма Багдановіча на рускай мове, прысвечаныя пытанням гісторыі літаратуры, нацыянальным і грамадска-палітычным праблемам; выходзяць гістарычныя і краязнаўча-этнаграфічныя брашуры, а таксама літаратуразнаўчыя рэцэнзіі, фельетоны. У снежні [[1915]] года Багдановіч паехаў у Маскву, каб наведаць беларускага гісторыка [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэту]]. Беларускі даследчык паўплываў на погляды паэта, якія ён выказаў у артыкуле «''Белорусское возрождение''»<ref>Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 75</ref>. Максім Багдановіч падтрымліваў цесную сувязь з [[Яраслаўская беларуская рада|Яраслаўскай беларускай радай]], якая аб’ядноўвала бежанцаў-беларусаў Першай сусветнай вайны<ref>Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 6</ref>. === Мінск === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«…Маці родная, Маці-Краіна!''<br /> ''Ня ўсьцішыцца гэтакі боль…''<br /> ''Ты прабач. Ты прымі свайго сына,''<br /> ''За Цябе яму ўмерці дазволь!..''<br /> ''Усё лятуць і лятуць тыя коні,''<br /> ''Срэбнай збруяй далёка грымяць…''<br /> ''Старадаўняй Літоўскай Пагоні''<br /> ''Не разьбіць, не спыніць, не стрымаць».''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''«Пагоня»''.<ref>Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. Р. Барадуліна; маст. А. Кашкурэвіч. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 279—280</ref> |} Улетку [[1916]] года, скончыўшы ліцэй<ref name="БС"/>, Максім Багдановіч вярнуўся ў [[Мінск]], дзе жыў на кватэры [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]]. Хоць ён быў ужо цяжка хворы, але ўладкаваўся на працу сакратаром у губернскай харчовай камісіі<ref name="БС"/>, шмат працаваў, а ўвесь вольны час аддаваў літаратурнай творчасці. М. Багдановіч сябраваў з тымі інтэлігентамі, якія групаваліся вакол «Беларускай хаткі». Выязджаў у прытулкі для дзяцей бежанцаў, каб на ўласныя вочы ўбачыць, як жывуць сіроты. Нават не піў чаю з цукрам, каб сэканоміць яго і перадаць прытулкавым дзецям<ref name="БЛД"/>. У гэты час Максім Багдановіч напісаў такія знакамітыя творы, як «''Страцім-лебедзь''» і «''Пагоня''». «''Пагоня''» — узор паэтычнай публіцыстыкі і адзін з самых тэмпераментных і драматычных твораў паэта. Аўтар звяртаецца да гераічных старонак беларускай мінуўшчыны, заклікае бараніць сваю Маці-Краіну. Паводле сведчання [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], верш быў прачытаны паэтам упершыню ў Мінскім народным доме «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]» ў канцы [[1916]] года. Ёсць меркаванне, што і напісаны ён у Мінску<ref>Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М.Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 52</ref>. === Смерць === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Ў краіне <nowiki>сьветлай</nowiki>, дзе я ўміраю''<br /> ''У белым доме ля сіняй бухты''<br /> ''Я не самотны, я кнігу маю''<ref>Багдановіч гаворыць пра сваю адзіную кнігу, якую ён паспеў выдаць: пра зборнік „''Вянок''“, які выйшаў у [[1913]] годзе (за чатыры гады да смерці)</ref>''<br /> ''З друкарні пана Марціна Кухты».''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''перадсмяротны верш''. |} [[Файл:Паштоўка Адама Ягоравіча Багдановіча да Льва Багдановіча з паведамленнем пра смерць Максіма.jpg|250px|thumb|Паштоўка Адама Ягоравіча Багдановіча да Льва Багдановіча з паведамленнем пра смерць Максіма]] У лютым [[1917]] года сябры паэта сабралі грошы, каб ён мог ехаць у [[Крым]] лячыцца ад сухотаў. Лячэнне не дапамагло, і ў тым жа годзе ў [[Ялта|Ялце]] Максім Багдановіч памер ва ўзросце 25 гадоў. [[Файл:Памятник Максиму Богдановичу.jpg|thumb|[[Помнік Максіму Багдановічу (Ялта)|Помнік Максіму Багдановічу]] ў [[Ялта|Ялце]]]] Максіма Багдановіча пахавалі ў [[Ялта|Ялце]]<ref name="БС"/> на трэці дзень смерці па праваслаўнаму абраду на Новых гарадскіх могілках (цяпер Старыя гарадскія могілкі)<ref name = "arch">Архіўныя матэрыялы да жыцця і творчасці Максіма Багдановіча / Літ. музей М.Багдановіча. — Мн., 1996. С. 126</ref>. У дзень смерці паэта, яго бацька — Адам Багдановіч — знаходзіўся ў службовай камандыроўцы ў [[Сімферопаль|Сімферопалі]]<ref name = "arch"/>. Ён пісаў: {| |{{Пачатак цытаты}} Скончался он 12(25) мая, но я известие об этом получил на 4-й день после его смерти. Он не дал хозяйке моего адреса, не желая меня тревожить. После его смерти она нашла мой Ярославский адрес и телеграфировала по этому адресу, а пока пришла телеграмма из Ярославля был уже четвертый день. Я тотчас на автомобиле отправился в Ялту. Но он уже был похоронен… <br /> Похоронили его на ялтинском кладбище, что недалеко от Николаевской улицы по направлению к горам, на самой окраине кладбища внизу, в 3 саженях от окраины, близ дороги, со стороны противоположной к морю, т.е. со стороны гор. В головах поставлен небольшой белый крест с надписью на жестяной табличке его имени (студент Максим Адамович Багданович) и когда он скончался. {{Канец цытаты}} |} У [[1924]] годзе на яго магіле быў усталяваны помнік з чатырма радкамі з верша паэта «''Паміж пяскоў Эгіпецкай зямлі…''». 20-я гады мінулага стагоддзя былі эпохай атэізму, таму стары крыж на ялцінскай магіле быў знішчаны, а на яго месцы з’явіўся помнік з шэра-брунатнага вапняку з чырвонай зоркай<ref>[http://pda.sb.by/post/22064/ Последствия романтического путешествия]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], [[16 кастрычніка]] [[2002]]</ref>, які і стаяў там да [[2003]] года, калі на магіле паэта быў усталяваны помнік скульптараў — бацькі, сына Льва і Сяргея Гумілеўскіх<ref>[http://www.euramost.org/index.php?artc=5225 Таямніца магілы Максіма Багдановіча] // euramost.org, [[5 студзеня]] [[2006]]</ref>. На пачатку [[1980-я|1980-х]] гадоў уздымалася пытанне пераносу праху паэта з Ялты ў Мінск, але арганізатары не атрымалі афіцыйнага адказу<ref>[http://www.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/3482.html Магілу Багдановіча не перанесьлі ў Менск з-за «Салідарнасьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220315131640/http://www.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/3482.html |date=15 сакавіка 2022 }} // [[Беларускае Радыё Рацыя]], [[24 траўня]] [[2008]]</ref>. Сярод папер, што засталіся пасля нябожчыка, былі знойдзены матэрыялы для беларускага буквара, над якім ён, мабыць, працаваў у апошні час<ref>Бярозкін Рыгор. Чалавек напрадвесні: Расказ пра Максіма Багдановіча: Для ст. шк. узросту / Пер. з рус. Ю. М. Канэ; Маст. У. М. Вішнеўскі. — Мн.: Нар. асвета, 1986. С. 19</ref>. А на крэсле ля самога ложка — кніга, і на ёй кароткі, у адну страфу верш, перадсмяротнае прызнанне, унікальнае ў сваім родзе ва ўсёй сусветнай паэзіі. == Паэзія == Першыя вершаваныя творы сугучны паэзіі [[Янка Купала|Я. Купалы]] і [[Я. Колас]]а<ref name="БС"/>. Яго паэзія развівалася ва ўмовах рэакцыі, у атмасферы вострых сацыяльна-палітычных канфліктаў. Асноўны кірунак творчасці М. Багдановіча — патрыятычнае служэнне сацыяльнаму і нацыянальнаму вызваленню беларускага народа, сцвярджэнне ідэй роўнасці і братэрства, барацьба за гуманістычныя ідэалы. Не прымаючы тагачаснай рэчаіснасці, уціску чалавека-працаўніка, М. Багдановіч проціпастаўляў ім агульначалавечыя духоўныя пачаткі прыгожага і добрага (як вобразы мадоннаў у «Вянку»). Дэмакратызм паэта эвалюцыянаваў да сцвярджэння ідэй гераічнага, самаахвярнага змагання за інтарэсы народа.<ref name="БЭ">Лойка А. А. Багдановіч // БЭ ў 18 т. Т. 2. — Мн.: БелЭн, 1996.</ref> На паэзію Багдановіча паўплывалі творы французскіх [[сімвалізм|сімвалістаў]], рускіх [[акмеізм|акмеістаў]], аднак ён імкнуўся да стварэння ўласна-беларускай паэзіі, арганічнага зліцця беларускіх і іншаземных традыцый, заклікаў у сваіх артыкулах ''«трымацца народнай песні, як сляпы трымаецца плота»''. Стварыў шмат выдатных узораў грамадзянскай, пейзажнай, філасофскай лірыкі; напісаў шмат вершаў прысвечаных Ане Какуевай (яраслаўскай знаёмай паэта, у якую ён быў закаханы); пісаў і друкаваўся як на беларускай, так і на рускай мове. Багдановіч упершыню ў беларускай літаратуры ўжыў формы [[санет]]у, [[трыялет]]у, [[рандо]] і іншыя класічныя вершаваныя формы, [[верлібр]]. Багдановіч-мастак асноўнай сваёй задачай лічыў узбагачэнне роднай літаратуры новымі тэмамі і формамі. Яго вершы — шматгранны паказ жыцця чалавека ў разнастайных сувязях з грамадствам і прыродай. Галоўнае ў іх — жыццялюбства («Прывет табе, жыццё на волі!», «Выйшаў з хаты»), актыўнае стаўленне да рэчаіснасці («Рушымся, брацця, хутчэй», «Кінь вечны плач свой аб старонцы!»), захапленне красой жыцця («Па-над белым пухам вішняў», «Зімой»), маладосцю («Маладыя гады»), мудрасцю, працавітасцю, таленавітасцю народа («Летапісец», «Слуцкія ткачыхі»). Але ў абставінах тагачаснай рэчаіснасці на першы план вылучаліся тэма паднявольнага жыцця працоўнага народа, роднага краю («Краю мой родны! Як выкляты богам», «Народ, Беларускі Народ!», «Беларусь, твой народ дачакаецца»), вобраз селяніна-працаўніка («Гнусь, працую, пакуль не парвецца», «Пан і мужык»), грамадзянскі сум («Мяжы», «Ой, чаму я стаў паэтам», «Вы, панове, пазіраеце далёка», «Эмігранцкая песня», «Пагоня»).<ref name="БЭ"/> Матывы смутку паглыбляліся асабістай драмай паэта, з 18 гадоў хворага на сухоты. У Багдановіча-лірыка моцная схільнасць да роздуму, развагі. Адсюль філасофская заглыбленасць яго вершаў («Зразаюць галіны таполі адну за адной», «Калі зваліў дужы Геракл у пыл Антэя», «Жывеш не вечна, чалавек», санет «На цёмнай гладзі сонных луж балота», рандо «Узор прыгожы пекных зор», «Перад паводкай»).<ref name="БЭ"/> М. Багдановіч з [[Я. Купала]]м — заснавальніхі пейзажнай і інтымнай любоўнай лірыкі ў беларускай паэзіі («Я бальны, бесскрыдлаты паэт», трыялет «Мне доўгае расстанне з Вамі», «Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы»)<ref name="БЭ"/>. Вялікая заслуга паэта ў распрацоўцы гістарычнай тэмы («Летапісец», «Безнадзейнасць», «Перапісчык», «Агата», цыкл «Места», «Песня пра князя Ізяслава Полацкага») і урбаністычных матываў («Вулкі Вільні зіяюць і гулка грымяць», «На глухіх вулках — ноч глухая»). Шырока развіваў у беларускай лірыцы т.зв. вечныя тэмы жыцця, смерці, кахання, дружбы (нізка «Каханне і смерць», рандэль «На могілках», трыялет «С. Палуяну»)<ref name="БЭ"/>. Творчасць Максіма Багдановіча мела першаступеннае значэнне ў гістарычным самапазнанні народа і сцвярджэнні яго месца ў гісторыі чалавецтва. Яго вершы вызначаюцца майстэрскім выкарыстаннем вобразна-выяўленчых сродкаў класічнай і песенна-народнай паэтыкі. Выхаваны на паэзіі [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[А. Фет]]а, [[Ф. Цютчаў|Ф. Цютчава]], добра знаёмы з сучаснай яму рускай паэзіяй, узбагаціў родную літаратуру перадавымі ідэямі і багатым эстэтычным воіштам.<ref name="БЭ"/> У пачатку [[1914]] года ў [[Вільнюс|Вільні]] ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] выйшаў яго паэтычны прыжыццевы зборнік вершаў '''''«Вянок»''''' (на тытуле кнігі стаіць [[1913]] год, але ў тым годзе яе выдаць не паспелі). 3борнік «Вянок» стаў у беларускай паэзіі ўзорам творчага засваення класічнай паэтыкі на нацыянальнай глебе. Школай высокага майстэрства з’яўляюцца змешчаныя тут [[санет]]ы, [[трыялет]]ы, [[рандо]], актавы, [[тэрцыны]], [[пентаметр]]ы. Вялікае месца ў творчасці М. Багдановіча займаў фальклор: выкарыстанне беларускай міфалогіі («Чуеш гул? — Гэта сумны, маркотны лясун», «Вадзянік», «Змяіны цар»), вобразаў, матываў, рытміка-інтанацыйнага складу беларускай народнай песні («Не кувай ты, шэрая зязюля», нізка «На сінім Дунаі»). Вершы т.зв. беларускага складу — узор лірыкі, стылізаванай пад песенна-народную паэтыку («Бяседная», «Лявоніха», «Скірпуся»).<ref name="БЭ"/> Паэмы М. Багдановіча — пошук нацыянальнага эпасу: гераічнага — «Максім і Магдалена», «Страцім-лебедзь», сацыяльна-бытавога — «Мушка-зелянушка і камарык — насаты тварык». «Страцім-лебедзь» — гэта паэтызацыя біблейскага міфу пра лебедзя, паводле якой адзін толькі Страцім-лебедзь адмовіўся ад Ноева каўчэга, сам уступіў у адзінаборства са стыхіяй патопу, аднак трагічна загінуў, бо не ў сіле аказаўся ўтрымаць птушак, што абселі яго, ратуючыся ад патопу. Хоць сам Страцім-лебедзь гінуў, але даваў жыццё іншым птахам. У міфе асуджалася непакорнасць, Багдановіч жа яе ўслаўляў. Пісаў у класічных і песенна-народных формах іншых паэзій (песні «Руская», «Украінская», «Сербская», «Скандынаўская», «Іспанская», у форме [[рубаі]] — «Персідскія», у форме танкі — «Японскія»), Паэзія Максіма Багдановіча ўвайшла ў духоўную скарбніцу беларускага народа. Яна ўплывае на развіццё беларускай паэзіі і сёння, асабліва сваім глыбокім, пранікненнем у духоўны свет чалавека і высокай культурай паэтычнага слова.<ref name="БЭ"/> Некаторыя вершы сталі народнымі песнямі («[[Зорка Венера (песня)|Зорка Венера]]», «[[Слуцкія ткачыхі]]»), многія пакладзены на музыку [[кампазітар]]амі. == Проза == Найлепшыя апавяданні М. Багдановіча стаяць каля вытокаў беларускай нацыянальнай прозы («Апокрыф», 1913; «Апавяданне аб іконніку і залатару…», 1914)<ref name="БЭ"/>. == Крытыка, публіцыстыка == Выступаў у прэсе як публіцыст, друкаваў шматлікія крытычныя артыкулы і літаратурныя агляды. Праца Багдановіча-крытыка накіравана на абарону рэалізму і народнасці — эстэтычных асноў перадавой беларускай літаратуры пач. ХХ ст. («Глыбы і слаі», 1911; «За тры гады», 1913; «Забыты шлях», 1915). Адзін з заснавальнікаў навуковай гісторыі беларускай літаратуры («Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасці да XVI сталецця», «Новы перыяд у гісторыі беларускай літаратуры»)<ref name="БЭ"/>. Даследаваў літаратуру і гісторыю славянскіх народаў (артыкулы пра [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнку]], [[М. Ламаносаў|М. Ламаносава]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[М. Лермантаў|М. Лермантава]], гісторыка-этнаграфічныя нарысы «Украінскае казацтва», «Галіцкая Русь», «Угорская Русь», «Браты-чэхі» і інш.). Яго публіцыстыка звязана з супрацоўніцтвам (1913—16) у яраслаўскай газеце «Голос». == Перакладчыцкая дзейнасць == Па шырыні і разнастайнасці творчага дыяпазону дзейнасць Максіма Багдановіча ў галіне беларускага мастацкага перакладу з’яўляецца беспрэцэдэнтнай<ref name = "kazyra">[[Леанід Казыра]]. [http://maksimbogdanovich.ru/articles/30.htm Перакладчыцкая спадчына Максіма Багдановіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113142610/http://maksimbogdanovich.ru/articles/30.htm |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. Пераклаў на беларускую мову вершы [[Поль Мары Верлен|Поля Верлена]], [[Эміль Верхарн|Эміля Верхарна]], [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Авідзій|Авідзія]], [[Гарацый|Гарацыя]] і іншых замежных паэтаў, на рускую — творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]. Максім Багдановіч быў першым сярод беларускіх пісьменнікаў, хто так востра і глыбока актуалізаваў мэтазгоднасць і патрэбу далучэння беларускай літаратуры да сусветнай, галоўным чынам еўрапейскай літаратуры<ref name = "kazyra"/>. На фарміраванне метаду перакладчыцкай практыкі Максіма Багдановіча зрабілі ўплыў набыткі ў галіне мастацкага перакладу, пакінутыя А. Пушкіным, М. Горкім, І. Франком, а таксама [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвічам]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніным-Марцінкевічам]]<ref name = "kazyra"/>. У сваім праграмным крытычным артыкуле «Забыты шлях», напісаным у 1915 годзе Максім Багдановіч абгрунтоўвае актуальнасць беларускага мастацкага перакладу для новай беларускай літаратуры: {{Пачатак цытаты}} Намагаючыся зрабіць нашу паэзію не толькі мовай, але і духам, і складам твораў шчыра беларускай, мы зрабілі б цяжкую памылку, калі б кінулі тую вывучку, што нам давала светавая (найчасьцей еўрапейская) паэзія. Гэта апошняя праца павінна ісьці поўным ходам. Было б горш, чым нядбальствам, нічога не ўзяць з таго, што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу светавой культуры. Але занасіць толькі чужое, не разьвіваючы свайго, — гэта яшчэ горш: гэта знача глуміць на­родную душу. Да таго ж адны жабракі могуць праз усё жыццё толькі браць. Трэба ж і нам, беручы чужое, калі-нікалі даць нешта сваё. А свайго, як мы бачым, мы давалі меней, чым маглі<ref>Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 291</ref>. {{Канец цытаты}} Творчы перакладчыцкі метад Максіма Багдановіча абумоўліваецца ўстаноўкаю на дасягненне адэкватнай перадачы зместу і формы арыгінала. Паэт не прымаў і ніколі не выкарыстоўваў у практычнай дзейнасці падрадкоўны, літаральны пераклад верша<ref name = "kazyra"/>. Сваю пазіцыю да літаральнага перакладу Максім Багдановіч выказваў у рэцэнзіі на рускі пераклад зборніка вершаў [[Тэафіль Гацье|Тэафіля Гацье]] «Эмалі і камеі», зроблены [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Мікалаем Гумілёвым]]: {{Пачатак цытаты}} Т. Готье занимает одно из самых почтенных мест во французской поэзии. Поэтому можно лишь приветствовать попытку Н. Гумилева познакомить нашу читающую публику совершеннейшими произведениями этого «ювелира слова» […] Главное достоинство стихотворений Т. Готье, как известно, заключается в изяществе отделки всегда безукоризненного стиха […] и именно эта черта творчества Готье нашла себя в переводах Н. Гумилёва наиболее внимательное отношение. Но при всем том разбираемая книга имеет один убийственный недостаток: то, что в ней искусно, в то же время и весьма искусственно. В ней очень много мастерства и мало поэзии. В ее тщательно отточеных стихах не чувстуется «веяния духа живого», все они красивы, но холодны […] Что касается отдельных промахов переводчика, то можно иной раз посетовать на него за стремление к буквальной передаче подлинника. Фраза «И дьявол кожу ей дубил», употребленная при описании Кармен, очень близка к оригиналу, но в то же время и очень смешна<ref>Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 360—361</ref>. {{Канец цытаты}} Маючы добрыя лінгвістычныя здольнасці, Максім Багдановіч вывучыў і дастаткова глыбока засвоіў лацінскую, нямецкую, французскую мовы, валодаў мовамі славянскіх народаў, а таму мог абыйсціся без падрадкоўніка і працаваць непасрэдна з тэкстам арыгінала. Беларускі даследчык мастацкага перакладу [[Леанід Казыра]] выказвае думку, што «ніхто з беларускіх пісьменнікаў ні да Багдановіча, ні пасля яго так шырока не выкарыстоўваў у сваёй арыгінальнай творчасці антычных матываў, тэм, вобразаў, сюжэтаў і форм»<ref name = "kazyra"/>. У галіне перакладчыцкай дзейнасці імкненне Максіма Багдановіча адаптаваць узоры антычнай паэзіі да беларускага верша знайшло сваё ўвасабленне ў перастварэнні твораў Гарацыя і Авідзія, а менавіта славутай трыццатай оды «[[Exegi monumentum]]» («Помнік») з трэцяй кнігі одаў Гарацыя, якую паэт пераклаў нязнаным датуль у беларускай паэзіі аўтэнтычным асклепідаўскім вершам арыгіналу, і двух фрагментаў з «Метамарфозаў» Авідзія з назвамі «Грамада зорак „Карона“» і «Ікар і Дэдал», у якіх паэту ўдалося дакладна ўзнавіць змест, інтанацыю і стыль арыгінала<ref name = "kazyra"/>. Разам з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], іншымі пісьменнікамі-перакладчыкамі нашаніўскай пары Максім Багдановіч далучаецца да перакладу нямецкай паэзіі<ref name = "kazyra"/>, у прыватнасці творчай спадчыны Генрыха Гейне і Фрыдрыха Шылера. Даследчык беларуска-нямецкіх літаратурных сувязей Уладзімір Сакалоўскі сцвярджае, што: {{Пачатак цытаты}} Вершы Г. Гейнэ захапілі аўтара «Вянка» страснасцю лірычнага пачуцця, глыбокім пранікненнем у самыя інтымныя зрухі чалавечай душы, філасофскім зместам, вялікім гуманізмам, саркастычным выкрыццём людскіх заган, урэшце, дасканаласцю формы, меладычнасцю, блізкасцю да народнай песні {{Канец цытаты}} У 1909 г. на старонках «Нашай Нівы» быў апублікаваны першы Багдановічавы перакладны верш Генрыха Гейне — «У паўночным краю на кургане». Праз год у гэтай газеце быў змешчаны пераклад верша Фрыдрыха Шылера «Хочаш сябе ты пазнаць». Пяць іншых перакладзеных вершаў Гейне — «Азра», «Дзяцюк шчыра любіць дзяўчыну», «Калі любоў замучыць», «Калі маеш шмат чаго», «Гайнрых» — былі апублікаваныя толькі ў 1927 годзе ў першым акадэмічным зборы твораў Максіма Багдановіча. Ацэньваючы Багдановічавы пераклады Генрыха Гейне і Фрыдрыха Шылера Уладзімір Сакалоўскі сцвярджае: {{Пачатак цытаты}} Багдановічаўскія пераклады твораў Г. Гейнэ і Ф. Шылера хаця і маюць некаторыя выдаткі, што больш залежалі ад часу, чым ад самога перакладчыка, сталі, як і ўся спадчына беларускага паэта, класічнымі<ref name = "kazyra"/>. {{Канец цытаты}} Асноўнае месца ў перакладчыцкай спадчыне Максіма Багдановіча займае французская паэзія<ref name = "kazyra"/>. Яна прадстаўленая 22 творамі Поля Верлена і адным санетам {{нп3|Алексіс-Фелікс Арвер|Алексіса-Фелікса Арвера|ru|Арвер, Алексис-Феликс}}. Характэрна, што аўтар «Вянка» вельмі даражыў перакладамі з Верлена і нават ставіў іх вышэй за некаторыя свае арыгінальныя вершы. Пра гэта сведчыць ліст паэта ад 29 ліпеня 1912 г. у рэдакцыю «Нашай нівы»: {{Пачатак цытаты}} Паночкі! Надумаўся я памясьціць у зборніках і пераклады з Верлена, каторыя раней надаслаў у Піцер. Пераклады да арыгінала блізкія, і, калі я магу іх справядліва ацаніць, — добрыя […] Ва ўсякім разе пераклады Верлена больш вартыя друку, чым гэтыя трафарэты, да ліку каторых трэба прыпісаць і в(ерш) «Шмат у нашым жыцці ёсць дарог…» […] Усе пераклады (калі Верлена Вам аддадуць) трэба памясьціць у канцы кнігі як чацвёрты аддзел з іменем «З чужой глебы»: I. З Верлена II. З іншых паэтаў. […] Ізноў прашу,— друкуйце заменш дрэні, заклінаючы п. Антонія іменем европеізма, культурнасьці і т.д., а п. Ластоўскага іменем мадэрнізма і т.д<ref>Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 3. Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці. — Мн:. Навука і тэхніка, 1995.— С. 247</ref>. {{Канец цытаты}} На Максіма Багдановіча паўплывала дасканаласць верленаўскай літаратурнай тэхнікі, гарманічнасць яго верша, дзе ўсе выяўленчыя сродкі скіраваныя на тое, каб падкрэсліць гукавую арганізацыю, рытмічную выразнасць і музычнасць<ref name = "kazyra"/>. Гэтыя тэзы перагукаліся з мэтамі беларускага паэта аб узбагачэнні, развіцці і ўдасканаленні фармальных магчымасцей беларускай паэзіі. Словы французскага паэта «De la musique avant toute chose!» ({{lang-be|Музыка перш за ўсё!}}) былі ўзяты Багдановічам у якасці эпіграфа да верша «Па-над белым пухам вішняў…». Пры перастварэнні верленаўскіх вершаў, вядучым прынцыпам перакладчыцкай дзейнасці для Максіма Багдановіча быў прынцып максімальнай набліжанасці да арыгінала<ref name = "kazyra"/>. Прынцып гэты рэалізуецца як пры перадачы зместу, лексікі, так і стылю, фармальных асаблівасцей першатвора<ref name = "kazyra"/>. == Памяць і спадчына == [[Файл:Мінск. З Добрых Мысляў у цэнтр (57).jpg|міні|злева|Помнік Багдановічу на [[Рабкараўская вуліца (Мінск)|вул. Рабкораўскай]]]] [[Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|міні|[[Валянцін Волкаў]]. Партрэт Максіма Багдановіча, 1927. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]].]] Яшчэ пры жыцці Багдановіча — у 1909 годзе — тры яго вершы на [[украінская мова|ўкраінскую]] мову пераклаў {{нп3|Мікіта Юхімавіч Шапавал|М. Шапавал|uk|Шаповал Микита Юхимович}}<ref>Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 1. Вершы, паэмы, пераклады, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1991.— С. 571; с. 627</ref>.<br /> У наступным — 1910 — годзе трыялет Багдановіча «Мая душа» пераклаў на [[руская мова|рускую мову]] [[Уладзімір Самойлавіч Узін]], што было першым перакладам на рускую мову твораў Багдановіча, апроч аўтаперакладаў. Арыгінал быў надрукаваны ў «Нашай ніве» 18 лютага. Пераклад — у часопісе «Минский листок» 2 мая<ref>Там жа, с. 636</ref>. Творы беларускага паэта перакладзены на два дзясяткі моў свету (сярод іх такія распаўсюджаныя, як [[англійская мова|англійская]] (перакладчык [[Вера Рыч]]), [[іспанская мова|іспанская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[руская мова|руская]], [[французская мова|французская]], [[венгерская мова|венгерская]]<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=34270 Беларускія пісьменнікі ў венгерскіх перакладах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120072444/http://nn.by/index.php?c=ar&i=34270 |date=20 лістапада 2011 }} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[25 студзеня]] [[2010]]</ref>), публікаваліся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Югаславія|Югаславіі]] і іншых краінах<ref name = "archives"/>. Яшчэ ў [[1950-я]] гады ў [[Масква|Маскве]] быў выдадзены вялікі зборнік яго выбраных твораў на рускай мове ў перакладзе лепшых савецкіх паэтаў. У ліку перакладчыкаў быў [[Іван Карасёў]]. У [[1991]]—[[1995]] гадах у Беларусі выдадзены поўны збор твораў паэта ў трох тамах. «[[Зорка Венера (песня)|Зорка Венера]]» — песня (раманс) [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сямёна Рака-Міхайлоўскага]] на верш «Зорка Венера» Максіма Багдановіча, напісанае ў 1912 годзе. 26 кастрычніка 2011 года Нацбанк Беларусі выпусціў дзве памятныя манеты, прысвечаныя Максіму Багдановічу. Архіў рукапісаў паэта захоўваўся ў яго бацькі, але падчас штурму Яраслаўля ў [[1918]] годзе пацярпеў ад пажару: хоць Адам Багдановіч здолеў уратаваць рукапісы ад поўнага знішчэння, частка іх значна абгарэла. У [[1927]] годзе, праз 10 гадоў пасля смерці паэта, [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|Валянцінам Волкавым]] быў створаны «''Партрэт Максіма Багдановіча''», які цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.artmuseum.by/ru/vyst/virt/volk Валентин Викторович Волков. Портрет Максима Богдановича. 1927 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100123184832/http://www.artmuseum.by/ru/vyst/virt/volk |date=23 студзеня 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. Працуюць музеі Багдановіча ў [[Мінск|Мінску]], [[Гродна|Гродне]], [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] ([[Цэнтр беларускай культуры. Музей Максіма Багдановіча]]); імя паэта носяць вуліцы ва ўсіх абласных цэнтрах [[Беларусь|Беларусі]], у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] і [[Ялта|Ялце]], школы і бібліятэкі ў розных беларускіх гарадах. Яму прысвечаны [[опера]] «[[Зорка Венера (опера)|Зорка Венера]]» ([[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]] — [[Алесь Бачыла]]) і опера «''Максім''» ([[Ігар Палівода]] — [[Леанід Пранчак]]). У [[1991]] годзе імя Максіма Багдановіча было ўнесена ў каляндарны спіс [[ЮНЕСКА]] «Гадавіны выдатных асоб і падзей»<ref name = "archives" />. У красавіку [[2008]] года Маскоўскі дзяржаўны гістарычны музей пагадзіўся перадаць 6 паўнавартасных паясоў Слуцкай мануфактуры, якія натхнілі Максіма Багдановіча на стварэнне верша «''[[Слуцкія ткачыхі|Слуцкіе ткачыхі]]''» ў прыватным беларускім музеі братоў Луцкевічаў. Дамова аб экспазіцыі слуцкіх паясоў у Нацыянальным мастацкім музеі была падпісаная толькі на год<ref>[http://sb.by/post/66343 Узор родного василька возвращается на Родину]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], [[18 красавіка]] [[2008]] {{ref-ru}}</ref>. У 2023 годзе ў [[Гродна|Гродне]] запачаткавалі абласны літаратурны конкурс імя Максіма Багдановіча. Яго вырашылі праводзіць раз на два гады. === Музей у Гродне === Музей Максіма Багдановіча ў [[Гродна|Гродне]] размяшчаецца ў драўляным будынку на рагу вуліц 1 мая і Багдановіча. У 1965 годзе на гэтым доме размясцілі таблічку з пазнакай, што тут жыла сям’я Багдановічаў. Але вядома, што жылі Багдановічы ў іншым доме, а гэты проста быў падобны і адзіны са старых драўляных, што захаваўся ў гэтым месцы.<ref name=":0" /> Дом унесены ў спіс гісторыка культурных каштоўнасцяў у складзе гістарычнага цэнтра Гродна. Сам будынак драўляны, простакутны ў плане, накрыты двухсхільным дахам. Цэнтральны ўваход вырашаны верандай, плоскае пакрыццё якой з’яўляецца тэрасай перад мезанінам, накрытым самастойным двухсхільным дахам. Сцены гарызантальна ашаляваныя, рытмічна раздзеленыя простакутнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах з франтонамі. Куты аздоблены філёнгавымі лапаткамі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/muzej-baglanovicha/|title=Экскурсія (вакол) аднаго дома. Музей Багдановіча|website=Hrodna.life|date=2020-06-27|access-date=2024-02-15}}</ref> Музей тут адкрылі ў 1986 годзе. Першую экспазіцыю для яго сабрала паэтка [[Данута Іванаўна Бічэль-Загнетава|Данута Бічэль]]. Менавіта яна працяглы час была кіраўніком музея.<ref name=":0" /> Зараз у музеі некалькі пакояў: бацькоўскі кабінет, пакой маці, дзіцячы пакой і гасцёўня. Абсталёўка пакояў ідэнтычная тым часам, у якія жыла сям’я Багдановічаў. Ёсць і некалькі асабістых рэчаў паэта — рамка для фотаздымкаў і срэбная лыжачка з манаграмай «МБ» (Максім Багдановіч), а таксама першы фотаздымак Максіма, зроблены ў Гродне ў 1892 годзе.<ref name=":0" /> Экспазіцыя складаецца з часткі, прысвечанай гродзенскаму перыяду жыцця сям’і Багдановічаў, часткі, прысвечанай літаратурна-грамадскаму руху на Беларусі ў другой палове ХІХ — пачатку ХХ стст. і аддзела «Гродзеншчына літаратурная», дзе экспануюцца кнігі, рукапісы, аўтографы, фотаздымкі, асабістыя рэчы гарадзенскіх літаратараў, філолагаў: В. Быкава, [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|А. Пяткевіча]], М. Мельнікава, А. Дземідовіча, [[Міхась Васілёк|М. Васілька]], [[Янка Брыль|Я. Брыля]], [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|А. Карпюка]], Д. Бічэль, [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]]. Асабістыя рэчы, кнігі і здымкі Быкава перавезлі ў музей Багдановіча ў [[2019]] годзе, калі закрыўся музей [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] на вуліцы [[Савецкая вуліца (Гродна)|Савецкай]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/04/muzey-byikava-zakryiusya-ekspazicyiya-perayazdzhae-u-muzey-bagdanovicha/|title=Музей Быкава закрыўся: экспазіцыя пераязджае ў музей Багдановіча|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2019-02-04|access-date=2024-02-15}}</ref> === Вуліцы === [[Файл:Pačatak Vulicy Bahdanoviča.jpg|thumb|300px|left|Пачатак вул. М. Багдановіча ў [[Мінск]]у]] {{main|Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)}} У [[1991]] годзе ў [[Мінск]]у [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліца]] была перайменавана ў гонар Максіма Багдановіча. Да гэтага мела назву: ''Максіма Горкага'' (з [[1963]]), ''Камунальная'', ''Аляксандраўская'', ''Траецкая'', ''Віленская'', ''Вялікая Барысаўская''. Пачынаецца ад [[Плошча 8 Сакавіка (Мінск)|плошчы 8 сакавіка]] і доўжыцца да вул. Кальцова. Ідзе паралельна [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекту Незалежнасці]], працягласць 6 км<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-3154.htm Минск старый и новый. Улица Максима Богдановича.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091003022331/http://minsk-old-new.com/minsk-3154.htm |date=3 кастрычніка 2009 }} {{ref-ru}}</ref>. Кватэра [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]] размяшчалася па вуліцы Аляксандраўскай, 25, у доме Гурэвіча. 27 лістапада [[1891]] года (паводле старога стылю) тут нарадзіўся Максім, будучы беларускі паэт. Дом стаяў на ўчастку цяперашняй вуліцы М. Багдановіча насупраць сквера каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|опернага тэатра]]. Імем паэта таксама названа [[Вуліца Максіма Багдановіча (Гродна)|вуліца]] ў [[Гродна|Гродне]]. === Помнік === [[9 снежня]] [[1981]] года, у гонар 90-годдзя са дня нараджэння Максіма Багдановіча на [[Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)|плошчы Парыжскай камуны]], перад [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|тэатрам оперы і балета]], непадалёк ад месца, дзе нарадзіўся і жыў паэт, быў усталяваны [[Помнік Максіму Багдановічу|помнік класіку беларускай літаратуры]]. Аўтары помніка скульптар [[Сяргей Міхайлавіч Вакар|С. Вакар]], архітэктары [[Юрый Іванавіч Казакоў|Ю. Казакоў]] і [[Леанард Віктаравіч Маскалевіч|Л. Маскалевіч]]. Бронзавая статуя паэта вышынёй 4,6 метра ўсталяваная на пастаменце з чырвонага граніту. Паэт адлюстраваны з перакрыжаванымі на грудзях рукамі, у правай руцэ букет васількоў — кветак, услаўленых у яго паэзіі<ref>[http://minsk-old-new.com/minsk-2750-ru.htm Памятник Максиму Богдановичу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091111023712/http://minsk-old-new.com/minsk-2750-ru.htm |date=11 лістапада 2009 }} {{ref-ru}}</ref>. У красавіку [[2008]] года, у адпаведнасці з рашэннем Мінгарвыканкама, помнік класіку беларускай літаратуры быў адпраўлены на рэстаўрацыю<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=16477 У Мінску пачаўся дэмантаж помніка Багдановічу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080612184515/http://nn.by/index.php?c=ar&i=16477 |date=12 чэрвеня 2008 }} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[15 красавіка]] [[2008]]</ref>. Замест помніка планавалася ўсталяваць фантан. Такое рашэнне ўладаў выклікала абурэнне лідараў беларускай апазіцыі ў эміграцыі, якія параўноўвалі дэмантаж помніка Багдановіча са зніманнем [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=16538 Пазняк параўнаў дэмантаж помніка Багдановічу з парваннем сцяга Ціцянковым] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[15 красавіка]] [[2008]]</ref>. У чэрвені 2008 помнік быў усталяваны наноў на рагу вуліцы Максіма Багдановіча і плошчы Парыжскай камуны<ref>[http://www.euroradio.fm/by/526/news/20104/ Помнік Максіму Багдановічу ўсталявалі каля Опернага тэатра на новым месцы]{{Недаступная спасылка}} // [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[26 чэрвеня]] [[2008]]</ref>. Адносна былога месцазнаходжання помнік перанеслі на 150 метраў на паўночны захад, бліжэй да месца нараджэння паэта, і павярнулі тварам да [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў кірунку паміж домам на вуліцы М. Багдановіча, 27 і [[Касцёл і шпіталь сясцёр міласэрнасці (Мінск)|Сувораўскім ваенным вучылішчам]]. === Музей у в. Ракуцёўшчына === {{Асноўны|Фальварак Ракуцёўшчына}} [[Файл:Rakutsyouschyna.JPG|thumb|280px|Музей-сядзіба Максіма Багдановіча ў в. [[Ракуцёўшчына]]]] Улетку [[1911]] года Максім Багдановіч напісаў два цыклы вершаў: «''Старая Беларусь''» і «''Места''» (усяго 17 вершаў) і дзве паэмы «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''», калі жыў у маёнтку Лычкоўскіх, у [[Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчыне]] (цяпер у [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскім сельсавеце]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]). Музеіфікацыя ракуцёўшчынскіх месцаў пачалася ў 70-х гг. [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. У чэрвені [[1977]] г. па прапанове супрацоўнікаў Мінскага абласнога краязнаўчага музея ў вёсцы быў усталяваны помнік — два валуны: адзін як вечная свечка памяці, на другім — выбіты радкі з «''Санэта''» М. Багдановіча. У [[1981]] г. каля помніка вядомымі беларускімі пісьменнікамі быў пасаджаны «Максімаў сад»<ref>[http://bagdanovich.museum.by/node/1533 Филиал музея «Фольварк Ракутёвщина». Историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091222095147/http://bagdanovich.museum.by/node/1533 |date=22 снежня 2009 }} {{ref-ru}}</ref>. З [[1983]] г. на мяжы ліпеня і жніўня збіраюцца аматары беларускай культуры. Ракуцёўшчыну, дзе калісьці адпачываў Максім Багдановіч<ref>[http://www.radzima.org/be/pub/2964_p/ Музей-сядзіба Максіма Багдановіча] // [[Радзіма майго духу|Radzima.org]]</ref>, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасці ператвараюць у вялікую фестывальную пляцоўку<ref>[http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=14668 Вёску Ракуцёўшчына, дзе калісьці адпачываў сам Максім Багдановіч, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасці ператвараюць у вялікую фестывальную пляцоўку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130420142333/http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=14668 |date=20 красавіка 2013 }} // tvr.by, [[3 жніўня]] [[2009]]</ref>. Пасля пажару ў музеі Максіма Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына было страчана каля 70 унікальных экспанатаў<ref>[http://pda.sb.by/post/52290/ Сказка о мотыльке и аисте, или Дом поэта]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], [[23 чэрвеня]] [[2006]]</ref>. == Бібліяграфія == * Вянок. Кніжка выбраных вершаў. Вільня, 1913. * Творы. Т. 1-2. Мінск, 1927—1928. * Выбраныя творы. Мінск, 1946. * Творы. Мінск, 1957. * Збор твораў. Т. 1-2. Мінск, 1968. * Вянок. Кніжка выбраных вершоў. Факсімільнае выданне. Мінск, 1981. * Поўны збор твораў. У 3 т. Мінск, 1992—1995. * [[Інтымны дзённік]]. Выбраныя творы. Мінск, 2006. == Літаратурная крытыка == * [[Алег Антонавіч Лойка|Лойка А. А.]] Максім Багдановіч. Мн., І966. * [[Ніна Барысаўна Ватацы|Ватацы Н. Б.]] Шляхі. Мн., 1986. * [[Міхась Стральцоў|Стральцоў М. Л.]] Загадка Багдановіча. Мн., І969. * [[Рыгор Саламонавіч Бярозкін|Бярозкін Р. С.]] Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. * [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Майхровіч С. К.]] Максім Богдановіч. Мн., 1958. * [[Міхась Мушынскі|Мушыскі М. І.]] Беларускае літаратуразнаўства і крытыка. Мн., 1975; яго ж. Каардынаты пошуку. Мн., 1988. * [[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка Б. І.]] Жывое жыццё. Мн., 1985. * [[Іван Паўлавіч Мележ|Мележ I.]] Жыццёвыя клопаты. Мн., 1975. * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч А.]] Здалёк і блізку. Мн., 1976. * [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|Погодин А.]] Белорусские поэты. «Вестник Европы», І9 П, № I. * [[Якуб Колас|Колас Я.]] Выдатны паэт і крытык. «ЛіМ», 24.05.47. * [[С. Нісневіч|Нісневіч С.]] Удумлівы знаўца музыкі. «ЛіМ», 26.05.57. * [[Н. Галубовіч|Галубовіч Н.]] Сведчыць дакумет. «ЛіМ», 09.01.86. * [[Ніна Барысаўна Ватацы|Ватацы Н.]] А сэрца ўсё імкне да бацькаўскага краю. «Маладосць», 1981. * [[Р. Лубкіўскі|Лубкивский Р.]] «Звезда поэта». «Л. Г.», 09.12.81. * {{нп3|Ягор Аляксандравіч Ісаеў|Исаев Е.|ru|Исаев, Егор Александрович}} В надежде и борьбе. «Л. Г.» 09.12.81. * [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Гилевич Н.]] Непроходящая любовь. «Л. Г.». 09.12.81 * [[Алесь Марціновіч|Марціновіч А.]] Навечна ў памяці народнай. «ЛіМ», 18.12.81. * [[І. Аўдзееў|Аўдзееў І.]] Сапраўднае аблічча паэта. «ЛіМ», 18.12.81. * [[Т. Кароткая|Кароткая Т.]] Радок у біяграфію паэта «ЛІМ» 15.Д 83 == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * ''Майхровіч С. К.'' Максім Багдановіч, Мн.:, 1958. * ''Лойка А.'' Максім Багдановіч, Мн.:, 1966. * Максім Багдановіч: вядомы і невядомы (укладальнік [[Ціхан Чарнякевіч]]. Мінск, 2011. * Максім Багдановіч: энцыклапедыя. Мн.: БелЭн, 2011. — 608 с.: іл. ISBN 978-985-11-0584-3 * ''Трус М.'' Максім Багдановіч: коды жыцця і творчасці. — Мінск: БДТУ, 2015. — 179 с. * ''Хільмановіч У.'' Беларускае золата — Беласток:СЕОРВ,2014. — с. 90-91 == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://slounik.org/90588.html Біяграфія на Slounik.org] * [http://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/ Творы на «Беларускай Палічцы»] * [http://asveta.belinter.net/vianok.html Вянок (у арыгінале)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080724025528/http://asveta.belinter.net/vianok.html |date=24 ліпеня 2008 }} * [http://maksimbogdanovich.ru/ Жыццяпіс і выбраныя творы Максіма Багдановіча] ''(на бел. і рус. мовах)'' * [http://knihi.com/audio/M.Bahdanovic_Ramans.mp3 Аўдыё: Раманс («Зорка Венера») (чытае В.Тарасаў) — 912 Kb] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250121144636/https://knihi.com/audio/M.Bahdanovic_Ramans.mp3 |date=21 студзеня 2025 }} — knihi.com * [http://www.rbardalzo.narod.ru Стихи М. Богдановича в переводе И. Карасева] ''(на рус. мове)'' * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/bagdanovich_m.html БАГДАНОВІЧ Максім Адамавіч] * [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=16 Вянок — кніга паэзіі (да 100-годдзя з дня выдання) : ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621193103/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=16 |date=21 чэрвеня 2013 }} віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я.Коласа НАН Беларусі * [https://www.youtube.com/watch?v=FSgCeqoLZdE Чытанне беларускай паэзіі ў Вільні / Максім Багдановіч «Пагоня» і «Вянок» ] * [http://naviny.by/rubrics/culture/2014/03/05/ic_articles_117_184796/ Невядомы твор Багдановіча знайшлі беларускія музейшчыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305211003/http://naviny.by/rubrics/culture/2014/03/05/ic_articles_117_184796/ |date=5 сакавіка 2014 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=vnUsV1rBBps Максім Багдановіч. Пагоня] * [https://www.youtube.com/watch?v=DkLFxQwkhXU&t=22s Максім Багдановіч. Вянок. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)] {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багдановіч Максім}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Максім Багдановіч| ]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] 743wq1iczfr0qyoagx05ntaa1070qei 0 16269 5189413 5160144 2026-08-29T20:21:00Z Dzmitry133 154509 Дапоўнены раздзелы гісторыі і геральдыкі, дададзены спасылкі на артыкулы пра Карпілаўку і сабор, звесткі пра Еўфрасінню Полацкую, пашыраны пералік вядомых асоб. 5189413 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жлобін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Жлобін |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |від кіраўніка = старшыня райвыканкама |дата заснавання = XV ст. |першае згадванне = 1654 |ранейшыя назвы = Злобін |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 79,8[[Працэнт|%]]; [[рускія]] — 15,1%; [[украінцы]] — 2,8%; іншыя — 2,3% |канфесійны склад = [[Выява:Christian cross.svg|6px|Хрысціянскі крыж]] [[Хрысціянства|хрысціяне]] — [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[Каталіцызм|католікі]] і інш. }} '''Жло́бін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žlobin}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна. Трэці па колькасці насельніцтва горад у вобласці (пасля [[Гомель|Гомеля]] і [[Мазыр]]а). Размешчаны на [[Раўніна|раўніне]] Гомельскае [[Палессе]], за 93 км ад Гомеля, 215 км ад [[Мінск]]а. Прыстань на [[Дняпро|Дняпры]]. Буйны чыгуначны вузел (кірункі на [[Мінск]], [[Магілёў]], [[Гомель]], [[Калінкавічы]]); аўтадарогі на [[Бабруйск]], Гомель, [[Рагачоў]], [[Светлагорск]]. == Назва == У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Жлоба, Жлобіч<ref>''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 146.</ref>. З прозвішчам Жлоба звязваў назву Жлобіна географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]]<ref>''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 124.</ref>. З іншага боку, ёсць гідронім [[Жлобінскае|Жлобін]], так называецца возера каля [[Баранавічы|Баранавічаў]] (цяпер у складзе горада). Ёсць некалькі версій паходжання назвы «Жлобін», у тым ліку адкінутыя, легендарныя, тапанімічныя і лінгвістычныя. Працяглы час у літаратуры сцвярджалася, што старая назва Жлобіна — «Хлепень», нібыта згаданая ў 1492 годзе ў сувязі з [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайной Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. Аднак сучасныя даследаванні паказалі, што гаворка ішла пра іншае паселішча — вёску Хлепень каля Сычова ў сучаснай Смаленскай вобласці Расіі. Атаясненне Хлепеня і Жлобіна прызнана памылковым<ref name="zk2025">''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.</ref>. Паводле народнай легенды, назва Жлобін паходзіць ад імя легендарнага заснавальніка Злобіна — ваяра, які нібыта выратаваў людзей ад цмока. Паселішча было названа ў ягоны гонар, а з часам назва змянілася на «Жлобін». Версія падмацоўваецца мясцовымі паданнямі і тыповай практыкай утварэння назваў ад імёнаў першапасяленцаў<ref name="zk2025" />. Яшчэ адна легенда сцвярджае, што ў балотах каля сучаснага Жлобіна жыў дванаццацігаловы цмок, які патрабаваў даніну людзьмі. Малады асілак Пятрок забіў цмока, але загінуў у баі. На месцы яго пахавання паставілі крыж, а пазней быў заснаваны замак Злобін. Назву нібыта далі ад слова «злоба» або ад крыку плытагонаў «Злоообін!» у небяспечным месцы на павароце Дняпра<ref name="zk2025" />. Назва можа паходзіць ад мясцовых геаграфічных умоў — узгоркаў над Дняпром, на якіх не даставала паводкавая вада. У гэтым выпадку «злобак», «злобень» азначалі ўзвышша, сухое месца ў забалочанай мясцовасці. Версія падтрымліваецца шэрагам беларускіх тапанімістаў, уключаючы Ю. Татарынава<ref name="zk2025" />. Апублікаваная ў выданні «Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік» (2025) балцкая версія<ref name="zk20252">''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.</ref> была цалкам скапіравана з артыкула «Жлобін» Беларускай Вікіпедыі (версіі паміж 1 мая 2023 і 16 мая 2025), але гэтыя звесткі на праўдзе не пацверджаліся крыніцамі, хоць зноскі на іх стаялі, таму з вікіпедыйнага артыкула іх выдалілі 16 мая 2025 года. Разглядаецца таксама магчымасць паходжання ад фіна-угорскіх або іранскіх кораняў, звязаных са значэннямі «вільготнае месца», «талая вада» ці «рака» (камскі, таджыцкі, персідскі адпаведнікі). У такім выпадку «Жлобін» мог значыць «паселішча на вільготным месцы»<ref name="zk2025" />. == Геральдыка == Герб і сцяг Жлобіна зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 28 студзеня 2002 года пад № 80<ref name="геральдыка">[https://geraldika.by/gerb-goroda-zhlobin/ Герб горада Жлобіна] // Геральдыка Беларусі.</ref>. Афіцыйны [[герб Жлобіна]] — сярэбрана-чорная [[ладдзя]] на блакітным полі іспанскага шчыта. Сцяг уяўляе сабой блакітнае прамавугольнае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры якога размешчана бела-чорная ладдзя<ref name="геральдыка" />. Выява ладдзі адсылае да значэння [[Дняпро|Дняпра]] як гандлёвага і культурнага шляху, які спрыяў фарміраванню Жлобіна. Ладдзя сімвалізуе падарожжа і накіраванасць у будучыню. Падчас публічнага абмеркавання герба разглядаліся і іншыя варыянты, у тым ліку грыфон з мячом як сімвал роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]<ref>Адамушко В. І., Елінская М. М. «Гербы и флаги Беларуси». — Мінск: Беларусь, 2006. — С. 254.</ref>. Аднак перамог праект з ладдзёй, падтрыманы большасцю ўдзельнікаў конкурсу. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі [[Археалогія|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя пасяленні людзей на тэрыторыі сучаснага горада ўзніклі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынны час]], задоўга да заснавання Жлобіна. На ўзбярэжжы Дняпра ў межах горада знойдзены рэшткі паселішча перыяду [[Бронзавы век|бронзавага веку]] (II — пачатак I тысячагоддзя да [[Наша эра|н.э.]]). На тэрыторыі гарадскога парку культуры і адпачынку «Прыдняпроўскі» выяўлены сляды пасялення перыяду [[Жалезны век|жалезнага веку]]<ref name="Cisieckaja"/>, якое існавала ў канцы I тысячагоддзя да н. э. — пачатку I тыс. н.э.<ref name="M."/>. === У Рэчы Паспалітай === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] [[казакі|казацкі]] гетман [[Іван Залатарэнка]], які ваяваў на баку [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], у сваім лісце ад 15 ліпеня 1654 года паведаміў, што яго войскі спалілі «замак Злобін» (разам з замкамі [[Рэчыца]], [[Стрэшын]], [[Рагачоў]] і Горваль). Больш позніх пісьмовых звестак пра гэты замак не маецца<ref name="Tkačoŭ-1"/>. Злобін таксама згадваецца як мястэчка ў шэрагу іншых дакументаў, звязаных з вайной 1654—1655 гадоў<ref name="M."/>. Паводле [[Археалогія|археалагічных]] даных, [[Жлобінскі замак]] існаваў у XV—XVII стагоддзях ля ўпадання ручая Чорначка ў раку Дняпро, побач з сучасным гарадскім паркам «Прыдняпроўскі». Абарончыя ўмацаванні складаліся з 2-х частак: [[Замак|замка]] і падзамка. Пляцоўка замка ўзвышаецца над нізінай на 3—4 м (цяпер тут знаходзіцца сучасны будынак — спартыўная школа). Пляцоўка падзамка, якая выцягнута з поўначы на поўдзень, узвышаецца над нізінай на 2 — 3 м (стадыён спартыўнай школы). Побач знаходзіцца і першапачатковае неўмацаванае [[Сярэднявечча|сярэдневяковае]] [[Селішча (археалогія)|селішча]]<ref name="Tkačoŭ-2"/>. На ім размясціўся парк «Прыдняпроўскі»<ref name="Babin"/>. Пры археалагічных абследаваннях знойдзены матэрыял XIV—XVIII стагоддзяў<ref name="M."/>. Такім чынам, вызначана, што гістарычная частка Жлобіна размяшчаецца пераважна паміж [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Свята-Троіцкім саборам]], [[Дняпро|Дняпром]], былым ручаём Чорначка, які цяпер знаходзіцца ў калектары, і колішнім шляхам Рагачоў — Рэчыца, цяпер вуліцай Карла Маркса<ref name="M."/>. [[Файл:POL COA Chodkiewicz.svg|left|100 px|thumb|Герб Хадкевічаў.]] У XV—XVI стагоддзях гэта мясцовасць знаходзілася ва ўладаннях [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (якое 1 ліпеня 1569 года [[Люблінская унія|аб’ядналася]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]). У публікацыях сустракаецца меркаванне аб тым, што першая пісьмовая згадка аб Жлобіне пад назвай Хлепень адносіцца да 1492 года, але гэта памылка<ref name="Tkačoŭ-3"/>. Імаверна, яна ўзнікла ў выніку таго, што з беларускім горадам [[Рагачоў]] (паблізу Жлобіна) блыталі сяло, якое ў XV стагоддзі знаходзілася на сумежжы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы — {{нп5|Рагачова (Дмітраўскі раён)|Рагачова|ru|Рогачёво (Дмитровский район)|}} (у сучасным Дмітраўскім раёне [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]), а непадалёк ад яго ёсць в. [[Хляпень]] ([[Сычоўскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]])<ref name="docs"/>. Дакументаў пра тое, што ў Жлобіна была назва Хлепень, няма. З 1509 года ў складзе [[Рагачоўская воласць|Рагачоўскай воласці]], ва ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], з 1556 года ў складзе скарбовага Рагачоўскага маёнтка. З 1563 года ва ўладанні полацкага шляхціца<ref name="ReferenceA"/>. Злобін пазначаны на картах 1772, 1776 і 1799 гадоў<ref name="M."/>. У 1790 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] выдаў прывілей на штотыднёвыя таргі і 4 гадавыя кірмашы ў Жлобіне, які тады належаў І. Халецкаму. Былі прыстань і паромная пераправа, вялося будаўніцтва рачных суднаў. З 1792 года дзейнічала [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Крыжаўзвіжанская царква]]. === У Расійскай імперыі === З 1793 года, пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]], Жлобін у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Падчас [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расіяй 1812 года]] французскія войскі 20 ліпеня 1812 года занялі Жлобін, але ў хуткім часе адступілі. Паводле рэвізіі 1816 года ў Жлобіне 189 двароў. З 1818 года Жлобін стаў мястэчкам. Паводле інвентару 1847 года меў 965 жыхароў. У 1860 годзе меліся царква, паштовая станцыя (24 камплекты коней), прыстань і пераправа. У 1863 годзе шляхта Жлобіншчыны далучылася да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў у Польшчы, Літве і Беларусі]] супраць уладаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Гл. таксама: [[Паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета]] У 1863 годзе замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы, дзейнічалі [[народнае вучылішча]] (у 1864 годзе 15 вучняў, у 1889 годзе 92 вучні), [[хлебазапасны магазін]]. З 1876 года працаваў дрожджавы завод, з 1868 года — крупарушка. Праз мястэчка праходзіла дарога з Магілёва на поўдзень Беларусі. 16 лістапада 1873 года была адкрыта чыгунка Асіповічы — Гомель і чыгуначная станцыя Жлобін 2-га класа. За 1 км на захад ад мястэчка было збудавана паравознае дэпо, вагонныя майстэрні, памяшканні для пасажыраў. Пазней быў узведзены аднапавярховы драўляны вакзал. 13 мая 1880 года ў пажары згарэла 159 дамоў, царква, усе 5 яўрэйскіх малітоўных дамоў, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, 65 лавак і складоў з таварамі. Адбудоўвалася мястэчка паводле новага плана. У 1880 годзе 164 двары, 430 жыхароў, 6 лавак, цукровы завод. 16 мая 1889 года ў пажары згарэла 89 дамоў з надворнымі пабудовамі. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы [[Карпілаўка (Жлобінскі раён)|Карпілаўка]], якая ў 1905 годзе ўвайшла ў склад Жлобіна, — 301 двор, 1307 жыхароў, капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, 8 крупарушак, 4 пастаялыя двары і 2 карчмы. Паблізу размяшчаўся казённы завод для прэсавання сена, якое накіроўвалася ў ваенныя акругі. 24 снежня 1902 года адкрыта чыгунка Віцебск — Жлобін, 2 лістапада 1915 года — чыгунка Жлобін — Калінкавічы. Пашыраўся гандаль, асабліва хлебам, лёнам, пянькой. Працавалі 2 вінакурні. З 22 снежня 1905 года да 2 студзеня 1906 года адбывалася забастоўка чыгуначнікаў. З 1908 года дзейнічала пазыкова-ашчадная каса. Мелася паштовае аддзяленне. У 1909 годзе ў Жлобіне, які адносіўся да Лукаўскай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні, налічвалася 486 гаспадарак, 4270 жыхароў, 613 драўляных і 4 мураваныя будынкі. 27 красавіка 1910 года жыхары Жлобіна на беразе Дняпра сустракалі мошчы прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]], якія на параходзе «Галавачоў» перавозілі з Кіева ў Полацк. У той жа дзень параход спыняўся ў Стрэшыне, а святыню таксама сустракалі жыхары прыбярэжных вёсак Жлобіншчыны — Казіміраўкі, Страдубкі, Чапліна, Холмечы і іншых<ref>{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/ |title=Аднаўленне і перадваенны рост 1908—1913 гадоў |website=Гісторыя Жлобіна |date=2026-03-31 |language=be |access-date=2026-08-29 }}</ref>. У 1911 годзе адкрыта прыватная гімназія з бібліятэкай пры ёй, у 1913 годзе — крэдытнае таварыства. У 1915 годзе на чыгуначнай станцыі адбылося хваляванне салдат, меліся сутыкненні з паліцыяй. <center><gallery> Выява:Žłobin. Жлобін (1915).jpg|Мястэчка Жлобін, агульны выгляд. 1915 г. Выява:Žłobin, Hałoŭnaja. Жлобін, Галоўная (1905).jpg|Галоўная вуліца. Да 1914 г. Выява:Žłobin. Жлобін (1901-17) (2).jpg|Тэатр. Да 1918 г. Выява:Žłobin, Dniapro. Жлобін, Дняпро (1901-17).jpg|Мост праз Дняпро. Да 1914 г. Выява:Žłobin, Nabiarežnaja. Жлобін, Набярэжная (1901-17).jpg|Набярэжная. Да 1914 г. Выява:Žłobin, Carkoŭnaja. Жлобін, Царкоўная (1901-17).jpg|Жлобін. Да 1918 г. </gallery></center> === 1917—1941 === У час рэвалюцыйных падзей 1917 года [[Часовы ўрад Расіі]] вырашыў выкарыстаць для барацьбы з рэвалюцыйнымі выступленнямі рабочых польскія часці [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]]. Корпус польскіх легіянераў знаходзіўся ў раёне Жлобіна. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Ю. Доўбар-Мусніцкі заявіў аб сваім нейтралітэце ў адносінах да савецкай улады, аднак у 12 студзеня 1918 года ён [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|аб’явіў вайну Савецкай Расіі]]. Каля станцыі Жлобін упарты бой, аж да рукапашных стычак, працягваўся 6, а гарматны агонь — 30 гадзін; атрымаўшы перамогу ў гэтым баі, чырвонаармейскія атрады ўвайшлі ў Жлобін. З 2 сакавіка да лістапада 1918 года акупаваны нямецкімі войскамі. Немцы пратрымаліся ў Жлобіне да 24 лістада 1918 года. 25 сакавіка 1918 года абвешчана аб прыналежнасці тэрыторыі да [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 24 лістапада 1918 года ўладу ўзялі бальшавікі. З 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] Жлобін увайшоў у склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў уключыць яго ў састаў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. У 1919 годзе Жлобін становіцца цэнтрам воласці. Да восені 1920 года пабудавана электрастанцыя магутнасцю 35 конскіх сіл. 9 мая 1923 года створана Жлобінская воласць. У сакавіку 1924 года Рагачоўскі павет, у т. л. Жлобін, вернуты [[БССР|Беларускай ССР]]. З 17 ліпеня 1924 года Жлобін — адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна (да 26 ліпеня 1930 года ў [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]]). У 1924 годзе на паўночнай ускраіне мястэчка заснавана метэастанцыя, працавала ветэрынарная лячэбніца. З 3 ліпеня 1925 года — горад. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны Жлобін». У 1927—1929 гадах пабудавана чыгуначная сярэдняя школа, у 1933 годзе — будынак сярэдняй школы № 2 (цяпер № 5). У 1934 годзе працавалі шпаларэзны завод, электрастанцыя, рамонтна-вагонны ўчастак, машынна-трактарная станцыя (з 1932 года) і майстэрня, дрэваапрацоўчы камбінат (145 рабочых), нафтавы млын і крупарушка, цагельня (56 рабочых), металаапрацоўчая, камвольная, кравецкая, абутковая майстэрні, мэблевая фабрыка, маслазавод, друкарня, кузня. З 5 чэрвеня 1931 года выдавалася раённая газета, а затым чыгуначная шматтыражная газета «Ударнік». У 1937 годзе ўзведзены будынак для яшчэ адной сярэдняй школы, у 1940 годзе — новы будынак для чыгуначнай школы. У 1938—1939 гадах на станцыі Жлобін-Паўночны пабудаваны новы будынак дэпо. З 20 лютага 1938 года [[Жлобінскі раён]] — у Гомельскай вобласці. З 27 лістапада 1938 года Жлобін — горад раённага падпарадкавання. У 1930-х гадах Жлобінскі раён моцна пацярпеў ад масавых савецкіх рэпрэсій. У кантэксце прымусовай калектывізацыі ўлады высялялі заможных сялян, канфіскоўвалі маёмасць, абвінавачвалі людзей у «контррэвалюцыйнай» дзейнасці<ref name="памяць">Памяць: Жлобін, Жлобінскі раён. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 320—325.</ref>. У 1931 годзе з раёна было гвалтоўна пераселена 158 сямей (734 чалавекі) на Урал<ref name="памяць" />, а ў 1933 годзе каля 50 двароў вывезлі ў Адэскую вобласць у складзе 4 500 гаспадарак з БССР<ref name="памяць" />. Да сакавіка 1936 года колькасць перасяленых з БССР складала 1779 чалавек пры плане 2000<ref name="памяць" />. У кнізе «Памяць» названыя імёны каля 250 чалавек са Жлобіншчыны, асуджаных або рэпрэсаваных як «шпіёны» ці «ворагі народа». Фіксаваліся выпадкі супраціву: падпалы калгасаў, адмова ад галасавання за Сталіна, агітацыя за іншых кандыдатаў<ref>Газета «Звязда», 1936.</ref>. Мелі месца масавыя арышт і дэпартацыі сярэднякоў і нават беднякоў<ref>{{Cite web|lang=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания. 7 марта 1930 г.|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/87843-materialy-ogpu-o-peregibah-i-iskrivleniyah-v-protsesse-kollektivizatsii-i-raskulachivaniya-7-marta-1930-g|title=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания}}</ref>. Больш падрабязна: «[[Савецкія рэпрэсіі ў Жлобінскім раёне]]». === 1941—1945 === Ужо 27 чэрвеня 1941 года, праз пяць дзён пасля пачатку вайны, [[Люфтвафэ]] нанеслі бомбавы ўдар па Жлобінскім чыгуначным вузле<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 370.</ref>. У гэты ж дзень быў сфармаваны Жлобінскі знішчальны батальён з больш як 100 чалавек — супрацоўнікаў [[НКУС]], партыйных, савецкіх і камсамольскіх актывістаў. Ён узначальваўся А. Міронавым, А. Ярашавым і М. Шапірам. Батальён удзельнічаў у баях і эвакуацыі<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 372.</ref>. 4 ліпеня 1941 года нямецкія войскі захапілі Жлобін. Савецкія войскі 6 ліпеня 1941 года адбілі горад, але пад націскам намнога большых сіл праціўніка адступілі за Дняпро. З 13 ліпеня па 17 жніўня 1941 года войскі 63-га стралковага корпуса пад камандаваннем Л. Пятроўскага правялі [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1941)|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыю]], занялі Жлобін і пратрымалі яго да сярэдзіны жніўня. Гэта быў першы контрудар [[Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на фронце<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 374.</ref>. Падчас акупацыі ([[Жлобінскі гета]] існавала з верасня 1941 па красавік 1942) было забіта не менш за 2000 яўрэяў<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 376.</ref>. Усяго акупанты загубілі 2500 жыхароў Жлобіна, Стрэшына і іншых населеных пунктаў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму за 9 км на поўдзень ад горада). З восені 1941 года пачалі дзейнічаць першыя падпольныя групы на чале з Цітам Мінянковым, Паўлам Скварчэўскім і інш. Увосень 1942 года на Жлобіншчыну прыбылі дзве падрыхтаваныя групы — І. Крышнёва і Д. Шыбінскага — для стварэння партызанскіх атрадаў. Яны ўтварылі [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»|атрад «Смерць фашызму»]]<ref>[[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]]</ref> і «[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)|Жалязняк]]»<ref>[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]]</ref>. У жніўні 1943 года партызаны з атрадаў «Смерць фашызму» і «Жалязняк» правялі аперацыю «[[Рэйкавая вайна]]», падарваўшы больш за 1200 рэек на Жлобінскім участку чыгункі<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 382.</ref>. У лютым 1944 года савецкія войскі выйшлі на левы бераг Дняпра насупраць Жлобіна, але да 6 чэрвеня 1944 года горад не быў вызвалены. 23 лютага 1944 года ў ходзе [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1944)|Рагачоўска-Жлобінскай наступальнай аперацыі]] савецкія войскі вызвалілі вёску Майскае, а 26-27 чэрвеня 1944 года Жлобін і навакольныя населеныя пункты былі канчаткова вызвалены падчас [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]]<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 389—390.</ref>. ''Падрабязней:'' [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]], [[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]] === 1945—1990 === Пасля вайны ў Жлобіне і раёне засталося крыху больш за 3 000 жыхароў, хоць напярэдадні вайны іх было звыш 19 000. Да 1959 года насельніцтва аднавілася — налічвалася ўжо 19 200 чалавек<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 404. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]</ref>. У 1963 годзе да Жлобіна далучаны пасёлак пеньказавода. Раней былі далучаны пасёлкі Ветка-Вір, Жлобін-Падольскі, Рабочы. З 17 сакавіка 1963 года — горад абласнога падпарадкавання. У 1975 годзе ў Жлобіне быў адкрыты мясакамбінат<ref>Там жа. — С. 406</ref>. У 1977 годзе пачала працу новая навучальная ўстанова, сёння — тэхналагічны каледж<ref>Там жа. — С. 406</ref>. 30 снежня 1978 года пабудаваны завод штучнага футра, а таксама каледж сферы абслугоўвання<ref>Там жа. — С. 407</ref>. У канцы 1984 года — [[Беларускі металургічны завод]]. Пабудавалі яго з удзелам фірмаў «Фест-Альпіне» (Аўстрыя) і «Даніэлі» (Італія). Першы расплаў і разліўка сталі (СТАЛЬ 1 ГОСТ) адбыліся 15 кастрычніка 1984 года — гэта дата лічыцца днём заснавання завода. Яго першым дырэктарам стаў [[Дзярожант Лявонавіч Акопаў|Дзярожант Акопаў]]<ref>Там жа. — С. 408</ref>. === 1991—2020 === Пасля распаду СССР Жлобін працягваў развівацца як важны прамысловы і культурны цэнтр рэгіёна. У 1993 годзе быў пабудаваны Палац культуры металургаў<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 413. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]</ref>. У 1995 годзе ўзведзены новы мураваны будынак Свята-Троіцкай царквы<ref name="ReferenceA" />. У 1996 годзе адкрыўся тэхнікум пры БМЗ (цяпер — металургічны каледж)<ref>Там жа. — С. 413</ref>. 4 студзеня 2002 года [[Жлобінскі раён]] і горад Жлобін аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Жлобінскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Жлобін<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 2004 годзе быў узведзены новы будынак чыгуначнага вакзала<ref>Там жа. — С. 414</ref>, а ў 2006 годзе адкрыты Цэнтр алімпійскага рэзерву<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У 2007 годзе на БМЗ увялі ў эксплуатацыю трубную вытворчасць<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У Красным Беразе быў адкрыты мемарыял «Дзяцям — ахвярам вайны»<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У 2008 годзе ў Цэнтры алімпійскага рэзерву адкрыўся аквапарк<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2009 годзе ў сувязі з 65-годдзем вызвалення Беларусі Жлобін быў узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web |url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30900355&q_id=7494277 |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 29 чэрвеня 2009 года № 355 «Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам „За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны“» |access-date=2026-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127010012/https://etalonline.by/document/?regnum=p30900355&q_id=7494277 |archive-date=2024-11-27 |url-status=live }}</ref>. У 2012 годзе хакейны клуб «Металург» стаў чэмпіёнам Беларусі<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2013 годзе горад прымаў рэспубліканскі фестываль «Дажынкі»<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2013—2021 гадах праводзілася электрыфікацыя чыгуначных участкаў<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2020 годзе адкрыты новы будынак [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскага гісторыка-краязнаўчага музея]]<ref>Там жа. — С. 416</ref>. 22 снежня 2014 года ў склад горада ўключаны большая частка вёскі [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]] і пасёлак [[Рубеж (Жлобінскі раён)|Рубеж]] [[Малевіцкі сельсавет|Малевіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. У жніўні 2020 года Жлобін стаў адным з гарадоў, дзе прайшлі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]]. 17 жніўня забастоўка на БМЗ увайшла ў актыўную фазу: былі спынены ўсе тры мартэлі (электрадугавыя печы), з іх быў сліты метал, і завод спыніў працу<ref>[https://opendemocracy.net/articles/belarus-workers-strike OpenDemocracy.net]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://sputnik.by/20200817/zavod-na-pereglyad-chem-zakonchilas-stachka-na-bmz-1055326722.html Sputnik Беларусь]</ref>. Каля 2 000 рабочых падпісалі зварот з патрабаваннем перагляду вынікаў выбараў. Некалькі працоўных — Яўген Говар, Аляксандр Баброў і Ігар Повараў — былі асуджаныя на рэальныя турэмныя тэрміны за нібыта «арганізацыю» страйку<ref name="рэпрэсіі2020">[https://be.wikipedia.org/wiki/Палітычныя_рэпрэсіі_ў_Жлобіне_пасля_выбараў_2020_года Падрабязней пра палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне]</ref>. Асобны прысуд атрымаў супрацоўнік БМЗ Аляксандр Гашнікаў — 14 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму за спробы стварэння незалежнага прафсаюзу і арганізацыю працоўнага руху ў краіне<ref name="рэпрэсіі2020" />. === З 2021 года === Пасля грамадска-палітычных падзей у Беларусі ў 2020 годзе і пачатку расійска-украінскай вайны ў 2022 годзе [[Беларускі металургічны завод]] сутыкнуўся з праблемамі на міжнародным рынку. Заводу стала цяжка прадаваць прадукцыю ў краіны Заходняй Еўропы і ЗША. 12 мая 2023 года санкцыі супраць БМЗ увяла [[Украіна]], а ў жніўні таго ж года — [[Еўрапейскі саюз]]. Да санкцый далучыліся [[Швейцарыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]] і [[Нарвегія]]. Таксама ў санкцыйны спіс ЗША трапілі сам завод, генеральны дырэктар Дзмітрый Корчык і звязаная з БМЗ кампанія BELKAPSTEEL<ref>{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, афіцыйнае кіраўніцтва заяўляе пра станоўчую дынаміку. У 2023 годзе, паводле слоў генеральнага дырэктара Дзмітрыя Корчыка, было выпушчана на 250 тысяч тон сталі больш, чым у папярэднім годзе (плюс 12 %), а экспарт пракату чорных металаў вырас да 1,6 млн тон (плюс 17 %). Доля інавацыйнай прадукцыі склала 41 %, а работнікам была выплачана 13-я зарплата<ref>{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}</ref>. Пасля падзей жніўня 2020 года ў Жлобінскім раёне адбыўся шырокі палітычны пераслед. Дзясяткі жыхароў былі асуджаныя за ўдзел у пратэстах, каментары ў інтэрнэце або за публічныя выказванні салідарнасці. Штрафы, «хатняя хімія», пазбаўленне волі — гэта найбольш тыповыя формы пакарання. Прысуды выносіліся паводле артыкулаў 342, 364, 369, 130 КК, а ў асобных выпадках — нават за нібыта «здраду дзяржаве». У 2024 годзе Жлобін заняў першае месца сярод усіх раённых цэнтраў Гомельшчыны па колькасці палітычна матываваных крымінальных спраў — 168 зафіксаваных выпадкаў, што саступае толькі [[Гомель|Гомелю]]<ref>[https://gomelspring.org/be/news/11103 Гомельская Вясна: «Жлобін — самы пацярпелы ад рэпрэсіяў горад Гомельшчыны»]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:80000 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1847 from:0 till:965 bar:1880 from:0 till:430 bar:1897 from:0 till:1307 bar:1909 from:0 till:4270 bar:1939 from:0 till:19300 bar:1959 from:0 till:19200 bar:1970 from:0 till:25000 bar:1995 from:0 till:67600 bar:2013 from:0 till:75335 bar:2016 from:0 till:75956 bar:2026 from:0 till:75732 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1847 год — 965 чал.; 1880 год — 430 чал.; 1897 год — 1&nbsp;307 чал. (перапіс)(2100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}) * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 4&nbsp;270 чал.; 1939 год — 19,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1959 год — 19,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1970 год — 25 тыс. чал. (25,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}); 1995 год — 67,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2013 год — 75&nbsp;335 чал.; 2016 год — 75&nbsp;956 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 76&nbsp;068 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 75&nbsp;732 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, металургічнай ([[Беларускі металургічны завод]]), харчовай, будматэрыялаў прамысловасці, фабрыка інкрустацыі. Гасцініцы «Славянская», «Юбілейная». == Культура == * Дзейнічае [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей]]. У 1955 годзе ў Жлобіне здымаўся мастацкі фільм «[[Спіс беларускіх фільмаў|Зялёныя агні]]» (рэжысёры С. І. Сплашноў, І. А. Шульман, кінастудыя «[[Беларусьфільм]]»). === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Славутасці == [[Файл:Жлобін. Храм Свяціцеля Васіля Вялікага.jpg|міні|Стары будынак храма Свяціцеля Васіля Вялікага.]] * [[Свята-Троіцкая царква (Жлобін)|Свята-Троіцкая царква]] ([[1995]]). * [[Касцёл Маці Божай Каралевы Свету (Жлобін)|Касцёл Маці Божай Каралевы Свету]]<ref>https://catholic.by/3/news/belarus/2614-u-kastsjole-my-sustrakaemsya-z-tym-khto-josts-lyubouyu-u-zhlobine-asvechany-novy-kastsjol-abnoulena</ref>. * [[Храм Свяціцеля Васіля Вялікага (Жлобін)|Храм Свяціцеля Васіля Вялікага]]. * [[Жлобінскі заапарк]]. == Спорт == * [[Лядовы палац «Металург»]] * Хакейны клуб «[[ХК Металург Жлобін|Металург]]» * Футбольны клуб «[[ФК Жлобін|Жлобін]]» == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Жлобіна|Ганаровыя грамадзяне Жлобіна}} * [[Вульф Іосіфавіч Агранаў]] (1918—1995) — мастак-пастаноўшчык тэатра і кіно, заслужаны дзеяч мастацтваў Украінскай ССР. * [[Яўген Ігаравіч Ахраменка]] (нар. 1995) — беларускі прафесійны трэкавы велагоншчык, майстар спорту міжнароднага класа. * [[Макар Уласавіч Барташоў]] (1909—1948) — савецкі афіцэр, удзельнік савецка-японскай вайны, Герой Савецкага Саюза, палкоўнік. * [[Гірш Ізраілевіч Добін]] (1905—2001) — яўрэйскі пісьменнік і журналіст, удзельнік антынацысцкага падполля і партызанскага руху. * [[Сяргей Сяргеевіч Мацвейчык]] (нар. 1988) — беларускі футбаліст. * [[Леанід Пашкоўскі]] (нар. 1987) — беларускі журналіст, відэаблогер-падарожнік і акцёр, аўтар праекта «Хочу домой». * [[Усевалад Мікалаевіч Сцебурака]] (нар. 1981) — беларускі пісьменнік, шоумен і тэлевядучы. * [[Леў Мікалаевіч Тамкоў]] (1937—1997) — беларускі архітэктар, заслужаны архітэктар Беларусі. * [[Арыэль Шламо-Залман]] (1895—1970) — ізраільскі празаік і рэдактар ізраільскіх энцыклапедый. == Гл. таксама == == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Жлобіна]] * [[Жлобінскі аўтобус]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Cisieckaja">''Цісецкая, К.'' [http://news.21.by/culture/2013/04/23/754070.html Гліняны посуд жалезнага веку] // Новы дзень. Жлобінская раённая газета. 2013, 23 красавіка.</ref> <ref name="M.">[https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Маслюкоў, Т. В. Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : О. М. Демиденко (отв. ред.), Н. Н. Кривальцевич (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАН Б]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]], 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7.</ref> <ref name="Tkačoŭ-1">[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] Мн., [[1991]], с. 152—153.</ref> <ref name="Tkačoŭ-2">Ткачов, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии // Археологические открытия 1983 года. М., 1985, с. 407—408. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Babin">Бабин, В. Археологи изучают старый Жлобин // Нюанс-плюс. Еженедельная информационно-рекламная газета. 2013. № 27. С. 2. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Tkačoŭ-3">[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] [[Мінск|Мн.]], [[1991]], с. 178 (гл. спасылку 164).</ref> <ref name="docs">[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:C8fPFhEmYMUJ:school9_zlobin.at.tut.by/%25D0%25A1%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BD%25D1%258B%25D0%25B5%2520%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%2520%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B8%2520%25D0%2596%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0.pdf+&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESgy764tgM8o826hGpll6SVxAhaS0_avxXJsIZnA8lZeEacXNhsKicLsVdxhexepDMMmgSQoIbsYcL9NNtyhHeGFy4g18MFwRzUmZ_VEEHvvTugavY4K9zrZCUsdN0uu1pSws5ZS&sig=AHIEtbQ-R5BfvZKkC1qzUlP1t8FPHabFNw Спорные вопросы истории Жлобина (историко-краеведческий очерк). {{ref-ru}}]</ref> <ref name="ReferenceA">Гарады і вёскі Беларусі. Гомельская вобласць. [[Мінск|Мн.]], 2004.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kino">[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2466/annot/ Информация о фильме «Зелёные огни» // Кино-Театр.ru. {{ref-ru}}]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Жлобин}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Жлобін|Кірычэнка, П.|369}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жлобін|306—307}} * ''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — 2025. — 463 с. — С. 65-73. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Žlobin|Жлобін}} * {{bis.nlb.by|146105|Жлобін}} {{OSM relation|5598358|Жлобін}} {{Жлобінскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жлобін| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] hkqi5ibs8x89jxklvl7348a322m3rbd 5189416 5189413 2026-08-29T20:25:35Z Dzmitry133 154509 Дадаў у артыкул тры сучасныя фотаздымкі: Жлобінскага замчышча, тэрыторыі Старога горада і парка «Прыдняпроўскі», дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. Фотаздымкі аформлены ў выглядзе галерэі з подпісамі. 5189416 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жлобін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Жлобін |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |від кіраўніка = старшыня райвыканкама |дата заснавання = XV ст. |першае згадванне = 1654 |ранейшыя назвы = Злобін |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 79,8[[Працэнт|%]]; [[рускія]] — 15,1%; [[украінцы]] — 2,8%; іншыя — 2,3% |канфесійны склад = [[Выява:Christian cross.svg|6px|Хрысціянскі крыж]] [[Хрысціянства|хрысціяне]] — [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[Каталіцызм|католікі]] і інш. }} '''Жло́бін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žlobin}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна. Трэці па колькасці насельніцтва горад у вобласці (пасля [[Гомель|Гомеля]] і [[Мазыр]]а). Размешчаны на [[Раўніна|раўніне]] Гомельскае [[Палессе]], за 93 км ад Гомеля, 215 км ад [[Мінск]]а. Прыстань на [[Дняпро|Дняпры]]. Буйны чыгуначны вузел (кірункі на [[Мінск]], [[Магілёў]], [[Гомель]], [[Калінкавічы]]); аўтадарогі на [[Бабруйск]], Гомель, [[Рагачоў]], [[Светлагорск]]. == Назва == У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Жлоба, Жлобіч<ref>''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 146.</ref>. З прозвішчам Жлоба звязваў назву Жлобіна географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]]<ref>''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 124.</ref>. З іншага боку, ёсць гідронім [[Жлобінскае|Жлобін]], так называецца возера каля [[Баранавічы|Баранавічаў]] (цяпер у складзе горада). Ёсць некалькі версій паходжання назвы «Жлобін», у тым ліку адкінутыя, легендарныя, тапанімічныя і лінгвістычныя. Працяглы час у літаратуры сцвярджалася, што старая назва Жлобіна — «Хлепень», нібыта згаданая ў 1492 годзе ў сувязі з [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайной Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. Аднак сучасныя даследаванні паказалі, што гаворка ішла пра іншае паселішча — вёску Хлепень каля Сычова ў сучаснай Смаленскай вобласці Расіі. Атаясненне Хлепеня і Жлобіна прызнана памылковым<ref name="zk2025">''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.</ref>. Паводле народнай легенды, назва Жлобін паходзіць ад імя легендарнага заснавальніка Злобіна — ваяра, які нібыта выратаваў людзей ад цмока. Паселішча было названа ў ягоны гонар, а з часам назва змянілася на «Жлобін». Версія падмацоўваецца мясцовымі паданнямі і тыповай практыкай утварэння назваў ад імёнаў першапасяленцаў<ref name="zk2025" />. Яшчэ адна легенда сцвярджае, што ў балотах каля сучаснага Жлобіна жыў дванаццацігаловы цмок, які патрабаваў даніну людзьмі. Малады асілак Пятрок забіў цмока, але загінуў у баі. На месцы яго пахавання паставілі крыж, а пазней быў заснаваны замак Злобін. Назву нібыта далі ад слова «злоба» або ад крыку плытагонаў «Злоообін!» у небяспечным месцы на павароце Дняпра<ref name="zk2025" />. Назва можа паходзіць ад мясцовых геаграфічных умоў — узгоркаў над Дняпром, на якіх не даставала паводкавая вада. У гэтым выпадку «злобак», «злобень» азначалі ўзвышша, сухое месца ў забалочанай мясцовасці. Версія падтрымліваецца шэрагам беларускіх тапанімістаў, уключаючы Ю. Татарынава<ref name="zk2025" />. Апублікаваная ў выданні «Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік» (2025) балцкая версія<ref name="zk20252">''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.</ref> была цалкам скапіравана з артыкула «Жлобін» Беларускай Вікіпедыі (версіі паміж 1 мая 2023 і 16 мая 2025), але гэтыя звесткі на праўдзе не пацверджаліся крыніцамі, хоць зноскі на іх стаялі, таму з вікіпедыйнага артыкула іх выдалілі 16 мая 2025 года. Разглядаецца таксама магчымасць паходжання ад фіна-угорскіх або іранскіх кораняў, звязаных са значэннямі «вільготнае месца», «талая вада» ці «рака» (камскі, таджыцкі, персідскі адпаведнікі). У такім выпадку «Жлобін» мог значыць «паселішча на вільготным месцы»<ref name="zk2025" />. == Геральдыка == Герб і сцяг Жлобіна зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 28 студзеня 2002 года пад № 80<ref name="геральдыка">[https://geraldika.by/gerb-goroda-zhlobin/ Герб горада Жлобіна] // Геральдыка Беларусі.</ref>. Афіцыйны [[герб Жлобіна]] — сярэбрана-чорная [[ладдзя]] на блакітным полі іспанскага шчыта. Сцяг уяўляе сабой блакітнае прамавугольнае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры якога размешчана бела-чорная ладдзя<ref name="геральдыка" />. Выява ладдзі адсылае да значэння [[Дняпро|Дняпра]] як гандлёвага і культурнага шляху, які спрыяў фарміраванню Жлобіна. Ладдзя сімвалізуе падарожжа і накіраванасць у будучыню. Падчас публічнага абмеркавання герба разглядаліся і іншыя варыянты, у тым ліку грыфон з мячом як сімвал роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]<ref>Адамушко В. І., Елінская М. М. «Гербы и флаги Беларуси». — Мінск: Беларусь, 2006. — С. 254.</ref>. Аднак перамог праект з ладдзёй, падтрыманы большасцю ўдзельнікаў конкурсу. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі [[Археалогія|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя пасяленні людзей на тэрыторыі сучаснага горада ўзніклі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынны час]], задоўга да заснавання Жлобіна. На ўзбярэжжы Дняпра ў межах горада знойдзены рэшткі паселішча перыяду [[Бронзавы век|бронзавага веку]] (II — пачатак I тысячагоддзя да [[Наша эра|н.э.]]). На тэрыторыі гарадскога парку культуры і адпачынку «Прыдняпроўскі» выяўлены сляды пасялення перыяду [[Жалезны век|жалезнага веку]]<ref name="Cisieckaja"/>, якое існавала ў канцы I тысячагоддзя да н. э. — пачатку I тыс. н.э.<ref name="M."/>. === У Рэчы Паспалітай === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] [[казакі|казацкі]] гетман [[Іван Залатарэнка]], які ваяваў на баку [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], у сваім лісце ад 15 ліпеня 1654 года паведаміў, што яго войскі спалілі «замак Злобін» (разам з замкамі [[Рэчыца]], [[Стрэшын]], [[Рагачоў]] і Горваль). Больш позніх пісьмовых звестак пра гэты замак не маецца<ref name="Tkačoŭ-1"/>. Злобін таксама згадваецца як мястэчка ў шэрагу іншых дакументаў, звязаных з вайной 1654—1655 гадоў<ref name="M."/>. Паводле [[Археалогія|археалагічных]] даных, [[Жлобінскі замак]] існаваў у XV—XVII стагоддзях ля ўпадання ручая Чорначка ў раку Дняпро, побач з сучасным гарадскім паркам «Прыдняпроўскі». Абарончыя ўмацаванні складаліся з 2-х частак: [[Замак|замка]] і падзамка. Пляцоўка замка ўзвышаецца над нізінай на 3—4 м (цяпер тут знаходзіцца сучасны будынак — спартыўная школа). Пляцоўка падзамка, якая выцягнута з поўначы на поўдзень, узвышаецца над нізінай на 2 — 3 м (стадыён спартыўнай школы). Побач знаходзіцца і першапачатковае неўмацаванае [[Сярэднявечча|сярэдневяковае]] [[Селішча (археалогія)|селішча]]<ref name="Tkačoŭ-2"/>. На ім размясціўся парк «Прыдняпроўскі»<ref name="Babin"/>. Пры археалагічных абследаваннях знойдзены матэрыял XIV—XVIII стагоддзяў<ref name="M."/>. Такім чынам, вызначана, што гістарычная частка Жлобіна размяшчаецца пераважна паміж [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Свята-Троіцкім саборам]], [[Дняпро|Дняпром]], былым ручаём Чорначка, які цяпер знаходзіцца ў калектары, і колішнім шляхам Рагачоў — Рэчыца, цяпер вуліцай Карла Маркса<ref name="M."/>. <gallery mode="packed" heights="220"> Файл:Сучасны выгляд Жлобінскага замчашча. 2025 год.jpg|Сучасны выгляд Жлобінскага замчышча. 2025 год Файл:Тэрыторыя Старога горада Жлобіна. Сучасны выгляд. 2025.jpg|Тэрыторыя Старога горада Жлобіна. Сучасны выгляд. 2025 год Файл:Тэрыторыя парка Прыдняпроўскі, дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025.jpg|Тэрыторыя парка «Прыдняпроўскі», дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025 год </gallery> [[Файл:POL COA Chodkiewicz.svg|left|100 px|thumb|Герб Хадкевічаў.]] У XV—XVI стагоддзях гэта мясцовасць знаходзілася ва ўладаннях [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (якое 1 ліпеня 1569 года [[Люблінская унія|аб’ядналася]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]). У публікацыях сустракаецца меркаванне аб тым, што першая пісьмовая згадка аб Жлобіне пад назвай Хлепень адносіцца да 1492 года, але гэта памылка<ref name="Tkačoŭ-3"/>. Імаверна, яна ўзнікла ў выніку таго, што з беларускім горадам [[Рагачоў]] (паблізу Жлобіна) блыталі сяло, якое ў XV стагоддзі знаходзілася на сумежжы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы — {{нп5|Рагачова (Дмітраўскі раён)|Рагачова|ru|Рогачёво (Дмитровский район)|}} (у сучасным Дмітраўскім раёне [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]), а непадалёк ад яго ёсць в. [[Хляпень]] ([[Сычоўскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]])<ref name="docs"/>. Дакументаў пра тое, што ў Жлобіна была назва Хлепень, няма. З 1509 года ў складзе [[Рагачоўская воласць|Рагачоўскай воласці]], ва ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], з 1556 года ў складзе скарбовага Рагачоўскага маёнтка. З 1563 года ва ўладанні полацкага шляхціца<ref name="ReferenceA"/>. Злобін пазначаны на картах 1772, 1776 і 1799 гадоў<ref name="M."/>. У 1790 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] выдаў прывілей на штотыднёвыя таргі і 4 гадавыя кірмашы ў Жлобіне, які тады належаў І. Халецкаму. Былі прыстань і паромная пераправа, вялося будаўніцтва рачных суднаў. З 1792 года дзейнічала [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Крыжаўзвіжанская царква]]. === У Расійскай імперыі === З 1793 года, пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]], Жлобін у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Падчас [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расіяй 1812 года]] французскія войскі 20 ліпеня 1812 года занялі Жлобін, але ў хуткім часе адступілі. Паводле рэвізіі 1816 года ў Жлобіне 189 двароў. З 1818 года Жлобін стаў мястэчкам. Паводле інвентару 1847 года меў 965 жыхароў. У 1860 годзе меліся царква, паштовая станцыя (24 камплекты коней), прыстань і пераправа. У 1863 годзе шляхта Жлобіншчыны далучылася да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў у Польшчы, Літве і Беларусі]] супраць уладаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Гл. таксама: [[Паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета]] У 1863 годзе замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы, дзейнічалі [[народнае вучылішча]] (у 1864 годзе 15 вучняў, у 1889 годзе 92 вучні), [[хлебазапасны магазін]]. З 1876 года працаваў дрожджавы завод, з 1868 года — крупарушка. Праз мястэчка праходзіла дарога з Магілёва на поўдзень Беларусі. 16 лістапада 1873 года была адкрыта чыгунка Асіповічы — Гомель і чыгуначная станцыя Жлобін 2-га класа. За 1 км на захад ад мястэчка было збудавана паравознае дэпо, вагонныя майстэрні, памяшканні для пасажыраў. Пазней быў узведзены аднапавярховы драўляны вакзал. 13 мая 1880 года ў пажары згарэла 159 дамоў, царква, усе 5 яўрэйскіх малітоўных дамоў, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, 65 лавак і складоў з таварамі. Адбудоўвалася мястэчка паводле новага плана. У 1880 годзе 164 двары, 430 жыхароў, 6 лавак, цукровы завод. 16 мая 1889 года ў пажары згарэла 89 дамоў з надворнымі пабудовамі. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы [[Карпілаўка (Жлобінскі раён)|Карпілаўка]], якая ў 1905 годзе ўвайшла ў склад Жлобіна, — 301 двор, 1307 жыхароў, капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, 8 крупарушак, 4 пастаялыя двары і 2 карчмы. Паблізу размяшчаўся казённы завод для прэсавання сена, якое накіроўвалася ў ваенныя акругі. 24 снежня 1902 года адкрыта чыгунка Віцебск — Жлобін, 2 лістапада 1915 года — чыгунка Жлобін — Калінкавічы. Пашыраўся гандаль, асабліва хлебам, лёнам, пянькой. Працавалі 2 вінакурні. З 22 снежня 1905 года да 2 студзеня 1906 года адбывалася забастоўка чыгуначнікаў. З 1908 года дзейнічала пазыкова-ашчадная каса. Мелася паштовае аддзяленне. У 1909 годзе ў Жлобіне, які адносіўся да Лукаўскай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні, налічвалася 486 гаспадарак, 4270 жыхароў, 613 драўляных і 4 мураваныя будынкі. 27 красавіка 1910 года жыхары Жлобіна на беразе Дняпра сустракалі мошчы прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]], якія на параходзе «Галавачоў» перавозілі з Кіева ў Полацк. У той жа дзень параход спыняўся ў Стрэшыне, а святыню таксама сустракалі жыхары прыбярэжных вёсак Жлобіншчыны — Казіміраўкі, Страдубкі, Чапліна, Холмечы і іншых<ref>{{Cite web |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/ |title=Аднаўленне і перадваенны рост 1908—1913 гадоў |website=Гісторыя Жлобіна |date=2026-03-31 |language=be |access-date=2026-08-29 }}</ref>. У 1911 годзе адкрыта прыватная гімназія з бібліятэкай пры ёй, у 1913 годзе — крэдытнае таварыства. У 1915 годзе на чыгуначнай станцыі адбылося хваляванне салдат, меліся сутыкненні з паліцыяй. <center><gallery> Выява:Žłobin. Жлобін (1915).jpg|Мястэчка Жлобін, агульны выгляд. 1915 г. Выява:Žłobin, Hałoŭnaja. Жлобін, Галоўная (1905).jpg|Галоўная вуліца. Да 1914 г. Выява:Žłobin. Жлобін (1901-17) (2).jpg|Тэатр. Да 1918 г. Выява:Žłobin, Dniapro. Жлобін, Дняпро (1901-17).jpg|Мост праз Дняпро. Да 1914 г. Выява:Žłobin, Nabiarežnaja. Жлобін, Набярэжная (1901-17).jpg|Набярэжная. Да 1914 г. Выява:Žłobin, Carkoŭnaja. Жлобін, Царкоўная (1901-17).jpg|Жлобін. Да 1918 г. </gallery></center> === 1917—1941 === У час рэвалюцыйных падзей 1917 года [[Часовы ўрад Расіі]] вырашыў выкарыстаць для барацьбы з рэвалюцыйнымі выступленнямі рабочых польскія часці [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]]. Корпус польскіх легіянераў знаходзіўся ў раёне Жлобіна. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Ю. Доўбар-Мусніцкі заявіў аб сваім нейтралітэце ў адносінах да савецкай улады, аднак у 12 студзеня 1918 года ён [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|аб’явіў вайну Савецкай Расіі]]. Каля станцыі Жлобін упарты бой, аж да рукапашных стычак, працягваўся 6, а гарматны агонь — 30 гадзін; атрымаўшы перамогу ў гэтым баі, чырвонаармейскія атрады ўвайшлі ў Жлобін. З 2 сакавіка да лістапада 1918 года акупаваны нямецкімі войскамі. Немцы пратрымаліся ў Жлобіне да 24 лістада 1918 года. 25 сакавіка 1918 года абвешчана аб прыналежнасці тэрыторыі да [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 24 лістапада 1918 года ўладу ўзялі бальшавікі. З 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] Жлобін увайшоў у склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў уключыць яго ў састаў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. У 1919 годзе Жлобін становіцца цэнтрам воласці. Да восені 1920 года пабудавана электрастанцыя магутнасцю 35 конскіх сіл. 9 мая 1923 года створана Жлобінская воласць. У сакавіку 1924 года Рагачоўскі павет, у т. л. Жлобін, вернуты [[БССР|Беларускай ССР]]. З 17 ліпеня 1924 года Жлобін — адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна (да 26 ліпеня 1930 года ў [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]]). У 1924 годзе на паўночнай ускраіне мястэчка заснавана метэастанцыя, працавала ветэрынарная лячэбніца. З 3 ліпеня 1925 года — горад. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны Жлобін». У 1927—1929 гадах пабудавана чыгуначная сярэдняя школа, у 1933 годзе — будынак сярэдняй школы № 2 (цяпер № 5). У 1934 годзе працавалі шпаларэзны завод, электрастанцыя, рамонтна-вагонны ўчастак, машынна-трактарная станцыя (з 1932 года) і майстэрня, дрэваапрацоўчы камбінат (145 рабочых), нафтавы млын і крупарушка, цагельня (56 рабочых), металаапрацоўчая, камвольная, кравецкая, абутковая майстэрні, мэблевая фабрыка, маслазавод, друкарня, кузня. З 5 чэрвеня 1931 года выдавалася раённая газета, а затым чыгуначная шматтыражная газета «Ударнік». У 1937 годзе ўзведзены будынак для яшчэ адной сярэдняй школы, у 1940 годзе — новы будынак для чыгуначнай школы. У 1938—1939 гадах на станцыі Жлобін-Паўночны пабудаваны новы будынак дэпо. З 20 лютага 1938 года [[Жлобінскі раён]] — у Гомельскай вобласці. З 27 лістапада 1938 года Жлобін — горад раённага падпарадкавання. У 1930-х гадах Жлобінскі раён моцна пацярпеў ад масавых савецкіх рэпрэсій. У кантэксце прымусовай калектывізацыі ўлады высялялі заможных сялян, канфіскоўвалі маёмасць, абвінавачвалі людзей у «контррэвалюцыйнай» дзейнасці<ref name="памяць">Памяць: Жлобін, Жлобінскі раён. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 320—325.</ref>. У 1931 годзе з раёна было гвалтоўна пераселена 158 сямей (734 чалавекі) на Урал<ref name="памяць" />, а ў 1933 годзе каля 50 двароў вывезлі ў Адэскую вобласць у складзе 4 500 гаспадарак з БССР<ref name="памяць" />. Да сакавіка 1936 года колькасць перасяленых з БССР складала 1779 чалавек пры плане 2000<ref name="памяць" />. У кнізе «Памяць» названыя імёны каля 250 чалавек са Жлобіншчыны, асуджаных або рэпрэсаваных як «шпіёны» ці «ворагі народа». Фіксаваліся выпадкі супраціву: падпалы калгасаў, адмова ад галасавання за Сталіна, агітацыя за іншых кандыдатаў<ref>Газета «Звязда», 1936.</ref>. Мелі месца масавыя арышт і дэпартацыі сярэднякоў і нават беднякоў<ref>{{Cite web|lang=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания. 7 марта 1930 г.|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/87843-materialy-ogpu-o-peregibah-i-iskrivleniyah-v-protsesse-kollektivizatsii-i-raskulachivaniya-7-marta-1930-g|title=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания}}</ref>. Больш падрабязна: «[[Савецкія рэпрэсіі ў Жлобінскім раёне]]». === 1941—1945 === Ужо 27 чэрвеня 1941 года, праз пяць дзён пасля пачатку вайны, [[Люфтвафэ]] нанеслі бомбавы ўдар па Жлобінскім чыгуначным вузле<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 370.</ref>. У гэты ж дзень быў сфармаваны Жлобінскі знішчальны батальён з больш як 100 чалавек — супрацоўнікаў [[НКУС]], партыйных, савецкіх і камсамольскіх актывістаў. Ён узначальваўся А. Міронавым, А. Ярашавым і М. Шапірам. Батальён удзельнічаў у баях і эвакуацыі<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 372.</ref>. 4 ліпеня 1941 года нямецкія войскі захапілі Жлобін. Савецкія войскі 6 ліпеня 1941 года адбілі горад, але пад націскам намнога большых сіл праціўніка адступілі за Дняпро. З 13 ліпеня па 17 жніўня 1941 года войскі 63-га стралковага корпуса пад камандаваннем Л. Пятроўскага правялі [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1941)|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыю]], занялі Жлобін і пратрымалі яго да сярэдзіны жніўня. Гэта быў першы контрудар [[Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на фронце<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 374.</ref>. Падчас акупацыі ([[Жлобінскі гета]] існавала з верасня 1941 па красавік 1942) было забіта не менш за 2000 яўрэяў<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 376.</ref>. Усяго акупанты загубілі 2500 жыхароў Жлобіна, Стрэшына і іншых населеных пунктаў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму за 9 км на поўдзень ад горада). З восені 1941 года пачалі дзейнічаць першыя падпольныя групы на чале з Цітам Мінянковым, Паўлам Скварчэўскім і інш. Увосень 1942 года на Жлобіншчыну прыбылі дзве падрыхтаваныя групы — І. Крышнёва і Д. Шыбінскага — для стварэння партызанскіх атрадаў. Яны ўтварылі [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»|атрад «Смерць фашызму»]]<ref>[[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]]</ref> і «[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)|Жалязняк]]»<ref>[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]]</ref>. У жніўні 1943 года партызаны з атрадаў «Смерць фашызму» і «Жалязняк» правялі аперацыю «[[Рэйкавая вайна]]», падарваўшы больш за 1200 рэек на Жлобінскім участку чыгункі<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 382.</ref>. У лютым 1944 года савецкія войскі выйшлі на левы бераг Дняпра насупраць Жлобіна, але да 6 чэрвеня 1944 года горад не быў вызвалены. 23 лютага 1944 года ў ходзе [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1944)|Рагачоўска-Жлобінскай наступальнай аперацыі]] савецкія войскі вызвалілі вёску Майскае, а 26-27 чэрвеня 1944 года Жлобін і навакольныя населеныя пункты былі канчаткова вызвалены падчас [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]]<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 389—390.</ref>. ''Падрабязней:'' [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]], [[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]] === 1945—1990 === Пасля вайны ў Жлобіне і раёне засталося крыху больш за 3 000 жыхароў, хоць напярэдадні вайны іх было звыш 19 000. Да 1959 года насельніцтва аднавілася — налічвалася ўжо 19 200 чалавек<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 404. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]</ref>. У 1963 годзе да Жлобіна далучаны пасёлак пеньказавода. Раней былі далучаны пасёлкі Ветка-Вір, Жлобін-Падольскі, Рабочы. З 17 сакавіка 1963 года — горад абласнога падпарадкавання. У 1975 годзе ў Жлобіне быў адкрыты мясакамбінат<ref>Там жа. — С. 406</ref>. У 1977 годзе пачала працу новая навучальная ўстанова, сёння — тэхналагічны каледж<ref>Там жа. — С. 406</ref>. 30 снежня 1978 года пабудаваны завод штучнага футра, а таксама каледж сферы абслугоўвання<ref>Там жа. — С. 407</ref>. У канцы 1984 года — [[Беларускі металургічны завод]]. Пабудавалі яго з удзелам фірмаў «Фест-Альпіне» (Аўстрыя) і «Даніэлі» (Італія). Першы расплаў і разліўка сталі (СТАЛЬ 1 ГОСТ) адбыліся 15 кастрычніка 1984 года — гэта дата лічыцца днём заснавання завода. Яго першым дырэктарам стаў [[Дзярожант Лявонавіч Акопаў|Дзярожант Акопаў]]<ref>Там жа. — С. 408</ref>. === 1991—2020 === Пасля распаду СССР Жлобін працягваў развівацца як важны прамысловы і культурны цэнтр рэгіёна. У 1993 годзе быў пабудаваны Палац культуры металургаў<ref>''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 413. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]</ref>. У 1995 годзе ўзведзены новы мураваны будынак Свята-Троіцкай царквы<ref name="ReferenceA" />. У 1996 годзе адкрыўся тэхнікум пры БМЗ (цяпер — металургічны каледж)<ref>Там жа. — С. 413</ref>. 4 студзеня 2002 года [[Жлобінскі раён]] і горад Жлобін аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Жлобінскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Жлобін<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 2004 годзе быў узведзены новы будынак чыгуначнага вакзала<ref>Там жа. — С. 414</ref>, а ў 2006 годзе адкрыты Цэнтр алімпійскага рэзерву<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У 2007 годзе на БМЗ увялі ў эксплуатацыю трубную вытворчасць<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У Красным Беразе быў адкрыты мемарыял «Дзяцям — ахвярам вайны»<ref>Там жа. — С. 414</ref>. У 2008 годзе ў Цэнтры алімпійскага рэзерву адкрыўся аквапарк<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2009 годзе ў сувязі з 65-годдзем вызвалення Беларусі Жлобін быў узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web |url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30900355&q_id=7494277 |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 29 чэрвеня 2009 года № 355 «Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам „За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны“» |access-date=2026-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127010012/https://etalonline.by/document/?regnum=p30900355&q_id=7494277 |archive-date=2024-11-27 |url-status=live }}</ref>. У 2012 годзе хакейны клуб «Металург» стаў чэмпіёнам Беларусі<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2013 годзе горад прымаў рэспубліканскі фестываль «Дажынкі»<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2013—2021 гадах праводзілася электрыфікацыя чыгуначных участкаў<ref>Там жа. — С. 415</ref>. У 2020 годзе адкрыты новы будынак [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскага гісторыка-краязнаўчага музея]]<ref>Там жа. — С. 416</ref>. 22 снежня 2014 года ў склад горада ўключаны большая частка вёскі [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]] і пасёлак [[Рубеж (Жлобінскі раён)|Рубеж]] [[Малевіцкі сельсавет|Малевіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. У жніўні 2020 года Жлобін стаў адным з гарадоў, дзе прайшлі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]]. 17 жніўня забастоўка на БМЗ увайшла ў актыўную фазу: былі спынены ўсе тры мартэлі (электрадугавыя печы), з іх быў сліты метал, і завод спыніў працу<ref>[https://opendemocracy.net/articles/belarus-workers-strike OpenDemocracy.net]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://sputnik.by/20200817/zavod-na-pereglyad-chem-zakonchilas-stachka-na-bmz-1055326722.html Sputnik Беларусь]</ref>. Каля 2 000 рабочых падпісалі зварот з патрабаваннем перагляду вынікаў выбараў. Некалькі працоўных — Яўген Говар, Аляксандр Баброў і Ігар Повараў — былі асуджаныя на рэальныя турэмныя тэрміны за нібыта «арганізацыю» страйку<ref name="рэпрэсіі2020">[https://be.wikipedia.org/wiki/Палітычныя_рэпрэсіі_ў_Жлобіне_пасля_выбараў_2020_года Падрабязней пра палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне]</ref>. Асобны прысуд атрымаў супрацоўнік БМЗ Аляксандр Гашнікаў — 14 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму за спробы стварэння незалежнага прафсаюзу і арганізацыю працоўнага руху ў краіне<ref name="рэпрэсіі2020" />. === З 2021 года === Пасля грамадска-палітычных падзей у Беларусі ў 2020 годзе і пачатку расійска-украінскай вайны ў 2022 годзе [[Беларускі металургічны завод]] сутыкнуўся з праблемамі на міжнародным рынку. Заводу стала цяжка прадаваць прадукцыю ў краіны Заходняй Еўропы і ЗША. 12 мая 2023 года санкцыі супраць БМЗ увяла [[Украіна]], а ў жніўні таго ж года — [[Еўрапейскі саюз]]. Да санкцый далучыліся [[Швейцарыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]] і [[Нарвегія]]. Таксама ў санкцыйны спіс ЗША трапілі сам завод, генеральны дырэктар Дзмітрый Корчык і звязаная з БМЗ кампанія BELKAPSTEEL<ref>{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, афіцыйнае кіраўніцтва заяўляе пра станоўчую дынаміку. У 2023 годзе, паводле слоў генеральнага дырэктара Дзмітрыя Корчыка, было выпушчана на 250 тысяч тон сталі больш, чым у папярэднім годзе (плюс 12 %), а экспарт пракату чорных металаў вырас да 1,6 млн тон (плюс 17 %). Доля інавацыйнай прадукцыі склала 41 %, а работнікам была выплачана 13-я зарплата<ref>{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}</ref>. Пасля падзей жніўня 2020 года ў Жлобінскім раёне адбыўся шырокі палітычны пераслед. Дзясяткі жыхароў былі асуджаныя за ўдзел у пратэстах, каментары ў інтэрнэце або за публічныя выказванні салідарнасці. Штрафы, «хатняя хімія», пазбаўленне волі — гэта найбольш тыповыя формы пакарання. Прысуды выносіліся паводле артыкулаў 342, 364, 369, 130 КК, а ў асобных выпадках — нават за нібыта «здраду дзяржаве». У 2024 годзе Жлобін заняў першае месца сярод усіх раённых цэнтраў Гомельшчыны па колькасці палітычна матываваных крымінальных спраў — 168 зафіксаваных выпадкаў, што саступае толькі [[Гомель|Гомелю]]<ref>[https://gomelspring.org/be/news/11103 Гомельская Вясна: «Жлобін — самы пацярпелы ад рэпрэсіяў горад Гомельшчыны»]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:80000 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1847 from:0 till:965 bar:1880 from:0 till:430 bar:1897 from:0 till:1307 bar:1909 from:0 till:4270 bar:1939 from:0 till:19300 bar:1959 from:0 till:19200 bar:1970 from:0 till:25000 bar:1995 from:0 till:67600 bar:2013 from:0 till:75335 bar:2016 from:0 till:75956 bar:2026 from:0 till:75732 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1847 год — 965 чал.; 1880 год — 430 чал.; 1897 год — 1&nbsp;307 чал. (перапіс)(2100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}) * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 4&nbsp;270 чал.; 1939 год — 19,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1959 год — 19,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1970 год — 25 тыс. чал. (25,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}); 1995 год — 67,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2013 год — 75&nbsp;335 чал.; 2016 год — 75&nbsp;956 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 76&nbsp;068 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 75&nbsp;732 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, металургічнай ([[Беларускі металургічны завод]]), харчовай, будматэрыялаў прамысловасці, фабрыка інкрустацыі. Гасцініцы «Славянская», «Юбілейная». == Культура == * Дзейнічае [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей]]. У 1955 годзе ў Жлобіне здымаўся мастацкі фільм «[[Спіс беларускіх фільмаў|Зялёныя агні]]» (рэжысёры С. І. Сплашноў, І. А. Шульман, кінастудыя «[[Беларусьфільм]]»). === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Славутасці == [[Файл:Жлобін. Храм Свяціцеля Васіля Вялікага.jpg|міні|Стары будынак храма Свяціцеля Васіля Вялікага.]] * [[Свята-Троіцкая царква (Жлобін)|Свята-Троіцкая царква]] ([[1995]]). * [[Касцёл Маці Божай Каралевы Свету (Жлобін)|Касцёл Маці Божай Каралевы Свету]]<ref>https://catholic.by/3/news/belarus/2614-u-kastsjole-my-sustrakaemsya-z-tym-khto-josts-lyubouyu-u-zhlobine-asvechany-novy-kastsjol-abnoulena</ref>. * [[Храм Свяціцеля Васіля Вялікага (Жлобін)|Храм Свяціцеля Васіля Вялікага]]. * [[Жлобінскі заапарк]]. == Спорт == * [[Лядовы палац «Металург»]] * Хакейны клуб «[[ХК Металург Жлобін|Металург]]» * Футбольны клуб «[[ФК Жлобін|Жлобін]]» == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Жлобіна|Ганаровыя грамадзяне Жлобіна}} * [[Вульф Іосіфавіч Агранаў]] (1918—1995) — мастак-пастаноўшчык тэатра і кіно, заслужаны дзеяч мастацтваў Украінскай ССР. * [[Яўген Ігаравіч Ахраменка]] (нар. 1995) — беларускі прафесійны трэкавы велагоншчык, майстар спорту міжнароднага класа. * [[Макар Уласавіч Барташоў]] (1909—1948) — савецкі афіцэр, удзельнік савецка-японскай вайны, Герой Савецкага Саюза, палкоўнік. * [[Гірш Ізраілевіч Добін]] (1905—2001) — яўрэйскі пісьменнік і журналіст, удзельнік антынацысцкага падполля і партызанскага руху. * [[Сяргей Сяргеевіч Мацвейчык]] (нар. 1988) — беларускі футбаліст. * [[Леанід Пашкоўскі]] (нар. 1987) — беларускі журналіст, відэаблогер-падарожнік і акцёр, аўтар праекта «Хочу домой». * [[Усевалад Мікалаевіч Сцебурака]] (нар. 1981) — беларускі пісьменнік, шоумен і тэлевядучы. * [[Леў Мікалаевіч Тамкоў]] (1937—1997) — беларускі архітэктар, заслужаны архітэктар Беларусі. * [[Арыэль Шламо-Залман]] (1895—1970) — ізраільскі празаік і рэдактар ізраільскіх энцыклапедый. == Гл. таксама == == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Жлобіна]] * [[Жлобінскі аўтобус]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Cisieckaja">''Цісецкая, К.'' [http://news.21.by/culture/2013/04/23/754070.html Гліняны посуд жалезнага веку] // Новы дзень. Жлобінская раённая газета. 2013, 23 красавіка.</ref> <ref name="M.">[https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Маслюкоў, Т. В. Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : О. М. Демиденко (отв. ред.), Н. Н. Кривальцевич (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАН Б]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]], 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7.</ref> <ref name="Tkačoŭ-1">[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] Мн., [[1991]], с. 152—153.</ref> <ref name="Tkačoŭ-2">Ткачов, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии // Археологические открытия 1983 года. М., 1985, с. 407—408. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Babin">Бабин, В. Археологи изучают старый Жлобин // Нюанс-плюс. Еженедельная информационно-рекламная газета. 2013. № 27. С. 2. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Tkačoŭ-3">[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] [[Мінск|Мн.]], [[1991]], с. 178 (гл. спасылку 164).</ref> <ref name="docs">[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:C8fPFhEmYMUJ:school9_zlobin.at.tut.by/%25D0%25A1%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BD%25D1%258B%25D0%25B5%2520%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%2520%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B8%2520%25D0%2596%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0.pdf+&hl=be&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESgy764tgM8o826hGpll6SVxAhaS0_avxXJsIZnA8lZeEacXNhsKicLsVdxhexepDMMmgSQoIbsYcL9NNtyhHeGFy4g18MFwRzUmZ_VEEHvvTugavY4K9zrZCUsdN0uu1pSws5ZS&sig=AHIEtbQ-R5BfvZKkC1qzUlP1t8FPHabFNw Спорные вопросы истории Жлобина (историко-краеведческий очерк). {{ref-ru}}]</ref> <ref name="ReferenceA">Гарады і вёскі Беларусі. Гомельская вобласць. [[Мінск|Мн.]], 2004.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kino">[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2466/annot/ Информация о фильме «Зелёные огни» // Кино-Театр.ru. {{ref-ru}}]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Жлобин}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Жлобін|Кірычэнка, П.|369}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жлобін|306—307}} * ''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — 2025. — 463 с. — С. 65-73. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Žlobin|Жлобін}} * {{bis.nlb.by|146105|Жлобін}} {{OSM relation|5598358|Жлобін}} {{Жлобінскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жлобін| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] twa6n1c2j7v5fuxvfxyd4ncjrxdpnmn 0 17587 5189400 4865063 2026-08-29T19:22:00Z Антон 740 76022 +асобны артыкул пра месяц у Беларускай энцыклапедыі 5189400 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aprilis, Aleksander Tarasowicz.jpg|міні|Красавік, ілюстрацыя [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]] з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»]] [[File:Business Center "Krasavik", praspiekt Žukava 29, Minsk.jpg|thumb|Бізнес-цэнтр «Красавік», [[Праспект Жукава (Мінск)|праспект Жукава]] 29, [[Мінск]]]] '''Красаві́к''' — чацвёрты месяц [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]]. Складаецца з 30 дзён. Назва месяца па-лацінску ''Aprilis'' паходзіць або ад слова ''aperire'' (адчыняць, раскрываць — расліны распускаюцца) або ад [[этрускі|этрускага]] імя ''Apru'' багіні [[Афрадыта]]. У выданнях [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] падаецца народная назва красавіка — ''кветень''<ref name="СкТв">Скарына Ф. Творы:…</ref>, таксама яна згадваецца ў «[[Храналогія (Рымша)|Храналогіі]]» [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]] (1581)<ref>Андрей Рымша. [Хронология]…</ref>. Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, засведчаная ў слоўніку [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] (1870) у напісанні «красовикъ» і праілюстраваная прыказкаю «Які сакавік, такі і красавік»<ref>''И. Носович.'' Словарь белорусского наречия. 1870. С. 252.</ref>. У газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» ўжываліся варыянты назвы: у [[1907]]—[[1908]] гадах — ''апрыль'', у [[1909]] годзе — ''апрэль'', у [[1910]]—[[1912]] гадах — ''красавік (апрыль)''; з 1913 года — ''красавік''<ref>Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, Т. 2.</ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] красавік характарызуецца адтайваннем глебы, пачаткам бурнага развіцця прыроды і выпасу жывёлы, вяртаннем птушак з [[вырай|выраю]]. У гэты месяц садзяць дрэвы і кусты, сеюць раннія яравыя культуры{{sfn|БелЭн|1999|с=453}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Красавік||453}} * ''Андрей Рымша.'' [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: ''Запаско Я. П.'' Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С. 33, 36. — Эл. рэсурс [http://starbel.narod.ru/ starbel.narod.ru] * {{крыніцы/Гісторыя мовы|2}} — С. 138, 139. * {{крыніцы/СкарынаТв|}} {{Месяцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Месяцы]] [[Катэгорыя:Красавік| ]] licsbjyfr4vvax8y39dc3igerumtyde 0 17898 5189692 5156823 2026-08-30T11:54:31Z 5189692 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя |Тып = АЭС |Назва = Беларуская АЭС |Выява = 2023.06.13 Astravets Nuclear Power Plant Belarus.jpg |Подпіс = Беларуская АЭС (чэрвень 2023) |Краіна = Беларусь |lat_deg =54 |lat_min =45 |lat_sec = 25 |lon_deg =26 |lon_min =5 |lon_sec = 34 |Пазіцыйная карта = Беларусь |Уласнік = ДВА «Белэнерга» |Статус = Дзейнічае |Пачатак будаўніцтва = 31 мая 2012<ref name=belta040614>{{cite news |url=https://atom.belta.by/en/dosie_en/view/belarusian-nuclear-power-plant-project-ntimeline-208/ |title=Belarusian Nuclear Power Plant Project: Timeline |agency=BELTA |date=4 June 2014 |access-date=25 September 2020 |archive-date=28 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228223511/https://atom.belta.by/en/dosie_en/view/belarusian-nuclear-power-plant-project-ntimeline-208/ |url-status=dead }}</ref> |Пачатак эксплуатацыі = 10 чэрвеня 2021 (блок №1)<br>1 лістапада 2023 (блок №2) |Эксплуатавальная арганізацыя= РУП «Беларуская атамная электрастанцыя» |Энергаблокі = 2 |Будуецца энергаблокаў = 0 |Тып рэактараў = [[ВВЭР-1200]] (праект АЭС-2006) |Эксплуатаваных рэактараў = 2 |Тып турбін = К-1200-6,8/50 |Магутнасць = 2400 МВт |Катэгорыя на Вікісховішчы = Belarusian nuclear power plant |Сайт=[https://www.belaes.by/be/ РУП «Беларуская аЭС»] }} '''Белару́ская ата́мная электраста́нцыя''' — [[атамная электрастанцыя]], размешчаная ў трыкутніку паміж [[аграгарадок|аграгарадкамі]] [[Варняны]], [[Гервяты]] і [[Міхалішкі]] пад горадам [[Астравец]] непадалёк ад мяжы з [[Літва|Літвой]]<ref>[https://www.google.com/maps/place/Bia%C5%82oruska+elektrownia+j%C4%85drowa+%22Ostrowiec%22/@54.75071,26.0833592,3246m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x46ddab6f1961c9db:0x30bb12e8a21c325f!8m2!3d54.7612766!4d26.0868668!5m1!1e4?hl=ru-RU гугл карты]</ref>. Складаецца з двух энергаблокаў агульнай магутнасцю 2400 МВт. Першы энергаблок уведзены ў прамысловую эксплуатацыю 10 чэрвеня 2021 года, другі — 1 лістапада 2023 года<ref>{{Cite news|title=Замещение природного газа и необходимость в энергоемких производствах: второй энергоблок БелАЭС включен в сеть|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/|website=Экономическая газета|date=2023-05-23|archive-url=https://archive.today/20240330083646/https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/|archive-date=2024-03-30}}</ref>. Увод БелАЭС дазволіў цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі, зэканоміць больш за 14,5 млрд куб. м прыроднага газу (на суму звыш 1,6 млрд долараў) і знізіць долю выкапнёвага паліва ў вытворчасці электраэнергіі з 95 % да 60 %<ref name="SB_Nov25">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/na-belaes-v-ostrovtse-postroyat-tretiy-energoblok.html |title=На БелАЭС в Островце построят третий энергоблок |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=14 лістапада 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Станцыя дапаможа скараціць выкіды парніковых газаў да 2030 года на 35 %<ref>https://atom.belta.by/ru/news_ru/view/belaes-pomozhet-sokratit-vybrosy-parnikovyx-gazov-k-2030-godu-na-35-10507/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025071344/https://atom.belta.by/ru/news_ru/view/belaes-pomozhet-sokratit-vybrosy-parnikovyx-gazov-k-2030-godu-na-35-10507/ |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Гісторыя == Разглядаліся два сцэнарыі будаўніцтва АЭС сумарнай магутнасцю 2 млн кВт: увод трох энергаблокаў магутнасцю 0,640 млн кВт кожны і двух энергаблокаў магутнасцю 1,0 млн кВт. Першапачаткова прыняты план будаўніцтва электрастанцыі з трыма энергаблокамі<ref>Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 71.</ref>. Пазней перайшлі да плана з двума рэактарамі<ref name="naviny.by">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_news_113_278437|title=Беларусь рассматривает три группы зарубежных компаний в качестве участников строительства АЭС|date=2007-10-11|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329043939/http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_news_113_278437/|archivedate=2015-03-29|language=ru}}</ref>. [[Файл:Узвядзенне Беларускай АЭС (2015) (02).jpg|міні|злева|Будаўніцтва градзірні Беларускай АЭС ]] З-за абгрунтаванай [[Чарнобыльская катастрофа|постчарнобыльскай]] радыефобіі насельніцтва Беларусі праекты будаўніцтва былі замарожаныя, кіраўніцтва дзяржавы абвясціла фактычны мараторый на ўзвядзенне АЭС. Грамадзянам было абяцана правядзенне рэферэндуму па гэтым дэлікатным пытанні<ref>{{Cite web |url=http://www.eprussia.ru/pressa/articles/3996.htm |title=Программа-минимум и программа-максимум Александра Лукашенко |access-date=21 верасня 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305121913/http://www.eprussia.ru/pressa/articles/3996.htm |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2006/09/01/ic_news_113_258203/|title=Лукашенко: решение о строительстве АЭС будет приниматься с учетом мнения народа|date=2007-10-11|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408203822/http://naviny.by/rubrics/economic/2006/09/01/ic_news_113_258203/|archivedate=2009-04-08|language=ru}}</ref>. Яшчэ ў [[2003]] кіраўніцтва Беларусі лічыла, што адсутнічае дастатковая матывацыя для прыняцця рашэння аб будаўніцтве АЭС<ref>{{Cite web |url=http://www.president.gov.by/press13015.html |title=Александр Лукашенко провел совещание по вопросам обеспечения надежной работы энергетического комплекса страны |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=22 лютага 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222062943/http://www.president.gov.by/press13015.html |url-status=dead }}</ref>. Аднак імклівае развіццё негатыўных тэндэнцый на сусветным рынку энерганосьбітаў вымусіла беларускі ўрад прыняць безальтэрнатыўнае рашэнне будаваць Беларускую АЭС. Канчатковае палітычнае рашэнне аб будаўніцтве было прынята [[15 студзеня]] [[2008]] года на пасяджэнні Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь<ref name="Rada" />. [[31 студзеня]] 2008 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў Пастанову Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь, паводле якой планавалася пабудаваць у Рэспубліцы Беларусь атамную электрастанцыю сумарнай электрычнай магутнасцю 2000 МВт з уводам у эксплуатацыю першага энергетычнага блока ў 2016 годзе, другога — у 2018 годзе<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-30/2008-30(061-061).pdf&oldDocPage=1 Постановление Совета Безопасности Республики Беларусь от 31 января 2008 г. № 1 «О развитии атомной энергетики в Республике Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625072904/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-30%2F2008-30%28061-061%29.pdf&oldDocPage=1 |date=25 чэрвеня 2021 }}</ref>. Аляксандр Лукашэнка, у пасланні народу і парламенту ў 2019 годзе сказаў, што АЭС каштуе беларусам танней, чым планавалася. Паводле яго слоў, кошт сапраўды знізіўся з 10 млрд долараў ЗША да 7 млрд за кошт дзеянняў беларускага боку па жорсткім кантролі пры будаўніцтве<ref>{{cite web|url = http://president.gov.by/by/news_by/view/paslanne-belaruskamu-narodu-i-natsyjanalnamu-sxodu-20904/|title = Пасланне беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу|author = |date = 2019-04-19|work = Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|language = |accessdate = 2020-02-19}}</ref>. Станам на 1 сакавіка 2021 года з 10 млрд долараў, прадугледжаных на будаўніцтва БелАЭС, выкарыстана сродкаў крэдыту на суму 4,7 млрд долараў. Агульны арыенціровачны кошт будаўніцтва складзе каля 6 млрд долараў. У 2019 годзе энергаблок не запусцілі. У сувязі з гэтым беларускі бок прапанаваў перанесці на больш позні час пачатак выплат па крэдыце на суму каля 10 млрд долараў ЗША, падоўжыць тэрмін прадастаўлення крэдыту, а таксама знізіць працэнтную стаўку. Сваю просьбу Беларусь абгрунтавала «жаданнем прывесці ўмовы па крэдыце на АЭС з кантрактамі, якія існуюць у Расатама ў іншых краінах»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/palityka/hopic-pudryc-nam-mazhi|title = Хопіць пудрыць нам мазгі!|author = Салаўёў, Сяргей|date = 2020-02-17|work = [[Новы час]]|language = |accessdate = 2020-02-19}}</ref>. Графік пуску першага энергаблока Беларускай АЭС стартаваў 7 жніўня 2020 года, калі ў корпус рэактара была загружана першая цеплавыдзяляльная зборка са свежым ядзерным палівам. 3 лістапада першы энергаблок Беларускай АЭС уключаны ў аб’яднаную энергасістэму краіны<ref>[https://blr.belta.by/economics/view/pershy-energablok-belaes-ukljuchany-u-energasistemu-krainy-93341-2020/ Першы энергаблок БелАЭС уключаны ў энергасістэму краіны]</ref>. [[7 лістапада]] [[2020]] года [[Аляксандр Лукашэнка]] даў дазвол на ўздым электрычнай магутнасці энергаблока да 400 МВт. На наступны дзень, [[8 лістапада]], першы энергаблок перастаў выпрацоўваць магутнасць, а турбіна была спынена з-за сапсаваных трансфарматараў напружання<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/economics/707170.html|title = На БелАЭС «выявлена необходимость замены отдельного электротехнического измерительного оборудования»|date = 2020-11-09|work = [[TUT.BY]]|language = ru|accessdate = 2020-11-10|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201110125526/https://news.tut.by/economics/707170.html|archivedate = 10 лістапада 2020|url-status = dead}}</ref>. [[12 студзеня]] [[2021]] года першы энергаблок вывелі на 100 % магутнасці<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31044370.html|title=Першы энэргаблёк БелАЭС вывелі на 100% магутнасьці|date=2021-01-13|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|lang=ru}}</ref>. У маі на Беларускай АЭС паспяхова завершаны этап комплексных выпрабаванняў першага энергаблока, што з’яўляецца завяршальным этапам доследна-прамысловай эксплуатацыі для пацверджання працаздольнасці асноўнага абсталявання па праектных параметрах пры нармальнай эксплуатацыі. Паспяховае завяршэнне дадзенага этапу стала сведчаннем пра гатоўнасць энергаблока № 1 да прамысловай (камерцыйнай) эксплуатацыі<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-belaes-zavershilsja-etap-kompleksnogo-oprobovanija-pervogo-energobloka-11282/ На БелАЭС завершился этап комплексного опробования первого энергоблока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183135/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-belaes-zavershilsja-etap-kompleksnogo-oprobovanija-pervogo-energobloka-11282/|date=9 ліпеня 2021}}</ref>. 10 чэрвеня 2021 года першы энергаблок БелАЭС быў уведзены ў прамысловую эксплуатацыю. Штодзённы аб’ём вытворчасці электраэнергіі першым энергаблокам БелАЭС складае каля 27-27,5 млн кВт.гадз На энергаблоку № 2 БелАЭС у сакавіку 2021 года завершана зборка рэактара для этапу халодна-гарачай абкаткі. Працэс зборкі ўключаў устаноўку ўнутрыкорпусных элементаў, загрузку ў рэактар ​​імітатараў цеплавыдзяляльных зборак, устаноўку блока ахоўных труб і верхняга блока — вечка рэактара. Неўзабаве спецыялісты пачнуць запаўненне першага контуру рэактарнай устаноўкі энергаблока хімічна абяссоленай вадой і пасля атрымання адпаведных дазволаў пачнуць асноўныя выпрабаванні, папярэднія для гарачай абкатцы рэактарнай устаноўкі энергаблока № 2 БелАЭС. У гэтым годзе запланавана правесці загрузку ядзернага паліва ў энергаблок № 2 і такім чынам адбудзецца яго фізічны пуск<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-vtorom-energobloke-belaes-zavershena-sborka-reaktora-dlja-etapa-xolodno-gorjachej-obkatki-11188/ На втором энергоблоке БелАЭС завершена сборка реактора для этапа холодно-горячей обкатки]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210324123800/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-vtorom-energobloke-belaes-zavershena-sborka-reaktora-dlja-etapa-xolodno-gorjachej-obkatki-11188/ |date=24 сакавіка 2021 }}</ref>. Да канца года плануецца загрузіць свежае ядзернае паліва ў актыўную зону рэактарнага блока другога энергаблока БелАЭС. Паліва было пастаўлена ў красавіку, яно прайшло ўязны кантроль. А падключэнне да электрасеткі і ўвод у эксплуатацыю другога энергаблока плануецца ў 2022 годзе<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/vvod-v-ekspluatatsiju-vtorogo-energobloka-belaes-planiruetsja-v-2022-godu-11485/ Ввод в эксплуатацию второго энергоблока БелАЭС планируется в 2022 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027172422/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/vvod-v-ekspluatatsiju-vtorogo-energobloka-belaes-planiruetsja-v-2022-godu-11485/|date=27 кастрычніка 2021}}</ref>. [[Файл:Островец атомная станция, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|Адміністрацыйна-бытавы корпус Беларускай АЭС]] У снежні 2021 года журналісты-расследавальнікі са спасылкай на [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] заявілі аб атрыманні дакументаў, дзе выяўленыя 18 тысяч недахопаў першага энергаблока (на лістапад 2021 года пяць тысяч з іх не былі ліквідаваныя, а ў снежні таго ж года абноўлены спіс утрымліваў тры тысячы заўваг)<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/programs/21-12-2021-aes-kashtounae-nabytstsyo-tsi-krynitsa-byaskontsyh-stratau-rassledavanne-belcatu|title=АЭС – каштоўнае набыццё ці крыніца бясконцых стратаў? Расследаванне «Белcату»|date=2021-12-21|work=[[Белсат]]}}</ref>. 27 снежня 2021 года на Беларускай атамнай электрастанцыі завершаны работы па загрузцы ядзернага паліва ў актыўную зону рэактара другога энергаблока. У рэактар загружаны 163 цеплавыдзяляльныя зборкі са свежым ядзерным палівам<ref>[https://www.belta.by/society/view/na-belaes-uspeshno-zavershena-zagruzka-jadernogo-topliva-v-reaktor-vtorogo-energobloka-476825-2021/ На БелАЭС успешно завершена загрузка ядерного топлива в реактор второго энергоблока]</ref>. == Характарыстыкі і бяспека == [[Файл:Островец атомная станция, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 05.jpg|thumb|Зала кіравання Беларускай АЭС]] Беларуская АЭС пабудавана па расійскім праекце «АЭС-2006», які адносіцца да пакалення III+ і з'яўляецца эвалюцыйным развіццём праектаў з рэактарамі тыпу [[ВВЭР]]. Станцыя абсталявана двума вода-вадзянымі энергетычнымі рэактарамі ВВЭР-1200 агульнай магутнасцю 2400 МВт<ref name="PrimeTass_2009">{{cite web |url=http://www.prime-tass.by/print.asp?id=76160 |title=Подготовка проекта российско-белорусского межправительственного соглашения о строительстве АЭС практически завершена, подписание ожидается в ноябре — декабре — «Атомстройэкспорт» |work=ПРАЙМ-ТАСС |date=12 лістапада 2009 |lang=ru |accessdate=21 сакавіка 2013}}</ref>. Праект распрацаваны з улікам узмоцненых патрабаванняў бяспекі, сфармуляваных пасля аварыі на японскай АЭС «[[Аварыя на АЭС Фукусіма-1|Фукусіма-1]]». Да ключавых элементаў бяспекі адносяцца<ref name="Mihaduk">{{cite web |url=https://minenergo.gov.by/press/glavnie-novosti/mihail-mikhaduk-my-osoznaem-svoyu-otvetstvennost-pered-mirovym-soobshchestvom/ |title=Михаил Михадюк: «Мы осознаем свою ответственность перед мировым сообществом» |publisher=[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |date=11 красавіка 2018 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |url-status=dead }}</ref>: * '''Падвойная ахоўная абалонка рэактара:''' складаецца з унутранай герметычнай абалонкі, якая прадухіляе выхад радыеактыўных рэчываў, і знешняй, якая абараняе ад знешніх уздзеянняў. Канструкцыя ўключае 80 см унутранага жалезабетону, 180 см паветранай праслойкі і 120 см вонкавай сцяны. * '''Пасіўныя сістэмы бяспекі:''' уключаюць «пастку расплаву» актыўнай зоны рэактара, сістэмы пасіўнага адводу цяпла і гідраёмістасці, здольныя працаваць без умяшання персаналу і знешніх крыніц энергіі. * '''Абарона ад знешніх уздзеянняў:''' станцыя разлічана на вытрымліванне [[землятрус]]у, [[цунамі]], [[ураган]]у, паводкі і падзення фрагментаў самалёта масай да 5,7 тоны. * '''Рэзервовае энергазабеспячэнне:''' пасля стрэс-тэстаў на станцыі быў прадугледжаны дадатковы перасоўны дызель-генератар у дадатак да чатырох асноўных незалежных сістэм бяспекі. == Меры па інтэграцыі АЭС у энергетычную сістэму краіны == Пабудавана каля 1600 км высакавольтных электрасетак, мадэрнізаваны чатыры сістэмаўтваральныя электрападстанцыі, уведзена ў эксплуатацыю высокатэхналагічная падстанцыя 330 кВ «Паставы». На 20 аб’ектах энергетыкі ўведзены ў эксплуатацыю сучасныя электрычныя катлы агульнай магутнасцю 916 МВт<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energoblok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027070511/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energoblok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/|date=27 кастрычніка 2021}}</ref>. == Эканамічны і сацыяльны эфект == За першыя пяць гадоў пасля ўключэння ў сетку першага энергаблока (да канца 2025 года) Беларуская АЭС выпрацавала звыш 53 млрд кВт·гадз электраэнергіі. Гэта дазволіла краіне цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі і істотна знізіць залежнасць ад прыроднага газу, доля якога ў генерацыі зменшылася з 95 % да 65 %. Эканомія прыроднага газу склала больш за 14,5 млрд кубічных метраў, што дазволіла зэканоміць больш за 1,6 млрд долараў бюджэтных сродкаў. Экалагічны эфект выявіўся ў скарачэнні выкідаў парніковых газаў больш чым на 26 млн тон<ref name="SB_Nov25" />. Увод станцыі стаў драйверам развіцця рэгіёна. Насельніцтва горада Астравец павялічылася амаль удвая — з 8 да 15 тысяч чалавек. Станам на 2025 год на станцыі працуе каля 3 тысяч чалавек, прычым каля 30 % калектыву складае моладзь ва ўзросце да 32 гадоў (сярэдні ўзрост работнікаў — 38 гадоў)<ref name="SB_Nov25" />. == Прычыны будаўніцтва == Дыспрапорцыі энергабалансу Беларусі (доля прыроднага газу 80 %). — Залежнасць ад аднаго пастаўшчыка. — [[Кан’юнктура]] на сусветных рынках вуглевадародаў. — «Газавыя войны» з Расіяй. — Энергетычная бяспека (Канцэпцыя энергетычнай бяспекі і павышэння энергетычнай незалежнасці Рэспублікі Беларусь, зацверджаная Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 жніўня 2005 № 399). — Курс на эканомію і ашчаджальнасць (Дырэктыва Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 14 чэрвеня 2007 № 3). — Мясцовыя віды паліва, альтэрнатыўная энергетыка, неарганічнае паліва. — Кан’юнктура на сусветным атамным рынку. — Напрацоўкі беларускай навукі ў галіне энергетыкі і ядзернай фізікі. Перавагі АЭС. — Недахопы АЭС ({{таксама}} Справаздача «Аб магчымым уздзеянні на навакольнае асяроддзе Беларускай АЭС»<ref>[http://minenergo.gov.by/nfiles/000435_364476_Otchet_OVOS_rus.pdf Міністэрства энергетыкі. Справаздача «Аб магчымым уздзеянні на навакольнае асяроддзе Беларускай АЭС»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091025002512/http://minenergo.gov.by/nfiles/000435_364476_Otchet_OVOS_rus.pdf |date=25 кастрычніка 2009 }}</ref>). Прагнозы ўплыву АЭС на агульную сітуацыю ў энергетычнай сферы ў Беларусі: * У энергабалансе Беларусі ў 2020 ядзернае паліва зойме 14-16 % — каля 4 млн тон умоўнага паліва (туп) з агульных 40 млн туп паліўна-энергетычнага балансу Рэспублікі Беларусь<ref name="percent">Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185608 У энергабалансе Беларусі да 2020 года ядзернае паліва зойме каля 14-16 працэнтаў]// [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]. [[15 лістапада]] [[2007]]</ref>. * Па папярэдніх падліках тарыфы на электраэнергію ў Беларусі ў 2020 знізяцца ў параўнанні з 2015 на 10-15 %<ref name="percent" />. Развіццё атамнай энергетыкі названа важнейшым фактарам забеспячэння энергетычнай бяспекі краіны разам з мадэрнізацыяй дзеючай энергасістэмы, выкарыстаннем аднаўляемых крыніц энергіі, скарачэннем энергаёмістасці ВУП і дыверсіфікацыяй крыніц паступлення вуглевадароднай сыравіны<ref>[http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45615&lang=ru Развитие атомной энергетики обеспечит укрепление независимости и экономической самостоятельности Беларуси — А.Лукашенко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325200314/http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45615&lang=ru |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>. Згодна з бягучым прагнозам Міністэрства энергетыкі, да канца 2025 года спажыванне электраэнергіі ў Беларусі вырасце і складзе каля 44 млрд кВт/г, а да 2030 года дасягне 47 млрд кВт/г. == Планы будаўніцтва == Міністэрствам энергетыкі Рэспублікі Беларусь сумесна з Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі ў [[2006]] падрыхтаваны План падрыхтоўчых работ з агульным аб’ёмам фінансавання 15,8 млрд руб. Праведзены папярэднія даследаванні па праекту АЭС, выбару пляцоўкі яе магчымага размяшчэння, стварэнню нарматыўнай базы бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі. === Графік выканання работ === {| class=wide |- ! Найменаванне || Гады |- |Распрацоўка першачарговай нарматыўнай базы |[[2006]]—[[2010]] |- |Распрацоўка крытэрыяў, патрабаванняў і выбар праекта АЭС |[[2006]]—[[2007]] |- |Зводны том «Тлумачальная запіска да этапа выбару пункта» |[[2006]]—[[2007]] |- |Дэкларацыя аб намеры |[[2006]]—[[2007]] |- |Даследаванні на аптымальнай пляцоўцы |[[2006]]—[[2008]] |- |Зводны том «Тлумачальная запіска да этапа выбару пляцоўкі» |[[2007]]—[[2008]] |- |Ацэнка ўздзеяння на навакольнае асяроддзе |[[2008]]—[[2009]] |- |Папярэдняя справаздача аб бяспецы АЭС |[[2009]]—[[2010]] |- |Абгрунтаванне інвестыцый і прыняцце рашэння аб будаўніцтве |[[2009]]—[[2010]] |- |Архітэктурны праект, пачатак будаўніцтва |[[2010]] |} Увод у эксплуатацыю планаваўся ў [[2015]]. Пад канец [[2007]] з’явіліся прагнозы сканчэння будаўніцтва АЭС не ў 2015, а ў 2020<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_articles_113_153313/ На участие в строительстве АЭС в Литве Минск не заявлялся]</ref> (рацыянальную карэкцыю, імаверна, зрабіў [[Урад Рэспублікі Беларусь]]). [[15 студзеня]] [[2008]] года Міністэрства энергетыкі ўдакладніла пэўныя этапы графіку работ: пуск першага блока запланаваны на [[2018]], другога — на 1-2 гады пазней, выхад станцыі на поўную магутнасць да 2020<ref name="Rada">[http://www.president.gov.by/by/press50069.print.html Развіццё атамнай энергетыкі з’яўляецца важнейшым фактарам забеспячэння энергетычнай бяспекі краіны]// Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. [[15 студзеня]] [[2008]]</ref>. === Праект станцыі === ==== Магчымыя падрадчыкі ==== На нарадзе ў [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях правядзення падрыхтоўчых работ па будаўніцтву АЭС [[11 кастрычніка]] [[2007]] было аб’яўлена, што Беларусь разглядае тры групы замежных кампаній у якасці патэнцыйных удзельнікаў будаўніцтва АЭС: амерыкана-японскую, французска-германскую і расійскую. Не выключаецца магчымасць удзелу [[Украіна|Украіны]] ў гэтым праекце. Магчыма таксама аб’яднанне тэхнічных і праграмных распрацовак адразу некалькіх з гэтых кампаній. Выказана меркаванне, што ў якасці генеральнага праектавальніка будучай АЭС мусіць выступаць беларуская арганізацыя<ref name="naviny.by"/>. [[15 лістапада]] 2007 ім стала Праектнае навукова-даследчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «БелНДПІЭнергапрам» (РУП «БелНДПІЭнергапрам»)<ref name="Цімашпольскі">Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185591 Беларусь прыцягне ў якасці міжнароднага эксперта па будаўніцтву АЭС Кіеўскі інстытут «Энергапраект»]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 15 лістапада 2007</ref>. У складзе [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] ствараецца дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі для выканання функцый заказчыка па выкананню комплексу падрыхтоўчых работ па будаўніцтву АЭС. Галоўным староннім (міжнародным) экспертам па маніторынгу будаўніцтва АЭС вызначаны Кіеўскі навукова-даследчы праектны інстытут «Энергапраект»<ref name="Цімашпольскі"/>. Гэтая арганізацыя праектавала [[Ігналінская АЭС|Ігналінскую АЭС]], выступала генеральным праектыроўшчыкам [[Ровенская АЭС|Ровенскай АЭС]], АЭС у Венгрыі і інш. [[15 лістапада]] 2007 было абвешчана, што Беларусь пры выбары партнёра для будаўніцтва схіляецца да расійскіх вытворцаў. У якасці патэнцыйных пастаўшчыкоў абсталявання названыя «Вестынгхаус-Ташыба» ([[ЗША]]-[[Японія]]), «Арэва» ([[Францыя]]-[[ФРГ]]), «Атамбудэкспарт» ([[Расія]])<ref>Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185560 Беларусь пры выбары партнёра для будаўніцтва АЭС схіляецца да расійскіх вытворцаў — У.Цімашпольскі]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 15 лістапада 2007</ref>. [[9 студзеня]] 2008 Урадам Рэспублікі Беларусь створана дзяржаўная ўстанова «Дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі», падпарадкаваная Міністэрству энергетыкі. Выконваючым абавязкі дырэктара ўстановы прызначаны Міхаіл Філімонаў, кіраўнік ААТ «Белэнергабуд»<ref>Мілена Ануфрыёнак. [http://www.belta.by/by/print?id=193472 Выконваючым абавязкі кіраўніка Дырэкцыі будаўніцтва атамнай электрастанцыі назначаны Міхаіл Філімонаў]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. [[9 студзеня]] 2008</ref>. У снежні 2008 дырэктар дэпартамента па развіцці ядзернай энергетыкі Міністэрства энергетыкі Мікалай Груша адзначыў, што «Росатом» стане генеральным падрадчыкам будаўніцтва. Перамовы з расійскім бокам пройдуць у пачатку 2009. З яго слоў, беларуская адміністрацыя не мела іншага выхаду, бо атрымала прапанову толькі ад расійскай кампаніі. У сваю чаргу, пасол Францыі ў свой час звярнула ўвагу, што тэндэрная прапанова была сфармулявана такім чынам, што яе выканаць мог толькі «Росатом», бо толькі расійская кампанія будуе рэактары запрошванага тыпу. Французская «Арэва» і амерыканска-японская карпарацыя вырабляюць рэактары іншага пакалення<ref>Мікола Бугай. [http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=22579 АЭС на Нарачы збудуюць расіяне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925193834/http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=22579 |date=25 верасня 2020 }}// [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 48 (598) [[29 снежня]] 2008. С. 5.</ref>. 29 красавіка 2010 Міністэрства энергетыкі паведаміла, што Беларуская АЭС будзе будавацца па праекце «АЭС-2006», па якім пабудаваная Ленінградская АЭС і планіруецца ўзвядзенне станцый у Калініградзе і Варонежы<ref>Ірына Аніскевіч. [http://www.belta.by/ru/main_news_other/?id=525030 Белорусская АЭС будет строиться по проекту «АЭС-2006» — Минэнерго]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. [[29 красавіка]] 2010</ref>. «АЭС-2006» — гэта тыпавы праект расійскай атамнай станцыі новага пакалення 3+ з палепшанымі тэхніка-эканамічнымі паказчыкамі. Рэалізоўваць праект пад ключ будзе «Росатом». === Выбар пляцоўкі === Першапачаткова пошук праводзіўся яшчэ ў [[СССР]] (гл. планы будаўніцтва АЭС пад [[Мінск]]ам). У сучасны перыяд работы пачаліся ў другой палове 1990-х. З улікам дыстанцыі магчымага размяшчэння АЭС ад населеных пунктаў, ахоўных экалагічных зон, міжнародных авіятрас, магістральных трубаправодаў была складзена «карта адхіленых тэрыторый», у якую трапіла каля 50 % тэрыторыі краіны, у т.л. амаль уся [[Мінская вобласць]]. На астатняй тэрыторыі былі вызначаны 54 патэнцыяльныя пункты (малая шчыльнасць насельніцтва і прывязка да вадаёмаў, здольных забяспечыць тэхнічнай вадой АЭС магутнасцю звыш 4 млн кВт). Былі адхіленыя [[Віцебская вобласць]] (вялікае люстра вады, але малы вадазбор) і басейн [[Прыпяць|Прыпяці]] (неспрыяльныя геалагічныя ўмовы, высокі ўзровень грунтовых вод). З 54 пунктаў выбралі шэсць, а з іх пад канец 1990-х — тры<ref>[http://bdg.press.net.by/1998/98_03_12.449/atomn1.htm Подобраны три практически идеальных площадки для Белорусской АЭС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071223052343/http://bdg.press.net.by/1998/98_03_12.449/atomn1.htm |date=23 снежня 2007 }}</ref>. На [[2007]], былі папярэдне вызначаны дзве найбольш прыдатныя для будаўніцтва АЭС пляцоўкі (плошчай каля 10 км²): асноўная — Краснапалянская (Быхаўскі пункт) і рэзервная — Кукшынаўская (Шклоўска-Горацкі пункт) і атрыманы неабходны аб’ём інфармацыі для распрацоўкі «Абгрунтавання выбару пункта размяшчэння АЭС» і «Хадайніцтва аб папярэднім узгадненні месца размяшчэння АЭС» (дэкларацыя аб намерах)<ref>Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 72.</ref>. Ад Дубровенскага пункта адмовіліся. Разглядаўся і варыянт будаўніцтва ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] на мяжы з [[Літва|Літвой]]. Па словах намесніка старшыні Прэзідыума НАН У. Цімашпольскага, пры выбары пляцоўкі Беларусь «разглядае і палітычную падаплёку, але галоўнае — гэта бяспека АЭС»<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2007/09/06/ic_news_113_276520/ Беларусь может построить свою АЭС на границе с Литвой]</ref>. Канчатковы выбар пляцоўкі для будаўніцтва быў зроблены ў [[2008]]. У снежні было канчаткова прынята рашэнне, што атамная электрастанцыя ў Беларусі будзе збудавана між мястэчкамі Міхалішкі і Варняны ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (Гродзенская вобласць). Астравецкай пляцоўцы аддалі перавагу перад альтэрнатыўнымі варыянтамі Быхава і Чавусаў. Галоўнай прычынай адмовы ад усходніх пляцовак (Краснапалянскай і Кукшынаўскай) стала геалогія. Падчас глыбокага свідравання там выявілі магутныя слаі абводненай крэйды, што стварала высокую рызыку карставых працэсаў — утварэння падземных пустэч, небяспечных для цяжкага ядзернага аб'екта. Астравецкая ж пляцоўка, наадварот, мела надзейны маналітны падмурак без падобных пагроз<ref name="Mihaduk" />. === Інвестыцыі === * 2005: Па разліках Аб’яднанага інстытута энергетычных і ядзерных даследванняў — Сосны НАН Беларусі АЭС магутнасцю каля 2000 МВт можа каштаваць разам з інфраструктурай 2,5-3 млрд дол. ЗША<ref>[http://news.tut.by/economics/61662.html АЭС в Беларуси быть! Вопрос — когда?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100222053948/http://news.tut.by/economics/61662.html |date=22 лютага 2010 }}</ref>. * 2006: НАН Беларусі ацаніла кошт АЭС у межах 3-3,5 млрд дол. ЗША<ref>{{Cite web |url=http://president.gov.by/press34145.html |title=Совещание о повышении энергетической безопасности Республики Беларусь |access-date=2 сакавіка 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223081451/http://president.gov.by/press34145.html |archivedate=23 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>. * 2008: Міністэрствам фінансаў праект ацэньваўся прыкладна ў 4 млрд долл. ЗША. Крыніцы фінансавання: бюджэтныя сродкі, знешнія запазычанні, фонд нацыянальнага развіцця і інавацыйны фонд Міністэрства энергетыкі<ref>[http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45630&lang=ru Строительство белорусской АЭС обойдется в около $4 млрд — Минфин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201001125259/https://interfax.by/?id=33&id_sp=45630&lang=ru |date=1 кастрычніка 2020 }}</ref>. * 2009: Запыт на крэдыт у 9 млрд дол. ЗША (з якіх 6,5 млрд плануецца патраціць на будаўніцтва самой станцыі, а астатняе — на стварэнне інфраструктуры) накіраваны ўраду Расійскай Федэрацыі<ref>[http://news.tut.by/economics/146867.html Белорусская АЭС может стать долгостроем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100112101942/http://news.tut.by/economics/146867.html |date=12 студзеня 2010 }}</ref>. * 2021: станам на 1 сакавіка 2021 года было выкарыстана сродкаў крэдыту на суму $ 4,7 млрд з $ 10 млрд, прадугледжаных на будаўніцтва Беларускай АЭС. Агульны арыенціровачны кошт будаўніцтва складзе каля $ 6 млрд<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913145314/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1|date=13 верасня 2021}}</ref>. === Навукова-тэхнічная аснова === Для рэалізацыі Плана падрыхтоўчых работ у 2006—2010 створана [[Дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» (2006—2010)|дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі для народнай гаспадаркі Беларусі»]]. === Падрыхтоўка персаналу === Падрыхтоўка спецыялістаў будзе весціся ў трох базавых універсітэтах: [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]] (факультэт энергетычнага будаўніцтва), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (фізічны факультэт), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]]. Падпісана пагадненне з Расіяй, якое прадугледжвае магчымасць падрыхтоўкі беларускіх спецыялістаў у гэтай краіне. Магчыма будуць запрашацца спецыялісты, якія працуюць у галіне ядзернай энергетыкі ў Расіі, Украіне, Літве<ref>[http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45882&lang=ru Беларусь прорабатывает вопрос подготовки специалистов для атомной электростанции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325200236/http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45882&lang=ru |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>. === Місіі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] === З 2010 года ў Беларусі рэгулярна праходзяць місіі МАГАТЭ, падчас якіх групы экспертаў, узначаленыя супрацоўнікамі МАГАТЭ, параўноўваюць існуючую на аб’ектах рабочую практыку з нормамі МАГАТЭ. На падставе праведзенай ацэнкі распрацоўваецца справаздача, якая змяшчае апісанне станоўчай практыкі эксплуатацыі (прызнанай такім чынам на міжнародным узроўні), а таксама прапановы і рэкамендацыі. EPREV у Беларусі — пачатак 4 кастрычніка 2010 Місія EduTA ў Беларусі — пачатак 30 мая 2011 INIR 1, 2 місіі ў Беларусі — пачатак 18 чэрвеня 2012 Місія IRRS у Беларусі — пачатак 2 кастрычніка 2016 Місія SEED у Беларусі — пачатак 16 студзеня 2017 EPREV місія ў Беларусі — пачатак 8 кастрычніка 2018 Pre-OSART місія ў Беларусі — пачатак 5 жніўня 2019 INIR 3 місія ў Беларусі — пачатак 24 лютага 2020 IPPAS місія ў Беларусі — пачатак 27 чэрвеня 2021 ENSREG місія ў Беларусі — пачатак 31 жніўня 2021<ref>https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913150536/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 |date=13 верасня 2021 }}</ref> Pre-OSART місія ў Беларусь — пачатак 25 кастрычніка 2021 года<ref>https://www.belta.by/economics/view/eksperty-magate-zavershili-rabotu-na-belaes-467059-2021/</ref> Справаздачы аб выніках праверак на сайце МАГАТЭ<ref>https://www.iaea.org/services/review-missions/calendar?type=All&year%5Bvalue%5D%5Byear%5D=&location=3510&status=4275</ref> == Ядзерныя матэрыялы == 8 лістапада міністр энергетыкі Беларусі Віктар Каранкевіч і генеральны дырэктар дзяржкарпарацыі «Расатам» Аляксей Ліхачоў падпісалі міжурадавае пагадненне аб супрацоўніцтве ў галіне перавозкі ядзерных матэрыялаў. Пагадненне вызначае парадак перавозкі ядзерных матэрыялаў паміж краінамі<ref>https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-rossija-podpisali-mezhpravsoglashenie-o-sotrudnichestve-v-oblasti-perevozki-jadernyh-468479-2021/</ref>. == Гісторыя адключэння першага энергаблока == {| class="wikitable" !Адключаны !Уключаны !Прычына адключэння |- |8 лістапада 2020 |19 лістапада 2020 |Першы энергаблок перастаў выпрацоўваць магутнасць, а турбіна была спынена з-за сапсаваных трансфарматараў напружання<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/707170.html|title=На БелАЭС «выявлена необходимость замены отдельного электротехнического измерительного оборудования»|date=2020-11-09|work=[[TUT.by]]|language=ru|accessdate=2020-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201110125526/https://news.tut.by/economics/707170.html|archivedate=10 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. |- |3 снежня 2020 |21 снежня 2020 |Першы энергаблок планава адключаны ад энергасістэмы<ref>{{Cite web |url=https://www.belarus.by/by/business/business-news/pershy-blok-belaes-planava-adkljuchany-ad-energasstemy-dlja-testsravannja-abstaljavannja---mnenerga_i_0000122252.html |title=Архіўная копія |access-date=9 сакавіка 2021 |archive-date=4 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804115521/https://www.belarus.by/by/business/business-news/pershy-blok-belaes-planava-adkljuchany-ad-energasstemy-dlja-testsravannja-abstaljavannja---mnenerga_i_0000122252.html |url-status=dead }}</ref>. |- |16 студзеня 2021 |21 студзеня 2021 |Першы энергаблок Беларускай АЭС быў адключаны ад сеткі пасля таго, як спрацавала сістэма абароны генератара<ref>https://bel.sputnik.by/economy/20210121/1046697234/Pershy-energablok-BelAES-uklyuchany--setku.html</ref>. |- |20 лютага 2021 |8 сакавіка 2021 |Першы энергаблок планава спынены для правядзення выпрабаванняў і рэгламентных работ<ref>https://nn.by/?c=ar&i=268623</ref>. |- |10 сакавіка 2021 |14 сакавіка 2021 |Першы энергаблок планава адключаны ад сеткі для даследаванняў [[ксенон]]авых пераходных працэсаў у рэактарнай устаноўцы са зніжэннем яе магутнасці да мінімальна кантраляванага ўзроўню. |- |25 сакавіка 2021 |31 сакавіка 2021 |Першы энергаблок адключаны ад сеткі для правядзення выпрабаванняў і рэгламентных работ. |- |7 красавіка 2021 |6 мая 2021 |Першы энергаблок быў адключаны, каб правесці агляд і ацаніць эфектыўнасць работы сістэм і абсталявання<ref>https://reform.by/215093-pervyj-jenergoblok-belajes-opjat-otkljuchajut-ot-seti</ref>. |- |12 ліпеня 2021 |4 кастрычніка 2021 |Першы энергаблок БелАЭС быў адключаны ад сеткі аўтаматычнай аховай генератара<ref>https://www.belta.by/economics/view/pervyj-energoblok-belaes-otkljuchen-ot-seti-minenergo-450120-2021/</ref>. |- |17 лістапада 2021 |19 лістапада 2021 |Першы энергаблок БелАЭС адключаны ад сеткі дзеяннем аўтаматыкі<ref>https://belsat.eu/news/17-11-2021-pershy-energablok-belaes-znou-adklyuchyli/</ref>. |- |25 красавіка 2022 |9 лістапада 2022 |Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/13273.html?tg Первый энергоблок БелАЭС опять не работает. На этот раз его отключили на плановый ремонт]</ref>. |- |кастрычнік 2023 |16 снежня 2023 |Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/48827.html?tg4 Первый энергоблок БелАЭС опять отправят на ремонт]</ref>. |- |3 снежня 2024 |27 студзеня 2025 |Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/policy/byl_otklyuchen_pochti_dva_mesyatsa_poyavilis_novosti_o_pervom_energobloke_belaes_/ |title=Был отключен почти два месяца: появились новости о первом энергоблоке БелАЭС |access-date=27 студзеня 2025 |archive-date=27 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127210828/https://tochka.by/articles/policy/byl_otklyuchen_pochti_dva_mesyatsa_poyavilis_novosti_o_pervom_energobloke_belaes_/ |url-status=dead }}</ref>. |} == Нарматыўная база == === Нарматыўна-прававая і нарматыўна-тэхнічная база бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі === Дзяржаўнай навукова-тэхнічнай праграмай «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» прадугледжана распрацоўка і прыняцце 18 першачарговых нарматыўна-тэхнічных дакументаў, што датычацца бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі ([[Дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» (2006—2010)|падрабязней]]) і Закона «Аб выкарыстанні атамнай энергіі». Закон павінен рэгламентаваць пытанні размяшчэння, праектавання, будаўніцтва, эксплуатацыі і вываду з эксплуатацыі ядзерных установак, транспартыравання, захоўвання, утылізацыі і выкарыстання ў мірных мэтах свежага і адпрацаванага ядзернага паліва, рэгуляваць забеспячэнне і кантроль за ядзернай, радыяцыйнай, тэхнічнай і пажарнай бяспекай ядзерных установак, экспарт і імпарт абсталявання, тэхналогій, ядзерных матэрыялаў і паслуг, падрыхтоўку спецыялістаў, дзяржаўны кантроль і іншыя пытанні ў галіне выкарыстання ядзернай энергіі. Падрыхтоўка праекта Закона ўнесена ў План падрыхтоўкі законапраектаў на 2007, зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2007 № 11. Тэрмін падрыхтоўкі законапраекта — лістапад 2007<ref>[http://house.gov.by/index.php/,4647,12864,1,,0,0,0.html Палата представителей Национального собрания Республики Беларусь: План подготовки законопроектов на 2007 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Мяркуецца, што законапраект будзе адразу ўнесены на разгляд у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.belta.by/ru/topics?tid=512 Совещание по вопросам строительства АЭС в Беларуси]</ref> (а не праз паўгода, як звычайна прынята ў практыцы беларускага парламента). Для забеспячэння функцый дзяржаўнага рэгулявання і ліцэнзавання ў галіне бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі, іанізуючага выпраменьвання, бяспечнага абыходжання з радыеактыўнымі адходамі Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 12 лістапада 2007 № 565 створаны Дэпартамент па ядзернай і радыяцыйнай бяспецы Міністэрства па надзвычайных становішчах Рэспублікі Беларусь (Дзяржатамнагляд) і зацверджана палажэнне аб ім. === Нарматыўная прававая база будаўніцтва АЭС === Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Аб некаторых мерах па будаўніцтву атамнай электрастанцыі» ад 12 лістапада 2007 № 565. == Пастаўкі ў Літву == {{Гл. таксама|Канфлікт вакол Беларускай АЭС}} З самага пачатку будаўніцтва суседняя Літва рэзка выказвалася супраць будаўніцтва станцыі і адмовілася ад пакупак энергіі АЭС. Аднак з запускам станцыі краіна не змагла адмовіцца ад беларускай электрычнасці з-за яе дэфіцыту ў Літве. Як заявіў 5 лютага 2021 года кіраўнік Мінэнерга прыбалтыйскай рэспублікі Дайнюс Крэйвіс, за апошнія 10 сутак праз літоўска-беларускую перамычку паступіла 154 млн кВт/г, з іх 50 % або 77 млн кВт/г — гэта электраэнергія, атрыманая на БелАЭС, а яшчэ 50 % — электрычнасць з Расіі. Чыноўнік распавёў на пасяджэнні Камітэта нацыянальнай бяспекі і абароны [[Сейм Літвы|Сейма Літвы]], што энергію Вільнюс па паперах купляе на латвійскай біржы. Аднак мяжу з [[Латвія]]й электрычнасць не перасякае, а напрамую паступае з Беларусі. Ён адзначыў, што ўлады ўжо выдаткавалі 4 млн еўра за атрыманую электрычнасць з Беларусі, а за год заплацяць Мінску 120 мільёнаў еўра. Крэйвіс перакананы, што атрыманыя грошы беларускае кіраўніцтва выдаткуе на пабудову другога і трэцяга энергаблокаў, і атрымаецца, што Літва сама прафінансуе аб’ект<ref>[https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 ЛИТВА ЗАПЛАТИЛА МИНСКУ 4 МЛН ЕВРО ЗА 10 ДНЕЙ «ОТКАЗА» ОТ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ С БЕЛАЭС]</ref>. == Крыніцы == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.belta.by/ru/topics?tid=522 Сюжэт: Будаўніцтва АЭС у Беларусі] (БЕЛТА){{ref-ru}} * [http://naviny.by/new/20171012/1507814642-stroitelstvo-belaes-oboydetsya-v-11-mlrd-dollarov Строительство БелАЭС обойдется в 11 млрд долларов] // naviny.by {{Ref-ru}} * [https://doingbusiness.by/perevod-s-gaza-na-elektroenergiyu-virabativaemuyu-aes-upiraetsya-v-finansovie-voprosi Перевод с газа на электроэнергию, вырабатываемую АЭС, упирается в финансовые вопросы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919142848/https://doingbusiness.by/perevod-s-gaza-na-elektroenergiyu-virabativaemuyu-aes-upiraetsya-v-finansovie-voprosi |date=19 верасня 2020 }} // doingbusiness.by {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка Беларусі]] gcsgil5r455wgaaytuopo67wet1nch0 0 19017 5189497 5163027 2026-08-30T06:21:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189497 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Мураваная Ашмянка |краіна = Беларусь |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет= Мураванаашмянкоўскі }} '''Мурава́ная Ашмя́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Muravanaja Ašmianka}}, {{lang-ru|Мурованая Ошмянка}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909r0022737&q_id=11752170|title=Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 27 января 2009 года № 100 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Ошмянского района в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240723174105/https://etalonline.by/document/?regnum=d909r0022737&q_id=11752170|archive-date=23 ліпеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мураванаашмянкоўскі сельсавет|Мураванаашмянкоўскага сельсавета]]. Насельніцтва: 415 чал. (2015). == Геаграфія == Размешчана на [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскім узвышшы]], за 11 км на паўночны захад да [[Ашмяны|Ашмян]] і 28 км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны. Паблізу вёскі мае выток рака [[Ашмянка]]. == Гісторыя == Захаваліся руіны<ref>{{ГБ|http://globustut.by/murovano-o/index.htm#druk}}</ref> [[Будынак Друкарні (Мураваная Ашмянка)|друкарні]] (цагляны будынак, збудаваны, магчыма, у [[1590]], перабудаваны ў жылы палац у 19 стагоддзі), якая ў пачатку 17 ст. належала [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштафу Дарагастайскаму]] і дзе была надрукавана «Цэнзура» [[Войцех Салінарыус|В. Салінарыуса]] ([[1615]]). Касцёл Дзевы Марыі (драўляны будынак са званіцай, збудаваны ў канцы 18 — пач. 19 ст., падноўлены ў 1841 і 1874), які з’яўляе прыклады барока, класіцызму і народнага драўлянага дойлідства. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|2-й сусв. вайны]] (май 1944) каля вёскі адбыўся бой паміж сіламі [[АК]] і літоўскага дапаможнага кантынгенту (на нямецкай службе). == Насельніцтва == * 1866 год — 184 чал., 26 двароў. * 1886 год — 330 чал., 44 двары. * 1905 год — 306 чал. * 1999 год — 338 чал., 134 гаспадаркі. * 2009 год — 409 чал. * 2015 год — 415 чал., 155 гаспадарак. == Інфраструктура == У вёсцы бальніца, сярэдняя школа. == Славутасці == * [[Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мураваная Ашмянка)|Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] — помнік архітэктуры. * Друкарня — помнік гісторыі і дойлідства, за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі. <center><gallery caption="Даўнія выявы вёскі" widths=150 heights=150> Muravanaja Ašmianka, Maci Božaj. Мураваная Ашмянка, Маці Божай (1930).jpg|Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі Muravanaja Ašmianka, Kaplica. Мураваная Ашмянка, Капліца (J. Bułhak, 1929).jpg|Каплічка Файл:Muravanaja Ašmianka, Śviran. Мураваная Ашмянка, Сьвіран (1929) (2).jpg|Свіран Файл:Muravanaja Ašmianka, Śviran. Мураваная Ашмянка, Сьвіран (J. Bułhak, 1929).jpg|Свіран Muravanaja Ašmianka. Мураваная Ашмянка (J. Bułhak, 1929) (2).jpg|Свіран, фрагмент </gallery></center> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|11}} * {{крыніцы/ГВБ|9-1}} * Гродзенская вобласць // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, 1986. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мураванаашмянкоўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Мураванаашмянкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] [[Катэгорыя:Мураваная Ашмянка| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ngh91wgmw7onphc0i6k1lvfrrr697s5 0 23608 5189540 5178874 2026-08-30T08:52:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189540 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мікалай II}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Імператар Усерасійскі]] | парадак = 14 | сцяг = Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg | парадак_2 = 5 | пасада_2 = цар Польшчы | сцяг_2 = Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg | перыядпачатак_2 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_2 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_2 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_2 = тытул скасаваны | парадак_3 = 5 | пасада_3 = [[Вялікае Княства Фінляндскае|вялікі князь Фінляндскі]] | сцяг_3 = Flag_of_Russia.svg | перыядпачатак_3 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_3 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_3 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_3 = тытул скасаваны | перыядпачатак = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | каранацыя = {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} | перыядканец = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік = тытул скасаваны | наследнік = {{нп3|Георгій Аляксандравіч|Георгій Аляксандравіч|ru|Георгий Александрович}} (1894—1899)<br/>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] (1899—1904){{efn|Прыняў рашэнне прыняць вярхоўную ўладу толькі па волі Устаноўчага сходу<ref>{{кніга |аўтар= [[Людміла Аляксандраўна Лыкава|Лыкова Л. А.]]|загаловак= Пермь: Тайна гибели Михаила Романова|спасылка= |адказны= |выданне= 1-е|месца= |выдавецтва= Достоинство|год= 2010|том= |старонкі= 14|старонак= 72|серыя= Царское дело|isbn= 978-5-904552-05-3|тыраж=3000}}</ref>.}}<br/>[[Аляксей Мікалаевіч]] (1904—1917) }} '''Мікала́й II Алякса́ндравіч''' ({{ДН|18|5|1868|6}}, [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]] — {{ДС|17|7|1918}}, [[Екацярынбург]]<ref>{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Николай%20II/}}</ref>) — апошні [[Імператары расійскія|імператар]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (з 20 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1894]] па [[15 сакавіка|2 (15) сакавіка]] [[1917]]), сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Царстваванне Мікалая II было адзначана [[Эканоміка|эканамічным]] развіццём Расіі і адначасова ўзростам у ёй [[Грамадства|сацыяльна]]-[[Палітыка|палітычных]] супярэчнасцей, [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйнага]] руху, што выліўся ў [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года]]; у знешняй палітыцы — [[экспансія]]й на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], [[Руска-японская вайна|вайной з Японіяй]], а таксама ўдзелам Расіі ў ваенных блоках еўрапейскіх дзяржаў і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Мікалай II адрокся ад прастола падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і знаходзіўся разам з сям’ёй пад хатнім арыштам у [[Пушкін (горад)|царскасельскім]] палацы. Улетку [[1917]] года паводле рашэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] быў разам з сям’ёй адпраўлены ў высылку ў [[Табольск]], а ўвесну [[1918]] года перавезены [[Бальшавікі|бальшавікамі]] ў [[Екацярынбург]], дзе ў ліпені 1918 года быў [[Расстрэл імператарскай сям’і Раманавых|расстраляны]] разам з сям’ёй і набліжанымі да яе асобамі. {{нп3|Кананізацыя царскай сям'і|Услаўлены|ru|Канонизация царской семьи}} (разам з жонкай і дзецьмі) [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквой]] як [[пакутнік]] [[20 жніўня]] [[2000]] года<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/32.htm Чин канонизации новопрославленных святых состоялся в Храме Христа Спасителя]. Православие. Ru.</ref>, раней, у [[1981]] годзе, услаўлены [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай Праваслаўнай Царквой за мяжой]] як [[мучанік]]. {{TOChidden}} == Імёны, тытулаванні, мянушкі == Хлопчык атрымаў {{нп3|радавыя імёны Раманавых|традыцыйнае раманаўскае імя|ru|Родовые имена Романовых}} — «''Мікалай''». Апроч таго, гэту сітуацыю можна аднесці да «''наймення па дзядзьку''» (звычай, які {{нп3|радавыя імёны Рурыкавічаў|вядомы з Рурыкавічаў|ru|Родовые имена Рюриковичей}}). Ён быў названы ў памяць памерлага маладым старэйшага брата бацькі і жаніха маці — цэсарэвіча {{нп3|Мікалай Аляксандравіч (сын Аляксандра II)|Мікалая Аляксандравіча|ru|Николай Александрович (сын Александра II)}}. «''Супадалі імёны, імёны па бацьку, тэзаіменныя святыя саміх цэсарэвічаў ([[Мікалай Цудатворац|Мікалай Мірлікійскі]]) і іх бацькаў ([[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандр Неўскі]])''»<ref name="ви">Династия Романовых: генеалогия и антропонимика / Е. В. Пчелов. — 06/07/2009 // Вопросы истории. — 2009. — № 06. — С. 76-83.</ref>. [[Імяніны|Тэзаімяніны]] — 6 снежня па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] (свята [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворца]]). З нараджэння тытулаваўся ''Яго імператарская высокасць (гасудар{{efn|Скасавана для вялікіх князёў 2 ліпеня 1886 года.}}) вялікі князь Мікалай Аляксандравіч''. Пасля [[Забойства Аляксандра II|гібелі з прычыны тэракту]], здзейсненага [[Народнікі|народнікамі]], [[1 сакавіка]] [[1881]] года дзеда, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]], атрымаў тытул спадчынніка {{нп3|цэсарэвіч|цэсарэвіча|ru|Цесаревич}}. Поўны тытул Мікалая II як імператара: «''Божиею поспе́шествующею милостию Николай Вторы́й{{efn|Поўны тытул заўсёды пісаўся ў адпаведнасці з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] марфалогіяй; тут прыведзены ў {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|парэформеннай|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}} арфаграфіі.}}, император и самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; царь Казанский, царь Астраханский, царь Польский, царь Сибирский, царь Херсонеса Таврического, царь Грузинский; государь Псковский и великий князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; государь и великий князь Новагорода низовския земли́, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны́ повелитель; и государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли́ и области Арменския; Черкасских и Горских князей и иных наследный государь и обладатель, государь Туркестанский; наследник Норвежский, герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая''». У сувязі з {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|падзеямі на Хадынцы|ru|Давка на Ходынском поле}} і [[Крывавая нядзеля|9 студзеня 1905 года]] празваны радыкальнай апазіцыяй «''Мікалаем Крывавым''»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html II. Государь император Николай Александрович] // [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г]]. ''Гибель императорской России''. Берлин, 1923.</ref>; з такой мянушкай фігураваў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] папулярнай [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]]. Жонка прыватна называла яго «''Нікі''». [[Каўказскія горы|Каўказскія]] горцы, якія праходзілі службу ў Каўказскай тубыльнай коннай дывізіі [[Руская імператарская армія|імператарскай арміі]], звалі гасудара Мікалая II «''Белым Падзішахам''», тым самым паказваючы сваю павагу і адданасць расійскаму імператару. == Дзяцінства, адукацыя і выхаванне == [[Файл:Nicholas II of Russia as a child.jpg|thumb|left|250px|Вялікі князь Мікалай Аляксандравіч ва ўзросце 3 гадоў.]] [[Файл:Niki as a child.JPG|thumb|left|250px|Мікалай Аляксандравіч у пяцігадовым узросце.]] [[Файл:Tsarevich Nicholas Alexandrovich.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. 1889 год.]] Мікалай II — старэйшы сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і імператрыцы [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Адразу пасля [[Нараджэнне|нараджэння]], 6 мая 1868 года, быў нарачоны ''Мікалаем''<ref>''Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского Исидора''. // «Русский инвалид». 9 мая 1868, № 125, стр. 1 (рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село).</ref>. [[Хрышчэнне]] немаўляці было здзейснена {{нп3|духоўнік|духоўнікам|be-x-old|Парах}} імператарскай сям’і [[протапрэсвітар]]ам {{нп3|Васіль Барысавіч Бажанаў|Васілём Бажанавым|ru|Бажанов, Василий Борисович}} ва Уваскрасенскай царкве [[Вялікі Екацярынінскі палац|Вялікага Царскасельскага палаца]] 20 мая таго ж года; [[хросны бацька|хроснымі бацькамі]] былі: [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], [[Спіс каралёў Даніі|каралева Дацкая]] [[Лавіса Шведская|Луіза]], спадчынны прынц Дацкі [[Фрэдэрык VIII (кароль Даніі)|Фрыдрых]], вялікая княгіня {{нп3|Алена Паўлаўна (вялікая княгіня)|Алена Паўлаўна|ru|Елена Павловна (великая княгиня)}}<ref>''Высочайше утвержденный церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича.'' // «Русский инвалид», 19 мая 1868, № 135, стр. 1 (имена и титулы — по источнику).</ref>. У раннім дзяцінстве выхавальнікам Мікалая і яго братоў быў [[Англічане|англічанін]] Карл Восіпавіч Хіс, які жыў у Расіі (''Charles Heath'', [[1826]]—[[1900]]); яго афіцыйным выхавальнікам як спадчынніка ў 1877 годзе быў прызначаны генерал {{нп3|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|ru|Данилович, Григорий Григорьевич}}. Мікалай атрымаў хатнюю адукацыю ў рамках вялікага [[Гімназія|гімназічнага]] курса; у [[1885]]—[[1890]] гадах — па адмыслова напісанай праграме, што злучала курс дзяржаўнага і [[Эканоміка|эканамічнага]] аддзяленняў [[юрыспрудэнцыя|юрыдычнага]] [[факультэт]]а [[універсітэт|ўніверсітэта]] з курсам {{нп3|Мікалаеўская акадэмія Генеральнага штаба|Акадэміі Генеральнага штаба|ru|Николаевская академия Генерального штаба}}. Навучальныя заняткі вяліся 13 гадоў: першыя восем гадоў былі прысвечаныя прадметам пашыранага гімназічнага курса, дзе асаблівая ўвага надавалася вывучэнню [[Палітыка|палітычнай]] [[Гісторыя|гісторыі]], [[Руская літаратура|рускай літаратуры]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай моў]] (англійскай Мікалай Аляксандравіч валодаў як роднай); наступныя пяць гадоў прысвячаліся вывучэнню [[Ваенная справа|ваеннай справы]], юрыдычных і эканамічных навук, патрэбных для [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўнага дзеяча]]. Лекцыі чыталіся навукоўцамі з сусветным імем: [[Мікалай Мікалаевіч Бекетаў|Мікалаем Мікалаевічам Бекетавым]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|Мікалаем Мікалаевічам Обручавым|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Цэзарам Антонавічам Кюі]], [[Міхаіл Іванавіч Драгаміраў|Міхаілам Іванавічам Драгаміравым]], {{нп3|Мікалай Хрысціянавіч Бунгэ|Мікалаем Хрысціянавічам Бунгэ|ru|Бунге, Николай Христианович}}, [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Канстанцінам Пятровічам Пабеданосцавым]] і іншымі. Усе яны, зрэшты, толькі чыталі лекцыі. Пытаць, каб праверыць, як засвоены матэрыял, не мелі права<ref>Радциг Е. С. Николай II в воспоминаниях приближенных. // Новая и новейшая история. 1999. № 2</ref>. Протапрэсвітар {{нп3|Ян Лявонцьевіч Янышаў|Ян Янышаў|ru|Янышев, Иоанн Леонтьевич}} вучыў цэсарэвіча [[Кананічнае права|кананічнаму праву]] ў сувязі з {{нп3|Гісторыя Рускай царквы|гісторыяй царквы|ru|История Русской церкви}}, галоўным раздзелам [[Багаслоўе|багаслоўя]] і гісторыі [[Рэлігія|рэлігіі]]<ref>О. Платонов. ''Николай Второй в секретной переписке''. М.: Алгоритм, 2005, стр. 11.</ref>. 6 мая [[1884]] года, па дасягненні паўналецця (для спадчынніка), прынёс прысягу ў {{нп3|Прыдворны сабор Спасу Нерукатворнага (Санкт-Пецярбург)|Вялікай царкве|ru|Придворный собор Спаса Нерукотворного (Санкт-Петербург)}} [[Зімні палац|Зімовага палаца]], пра што паведамлялася найвышэйшым маніфестам<ref name=PrV6>«Правительственный вестник», 8 ([[20 мая|20]]) мая 1884, № 102, стр. 1.</ref>. Першым апублікаваным ад яго імя актам быў рэскрыпт на імя {{нп3|Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара|ru|Градоначальники Москвы}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Даўгарукаў|Уладзіміра Андрэевіча Даўгарукава|ru|Долгоруков, Владимир Андреевич}}: 15 тысяч рублёў для размеркавання, паводле рашэння генерал-губернатара, «''паміж жыхарамі [[Масква|Масквы]], якія найбольш маюць патрэбу ў дапамозе''»<ref name=PrV6/>. Першыя два гады Мікалай служыў малодшым афіцэрам у шэрагах [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскага палка]]. Два летнія сезоны ён праходзіў службу ў шэрагах {{нп3|Лейб-гвардыі Гусарскі яго Вялікасці полк|лейб-гвардыі гусарскага палка|ru|Лейб-гвардии Гусарский Его Величества полк}} эскадронным камандзірам, а потым лагерны збор у шэрагах [[Артылерыя|артылерыі]]. 6 жніўня [[1892]] года быў узведзены ў [[палкоўнік]]і. У той жа час бацька ўводзіць яго ў курс спраў па кіраванні краінай, запрашаючы браць удзел у пасяджэннях [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і Кабінета міністраў. Па прапанове міністра шляхоў зносін [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Юльевіча Вітэ]], Мікалай у 1892 годзе для набыцця досведу ў дзяржаўных справах быў прызначаны старшынёй камітэта па пабудове [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай чыгункі]]. К 23-му гаду свайго жыцця спадчыннік трона быў чалавекам, які атрымаў шырокія звесткі ў розных абласцях ведаў. У праграму адукацыі ўваходзілі вандраванні па розных [[губерня]]х Расіі, якія ён здзяйсняў разам з бацькам. У давяршэнне адукацыі бацька вылучыў у яго дырэктыву [[крэйсер]] {{нп3|Памяць Азова (крэйсер)|«Памяць Азова»|ru|Память Азова (крейсер)}} ў складзе эскадры для {{нп3|Усходняе вандраванне Мікалая II|вандравання|ru|Восточное путешествие Николая II}} на [[Далёкі Усход]]. За дзевяць месяцаў са світай наведаў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]], [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыю]], [[Егіпет]], [[Брытанская Індыя|Індыю]], [[Імперыя Цын|Кітай]], [[Японская імперыя|Японію]], а пазней сухапутным шляхам з [[Уладзівасток]]а праз усю [[Сібір]] вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбург|сталіцу Расіі]]. Падчас вандравання Мікалай вёў асабісты дзённік. У Японіі на Мікалая быў здзейснены замах (гл. {{нп3|Інцыдэнт у Оцу||ru|Инцидент в Оцу}}); а кашуля з плямамі крыві захоўваецца ў [[Эрмітаж]]ы<ref>Подробнее см.: Мещеряков А. ''Покушение на жизнь цесаревича Николая''. // «Додзё». 2005. № 5.</ref>. Апазіцыйны палітык, член [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|першага склікання]] {{нп3|Віктар Пятровіч Абнінскі|Віктар Пятровіч Абнінскі|ru|Обнинский, Виктор Петрович}} ў сваім антыманархічным складанні «Апошні самадзержац» сцвярджаў, што Мікалай «''адзін час зацята адмаўляўся ад прастола''», але быў змушаны саступіць патрабаванню [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і «''падпісаць пры жыцці бацькі маніфест пра сваё ўступленне на прастол''»<ref>Обнинский В. П. ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912], стр. 38.</ref>. == Уступленне на прастол і пачатак кіравання == [[Файл:Николай II и императрица Александра Федоровна. 1896 г.jpg|thumb|left|250px|Імператар Мікалай II і імператрыца Аляксандра Фёдараўна. 1896 год.]] === Першыя крокі і каранаванне === {{also|Каранацыя Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны}} Праз некалькі дзён па сконе [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] ([[20 кастрычніка]] [[1894]] года) і свайго ўступлення на прастол (найвышэйшы маніфест абнародаваны 21 кастрычніка{{efn|Дата 21 кастрычніка (па юліянскім календары), калі быў апублікаваны маніфест ад 20 кастрычніка 1894 года пра скон яго бацькі і яго ўступ на прастол<ref>«Правительственный вестник», 21 октября (2 ноября) 1894, № 229, стр. 1.</ref>, была занесена ў каляндар як афіцыйны дзень ушэсця на прастол Мікалая II.}}; у той жа дзень прыносілася прысяга саноўнікамі, урадоўцамі, прыдворнымі і ў арміі<ref>«Правительственный вестник», 22 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1894 год, № 230, стр. 1.</ref>), 14 лістапада 1894 года ў Вялікай царкве Зімовага палаца пабраўся {{нп3|шлюб у хрысціянстве|шлюбам|ru|Брак в христианстве}} з [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандрай Фёдараўнай]]; {{нп3|мядовы месяц||ru|Медовый месяц}} праходзіў у атмасферы [[Паніхіда|паніхід]] і жалобных візітаў<ref>Великий князь {{нп3|Аляксандр Міхайлавіч (унук Мікалая I)|Александр Михайлович|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}}. ''Книга воспоминаний''. Париж, 1933, стр. 169—170.</ref>. Аднымі з першых кадравых рашэнняў імператара Мікалая II было звальненне ў снежні 1894 года канфліктнага [[Іосіф Уладзіміравіч Гурка|Іосіфа Уладзіміравіча Гуркі]] з паста [[Генерал-губернатарства (Расійская імперыя)|генерал-губернатара]] [[Царства Польскае|Царства Польскага]] і прызначэнне ў лютым 1895 года на пост міністра замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Аляксея Барысавіча Лабанава-Растоўскага]] — па смерці [[Мікалай Карлавіч Гірс|Мікалая Карлавіча Гірса]]. У выніку абмену нотамі ад 27 лютага ([[11 сакавіка]]) 1895 года<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html К соглашению между Россией и Великобританией о разграничении сфер влияния в области Памиров]</ref> было ўсталявана «размежаванне сфер уплыву Расіі і Вялікабрытаніі ў вобласці [[Памір]]аў, на ўсход ад возера [[Заркуль]] (Вікторыя)», па [[Пяндж|рацэ Пяндж]]; [[Памірская воласць]] увайшла ў склад [[Ошскі павет|Ошскага павета]] [[Ферганская вобласць (Расійская імперыя)|Ферганскай вобласці]]; {{нп3|Ваханскі хрыбет||ru|Ваханский хребет}} на расійскіх картах атрымаў пазначэнне ''хрыбта імператара Мікалая II''. Першым буйным міжнародным актам імператара з’явілася {{нп3|Траістая інтэрвенцыя||ru|Тройственная интервенция}} — адначасовае (11 ([[23 красавіка|23]]) красавіка 1895 года), па ініцыятыве расійскага МЗС, выстаўленне (разам з [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Францыя]]й) патрабаванняў да [[Японская імперыя|Японіі]] перагледзець умовы [[Сіманасекскі дагавор|Сіманасекскага мірнага дагавора]] з [[Імперыя Цын|Кітаем]], адмовіўшыся ад прэтэнзій на [[Ляадунскі паўвостраў]]. Першым публічным выступленнем імператара ў Санкт-Пецярбургу стала яго прамова 17 студзеня 1895 года ў Мікалаеўскай зале Зімовага палаца перад дэпутацыямі дваранства, земстваў і гарадоў, што прыбылі «для выказвання іх вялікасцям вернападданніцкіх пачуццяў і прынясення віншавання са шлюбам»; прамоўлены тэкст (ён быў загадзя напісаны, але імператар прамаўляў яго толькі часам зазіраючы ў паперку) абвяшчаў: «''Мне вядома, што ў апошні час чуліся ў некаторых земскіх сходах галасы людзей, якія захапляліся бессэнсоўнымі летуценнямі пра ўдзел прадстаўнікоў земства ў справах унутранага кіравання. Хай усе ведаюць, што я, прысвячаючы ўсе свае сілы выгодзе народнай, буду ахоўваць пачатак самадзяржаўя гэтак жа цвёрда і няўхільна, як ахоўваў яго мой незабыўны, памерлы бацька''»<ref>Крыніца: «Правительственный вестник», 18 ([[30 студзеня|30]]) января 1895, № 14, стр. 1</ref>. У сувязі з прамовай цара [[обер-пракурор]] [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў]] 2 лютага таго ж года пісаў вялікаму князю {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргею Аляксандравічу|ru|Сергей Александрович}}: «''Пасля прамовы гасудара працягваецца хваляванне з балбатнёй любога роду. Я не чую яе, але мне расказваюць, што паўсюль у моладзі і інтэлігенцыі ідзе пляткарства з нейкім раздражненнем супраць маладога гасудара. Учора заязджала да мяне Марыя Ал. Мяшчэрская (ур. Паніна){{efn|Княгіня Марыя Аляксандраўна Мяшчэрская — унучка графа {{нп3|Мікіта Пятровіч Панін|М. П. Паніна|ru|Панин, Никита Петрович}}.}}, якая прыехала сюды на кароткі час з вёскі. Яна ў абурэнні ад усіх гаворак, якія чуе з гэтай нагоды ў гасціных. Затое на простых людзей і на вёску слова гасудара пакінула станоўчае ўражанне. Многія дэпутаты, едучы сюды, чакалі бог ведае чаго, і, пачуўшы, уздыхнулі свабодна. Але як сумна, што ў верхніх колах адбываецца недарэчнае раздражненне. <…> Я ўпэўнены, на жаль, што большасць членаў дзяржаўнага Савета ставіцца крытычна да ўчынку гасудара і, на жаль, некаторыя міністры таксама! Бог ведае, што было ў галовах у людзей да гэтага дня і якія выраслі чаканні… Праўда, што давалі да таго нагоду… Многія простыя рускія людзі былі збіты з толку ўзнагародамі, абвешчанымі 1 студзеня. Выйшла так, што новы гасудар з першага кроку адрозніў тых самых, каго нябожчык лічыў небяспечнымі <…> Усё гэта выклікае боязь за будучыню''»<ref>Цыт. паводле: «Письма Победоносцева к Александру III». М., 1926, Т. II, стр. 355—356.</ref>. У пачатку [[1910-я|1910-х]] прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левага]] крыла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] [[Віктар Пятровіч Абнінскі]] пісаў пра прамову цара ў сваім антыманархічным творы: {{пачатак цытаты}} Запэўнівалі, што ў тэксце стаяла слова «{{comment|нязбытнымі|несбыточными}}» [Замест «{{comment|бессэнсоўнымі|бессмысленными}}»]{{efn|Гісторык С. С. Ольдэнбург піша: «Слова „'''безгрунтоўныя'''“ летуценні (якое, як сцвярджаюць, было ў выточным тэксце прамовы) лепш выяўляла думку цара, і агаворка была, вядома, прыкрай»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 49 (выделение источника).</ref>.}}. Але як бы там ні было, яно паслужыла пачаткам не толькі ўсеагульнага ахаладжэння да Мікалая, але і заклала падмурак будучага вызвольнага руху, згуртаваўшы земскіх дзеячаў і даўшы ім матывацыю да больш рашучага чыну дзеянняў. <…> Выступ 17 студзеня 95 года можна лічыць першым крокам Мікалая па нахільнай плоскасці, па якой ён працягвае каціцца і дагэтуль, усё ніжэй спускаючыся ў думцы і сваіх падданых, і ўсяго цывілізаванага свету<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 48, 51.</ref>. {{канец цытаты}} Гісторык {{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}} пісаў пра прамову 17 студзеня: «''Рускае адукаванае грамадства, у сваёй большасці, прыняло гэту прамову як выклік сабе <…> Прамова 17 студзеня рассеяла надзеі [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] на магчымасць [[Канстытуцыя|канстытуцыйных]] ператварэнняў зверху. У гэтым дачыненні яна паслужыла выточнай кропкай для новага ўзросту рэвалюцыйнай [[Агітацыя|агітацыі]], на якую зноў сталі знаходзіць сродкі''»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 50, 51.</ref>. [[Файл:Nikolay II of Russia by I.Repin (1896, GIM).jpg|thumb|250px|Партрэт Мікалая II у 1896 годзе (мастак [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]).]] Каранаванне імператара і яго жонкі адбылося {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} года. Благая арганізацыя свята прывяла да таго, што на Хадынскім полі адбылася {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|даўка|ru|Давка на Ходынском поле}}, у якой загінулі 1379 людзей, а яшчэ некалькі соцень атрымалі цяжкія траўмы. Гэта падзея яшчэ больш пахіснула імідж імператара. У тым жа годзе праходзіла {{нп3|Усерасійская выстаўка ў Ніжнім Ноўгарадзе (1896)|Усерасійская прамысловая і мастацкая выстаўка|ru|Всероссийская выставка в Нижнем Новгороде (1896)}} у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], якую ён наведаў. У красавіку 1896 года адбылося фармальнае прызнанне расійскім урадам [[Княства Балгарыя|балгарскага]] ўрада князя [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанда]]. У 1896 годзе Мікалай II таксама здзейсніў вялікае падарожжа ў [[Еўропа|Еўропу]], сустрэўшыся з [[Франц Іосіф I|Францам-Іосіфам]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельмам II]], каралевай [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыяй]] (бабкай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]]); завяршэннем падарожжа стала яго прыбыццё ў сталіцу [[Франка-рускі саюз|саюзнай]] [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] [[Парыж]]. Пад яго прыезд у верасні 1896 года ў [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанію]], адбылося рэзкае абвастрэнне адносін паміж Вялікабрытаніяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], звязанае з [[Генацыд армян|разанінай]] [[Армяне|армянаў]] у Асманскай імперыі, і адначасовае збліжэнне Санкт-Пецярбурга з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]; будучы госцем у каралевы Вікторыі ў {{нп3|Замак Балмарал|Балмарале|ru|Замок Балморал}}, Мікалай, пагадзіўшыся на супольную распрацоўку праекта рэформаў у Асманскай імперыі, адрынуў зробленыя яму англійскім урадам прапановы зрынуць [[Асманскія султаны|султана]] [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хаміда]], захаваць [[Егіпет]] за Англіяй, а наўзамен атрымаць нейкія саступкі па пытанні аб [[Чарнаморскія пралівы|Пралівах]]<ref>История дипломатии Т. II, М., 1963, стр. 338.</ref>. Прыбыўшы ў пачатку кастрычніка таго ж года ў Парыж, Мікалай зацвердзіў супольныя інструкцыі паслам Расіі і Францыі ў Канстанцінопалі (ад чаго рускі ўрад да таго часу катэгарычна адмаўляўся), ухваліў французскія прапановы па егіпецкім пытанні (што ўключала «''гарантыі нейтралізацыі [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]''» — мэту, якую раней азначыў для рускай дыпламатыі міністр замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанаў-Растоўскі]], які сканаў 30 жніўня 1896 года). Парыжскія пагадненні цара, якога ў падарожжы суправаджаў [[Мікалай Паўлавіч Шышкін]], выклікалі рэзкія пярэчанні з боку [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]], [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Ламсдорфа]], пасла {{нп3|Аляксандр Іванавіч Нялідаў|Нялідава|ru|Нелидов, Александр Иванович}} і іншых; і ўсё ж, да канца таго ж года руская дыпламатыя вярнулася ў сваё ранейшае рэчышча: умацаванне [[Франка-рускі саюз|саюза з Францыяй]], прагматычнае супрацоўніцтва з Германіяй па асобных пытаннях, замарожванне {{нп3|Усходняе пытанне|Усходняга пытання|ru|Восточный вопрос}} (гэта значыць, падтрымку султана і апазіцыю планам Англіі ў Егіпце). Ад ухваленага на нарадзе міністраў 5 снежня 1896 года пад старшынствам цара плана высадкі расійскага дэсанта на [[Басфор]]ы (пры вызначаным варыянце развіцця падзей) у канчатковым выніку было вырашана адмовіцца. У сакавіку 1897 года расійскія войскі ўзялі ўдзел у міжнароднай міратворчай аперацыі на [[Крыт|Крыце]] пасля {{нп3|Першая грэка-турэцкая вайна|грэка-турэцкай вайны|ru|Первая греко-турецкая война}}. На працягу 1897 года ў Санкт-Пецярбург прыбылі 3 кіраўнікі дзяржаў, каб нанесці візіт расійскаму імператару: [[Франц Іосіф I|Франц-Іосіф]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]], прэзідэнт Францыі [[Фелікс Фор]]; падчас візіту Франца-Іосіфа паміж Расіяй і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыяй]] было складзена пагадненне на 10 гадоў. Маніфест ад 3 (15) лютага 1899 года пра парадак заканадаўства ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікім Княстве Фінляндскім]]<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html высочайший манифест от 3 (15) февраля 1899 года]</ref> быў успрыняты насельніцтвам Вялікага Княства як замах на яго правы [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і выклікаў масавую незадаволенасць і пратэсты<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 140—142 (глава 6-я).</ref>. Маніфест ад 28 чэрвеня [[1899]] года (апублікаваны 30 чэрвеня) паведамляў пра скон у той жа дзень, 28 чэрвеня, «''спадчынніка-цэсарэвіча і вялікага князя [[Георгій Аляксандравіч|Георгія Аляксандравіча]]''» (прысяга апошняму, як спадчынніку прастола, прыносілася раней разам з прысягай Мікалаю) і абвяшчаў далей: «''З гэтага часу, дакуль Богу не будзе пажадана яшчэ блаславіць нас нараджэннем сына, найбліжэйшае права наследавання Усерасійскага прастола, на дакладнай падставе асноўнага Дзяржаўнага Закона пра атрыманне пасада ў спадчыну, належыць найшаноўнейшаму брату нашаму вялікаму князю [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілу Аляксандравічу]]''»<ref>«Правительственный вестник», 30 июня ([[12 лютага|12 июля]]) 1899, № 139, стр. 1.</ref>. Адсутнасць у маніфесце слоў «''спадчыннік-цэсарэвіч''» у тытуле Міхаіла Аляксандравіча ўзбудзіла ў прыдворных колах неўразуменне, што заахвоціла імператара выдаць 7 ліпеня таго ж года іменны найвышэйшы ўказ, які загадваў называць апошняга «''гасударом спадчыннікам і вялікім князем''»<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[20 ліпеня|20]]) июля 1899, № 146, стр. 2.</ref>. === Эканамічная палітыка === {{Main|Эканоміка Расіі пры Мікалаі II|Карупцыя пры Мікалаі II|Фабрычнае заканадаўства Расійскай імперыі|Індустрыялізацыя ў Расійскай імперыі}} Паводле даных упершыню праведзенага ў студзені [[1897]] года [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|ўсеагульнага перапісу]], колькасць насельніцтва Расійскай імперыі склала 125 мільёнаў людзей; з іх для 84 мільёнаў [[Родная мова|роднай]] была [[руская мова]]; [[Граматнасць|пісьменных]] сярод насельніцтва Расіі быў 21 %, сярод асоб ва ўзросце 10-19 гадоў — 34 %. У студзені таго ж года была здзейснена {{нп3|Грашовая рэформа ў Расіі 1895—1897 гадоў|грашовая рэформа|ru|Денежная реформа в России 1895—1897 годов}}, якая ўсталявала [[залаты стандарт]] рубля. Пераход на залаты рубель, сярод іншага, з’явіўся [[дэвальвацыя]]й нацыянальнай [[Валюта|валюты]]: на {{нп3|Імперыял (манета)|імперыялах|ru|Империал (монета)}} ранейшых вагі і пробы значылася зараз «''15 рублёў''» (замест «''10 рублёў''»); але ўсё жа стабілізацыя рубля па курсе «дзвюх трацін», насуперак прагнозам, прайшла паспяхова і без узрушэнняў<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 84—85 (глава 4-я).</ref>. [[Файл:Спуск на воду крейсера Аврора 11 мая 1900.jpg||thumb|250px|Спуск Мікалаем II на ваду [[Крэйсер Аўрора|крэйсера «Аўрора»]] 11 (24) мая 1900 года.]] Вялікая ўвага надавалася працоўнаму пытанню. 2 чэрвеня 1897 года быў выдадзены закон пра абмежаванне працоўнага часу, якім усталёўвалася максімальная працягласць працоўнага дня не больш за 11,5 гадзін у звычайныя дні, і 10 гадзін у суботу і перадсвяточныя дні, або калі хоць частка працоўнага дня даводзілася бы на начны час. На [[фабрыка]]х, якія мелі больш за 100 працоўных, уводзілася бясплатная [[Медыцына|медыцынская]] дапамога, якая ахапіла 70 працэнтаў агульнага ліку фабрычных працоўных (1898 год). У чэрвені 1903 года найвышэйша зацверджаныя Правілы пра ўзнагароду пацярпелых ад няшчасных выпадкаў на вытворчасці<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/1903.htm Правила о вознаграждении потерпевших вследствие несчастных случаев рабочих и служащих, а равно членов их семейств в предприятиях фабрично-заводской, горной и горнозаводской промышленности]</ref>, якія абавязвалі прадпрымальнікаў выплачваць дапамогу і пенсію пацярпеламу ці яго сям’і ў памеры 50-66 % утрымання пацярпелага. У 1906 годзе ў краіне былі створаныя працоўныя [[Прафесійны саюз|прафсаюзы]]. Законам ад 23 чэрвеня 1912 года ў Расіі ўводзілася абавязковае страхаванне працоўных ад хвароб і ад няшчасных выпадкаў. Быў скасаваны асаблівы падатак на землеўласнікаў нярускага (пераважна, [[Палякі|польскага]]) паходжання ў [[Заходні край|Заходнім краі]], уведзены ў кару за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]]. Указам ад 12 чэрвеня 1900 года была скасавана высылка ў [[Сібір]] як мера кары. Валадаранне Мікалая II было перыядам эканамічнага ўзросту: у [[1885]]—[[1913]] гадах тэмпы ўзросту сельскагаспадарчай вытворчасці складалі ў сярэднім 2 %, а тэмпы ўзросту прамысловай вытворчасці 4,5-5 % за год. Здабыча вугалю на [[Данецкі каменнавугальны басейн|Данбасе]] павялічылася з 4,8 млн тон у 1894 годзе да 24 млн тон у 1913 годзе. Пачалася здабыча вугалю ў [[Кузнецкі вугальны басейн|Кузнецкім вугальным басейне]]. Развівалася здабыча [[Нафта|нафты]] ў наваколлі [[Баку]], [[Грозны|Грознага]] і на Эмбе. Працягвалася {{нп3|Чыгуначны транспарт у Расійскай імперыі|будаванне чыгунак|ru|Железнодорожный транспорт в Российской империи}}, сумарная працягласць якіх складала 44 тыс. км у 1898 годзе і да 1913 года перавысіла 70 тыс. кіламетраў. Па сумарнай працягласці чыгунак Расія пераўзыходзіла любую іншую еўрапейскую краіну і саступала толькі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам Амерыкі]], аднак па забяспечанасці чыгункамі на душу насельніцтва саступала як Злучаным Штатам Амерыкі, так і найбуйнейшым еўрапейскім краінам<ref>''Анфимов А.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] «Отечественная история», 1994. № 3. — С. 58—76.</ref>. === Рух на ўсход і руска-японская вайна === {{Main|Руска-японская вайна}} [[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|thumb|250px|Апалчэнскі крыж.]] Гісторык [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург]] адзначаў, што яшчэ ў [[1895]] годзе імператар прадбачыў магчымасць сутыкнення з Японіяй за перавагу на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], і таму рыхтаваўся да гэтага змагання — як у дыпламатычным, так і ў ваенным дачыненні<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 228 (глава 9-я).</ref>. З рэзалюцыі цара 2 красавіка 1895 года на дакладзе міністра замежных спраў вынікала яго жаданне далейшай экспансіі Расіі на Паўднёвым усходзе (гэта значыць, у [[Карэя|Карэю]]). 3 чэрвеня 1896 года ў [[Масква|Маскве]] быў складзены руска-кітайскі дагавор пра ваенны саюз супраць Японіі; [[Імперыя Цын|Кітай]] пагадзіўся на збудаванне чыгункі праз Паўночную [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] на [[Уладзівасток]], будаванне і эксплуатацыя якой даручаліся Руска-Кітайскаму банку. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны {{нп3|Канцэсія|канцэсійны|ru|Концессия}} дагавор пра будаванне [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. 15 (27) сакавіка [[1898]] года Расіяй і Кітаем у [[Пекін]]е была падпісана {{нп3|Руска-кітайская канвенцыя (1898)|Руска-кітайская канвенцыя|ru|Русско-китайская конвенция (1898)}}, згодна з якой Расіі перадаваліся ў арэнднае карыстанне на 25 гадоў порты [[Порт-Артур]]а і [[Далянь|Далёкага]] ([[Далянь|Даляня]]) з прылеглымі тэрыторыямі і воднай прасторай; апроч таго, кітайскі ўрад даваў згоду пашырыць канцэсію, падараваную ім Таварыству Кітайска-Усходняй Чыгункі, на пабудову галінкі чыгункі ({{нп3|Паўднёва-Маньчжурская чыгунка||ru|Южно-Маньчжурская железная дорога}}) ад аднаго з пунктаў Кітайска-Усходняй Чыгункі да Далёкага і Порт-Артура. 12 жніўня [[1898]] года, згодна з наказам Мікалая II, міністр замежных спраў граф {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў (1845)|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў|ru|Муравьёв, Михаил Николаевич (1845)}} уручыў усім прадстаўнікам замежных дзяржаў, якія былі ў Санкт-Пецябрургу, урадавае паведамленне (цыркулярную ноту), якая абвяшчала сярод іншага: «''Пакласці канец бесперапынным узбраенням і адшукаць сродкі папярэдзіць пагражаючыя ўсяму свету няшчасці — такі цяпер найвышэйшы абавязак для ўсіх Дзяржаў. Перапоўнены гэтым пачуццём, гасудар імператар загадаць мне зрабіў ласку звярнуцца да Урадаў дзяржаў, Прадстаўнікі якіх акрэдытаваныя пры Найвышэйшым Двары, з прапановай пра скліканне канферэнцыі для абмеркавання гэтага важнага задання''»<ref>Цыт. па: ''Чаяние мира всего мира.'' // «Московские церковные ведомости», 30 августа 1898, № 35, стр. 464.</ref><ref>Арыгінал тэксту ноты на [[Французская мова|французскай мове]] гл.: «Правительственный вестник», 16 (28) августа 1898, № 178, стр. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).</ref>. У [[1899]] і [[1907]] гадах адбыліся [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскія канферэнцыі]], асобныя рашэнні якіх дзейнічаюць і зараз (у прыватнасці, быў створаны Сталы [[Трацейскі суд|арбітражны суд]] у [[Гаага|Гаазе]]). За ініцыятыву па скліканні Гаагскай мірнай канферэнцыі і ўнёсак у яе правядзенне Мікалай II (і вядомы рускі дыпламат {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Мартэнс||ru|Мартенс, Фёдор Фёдорович}}) былі намінаваныя ў 1901 годзе на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=3291 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]</ref>. У [[Сакратарыят ААН|Сакратарыяце ААН]] дагэтуль стаіць бюст Мікалая II і змешчаны яго Зварот да дзяржаў свету пра скліканне першай Гаагскай канферэнцыі. У 1900 годзе Мікалай II адправіў расійскія войскі на падаўленне [[Іхэтуаньскае паўстанне|Іхэтуаньскага паўстання]] супольна з войскамі іншых еўрапейскіх дзяржаў, Японіі і ЗША. Арэнда Расіяй [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]], пабудова [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]] і заснаванне марской базы ў [[Порт-Артур]]ы, уплыў Расіі ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] саштурхваліся з памкненнямі Японіі, якая таксама прэтэндавала на Маньчжурыю. 24 студзеня 1904 года японскі пасол уручыў расійскаму міністру замежных спраў [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорфу]] ноту, якая паведамляла пра спыненне перамоў, якія Японія лічыла «''бескарыснымі''», пра разрыў дыпламатычных зносін з Расіяй; Японія адклікала сваю дыпламатычную місію з Санкт-Пецярбурга і пакідала за сабой права звярнуцца для абароны сваіх інтарэсаў да «''незалежных дзеянняў''», якія яна палічыць патрэбнымі. Увечар 26 студзеня [[японскі флот]] без аб’яўлення вайны атакаваў порт-артурскую эскадру. [[s:ru:Высочайший Манифест 27 января 1904 года о начале военных действий с Японией|Найвышэйшы маніфест]], дадзены Мікалаем II 27 студзеня 1904 года, абвяшчаў Японіі вайну. За пагранічнай {{нп3|Бітва на рацэ Ялу|бітвай на рацэ Ялу|ru|Бой на реке Ялу}} адбыліся {{нп3|Бітва пры Ляаяне|бітвы пад Ляаянам|ru|Сражение при Ляояне}}, {{нп3|Бітва на рацэ Шахэ|на рацэ Шахэ|ru|Сражение на реке Шахе}} і {{нп3|Бітва пры Сандэпу|пад Сандэпу|ru|Сражение при Сандепу}}. Пасля буйнай бітвы ў лютым — сакавіку [[1905]] года, расійская армія пакінула {{нп3|Мукдэнская бітва|Мукдэн|ru|Мукденское сражение}}. 20 снежня 1904 года быў здадзены [[Порт-Артур]]. Канстанцін Мікалаевіч Рыдзеўскі, паводле дзённіка Аляксандры Багдановіч, так апісаў рэакцыю Мікалая II на гэту падзею{{efn|У прадмове да кнігі А. Багдановіч д. г. н. А. Баханаў папярэджвае чытачоў: «пэўныя звесткі, што прыводзяцца аўтарам, патрабуюць крытычных да сябе адносін. Многія з іх, заснаваныя на чутках, не былі гістарычнымі фактамі як такімі, а з’яўляліся толькі пераломленым у свядомасці адлюстраваннем сапраўдных ці ўяўных падзей… Рознага роду недакладнасці часта сустракаюцца ў кнізе. Пра гэта трэба помніць і ўсё прымаць безумоўна на веру не варта».}}: {{пачатак цытаты}} Навіна, якая засмуціла ўсіх, хто любіць сваю бацькаўшчыну, царом была прынята абыякава, не бачна на ім ні цені смутку. Тут жа пачаліся аповеды Сахарава, яго анекдоты, і рогат не пераставаў. Сахараў умеў бавіць цара. Ці гэта не сумна і не абуральна!<ref>Богданович А. В. Три последних самодержца. М., 1990, с. 326.</ref> {{канец цытаты}} Успаміны {{нп3|Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Юрыя Данілава|ru|Данилов, Юрий Никифорович}} апісваюць іншае стаўленне Мікалая да падобных падзей («''халодны, каменны, ледзяны спакой''»); пра сітуацыю перад няўхільнай (мяркуючы па данясеннях) здачай Порт-Артура Юрый Данілаў піша: {{пачатак цытаты}} У царскім цягніку большасць была прыгнечана падзеямі, усведамляючы іх важнасць і цяжар. Але Імператар Мікалай II амаль адзін захоўваў халодны, каменны спакой. Ён па-ранейшаму цікавіўся агульнай колькасцю вёрстаў, зробленых ім у раз’ездах па Расіі, успамінаў эпізоды з рознага роду паляванняў, прыкмячаў няёмкасць сустракаючых яго асоб, і г. д.… Сведкам таго ж ледзянога спакою Цара мне давялося быць і пазней; у 1915-м годзе ў цяжкі перыяд адыходу нашых войскаў з Галічыны; у наступным годзе, калі наспяваў канчатковы разрыў Цара з грамадскімі коламі, і ў сакавіцкія дні адрачэння ў Пскове ў 17-м годзе<ref>Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче. Ю. Н. Данилов</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II (1913 год).]] Сам жа Мікалай II у дзённіку пісаў пра гэту падзею так: {{пачатак цытаты}} 21-га снежня. Аўторак. Атрымаў ноччу ўзрушальную вестку ад {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|Стэселя|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} пра здачу Порт-Артура японцам з прычыны велічэзных страт і хваравітасці сярод гарнізона і поўнага выдаткоўвання снарадаў! Цяжка і балюча, хоць яна і прадбачылася, але хацелася верыць, што армія вызваліць крэпасць. Абаронцы ўсе героі і зрабілі больш за тое, пра што можна было меркаваць. На тое, значыць, Воля Божая!<ref>Дневник Николая II http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm</ref> {{канец цытаты}} Пасля падзення крэпасці Порт-Артура мала хто ўжо верыў у спрыяльны вынік ваеннай кампаніі. Патрыятычны ўздым змяніўся раздражненнем і маркотай. Гэта сітуацыя спрыяла ўзмацненню антыўрадавай агітацыі і крытычных настрояў сярод насельніцтва. Імператар доўга не згаджаўся прызнаць правал кампаніі, лічачы, што гэта толькі часовыя няшчасці. Ён, без сумневу, хацеў міру, толькі ганаровага міру, які магла бы забяспечыць моцная ваенная пазіцыя. Да канца вясны 1905 года стала яўным, што магчымасць змены ваеннай сітуацыі існуе толькі ў аддаленай перспектыве. Вынік вайны вырашыла марская [[Цусімская бітва|бітва пры Цусіме]] 14-15 мая 1905 года, якая завяршылася амаль поўным знішчэннем расійскага флоту. 23 мая 1905 года расійскі імператар атрымаў, праз пасла [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у Меера, прапанову прэзідэнта [[Тэадор Рузвельт|Тэадора Рузвельта]] пра пасярэдніцтва для заключэння міру. Адказ не прымусіў сябе доўга чакаць. 30 мая міністр замежных спраў Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф афіцыйнай тэлеграмай інфармаваў [[Вашынгтон]] пра прыняцце пасярэдніцтва Тэадора Рузвельта. Рускую дэлегацыю ўзначаліў упаўнаважаны цара Сяргей Юльевіч Вітэ, у Амерыцы да яго далучыўся расійскі пасол у Злучаных Штатах барон Раман Раманавіч Розен. Цяжкае становішча расійскага ўрада пасля руска-японскай войны заахвоцілі германскую дыпламатыю зрабіць у ліпені 1905 года яшчэ адну спробу адарваць Расію ад Францыі і скласці руска-германскі саюз: [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] прапанаваў Мікалаю II сустрэцца ў ліпені 1905 года ў фінляндскіх [[Шхеры|шхерах]], каля вострава [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]]. Мікалай пагадзіўся, і на сустрэчы была падпісаная дамова; вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, адмовіўся ад яе, бо {{OldStyleDate|5|верасня|1905|23|жніўня}} года ў {{нп3|Портсмут (Нью-Гемпшыр)|Портсмуце|ru|Портсмут (Нью-Гэмпшир)}} рускімі прадстаўнікамі [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргеем Юльевічам Вітэ]] і {{нп3|Раман Раманавіч Розен|Раманам Раманавічам Розенам|ru|Розен, Роман Романович}} быў падпісаны {{нп3|Портсмуцкі мірны дагавор|мірны дагавор|ru|Портсмутский мирный договор}}. Паводле ўмоў апошняга, Расія прызнала [[Карэя|Карэю]] сферай уплыву Японіі, саступала Японіі Паўднёвы [[Сахалін]] і правы на Ляадунскі паўвостраў з гарадамі [[Порт-Артур]] і [[Далянь|Далёкі]]. Амерыканскі даследчык эпохі Тайлер Дэнет у [[1925]] годзе сцвярджаў: «''Мала хто зараз лічыць, што Японія была пазбаўлена пладоў будучых перамог. Пераважае адваротная думка. Многія мяркуюць, што Японія была знясілена ўжо да канца мая і што толькі заключэнне міру выратавала яе ад крушэння ці поўнай паразы ў сутыкненні з Расіяй''»<ref>Tyler Dennett. ''Roosevelt and the Russo-Japanese War''. New York, 1925, стр. 297.</ref>. Японія выдаткавала на вайну каля 2 млрд [[Іена|іен]], а яе дзяржаўны доўг узрос з 600 млн іен да 2,4 млрд іен. Толькі па працэнтах японскаму ўраду трэба было штогод выплачваць 110 млн іен. Атрыманыя на правядзенне вайны чатыры замежныя пазыкі цяжкім грузам ляглі на японскі [[бюджэт]]. У сярэдзіне года Японія была змушана ўзяць новую пазыку. Разумеючы, што працяг вайны па прычыне адсутнасці фінансавання робіцца немагчымым, японскі ўрад пад выглядам «''асабістай думкі''» ваеннага міністра Тэрауці праз амерыканскага пасла яшчэ ў сакавіку 1905 года давёў да ведама Тэадора Рузвельта жаданне скончыць вайну. Разлік рабіўся на пасярэдніцтва ЗША, што ў выніку і адбылося. Параза ў руска-японскай вайне (першая за паўстагоддзя) і наступнае падаўленне смуты 1905—1907 гг., якая пагоршылася з’яўленнем чутак пра ўплыў [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Распуціна]], прывялі да падзення аўтарытэта імператара ў кіравальных і [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцкіх]] колах{{efn|Асобы (няшляхцічы), якія скончылі вышэйшыя навучальныя ўстановы, тады набывалі правы асабістага дваранства, з прычыны чаго інтэлігенцыя намінальна была часткай дваранства.}}. Нямецкі журналіст Г. Ганц, які жыў у Санкт-Пецярбургу падчас вайны, адзначаў паражэнчую пазіцыю значнай часткі [[Дваране|дваранства]] і інтэлігенцыі ў адносінах да вайны: «''Агульнай таемнай малітвай не толькі [[Лібералізм|лібералаў]], але і многіх умераных [[Кансерватызм|кансерватараў]] у той час было: „Божа, дапамажы нам быць пабітымі“''»<ref>О. Платонов. Серия «Терновый венец России». История Русского народа в XX веке. Т. I. М., 1997. — 896 с. С. 172—173.</ref>. == Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў == {{main|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} [[Файл:Nicolau e Jorge.jpg|thumb|left|250px|Мікалай II і [[Георг V]].]] З пачаткам руска-японскай вайны Мікалай II пайшоў на некаторыя саступкі [[Лібералізм|ліберальным]] колам: пасля забойства [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскім]] баевіком міністра ўнутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Вячаслава Канстанцінавіча Плевэ]] ён прызначыў на яго пост [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пятра Дзмітрыевіча Святаполк-Мірскага]], які лічыўся лібералам; 12 снежня 1904 года быў дадзены найвышэйшы ўказ Сенату «''Пра ўказанні да ўдасканалення дзяржаўнага парадку''», які абяцаў пашырэнне праў [[земства]]ў, страхаванне працоўных, {{нп3|Эмансіпацыя (сацыялогія)|эмансіпацыю|ru|Эмансипация (социология)}} чужынцаў і іншаверцаў, знішчэнне [[цэнзура|цэнзуры]]<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату. 12 декабря 1904 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=16 кастрычніка 2007 }}</ref>. Пры абмеркаванні тэксту Указа ад 12 снежня 1904 года, ён, аднак, прыватна сказаў графу [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Вітэ]] (паводле ўспамінаў апошняга): «''Я ніколі, ні ў якім выпадку не пагаджуся на прадстаўнічы лад кіравання, бо я яго лічу шкодным для даручанага мне Богам народа''»<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. I, стр. 274 (Вітэ кажа, што ў кабінеце цара таксама быў вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]]; нельга выключаць, што сказанае было прызначана для яго).</ref>. 6 студзеня (стары стыль) 1905 года (свята [[Хрышчэнне Ісуса|Хрышчэння]]), у час {{нп3|Святая вада|вадасвяцця|ru|Святая вода}} на лёдзе [[Нява|Нявы]], перад Зімовым палацам, пры імператары і членах яго сям’і, у самым пачатку спеву {{нп3|Трапар|трапара|ru|Тропарь}} прагучаў стрэл з гарматы, у якой выпадкова (згодна з афіцыйнай версіяй) застаўся зарад {{нп3|Карцеч|карцечы|ru|Картечь}} пасля вучэнняў 4 студзеня. Большая частка куль трапіла ў лёд каля царскага павільёна і ў фасад палаца, у 4-х вокнах якога былі пабіты шклы<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[21 студзеня|21]]) января 1905, № 5, стр. 1.</ref>.<ref name="ReferenceD">«Миссионерское обозрение», 1905, № 1, стр. 230.</ref>. У сувязі з інцыдэнтам рэдактар сінадальнага выдання пісаў, што «''нельга не бачыць чагосьці асаблівага''» ў тым, што смяротна быў паранены адзін толькі паліцэйскі па прозвішчы «''Раманаў''» і было прастрэлена дрэўка сцяга марскога корпуса<ref name="ReferenceD"/>. === Падзеі 9 студзеня 1905 года ў Санкт-Пецярбургу === {{main|Крывавая нядзеля}} [[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя працоўных і жыхароў Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|ru|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга 9 января 1905 года}}.]] {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года ў Пецярбургу па ініцыятыве [[святар]]а [[Георгій Апалонавіч Гапон|Георгія Гапона]] адбылося {{нп3|шэсце||ru|Шествие}} працоўных да Зімовага палаца. 6—8 студзеня святаром Гапонам і групай працоўных была складзена на імя імператара [[Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя пра працоўныя патрэбы]], у якой нароўні з эканамічнымі ўтрымліваўся шэраг палітычных патрабаванняў. Галоўным патрабаваннем петыцыі было знішчэнне [[бюракратыя|ўлады ўрадоўцаў]] і ўвядзенне [[парламент|народнага прадстаўніцтва]] ў форме [[Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]<ref>[[s:ru:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]</ref>. Калі ўраду стала вядома пра палітычны змест петыцыі<ref name="Любимов">{{артыкул|аўтар =Любимов Д. Н.|загаловак =Гапон и 9 января|спасылка =|выданне =Вопросы истории|месца =М.|год =1965|нумар =8—9|старонкі =}}</ref>, было прынята рашэнне не дапушчаць працоўных да Зімовага палаца, а пры патрэбе затрымліваць іх сілай<ref>{{кніга|аўтар= Витте С. Ю.|загаловак= Воспоминания. Царствование Николая II|спасылка= http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|месца= Берлин|выдавецтва= Слово|год= 1922}}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Спиридович А. И.|загаловак =Записки жандарма|спасылка =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|месца=Харьков|выдавецтва=«Пролетарий»|год =1928|старонак =205}}</ref>. Вечарам 8 студзеня міністр унутраных спраў Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі апавясціў імператара пра прынятыя меры. Насуперак распаўсюджанай думцы (асабліва ў савецкай гістарыяграфіі), невядома ці аддаваў Мікалай II загад пра стральбу, ці толькі ўхваліў меры, прапанаваныя кіраўніком урада (асабістыя даклады міністраў не запісваліся ў пратаколах)<ref name="Любимов"/><ref>{{артыкул|аўтар =Святополк-Мирская Е. А.|загаловак =Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 гг.|спасылка =|выданне =Исторические записки|нумар =77|месца =М.|год =1965|старонкі =273—277}}</ref>. 9 студзеня калоны працоўных на чале са святаром Гапонам рушылі з розных канцоў горада да Зімовага палаца. Працоўныя імкнуліся ў цэнтр горада, нягледзячы на папярэджанні і нават атакі кавалерыі<ref name="Лопухин">{{артыкул|загаловак=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|спасылка =http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =330—338}}</ref>. Каб прадухіліць збор 150-тысячнага натоўпу ў цэнтры горада<ref name="Любимов"/>, войскі адкрылі па калонах атаку з агнястрэльнай зброі<ref name="Лопухин"/>. Паводле афіцыйных урадавых дадзеных, за дзень 9 студзеня былі забітыя 130 і параненыя 299 людзей<ref name="Лопухин"/>. Па падліках савецкага гісторыка {{нп3|Уладзімір Іванавіч Неўскі|Уладзіміра Іванавіча Неўскага|ru|Невский, Владимир Иванович}}, забітых было да 200, а параненых да 800 асоб<ref>{{артыкул|аўтар= Невский В. И.|загаловак= Январские дни в Петербурге 1905 года|спасылка= |выданне= Красная Летопись|год= 1922|том= 1|старонкі= }}</ref>. Увечары 9 студзеня Мікалай II запісаў у сваім дзённіку: «''Цяжкі дзень! У Пецярбургу адбыліся сур’ёзныя хваляванні з прычыны жадання працоўных дайсці да Зімовага палаца. Войскі павінны былі страляць у розных месцах горада, было шмат забітых і параненых. Госпадзі, як балюча і цяжка!''»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html ЦГАОР, ф.601. ОП.1, д. 248. Дневник Николая Романова. запись от 9 января 1905 г.]</ref>. Падзеі 9 студзеня сталі паваротным момантам у расійскай гісторыі і паклалі пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Першай рускай рэвалюцыі]]. Ліберальная і рэвалюцыйная апазіцыя ўсклала ўсю віну за падзеі на імператара Мікалая. Святар Гапон, які схаваўся ад пераследу паліцыі, напісаў вечарам 9 студзеня заклік, у якім заахвочваў працоўных да ўзброенага [[паўстанне|паўстання]] і зрынання дынастыі: «''Звер-цар, яго ўрадоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі бяззбройных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдат, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, што неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!''»<ref>{{артыкул|аўтар =Гапон Г. А.|загаловак =[[s:ru:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14—15}}</ref>. Рэдактар ліберальнага часопіса «''Освобождение''» [[Пётр Бернгардавіч Струвэ]] у артыкуле «{{comment|Кат народа|Палач народа}}» пісаў: «''Народ ішоў да яго, народ чакаў яго. Цар сустрэў свой народ. Бізунамі, шаблямі і кулямі ён адказваў на словы смутку і даверу. На вуліцах Пецярбурга разлілася кроў і разарвалася назаўжды сувязь паміж народам і гэтым царом. Усё адно, хто ён, напышлівы дэспат, не жадаючы зважаць на народ, ці пагарджаны баязлівец, які баіцца стаць тварам да твару з той стыхіяй, з якой ён чэрпаў сілу, — пасля падзей {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года цар Мікалай стаў адкрыта ворагам і катам народа''»<ref>{{артыкул|аўтар =Струве П. Б.|загаловак =Палач народа|спасылка =|выданне =Освобождение|месца =Париж|год =1905|нумар =64|старонкі =1}}</ref>. У рэвалюцыйным друку дзень 9 студзеня атрымаў назву «''[[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]]''»<ref>{{артыкул|загаловак= Революционные дни|аўтар= Ленин В. И.|спасылка= http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|выданне= Вперёд|год= 31 (18) января 1905 г.|нумар= 4}}</ref>. Пасля гэта назва была замацавана {{нп3|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|Кароткім курсам гісторыі УКП(б)|ru|Краткий курс истории ВКП(б)}}<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |title=Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы). |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |archivedate=19 кастрычніка 2011 |url-status=dead }}</ref> і ўвайшла ў савецкую і расійскую [[Гістарыяграфія|гістарыяграфію]]. === Нарастанне рэвалюцыі. Маніфест 17 кастрычніка === 4 лютага ў Маскоўскім Крамлі бомбай [[Тэрарызм|тэрарыста]] быў забіты вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]], які прытрымліваўся вельмі [[Правыя (палітыка)|правых]] палітычных поглядаў і меў пэўны ўплыў на свайго пляменніка. 17 красавіка 1905 года быў дадзены ўказ «''[[Указ аб умацаванні асноў верацярпімасці|Аб умацаванні асноў верацярпімасці]]''», які скасаваў шэраг [[Свабода сумлення|веравызнальных]] абмежаванняў, у прыватнасці ў дачыненні да «''раскольнікаў''» ([[Стараверства|старавераў]]). У краіне працягваліся [[Забастоўка|стачкі]]; пачаліся хваляванні на ўскраінах імперыі: у [[Курляндыя|Курляндыі]] {{нп3|Лясныя браты (1905—1906)|лясныя браты|ru|Лесные братья (1905—1906)}} пачалі выразаць мясцовых нямецкіх памешчыкаў, на [[Каўказ]]е пачалася {{нп3|Армяна-татарская разаніна (1905—1906)|армяна-татарская разаніна|ru|Армяно-татарская резня (1905—1906)}}. Рэвалюцыянеры і сепаратысты атрымлівалі падтрымку грашамі і зброяй ад Англіі і Японіі<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=10 кастрычніка 2006 }}</ref>. Так, улетку 1905 года ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] быў затрыманы англійскі параход «Джон Графтан», які сеў на мель. Ён перавозіў некалькі тысяч вінтовак для фінскіх сепаратыстаў і баевікоў-рэвалюцыянераў. Адбылося некалькі паўстанняў на флоце і ў розных гарадах. Самым буйным стала снежаньскае паўстанне ў Маскве. Адначасова вялікі размах атрымаў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскі]] і [[Анархізм|анархісцкі]] індывідуальны тэрор. Усяго за пару гадоў рэвалюцыянерамі былі забітыя тысячы ўрадоўцаў, афіцэраў і паліцыянтаў — за адзін [[1906]] год былі забітыя 768 і параненыя 820 прадстаўнікоў і агентаў улады. Другая палова 1905 года была адзначана шматлікімі хваляваннямі ва ўніверсітэтах і ў духоўных семінарыях: праз хваляванні былі закрытыя амаль 50 сярэдніх духоўна-навучальных устаноў. Прыняцце 27 жніўня часовага закона пра аўтаномію ўніверсітэтаў выклікала ўсеагульны страйк навучэнцаў і ўскалыхнула выкладчыкаў універсітэтаў і духоўных акадэмій. Апазіцыйныя партыі скарысталіся пашырэннем свабод для ўзмацнення атак на самадзяржаўе ў друку<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 г г.)]</ref>. 6 жніўня 1905 года былі падпісаныя маніфест пра ўвядзенне [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] («''як законадарадчай установы, якой падаецца папярэдняя распрацоўка і абмеркаванне заканадаўчых прапаноў і разгляд роспісу дзяржаўных прыбыткаў і выдаткаў''» — [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|булыгінскай]] Думы), закон пра Дзяржаўную думу і палажэнне пра выбары ў Думу. Але рэвалюцыя набірала сілу і пераступіла праз акты 6 жніўня: у кастрычніку пачалася ўсерасійская палітычная стачка, страйкавалі звыш 2 млн чалавек. 17 кастрычніка Мікалай, пасля псіхалагічна цяжкіх ваганняў, вырашыўся падпісаць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфест]], які загадваў, сярод іншага: «''1. Дараваць насельніцтву непарушныя асновы грамадзянскай свабоды на пачатках сапраўднай недатыкальнасці асобы, свабоды сумлення, слова, сходаў і саюзаў. <…> 3. Усталяваць як непарушнае правіла, каб ніякі закон не мог набыць сілу без ухвалы Дзяржаўнай Думы і каб абраным ад народа забяспечана была магчымасць сапраўднага ўдзелу ў наглядзе за заканамернасцю дзеянняў пастаўленых ад нас улад''»<ref>[http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 Официальная публикация манифеста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=12 кастрычніка 2007 }}</ref>. 23 красавіка 1906 года былі зацверджаныя {{нп3|Асноўныя дзяржаўныя законы Расійскай імперыі||ru|Основные государственные законы Российской империи}}, якія згадвалі новую ролю Думы ў заканадаўстве. З пункту гледжання ліберальнай грамадскасці, маніфест азначаў канец рускага самадзяржаўя як неабмежаванай улады манарха. Праз тры тыдні пасля маніфеста былі амніставаныя палітычныя зняволеныя, апроч асуджаных за тэрарызм; указ 24 лістапада 1905 скасаваў папярэднюю як агульную, так і духоўную [[Цэнзура|цэнзуру]] для пачасовых (перыядычных) выданняў, што выходзілі ў гарадах імперыі (26 красавіка 1906 года скасавана любая цэнзура). Пасля апублікавання маніфеста страйкі зменшыліся; узброеныя сілы (апроч флоту, дзе мелі месца хваляванні) захавалі вернасць прысязе; паўстала і негалосна падтрымвалася Мікалаем вельмі правая манархічная грамадская арганізацыя — [[Саюз рускага народа]]. == Дзесяцігоддзе паміж дзвюма рэвалюцыямі == === Вехі ўнутранай і знешняй палітыкі === 18 (31) жніўня 1907 года быў падпісаны {{нп3|Англа-рускае пагадненне (1907)|дагавор з Вялікабрытаніяй па размежаванні сфер уплыву|ru|Англо-русское соглашение (1907)}} ў [[Кітай|Кітаі]], [[Афганістан]]е і [[Персія|Персіі]], які ў цэлым завяршыў працэс фармавання саюзу 3-х дзяржаў — Траістай згоды, вядомай як [[Антанта]] (''Triple-Entente'')<ref name="БРЭ23">Большая российская энциклопедия, Т. 2, М., 2005, стр. 23 (статья «Антанта»).</ref>; аднак узаемныя ваенныя абавязацельствы на той момант існавалі толькі паміж Расіяй і Францыяй<ref name="БРЭ23"/> — паводле [[Франка-рускі саюз|пагаднення 1891 года]] і ваеннай канвенцыі 1892 года<ref>[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]</ref>. 27 — 28 мая 1908 года (стары стыль) адбылася сустрэча брытанскага караля [[Эдуард VII|Эдуарда VII]] з расійскім царом — на рэйдзе ў гавані [[Талін|Рэвеля]]; цар прыняў ад караля мундзір [[адмірал]]а брытанскага флота<ref name=PravV1908a>«Правительственный вестник», 29 мая ([[11 чэрвеня|11 июня]]) 1908, № 116, стр. 1.</ref><ref name=PravV1908b>«Правительственный вестник», 30 мая ([[12 чэрвеня|12 июня]]) 1908, № 117, стр. 1.</ref>. Рэвельскае спатканне манархаў было вытлумачана ў [[Берлін]]е як крок да ўтварэння антыгерманскай кааліцыі<ref>История СССР с древнейших времен до наших дней. М.: Издательство «Наука», 1968, Т. VI, стр. 480.</ref> — нягледзячы на тое, што Мікалай быў перакананым праціўнікам збліжэння з Англіяй супраць Германіі. Складзенае паміж Расіяй і Германіяй 6 (19) жніўня 1911 года [[Патсдамскае пагадненне (1911)|Патсдамскае пагадненне]] не змяніла агульны вектар уцягвання Расіі і Германіі ў супрацьстаялыя адзін аднаму ваенна-палітычныя саюзы. 17 чэрвеня 1910 года быў найвышэйша зацверджаны ўхвалены Дзяржаўным Саветам і Дзяржаўнай Думай закон пра парадак выдання законаў, што тычыліся [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], — вядомы як закон пра парадак агульнаімперскага заканадаўства<ref>''[http://www.histdoc.net/history/ru/c1910.htm Закон о порядке издания, касающихся Финляндии законов и постановлений общегосударственного значения]''. // «Правительственный вестник», 22 июня ([[5 ліпеня|5 июля]]) 1910, № 133, стр. 1.</ref>. Накіраваны ў Персію расійскі кантынгент, які знаходзіўся там з 1909 года ў сувязі з нестабільным палітычным становішчам, у 1911 годзе быў узмоцнены. У 1912 годзе фактычным пратэктаратам Расіі стала [[Манголія]], якая атрымала незалежнасць ад Кітая ў выніку [[Сіньхайская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Пасля гэтай рэвалюцыі ў 1912—[[1913]] гадах [[Тувінцы|тувінскія]] наёны (амбын-наён Хомбу-Доржу, Чамзы Хабы-лама, наён Даа-хашуна Буян-Бадыргы і іншыя) некалькі разоў звярталіся да царскага ўрада з просьбай прыняць [[Тува|Туву]] пад пратэктарат [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 4 ([[17 красавіка|17]]) красавіка 1914 года рэзалюцыяй на дакладзе міністра замежных спраў быў усталяваны расійскі [[пратэктарат]] над {{нп3|Уранхайскі край|Уранхайскім краем|be-x-old|Тану-Ўранхай}}: край быў уключаны ў склад {{нп3|Енісейская губерня|Енісейскай губерні|ru|Енисейская губерния}} з перадачай ведання ў Туве палітычных і дыпламатычных спраў [[Іркуцк]]аму [[генерал-губернатар]]у. [[Файл:300-летие Романовых.jpg|thumb|250px|Мікалай II на святкаванні {{нп3|300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дому Раманавых|ru|300-летие дома Романовых}}.]] Пачатак [[Першая балканская вайна|ваенных дзеянняў]] [[Балканскі саюз|Балканскага саюзу]] супраць Турцыі восенню 1912 года адзначыла крах дыпламатычных высілкаў, распачатых пасля [[Баснійскі крызіс|Баснійскага крызісу]] {{нп3|Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі|міністрам замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Российской империи}} [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргеем Дзмітрыевічам Сазонавым]] у кірунку саюзу з {{нп3|Порта|Портай|ru|Порта}}{{efn|Курс на збліжэнне з Турцыяй яшчэ раней пачаў актыўна праводзіцца прызначаным у ліпені 1909 года паслом у Канстанцінопаль {{нп3|Мікалай Валер’евіч Чарыкоў|М. В. Чарыковым|ru|Чарыков, Николай Валерьевич}} і падтрымліваўся, пасля няўдач дыпламатычнай лініі міністра [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|Ізвольскага]], кіраўніком урада [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Сталыпіным]], якому належала ідэя аб’яднання балканскіх дзяржаў і Турцыі ў агульны Балканскі саюз.}} і адначаснага ўтрымання пад сваім кантролем [[Балканскі паўвостраў|Балканскіх дзяржаў]]: насуперак чаканням расійскага ўрада, войскі апошніх паспяхова цяснілі туркаў і ў лістападзе 1912 года балгарская армія была ў 45 км ад Канстанцінопаля, асманскай сталіцы. У сувязі з балканскай вайной усё больш агрэсіўны характар у дачыненні да Расіі набывалі паводзіны [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З гэтай прычыны ў лістападзе 1912 года на нарадзе ў імператара разглядалася пытанне пра мабілізацыю войскаў трох расійскіх ваенных акруг. За гэту меру выступаў ваенны міністр {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|ru|Сухомлинов, Владимир Александрович}}, але прэм’ер-міністру [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзіміру Мікалаевічу Какоўцаву]] ўдалося пераканаць імператара не прымаць такога рашэння, якое бы пагражала ўцягваннем Расіі ў вайну<ref name=hrono.ru>[http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kok5_05.html Владимир Коковцов. Из моего прошлого]</ref>. Пасля фактычнага пераходу турэцкай арміі пад германскае камандаванне (нямецкі генерал {{нп3|Ота Ліман фон Сандэрс||ru|Лиман фон Сандерс, Отто}} у канцы 1913 года заняў пост галоўнага інспектара турэцкай арміі) пытанне пра непазбежнасць вайны з Германіяй было паднята ў запісцы Сазонава імператару ад 23 снежня 1913 года; запіска Сазонава таксама абмяркоўвалася на пасяджэнні Савета міністраў<ref>{{Cite web |url=http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/72df83da17906171c3256b290041b2e2?OpenDocument |title=С. Д. Сазонов (министр иностранных дел 1910—1916 гг.) |access-date=4 жніўня 2012 |archive-date=9 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809015447/http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/72df83da17906171c3256b290041b2e2?OpenDocument |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Юбілей|Юбілейны|ru|Юбилей}} [[рубель]] '''[[300-годдзе дому Раманавых|300 гадоў дому Раманавых]]''' з выявамі першага цара дынастыі [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла]] і дзеючага — Мікалая II. [[Срэбра]], [[1913]].]] У 1913 годзе адбылося шырокае святкаванне [[300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дынастыі Раманавых]]: імператарская сям’я здзейсніла падарожжа ў Маскву, адтуль ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Ніжні Ноўгарад]], а потым па [[Волга|Волзе]] ў [[Кастрама|Кастраму]], дзе ў {{нп3|Іпацьеўскі манастыр|Іпацьеўскім манастыры|ru|Ипатьевский монастырь}} 14 сакавіка [[1613]] года быў пакліканы на царства першы цар з Раманавых — [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіл Фёдаравіч]]; у студзені 1914 года адбылося ўрачыстае асвячэнне ў Санкт-Пецярбургу {{нп3|Федараўскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Фёдараўскага сабора|ru|Фёдоровский собор (Санкт-Петербург)}}, узведзенага на знак юбілею дынастыі. === Мікалай II і Дума === {{main|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання}} Дзве першыя Дзяржаўныя думы апынуліся няздольнымі ажыццяўляць рэгулярную заканадаўчую працу: супярэчнасці паміж дэпутатамі, з аднаго боку, і імператарам, з іншага, былі непераадольныя. Так, адразу пасля адкрыцця, у зваротным адрасе на тронную прамову Мікалая II [[Левыя (палітыка)|левыя]] сілы запатрабавалі ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] (верхняй палаты парламента), перадачы сялянам манастырскіх і казённых зямель. 19 мая 1906 года 104 дэпутаты [[Трудавікі|Працоўнай групы]] высунулі праект зямельнай рэформы (праект 104-х), змест якога зводзіўся да канфіскацыі зямель памешчыкаў і нацыяналізацыі ўсёй зямлі. [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Дума першага склікання]] была распушчана імператарам Іменным указам Сенату ад 8 ([[21 ліпеня|21]]) ліпеня 1906 года (апублікаваны ў нядзелю 9 ліпеня<ref>«Правительственный вестник», 9 ([[22 ліпеня|22]] июля) 1906, № 153, стр. 1.</ref>), які прызначаў час склікання зноў абранай Думы на 20 лютага 1907 года; найвышэйшы маніфест ад 9 ліпеня тлумачыў прычыны, сярод якіх значылася: «Выбарныя ад насельніцтва, замест працы будавання заканадаўчага, ухіліліся ў непрыналежную ім вобласць і звярнуліся да расследавання дзеянняў пастаўленых ад нас мясцовых улад, да ўказанняў Нам на недасканаласці Законаў Асноўных, змены якіх могуць быць распачаты толькі нашаю манархавай воляй, і да дзеянняў выяўна незаконных, як зварот ад асобы Думы да насельніцтва»<ref name=PrV11>«Правительственный вестник», 11 ([[24 ліпеня|24]] июля) 1906, № 154, стр. 1.</ref><ref>[http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 Манифест 9 июля 1906 г.]</ref>. Указам ад 10 ліпеня таго ж года прыпыняліся заняткі Дзяржаўнага Савета<ref name=PrV11/>. Адначасна з роспускам Думы, замест [[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]] на пост старшыні Савета міністраў быў прызначаны [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|П. А. Сталыпін]]. Аграрная палітыка Сталыпіна, паспяховае падаўленне бунту, яркія прамовы ў II Думе зрабілі яго кумірам некаторых правых. [[Файл:Автограф Николая Второго в Золотой книге почётных посетителей Думы 9 февраля 1916 г. Журнал Нива.jpg|thumb|250px|Аўтограф Мікалая Другога ў Залатой кнізе ганаровых наведнікаў Дзяржаўнай Думы 9 лютага 1916 года.]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|Другая дума]] апынулася яшчэ больш левай, чым першая, бо ў выбарах бралі ўдзел [[РСДРП|сацыял-дэмакраты]] і [[эсэры]], якія байкатавалі першую думу. Ва ўрадзе спела ідэя пра роспуск Думы і змену выбарчага закона; Сталыпін не збіраўся знішчыць Думу, але змяніць склад Думы. Нагодай для роспуску сталі дзеянні сацыял-дэмакратаў: 5 мая на кватэры чальца думы ад РСДРП Азоля паліцыяй была выяўлена сходка 35 сацыял-дэмакратаў і каля 30 салдатаў пецярбургскага гарнізона; апроч таго, паліцыяй былі выяўлены розныя прапагандысцкія матэрыялы, што прызывалі да гвалтоўнага скідання дзяржаўнага ладу, розныя наказы ад салдатаў ваярскіх частак і фальшывыя пашпарты. 1 чэрвеня Сталыпін і старшыня Санкт-Пецярбургскай судовай палаты запатрабавалі ад Думы адхіленні ўсяго складу сацыял-дэмакратычнай фракцыі ад пасяджэнняў думы і здымання недатыкальнасці з 16 членаў РСДРП. Дума адказала на вымогі ўрада адмовай; вынікам супрацьстаяння з’явіўся маніфест Мікалая II пра роспуск II Думы, апублікаваны 3 чэрвеня 1907 года, — разам з [[Выбарчая сістэма 1907 года|Палажэннем пра выбары ў Думу]], то бок новым выбарчым законам. У маніфесце паказваўся таксама і тэрмін адкрыцця новай Думы — 1 лістапада таго ж года. Акт 3 чэрвеня 1907 года ў савецкай гістарыяграфіі называўся «[[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскім пераваротам]]», бо ён уступаў у супярэчнасць з маніфестам 17 кастрычніка 1905 года, па якім ніводны новы закон не мог быць прыняты без ухвалы Дзяржаўнай думы. На думку генерала {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолава|ru|Мосолов, Александр Александрович}}, Мікалай II глядзеў на членаў Думы не як на прадстаўнікоў народа, а як на «проста інтэлігентаў» і дадаваў, што зусім іншым было яго дачыненне да [[Сяляне|сялянскім]] дэлегацыям: «Цар сустракаўся з імі ахвотна і падоўгу гаварыў, без стомы, радасна і ветліва»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 108.</ref>. === Зямельная рэформа === З 1902 па 1905 год распрацоўкай новага аграрнага заканадаўства на дзяржаўным роўні займаліся і дзяржаўныя дзеячы, і навукоўцы Расіі: Ул. І. Гурка, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], І. Л. Гарамыкін, А. В. Крывашэін, П. А. Сталыпін, П. П. Мігулін, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Кутлер|М. М. Кутлер|ru|Кутлер, Николай Николаевич}} і А. А. Каўфман. Пытанне скасавання абшчыны ставілася самым жыццём. У разгар рэвалюцыі М. М. Кутлер прапанаваў нават праект адчужэння часткі памешчыцкіх земляў. З 1907 года пачалі ажыццяўляцца так званая [[сталыпінская аграрная рэформа|«сталыпінская» аграрная рэформа]]. Асноўным кірункам рэформы было замацаванне земляў, што перш знаходзіліся ў калектыўнай уласнасці {{нп3|сельскае грамадства|сельскай абшчыны|ru|Сельское общество}}, за сялянамі-ўласнікамі. Дзяржава таксама аказвала шырокае спрыянне куплі сялянамі памешчыцкіх земляў (праз крэдытаванне Сялянскім пазямельным банкам), субсідыявала агранамічную дапамогу. Пры правядзенні рэформы вялікая ўвага надавалася змаганню з цераспалосіцай (з’ява, пры якой селянін апрацоўваў мноства дробных палосак зямлі ў розных палях), заахвочвалася вылучэнне сялянам пляцовак «да аднаго месца» (адрубы, хутары), якое прыводзіла да істотнага падвышэння эфектыўнасці гаспадаркі. Рэформа, што патрабавала велізарнага аб’ёму землеўпарадкавальных прац, разгортвалася досыць павольна. Да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ва ўласнасці сялян было замацавана не больш 20 % супольных земляў; так што вынікі рэформы, выяўна заўважныя і дадатныя, не паспелі выявіцца ў поўнай меры. У [[1913]] годзе Расія (без уліку прывіслінскіх губерняў) знаходзілася на першым у свеце месцы па вытворчасці [[жыта]], [[ячмень|ячменю]] і [[авёс|аўса]], на трэцім (пасля [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]) па вытворчасці [[пшаніца|пшаніцы]], на чацвёртым (пасля [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]], [[Германская імперыя|Германіі]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) па вытворчасці бульбы<ref>[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».]</ref>. Расія стала галоўным экспарцёрам сельскагаспадарчай прадукцыі, на яе долю даводзілася {{Дроб|2|5}} усяго сусветнага экспарту сельгаспрадукцыі. Ураджайнасць збожжа была ў 3 разы ніжэй англійскай ці германскай, ураджайнасць бульбы — ніжэй у 2 разы. === Ператварэнні ў ваеннай сферы === Ваенныя ператварэнні [[1905]]—[[1912]] гадоў праводзіліся пасля паразы Расіі ў [[руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] [[1904]]—[[1905]] гадоў, якая выявіла сур’ёзныя недахопы ў цэнтральным кіраванні, арганізацыі, сістэме камплектавання, баявой падрыхтоўцы і тэхнічным абсталяванні арміі. У першы перыяд ваенных ператварэнняў ([[1905]]—[[1908]]) было дэцэнтралізавана найвышэйшае ваеннае кіраванне (заснавана незалежнае ад Ваеннага міністэрства Галоўнае кіраванне Генеральнага штаба, створаны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары былі падпарадкаваны непасрэдна імператару), скарочаны тэрміны службы (у пяхоце і палявой артылерыі з 5 да 3 гадоў, у іншых радах войскаў з 5 да 4 гадоў, на флоце з 7 да 5 гадоў), амалоджаны афіцэрскі склад; палепшаны побыт салдатаў і матросаў (харчаванне і рэчавае забеспячэнне) і матэрыяльнае становішча афіцэраў і звыштэрміновікаў. [[Файл:Czar nikolai II visit riga 1910.jpg|thumb|250px|Мікалай II падчас візіту ў [[Рыга|Рыгу]] (3 ліпеня [[1910]] года).]] У другі перыяд ([[1909]]—[[1912]]), была праведзена цэнтралізацыя найвышэйшага кіравання (Галоўнае кіраванне Генштаба ўлучана ў склад Ваеннага міністэрства, скасаваны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары падпарадкаваны ваеннаму міністру); за кошт слабых у баявым дачыненні рэзервовых і прыгонных армій узмоцнены палявыя арміі (лік ваенных карпусоў павялічыўся з 31 да 37), створаны пры палявых частках запас, які пры мабілізацыі вылучаўся для разгортвання другачарговых (улучаючы палявую артылерыю, інжынерныя і чыгуначныя войскі, часткі сувязі), створаны кулямётныя каманды ў палках і корпусныя авіяатрады, юнкерскія вучылішчы ператвораны ў ваенныя вучылішчы, якія атрымалі новыя праграмы, уведзены новыя статуты і навучанні. У [[1910]] годзе быў створаны [[Імператарскі ваенна-паветраны флот Расійскай імперыі|Імператарскі ваенна-паветраны флот]]. === Першая сусветная вайна === [[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|250px|thumb|20 ліпеня 1914. Мікалай II абвяшчяе вайну Германіі.]] 19 ліпеня ([[1 жніўня]]) [[1914]] года [[Германская імперыя|Германія]] абвясціла вайну Расіі: Расія ўступіла ў [[Першая сусветная вайна|сусветную вайну]], якая для яе скончылася крахам імперыі і дынастыі. Мікалай II прыкладаў высілкі для прадухілення вайны і ва ўсе перадваенныя гады, і ў апошнія дні перад яе пачаткам, калі (15 ліпеня 1914 года) Аўстра-Венгрыя абвясціла вайну Сербіі і пачала бамбардзіроўку Белграда. 16 (29) ліпеня 1914 года Мікалай II адправіў Вільгельму II тэлеграму, з прапановай «перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю»<ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]</ref> (у Міжнародны трацейскі суд у Гаазе)<ref name="Палеолог">Палеолог М. Царская Россия во время мировой войны. — М., Международные отношения, 1991 (Глава XII)</ref>{{efn|М. Палеалог у сваёй кнізе прыводзіць тэкст гэтай тэлеграмы і свае каментарыі: {{пачатак цытаты}} Вось тэкст гэтага дакумента: {{пачатак цытаты}}Дзякую за тваю тэлеграму, замірэнчую і сяброўскую. Тым часам, афіцыйнае паведамленне, перададзенае сёння тваім паслом майму міністру, было зусім у іншым тоне. Прашу вытлумачыць гэту нязгоду. Было б слушным перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю. Разлічваю на тваю мудрасць і сяброўства.{{канец цытаты}} Нямецкі ўрад не злічыў патрэбным апублікаваць гэту тэлеграму ў шэрагу лістоў, якімі непасрэдна памяняліся абодва манархі падчас крызісу, што папярэднічаў вайне. <…> І якую жудасную адказнасць узяў на сябе імператар Вільгельм, пакідаючы без адзінага слова адказу прапанову імператара Мікалая! Ён не мог адказаць на такую прапанову інакш, як пагадзіўшыся на яе. І ён не адказаў таму, што хацеў вайны. <…> Гісторыя яму гэта залічыць. …што 29 ліпеня, імператар Мікалай прапанаваў перадаць аўстра-сербскую спрэчку ў міжнародны трацейскі суд; што ў гэты ж самы дзень імператар Франц-Іосіф пачаў варожыя дзеянні, аддаўшы загад бамбардзіраваць Белград; і што ў той жа дзень імператар Вільгельм старшыняваў у вядомым савеце ў Патсдаме, на якім была вырашана ўсеагульная вайна. {{канец цытаты}} }}). Вільгельм II не адказаў на гэту тэлеграму<ref name="Палеолог"/><ref>[http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Бьюкенен Дж. Мемуары дипломата. — М.: Международные отношения, 1991.](Глава 14)</ref><ref>[http://www.archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague G. Buchanan. «My Mission to Russia and other diplomatic memories», 1923](P.200)</ref><ref>История России. XX век: 1894—1939\ под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ, 2010 (с.291)</ref>. Апазіцыйныя партыі і ў краінах Антанты, і ў Расіі (у тым ліку сацыял-дэмакраты) у пачатку ПСВ лічылі агрэсарам менавіта Германію. У. І. Ленін увосень 1914 года пісаў, што менавіта Германія развязала вайну, у зручны для яе час<ref>Ленин В. И. ПСС. Том 26. «Война и российская социал-демократия»): {{пачатак цытаты}} Нямецкая буржуазія, шырачы казкі пра абарончую вайну з яе боку, на справе выбрала найболей зручны, з яе пункту погляду, момант для Вайны, выкарыстаўшы свае апошнія ўдасканаленні ў ваеннай тэхніцы і папярэджваючы новыя ўзбраенні, ужо запланаваныя і прадвызначаныя Расіяй і Францыяй. {{канец цытаты}} </ref>. 20 ліпеня 1914 года імператарам быў дадзены і да вечара таго ж дня апублікаваны маніфест пра вайну, а таксама іменны найвышэйшы ўказ, у якім ён, «не прызнаючы магчымым, па прычынах агульнадзяржаўнага характару, стаць зараз на чале нашых сухапутных і марскіх сіл, прызначаных для ваенных дзеянняў», загадваў вялікаму князю [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаю Мікалаевічу]] быць Вярхоўным галоўнакамандуючым. [[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II, міністр двара і ўдзелаў граф {{нп3|Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкс|ru|Фредерикс, Владимир Борисович}} (у цэнтры) і вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] (справа) у Стаўцы. Верасень [[1914]] года.]] Указамі ад 24 ліпеня 1914 года перапыняліся з 26 ліпеня заняткі [[Дзяржаўны Савет (Расійская Імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Думы]]<ref>«Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 1.</ref>. 26 ліпеня выйшаў маніфест пра вайну з Аўстрыяй. У той жа дзень адбыўся найвышэйшы прыём членаў Дзяржаўнага Савета і Думы: імператар прыбыў да Зімовага палаца на яхце разам з Мікалаем Мікалаевічам і, увойдучы ў Мікалаеўскую залу, звярнуўся: «Германія, а потым Аўстрыя абвясцілі вайну Расіі. Той велізарны ўздым патрыятычных пачуццяў любові да Радзімы і адданасці прастолу, які як ураган пранёсся па ўсёй зямлі нашай, служыць у маіх вачах і, думаю, у вашых зарукай у тым, што наша вялікая матушка-Расія давядзе пасланую Панам Богам вайну да жаданага канца. <…> Упэўнены, што вы ўсё і кожны на сваім месцы дапаможаце мне перанесці пасланае мне выпрабаванне і што ўсе, пачынаючы з мяне, выканаюць свой абавязак да канца. Вялік Бог Зямлі Рускай!»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 2.</ref>. Пад канец сваёй зваротнай прамовы Старшыня Думы камергер {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. У. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}, сказаў: «Без адрознення думак, паглядаў і перакананняў Дзяржаўная Дума ад асобы Рускай Зямлі спакойна і цвёрда кажа свайму цару: „Адважвайцеся, гасудар, рускі народ з вамі і, цвёрда спадзеючыся на літасць Божую, не спыніцца ні перад якімі ахвярамі, пакуль вораг не будзе зламаны і годнасць Радзімы не будзе загароджана“». Маніфестам ад 20 кастрычніка ([[2 лістапада]]) 1914 года Расія абвясціла вайну [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]: «У беспаспяховым дагэтуль змаганні з Расіяй, імкнучыся ўсімі спосабамі памножыць свае сілы, Германія і Аўстра-Венгрыя звярнуліся да дапамогі атаманскага ўрада і залучылі ў вайну з намі аслепленую імі Турцыю. Турэцкі флот, які кіруецца германцамі, адважыўся вераломна напасці на наша Чарнаморскае ўзбярэжжа. Неадкладна пасля гэтага загадалі мы Расійскаму паслу ў [[Стамбул|Цараградзе]], з усімі чынамі пасольскімі і консульскімі, пакінуць межы Турцыі. <…> Разам з усім народам рускім мы непахісна верым, што цяперашняе неразважнае ўмяшанне Турцыі ў ваенныя дзеянні толькі паскорыць фатальны для яе ход падзей і адкрые Расіі шлях да вырашэння адпісаных ёй продкамі гістарычных заданняў на берагах [[Чорнае мора|Чорнага мора]]»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 21 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1914, № 249, стр. 1 (захаваны некаторыя асаблівасці арыгінальнага напісання).</ref>. Урадавы орган друку паведамляў, што 21 кастрычніка, «дзень усшэсця на прастол гасудара імператара прыняў у [[Тбілісі|Тыфлісе]], у звязку з вайною з Турцыяй, характар народнага свята»<ref name="PrVest">«Правительственный вестник», 23 октября ([[4 лістапада|5 ноября]]) 1914, № 251, стр. 1.</ref>; у той жа дзень намеснікам была прынята дэпутацыя 100 найбольш вядомых [[Армяне|армян]] на чале з [[біскуп]]ам: дэпутацыя «прасіла {{нп3|Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|графа|ru|Воронцов-Дашков, Илларион Иванович}} кінуць да ступняў манарха Вялікай Расіі <…> пачуцці бязмежнай адданасці і гарачай любові вернападданага армянскага народа»<ref name="PrVest"/>; потым назвалася дэпутацыя мусульманаў-[[Суніты|сунітаў]] і [[Шыіты|шыітаў]]. У перыяд камандавання Мікалая Мікалаевіча цар некалькі разоў ездзіў у [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] для нарад з камандаваннем (21 — 23 верасня, 22 — 24 кастрычніка, 18 — 20 лістапада); у лістападзе 1914 года таксама ездзіў на поўдзень Расіі і Каўказскі фронт. Напачатку чэрвеня 1915 года становішча на франтах рэзка пагоршылася: быў здадзены [[Пшэмысль|Перамышль]], горад-крэпасць, з велізарнымі стратамі захоплены ў сакавіку. Пад канец чэрвеня быў пакінуты [[Львоў]]. Усе ваенныя набыцці былі згублены, пачаліся страты ўласнай тэрыторыі Расійскай імперыі. У ліпені была здадзена [[Варшава]], уся [[Царства Польскае|Польшча]] і частка Літвы; сапернік працягваў наступаць. У грамадстве загаварылі пра няздольнасць урада даць рады са становішчам. Як з боку грамадскіх арганізацый, Дзяржаўнай думы, так і з боку іншых груповак, нават многіх вялікіх князёў загаварылі пра стварэнне «міністэрства грамадскага даверу». У пачатку 1915 года ў арміі на фронце з’явілася вялікая патрэба ў зброі і боепрыпасах. Стала яснай патрэба поўнай перабудовы эканомікі ў адпаведнасці з вымогамі вайны. 17 жніўня Мікалай II зацвердзіў дакументы пра ўтварэнне чатырох Асобых нарад: па абароне, паліве, харчах і перавозках. Гэтыя нарады, што складаліся з прадстаўнікоў урада, прыватных прамыслоўцаў, членаў Дзярждумы і Дзяржсаветаз і ўзначальваліся адпаведнымі міністрамі, павінны былі з’яднаць высілкі ўрада, прыватнай прамысловасці і грамадскасці ў мабілізацыі прамысловасці пад ваенныя патрэбы. Найбольш галоўным з іх была [[Асобая нарада па абароне]]. 9 мая 1916 года, імператар у суправаджэнні сям’і, генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] і інш., правёў агляд войскаў у [[Бесарабская губерня|Бесарабскай губерні]] ў горадзе [[Бендэры]] і наведаў лазарэт, што размяшчаўся ў гарадской Аўдыторыі. [[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II з візітам у Бендэрах наведвае лазарэт.]] Разам са стварэннем асобых нарад, у 1915 годзе сталі ўзнікаць [[Ваенна-прамысловыя камітэты]] — грамадскія арганізацыі буржуазіі, што насілі паўапазіцыйны характар. [[Файл:RussianHighCommand.jpeg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II і камандуючыя франтамі на пасяджэнні Стаўкі.]] === Прыняцце Мікалаем II на сябе Вярхоўнага галоўнакамандавання Рускай арміяй === Пераацэнка вялікім князем [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаем Мікалаевічам]] сваіх здольнасцей пацягнула ў выніку шэраг буйных ваенных памылак, а спробы адвесці ад сябе адпаведныя вінавачанні пацягнулі раздзіманне германафобіі і шпіёнаманіі. Адным з падобных найболей значных эпізодаў стала {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Мясаедаў|справа падпалкоўніка Мясаедава|ru|Мясоедов, Сергей Николаевич}}, якая завяршылася пакараннем смерцю невінаватага. Мікалай Мікалаевіч у ёй гуляў першую скрыпку нароўні з [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучковым]]<ref name="autogenerated1">''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 420</ref>. Камандуючы фронтам, з прычыны нязгоды суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё адно павесіць!». Гэта справа, у якой вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і згуляла сваю ролю ў тым ліку ў майскім нямецкім пагроме 1915 года ў Маскве<ref name=autogenerated1/>. Ваенны гісторык {{нп3|Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Кярсноўскі|ru|Керсновский, Антон Антонович}} канстатуе, што да лета 1915 года «на Расію насунулася ваенная катастрофа», і менавіта гэта пагроза стала галоўнай прычынай Найвышэйшага рашэння пра зняцце Вялікага Князя з паста Галоўкаверха<ref name="Kers306">''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]] ''История Русской Армии. Т.3. С.306</ref>. Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дамоў<ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 429</ref>: {{пачатак цытаты}} Ці мог Я з’ехаць адсюль пры такіх цяжкіх акалічнасцях. Гэта было б зразумета так, што Я ўнікаю заставацца з Арміяй у сур’ёзныя моманты. Бедны М[ікалаша], расказваючы Мне ўсё гэта, плакаў у Маім кабінеце і нават спытаў Мяне, ці не думаю Я замяніць яго больш здольным чалавекам. Я не быў узбуджаны, Я адчуваў, што ён кажа менавіта то, што думае. Ён усё прымаўся Мне дзякаваць за тое, што Я застаўся тут, таму што Мая наяўнасць супакойвала яго ''асабіста''. {{канец цытаты}} Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]], які прыязджаў у верасні 1914 года ў Стаўку, таксама быў «здзіўлены бязладзіцай, якая панавала там, разгубленасцю і маркотай. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч, і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-заходняга фронту і не ведаюць, што распачаць»<ref>Записки Н. М. Романова // Красный архив. Т. 47-48. М.1931. С.162</ref>. Няшчасці на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі падарваны ўмацаванні Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць Вялікага Князя, які не спраўляўся, і сам устаць на чале Рускай арміі. Паводле ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага, такое рашэнне імператара было адзіным выйсцем<ref name = Kers306/>: {{пачатак цытаты}} Гэта было адзіным выйсцем з крытычнага становішча, якое стварылася. Кожная гадзіна прамаруджвання пагражала гібеллю. Вярхоўны галоўнакамандуючы і яго супрацоўнікі не спраўляліся больш са становішчам — іх належала тэрмінова замяніць. А за адсутнасцю ў Расіі палкаводца замяніць Вярхоўнага мог толькі Гасудар. {{канец цытаты|крыніца=''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]]'' История Русской Армии}} {{OldStyleDate|5|верасня|1915|23|жніўня}} года Мікалай II прыняў на сябе званне Вярхоўнага галоўнакамандуючага, змяніўшы на гэтым пасту Вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які быў прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам. Начальнікам штаба стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага быў прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]]. Неўзабаве стан генерала Аляксеева кардынальна змяніўся: генерал падбадзёрыўся, знікла яго трывога і поўная разгубленасць. Дзяжурны генерал у Стаўцы П. К. Кандзяроўскі нават падумаў, што з фронту прыйшлі добрыя весткі, што прымусілі начальніка штаба падбадзёрыцца, аднак прычына была іншай: новы Вярхоўны галоўнакамандуючы прыняў у Аляксеева даклад пра становішча на фронце і даў яму вызначаныя ўказанні; на фронт была дадзена тэлеграма, што «зараз ні кроку назад». Прарыў Вільня-Маладзечна было загадана ліквідаваць войскамі генерала Эверта. Аляксееў быў заняты прывядзеннем у выкананне загаду Гасудара<ref>''Кондзеровский П. К.'' В Ставке Верховного. 1914—1917. Париж. 1967, С.83</ref><ref>Очевидец. Ставка Верховного Главнокомандующего. Два приказа. С. 160—161</ref><ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 434</ref>: {{quotation|Перад мной стаяў іншы чалавек. Замест нярвовага, разгубленага генерала Аляксеева знаходзіўся спакойны, упэўнены начальнік штаба Вярхоўнага, які прыводзіць у выкананне волю Галоўнакамандуючага, Рускага Імператара.|}} Тым часам рашэнне Мікалая выклікала неадназначную рэакцыю, улічваючы, што супраць гэтага кроку выступалі ўсе міністры, а безумоўна падтрымала яго толькі Аляксандра Фёдараўна<ref name="ПерваяМироваяВойна">{{кніга|аўтар=А. И. Уткин|загаловак=Первая мировая война|месца=М.|выдавецтва=Алгоритм|год=2001|старонак=592|спасылка =http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}</ref>. Министр {{нп3|Аляксандр Васільевіч Крывашэін|А. В. Крывашэін|ru|Кривошеин, Александр Васильевич}} гаварыў: {{пачатак цытаты}} Расія перажывала і цяжэйшыя часы, але ніколі не было часу, калі б усё магчымае было б зроблена для ўскладнення ўжо немагчымай сітуацыі… Мы сядзім на бочцы з порахам. Патрэбна адзіная іскра, каб усё ўзляцела ў паветра… Прыняцце імператарам камандавання арміяй — гэта не іскра, а цэлая свечка, кінутая ў гарматны арсенал. {{канец цытаты}} Салдаты рускай арміі сустрэлі рашэнне Мікалая пра заняцце ім паста Вярхоўнага Галоўнакамандуючага без запалу<ref>{{кніга|аўтар=Поршнева О. С.|загаловак=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|месца=М.|год=2004|старонак=200}}</ref>. У той жа час германскае камандаванне было здаволена сыходам князя Мікалая Мікалаевіча з паста вярхоўнага галоўнакамандуючага — яно лічыла яго цвёрдым і ўмелым праціўнікам. Шэраг яго стратэгічных ідэй былі ацэнены [[Эрых Людэндорф|Эрыхам Людэндорфам]] як у найвышэйшай ступені адважныя і бліскучыя<ref name="ПерваяМироваяВойна"/>. Вынік гэтага рашэння Мікалая II быў каласальны<ref>Спиридович А. И., Великая Война и Февральская Революция 1914—1917 гг. Минск: Харвест, 2004</ref> (Кн. 1, глава 12)<ref name = Kers306/>. У час [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыву]] 8 верасня — 2 кастрычніка германскія войскі былі пабіты, і іх наступ быў спынены. Бакі перайшлі да [[Пазіцыйная вайна|пазіцыйнай вайны]]: бліскучыя рускія контратакі, якія адбываліся ў раёне Вільня-Маладзечна, і наступныя падзеі дазволілі пасля ўдалай вераснёвай аперацыі, больш не асцерагаючыся варожага наступу, рыхтавацца да новага этапу вайны. Па ўсёй Расіі закіпела праца па фармаванні і навучанні новых армій. Прамысловасць узмоцненымі тэмпамі вырабляла боепрыпасы і ваенны рыштунак. Такая працы стала магчымай дзякуючы ўпэўненасці, што наступленне ворага спынена. Да вясны 1917 года былі створаны новыя арміі, забяспечаныя рыштункам і боепрыпасамі лепш, чым калі б там ні было да гэтага за ўсю вайну<ref>Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, С. 434</ref>. Восеньскі прызыў 1916 года павялічыў колькасць арміі да 13 мільёнаў чалавек, а страты ў вайне перавалілі за 2 мільёны. За 1916 год Мікалай II змяніў чатырох старшыняў Савета міністраў ([[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]], [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Б. В. Шцюрмера]], [[Аляксандр Фёдаравіч Трэпаў|А. Ф. Трэпава]] і {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Галіцын|кн. М. Д. Галіцына|ru|Голицын, Николай Дмитриевич}}), чатырох міністраў унутраных спраў ([[Аляксей Мікалаевіч Хвастоў|А. М. Хвастова]], Б. В. Шцюрмера, А. А. Хвастова і [[Аляксандр Дзмітрыевіч Пратапопаў|А. Д. Пратапопава]]), трох міністраў замежных спраў ([[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонава]], Б. В. Шцюрмера і [[Мікалай Мікалаевіч Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]]), двух ваенных міністраў ({{нп3|Аляксей Андрэевіч Паліванаў|А. А. Паліванава|ru|Поливанов, Алексей Андреевич}}, {{нп3|Дзмітрый Савельевіч Шуваеў|Д. С. Шуваева|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич}}) і трох міністраў юстыцыі (А. А. Хвастова, [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|А. А. Макарава]] і М. А. Дабравольскага). Да 1 студзеня 1917 года адбыліся змены і ў Дзяржаўным савеце. Мікалай выключыў 17 членаў і прызначыў новых. 19 студзеня ([[1 лютага]]) 1917 года ў Петраградзе адкрылася сустрэча высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Антанта|саюзных дзяржаў]], якая ўвайшла ў гісторыю як {{нп3|Петраградская канферэнцыя||ru|Петроградская конференция}} (''q.v.''): ад саюзнікаў Расіі на ёй былі дэлегаты [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніі]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], якія таксама наведалі Маскву і фронт, мелі сустрэчы з палітыкамі розных палітычных арыентацый, з кіраўнікамі фракцый Думы; апошнія згоднена гаварылі кіраўніку брытанскай дэлегацыі пра немінучую [[Рэвалюцыя|рэвалюцыю]] — або знізу, або зверху (у форме палацавага перавароту)<ref>{{нп3|Апалон Барысавіч Давідсон|А. Б. Давидсон|ru|Давидсон, Аполлон Борисович}}. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FEBRUARY.HTM «Февраль 1917 года. Политическая жизнь Петрограда глазами союзников»] («Новая и новейшая история». № 1, 2007)</ref>. === Намёкі на магчымасць заключэння сепаратнага міру з непрыяцелем === Мікалай II, спадзеючыся на паляпшэнне сітуацыі ў краіне ў выпадку поспеху вясновага наступлення 1917 года (пра што дамовіліся на Петраградскай канферэнцыі), складаць сепаратны мір з праціўнікам не збіраўся — у пераможным завяршэнні вайны ён бачыў найважнейшы сродак умацавання трона. Намёкі на тое, што Расія можа пачаць перамовы пра заключэнне сепаратнага міру, былі дыпламатычнай гульнёй, якая вымусіла Антанту прызнаць патрэбу ўсталявання рускага кантролю над [[Чарнаморскія пралівы|Пралівамі]]. 4 сакавіка 1915 года [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сазонаў]] уручыў паслам {{нп3|Джордж Уільям Б’юкенен|Б’юкенену|ru|Бьюкенен, Джордж Уильям}} і {{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеалогу|ru|Палеолог, Жорж Морис}} памятную запіску, дзе гаварылася: {{пачатак цытаты}}Ход [[Дарданэльская аперацыя|апошніх падзей]] прыводзіць яго вялікасць імператара Мікалая да думкі, што пытанне пра Канстанцінопаль і пралівы павінна быць даканцова вырашана адпаведна стагадовым імкненням Расіі. Любое рашэнне было б недастатковым і нетрывалым у выпадку, калі б горад Канстанцінопаль, заходні бераг Басфора, Мармуровага мора і Дарданэл, а таксама паўднёвая Фракія да лініі Энас — Мідыя не былі надалей уключаны ў склад Расійскай імперыі. Таксама частка азіяцкага ўзбярэжжа ў межах паміж Басфорам, ракой Скарыяй і пунктам на беразе Ізмідскага заліва, астравы Мармуровага мора, астравы Імбрас і Тэнедас павінны быць уключаны ў склад імперыі. Адмысловыя інтарэсы Францыі і Вялікабрытаніі ў паказаным раёне будуць старанна выконвацца.{{канец цытаты}} Увесну 1916 года Старшыня Савета міністраў Б. В. Шцюрмер пісаў:{{пачатак цытаты}}Мне здавалася магчымым цяпер абвясціць Расіі і Еўропе пра дамову з нашымі саюзнікамі, Францыяй і Англіяй, пра саступку Расіі Канстанцінопаля, праліваў і берагавых палос. Уражанне, якое вырабіць у Расіі ажыццяўленне гістарычных запаветаў, будзе велізарнае. Вестка гэта можа быць выкладзена ў выглядзе ўрадавага паведамлення. Яго Вялікасць даведаўся адносна спосабаў магчымага выканання абвяшчэння саступкі нам Канстанцінопаля і праліваў. Я меў выпадак памяняцца думкай з пасламі Вялікабрытаніі і Францыі, якія не сустракаюць да гэтага перашкод.{{канец цытаты}} == Падзенне манархіі == === Нарастанне рэвалюцыйных настрояў === {{main|Лютаўская рэвалюцыя}} Вайна, падчас якой адбывалася шырокая мабілізацыя працаздольнага мужчынскага насельніцтва, коней і масавая рэквізіцыя скаціны і сельскагаспадарчых прадуктаў, згубна адбівалася на эканоміцы, асабліва на сяле. У асяроддзі палітызаванага петраградскага грамадства ўлада апынулася дыскрэдытавана скандаламі (у прыватнасці, злучанымі з уплывам [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Р. Я. Распуціна]] і яго стаўленікаў — «цёмных сіл») і падазрэннямі ў здрадзе; дэкларатыўная прыхільнасць Мікалая ідэі «самадзяржаўнай» улады ўступала ў вострую супярэчнасць з ліберальнымі і левымі памкненнямі значнай часткі думцаў і грамадства. Пра настроі ў арміі сведчыў пасля рэвалюцыі генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: «Што да стаўлення да трона, то, як з’ява агульная, у афіцэрскім корпусе было імкненне вылучыць асобу гасудара ад таго прыдворнага бруду, які яго атачаў, ад палітычных памылак і злачынстваў царскага ўрада, які выяўна і няўхільна вёў да разбурэння краіну і да паразы арміі. Гасудару даравалі, яго імкнуліся апраўдаць. Як убачым ніжэй, да 1917 года і гэта дачыненне ў вядомай частцы афіцэрства павагалася, выклікаўшы ту з’яву, якую князь Валконскі зваў „рэвалюцыяй справа“, але ўжо на глебе чыста палітычнай»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 14.</ref>. Калектыў сучасных гісторыкаў на чале з А. Б. Зубавым у сваёй кнізе адзначаюць<ref>История России, XX век: 1894—1939\\под ред. А. Б. Зубова. — М., Астрель-АСТ, 2010</ref> (с.381): {{пачатак цытаты}} Сілы, апазіцыйныя Мікалаю II, рыхтавалі дзяржаўны пераварот, пачынаючы з 1915 года. Гэта былі і лідары розных палітычных партый, прадстаўленых у Думе, і буйныя ваенныя, і верхавіна буржуазіі, і нават некаторыя члены Імператарскай Сям’і. Меркавалася, што пасля адрачэння Мікалая II на пасад узыдзе яго непаўналетні сын [[Аляксей Мікалаевіч|Аляксей]], а рэгентам стане малодшы брат цара — [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл]]. Падчас Лютаўскай рэвалюцыі гэта задума пачала ажыццяўляцца. {{канец цытаты}} Са снежня 1916 года ў прыдворным і палітычным асяроддзі чакаўся «пераварот» у той ці іншай форме, магчымае адрачэнне імператара ў карысць Цэсарэвіча Аляксея пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча. 23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачаўся страйк; праз 3 дня ён стаў усеагульным. Раніцай 27 лютага 1917 года адбылося паўстанне салдатаў Петраградскага гарнізона і далучэнне іх да страйкоўцаў; супраціў мяцяжу і хваляванням аказвала толькі паліцыя. У Маскве адбылося такое ж паўстанне. Імператрыца Аляксандра Фёдараўна, не ўсведамляючы сур’ёзнасці падзей, 25 лютага пісала мужу: {{пачатак цытаты}} Гэты «хуліганскі» рух, юнакі і дзяўчыны толькі для падбухторвання бегаюць з крыкамі, што ў іх няма хлеба, а працоўныя не даюць іншым працаваць. Было б вельмі холадна, яны, напэўна, засталіся б дома. Але ўсё гэта пройдзе і супакоіцца, калі толькі Дума будзе паводзіць сябе прыстойна<ref>ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 1151. Л. 490—493 (перевод с английского языка).</ref>. {{канец цытаты}} 25 лютага 1917 года ўказам Мікалая II пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі спынены з 26 лютага да красавіка таго ж года, што яшчэ больш напаліла становішча. Старшыня Дзяржаўнай Думы М. В. Радзянка накіраваў шэраг тэлеграм імператару пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма, атрыманая ў Стаўцы 26 лютага 1917 года ў 22:40: {{пачатак цытаты}} Найпадданейша даношу вашай вялікасці, што народныя хваляванні, распачатыя ў Петраградзе, прымаюць стыхійны характар і пагрозлівыя памеры. Асновы іх — нястача печанага хлеба і слабы падвоз мукі, што запальвае паніку, але галоўным чынам поўны недавер да ўлады, няздольнай вывесці краіну з цяжкага становішча<ref>[http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml Телеграмма председателя Государственной Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о начавшихся в Петрограде беспорядках.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626192607/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml |date=26 чэрвеня 2015 }}</ref>. {{канец цытаты}} У тэлеграме 27 лютага 1917 года паведамляў: {{пачатак цытаты}} Грамадзянская вайна пачалася і разгараецца. <…> Загадайце ў скасаванне вашага найвышэйшага ўказа зноў склікаць заканадаўчыя палаты <…> Калі рух перакінецца ў армію <…> крушэнне Расіі, а з ёй і дынастыі — немінуча<ref>ГА РФ. Ф.601. Оп.1. Д. 2090. Л. 1.</ref>. {{канец цытаты}} Дума, што мела тады высокі аўтарытэт у рэвалюцыйна наладжаным асяроддзі, не падпарадкавалася ўказу ад 25 лютага і працягнула працу ў так званых прыватных нарадах членаў Дзяржаўнай Думы, што склікаліся заснаваным вечарам 27 лютага {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовым камітэтам Дзяржаўнай Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}<ref>''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 670.</ref>. Апошні ўзяў на сябе ролю органа вярхоўнай улады адразу па сваім сфармаванні<ref name="GD108">''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 108.</ref>. === Адрачэнне === {{main|Адрачэнне Мікалая II}} {{вікікрыніцы|ru:Манифест об отречении Николая II|Маніфест аб адрачэнні Мікалая II}} [[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|260px|Адрачэнне ад прастола імператара Мікалая II. 2 сакавіка 1917 года. Машынапіс. 35×22. У правым ніжнім вугле алоўкам подпіс Мікалая II: ''Мікалай''; у левым ніжнім вугле чорным чарнілам па-над алоўкам заверительная надпіс рукой [[Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкса]]: ''міністр імператарскага двара генерал-ад’ютант граф Фрэдэрыкс''.]] [[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|250px|Маніфест аб адрачэнні. Цана 6 кап.]] [[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|250px|Пскоў. Памятная дошка на будынку вакзала.]] Стаўка пазнае пра пачатак рэвалюцыі са спазненнем на два дні, па данясеннях генерала [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалава]], ваеннага міністра Бяляева і міністра ўнутраных спраў Пратапопава. Першая тэлеграма, што паведамляе пра пачатак рэвалюцыі, паступае генералу Аляксееву толькі 25 лютага ў 18:08: «Даношу, што 23 і 24 лютага, з прычыны нястачы хлеба, на многіх заводах паўстаў страйк… 200 тысяч працоўных…Каля трох гадзін дня на Знаменскай плошчы забіты пры рассейванні натоўпу прыстаў Крылоў. Натоўп рассеяны. У падаўленні хваляванняў, апроч Петраградскага гарнізона, бяруць удзел пяць эскадронаў Дзявятага запаснога кавалерыйскага палка з Краснага Сяла сотня Л.-Гв. зборна-казачага палка з Паўлаўска і выклікана ў Петраград пяць эскадронаў Гвардзейскага запаснога кавалерыйскага палка. № 486. Сек. Хабалаў»<ref name=telegr>[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.]</ref>. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]] дакладае Мікалаю II утрыманне гэтай тэлеграмы. У той жа час палацавы камендант Войкаў дакладае Мікалаю II тэлеграму міністра ўнутраных спраў Пратапопава: «Стаўка. Палацаваму каменданту. … 23 лютага бліснуў у сталіцы страйк, што суправаджаўся вулічнымі хваляваннямі. Першы дзень страйкавалі каля 90 тысяч працоўных, другой — да 160 тысяч, сёння — каля 200 тысяч. Вулічныя хваляванні выяўляюцца ў дэманстратыўных шэсцях, часткай з чырвонымі сцягамі, разгроме некаторых крам, частковым спыненні страйкоўцамі трамвайнага руху, сутыкненнях з паліцыяй. …паліцыяй здзейснена некалькі стрэлаў у кірунку натоўпу, адкуль адбыліся зваротныя стрэлы. … забіты прыстаў Крылоў. Рух носіць неарганізаваны стыхійны характар. …У Маскве спакойна. МУС Пратапопаў. № 179. 25 лютага 1917 г.»<ref name=telegr/> Прачытаўшы абедзве тэлеграмы, Мікалай II вечарам 25 лютага загадаў генералу [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалаву]] спыніць хваляванні ваеннай сілай ('''''«Загадваю заўтра ж спыніць у сталіцы хваляванні, недапушчальныя ў цяжкі час вайны з Германіяй і Аўстрыяй. МІКАЛАЙ»''''')<ref name=telegr/>. 26 лютага ў 17:00 прыходзіць тэлеграма Радзянкі: «Становішча сур’ёзнае. У сталіцы анархія. …На вуліцах адбываецца бязладная стральба. Часткі войскаў страляюць адзін у аднаго. Трэба неадкладна даручыць асобе, што карыстаецца даверам, скласці новы ўрад»<ref name="ReferenceA">Кобылин В. С. Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, «Царское дело», 2005</ref> (с. 255), але Мікалай II адмаўляецца рэагаваць на гэту тэлеграму, заявіўшы міністру імператарскага двара Фрэдэрыксу, што «Зноў гэты таўстун Радзянка мне напісаў розную лухту, на якую я яму не буду нават адказваць»<ref name=telegr/>. Наступная тэлеграма Радзянкі прыходзіць у 22:22, і таксама носіць падобны панічны характар. 27 лютага ў 19:22 у Стаўку прыходзіць тэлеграма ваеннага міністра Бяляева, што заяўляў пра практычна пагалоўны пераход Петраградскага гарнізона на бок рэвалюцыі і патрабаваў прысылкі лаяльных цару войскаў; у 19:29 ён паведамляе пра аб’яву Саветам Міністраў аблогавага становішча ў Петраградзе. Генерал Аляксееў дакладае ўтрыманне абедзвюх тэлеграм Мікалаю II. Цар загадвае генералу {{нп3|Мікалай Іудавіч Іваноў|М. І. Іванову|ru|Иванов, Николай Иудович}} адправіцца на чале лаяльных ваенных частак у Царскае Сяло для забеспячэння бяспекі імператарскай сям’і, потым, у якасці Камандуючага Петраградскай ваеннай акругай, узяць камандаванне войскамі, якія меркавалася перакінуць з фронту. Загад абвяшчаў<ref name=telegr/><ref name="ReferenceB">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II — СПБ.: «Петрополь», 1991.</ref>: {{пачатак цытаты}} Начальніку штаба Аляксееву. Прызначыць Генерал-ад’ютанта Іванова Галоўнакамандуючым Петраградскай Ваеннай Акругай. Паслаць ад войскаў Паўночнага фронту ў Петраград для падаўлення мяцяжу: 67-ы і 68-ы пяхотны палкі, 15-ы ўланскі Татарскі і 3-і ўральскі казачы палкі; з Заходняга — 34-ы і 36-ы пяхотны палкі, 2-і гусарскі Паўладарскі і 2-і данскі казачы; з Паўднёва-заходняга фронту — лейб-гвардыі Праабражэнскі, 3-і і 4-ы гвардзейскія стралковыя палкі. Таксама — адну кулямётную каманду Кольта для Георгіеўскага батальёна (атрада генерала Іванова), які ідзе са Стаўкі. Гвардзейскія палкі: Праабражэнскі, 3-і і 4-й Гвардыі стралковыя прызначыць у дырэктыву Генерал-ад’ютанта Іванова. Усяго — да 40 тысяч багнетаў. {{канец цытаты}} З 11 вечара да гадзіны ночы імператрыца адпраўляе з Царскага Сяла дзве тэлеграмы: «Рэвалюцыя ўчора прыняла жахлівыя памеры… Саступкі неабходны. …Шмат войскаў перайшло на бок рэвалюцыі. Алікс». У 0:55 паступае тэлеграма Хабалава: «Прашу дакласці Яго Імператарскай Вялікасці, што выканаць наказ пра аднаўленне парадку ў сталіцы не мог. Большасць частак, адны за іншымі, здрадзілі свайму абавязку, адмаўляючыся ваяваць супраць мяцежнікаў. Іншыя часткі пабраталіся з мяцежнікамі і звярнулі сваю зброю супраць верных Яго Вялікасці войскаў. Астатнія вернымі абавязку ўвесь дзень змагаліся супраць мяцежнікаў, панясучы вялікія страты. Да вечара мяцежнікі авалодалі большай часткай сталіцы. Вернымі прысязе застаюцца невялікія часткі розных палкоў, сцягнутыя ля Зімовага палаца пад начальствам генерала Занкевіча, з якімі буду працягваць змаганне. Ген.-лейт. Хабалаў»<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 11 раніцы генерал Іваноў падняў па трывозе Батальён георгіеўскіх кавалераў з 800 чалавек, і адправіў яго з [[Магілёў|Магілёва]] ў [[Царскае Сяло]] праз [[Віцебск]] і Дно, сам выехаўшы ў 13:00. Камандзір батальёна князь Пажарскі аб’яўляе сваім афіцэрамі, што ён не будзе «ў Петраградзе страляць у народ, нават калі гэтага запатрабуе генерал-ад’ютант Іваноў». Обер-гофмаршал Бенкендорф тэлеграфуе з Петраграда ў Стаўку, што лейб-гвардыі Літоўскі полк расстраляў свайго камандзіра, а ў лейб-гвардыі Праабражэнскім палку расстраляны камандзір батальёна. 28 лютага ў 21:00 генерал Аляксееў загадвае начальніку штаба Паўночнага фронту генералу [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілаву]] адправіць у дапамогу генералу Іванову два кавалерыйскія і два пяхотныя палкі, узмоцненыя кулямётнымі камандамі. Меркавалася адпраўка прыкладна такога ж другога атрада ад Паўднёва-заходняга фронту генерала Брусілава ў складзе палкоў Праабражэнскага, Трэцяга стралковага і Чацвёртага стралковага Імператарскага прозвішча. Таксама Аляксееў прапанаваў па ўласнай ініцыятыве дадаць да «карнай экспедыцыі» адну кавалерыйскую дывізію<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 5 раніцы цар адбыў (у 4:28 цягнік Літара Б, у 5:00 цягнік Літара А) у Царскае Сяло, але праехаць не змог. 28 лютага ў 8:25 генерал Хабалаў адпраўляе генералу Аляксееву тэлеграму пра сваё роспачнае становішча, і ў 9:00 — 10:00 перамаўляецца з генералам Івановым, заявіўшы, што «У маёй дырэктыве, у будынку Галоўн. адміралцейства, чатыры гвардзейскія роты, пяць эскадронаў і сотняў, дзве батарэі. Іншыя войскі перайшлі на бок рэвалюцыянераў ці застаюцца па пагадненні з імі нейтральнымі. Асобныя салдаты і банды блукаюць па горадзе, страляючы ў мінакоў, абяззбройваючы афіцэраў… Усе вакзалы ва ўладзе рэвалюцыянераў, строга імі ахоўваюцца… Усе артылерыйскія ўстановы ва ўладзе рэвалюцыянераў…». У 13:30 паступае тэлеграма Бяляева пра канчатковую капітуляцыю лаяльных цару частак у Петраградзе. Цар атрымвае яе ў 15:00<ref name=telegr/>. Удзень 28 лютага генерал Аляксееў спрабуе ўзяць кантроль над міністэрствам шляхоў зносін праз таварыша (намесніка) міністра генерала Кіслякова, аднак той пераконвае Аляксеева скасаваць сваё рашэнне. 28 лютага генерал Аляксееў цыркулярнай тэлеграмай спыніў усе баяздольныя часткі на шляху да Петраграда. У яго цыркулярнай тэлеграме лжыва сцвярджалася, што хваляванні ў Петраградзе пайшлі на змяншэнне і патрэба ў падаўленні мяцяжу адпала<ref name="ReferenceA"/>. Некаторыя з гэтых частак былі ўжо ў гадзіне-дзвюх язды ад сталіцы. Усе яны былі спынены. Генерал-ад’ютант І. Іваноў атрымаў загад Аляксеева ўжо ў Царскім Сяле. Дэпутат Думы Бублікаў займае міністэрства шляхоў зносін, арыштаваўшы яго міністра, і забараняе рух ваярскіх цягнікоў на 250 вёрстаў вакол Петраграда. У 21:27 у Ліхаслаўлі было атрымана паведамленне пра дырэктывы Бубликова чыгуначнікам. 28 лютага ў 20:00 пачалося паўстанне Царскасельскага гарнізона. Часткі, якія захавалі лаяльнасць, працягвалі ахоўваць палац. 28 лютага ў 12 ночы царскі цягнік прыбывае ў [[Балагое]]. У 3:45 ночы цягнік падыходзіць да Малой Вішары. Там паведамілі, што шлях наперадзе захоплены паўсталымі салдатамі, і на станцыі Любань стаяць дзве рэвалюцыйныя роты з кулямётамі. Пазней высвятляецца, што насамрэч на станцыі Любань паўсталыя салдаты разрабавалі буфет, але арыштоўваць цара не збіраліся. У 4:50 ночы з 28 лютага на 1 сакавіка цар загадвае завярнуцца назад на Балагое (куды прыбыў у 9:00 1 сакавіка), і адтуль на Пскоў. Паводле шэрага сведчанняў, 1 сакавіка ў 16:00 у Петраградзе пераходзіць на бок рэвалюцыі стрыечнік Мікалая II, вялікі князь {{нп3|Кірыл Уладзіміравіч||ru|Кирилл Владимирович}}, які прывёў да Таўрычнага палаца Гвардзейскі флоцкі экіпаж<ref>[http://www.hrono.ru/libris/lib_s/spirid338.html Спиридович Великая Война и Февральская революция 1914—1917]</ref>. Потым манархісты абвясцілі гэта паклёпам. 1 сакавіка генерал Іваноў прыбывае ў Царскае Сяло і атрымвае звесткі, што збунтавалася царскасельская гвардзейская рота, якая самавольна пайшла ў Петраград. Таксама да Царскага Сяла набліжаліся паўсталыя часткі: цяжкі дывізіён і адзін гвардзейскі батальён запаснога палка. Генерал Іваноў адбывае з Царскага Сяла ў Вырыцу і вырашае агледзець перададзены яму Таруцінскі полк. На станцыі Семрына чыгуначнікі блакуюць яго далейшае перасоўванне. 1 сакавіка ў 15:00 царскі цягнік прыбывае на станцыю Дно, у 19:05 у [[Пскоў]], дзе знаходзіўся штаб войскаў Паўночнага фронту генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|М. У. Рузскага]]. Генерал Рузскі па сваіх палітычных перакананнях лічыў, што самадзяржаўная манархія ў дваццатым стагоддзі з’яўляецца анахранізмам, і недалюбліваў Мікалая II асабіста. Пры прыбыцці царскага цягніка генерал адмовіўся ўладкоўваць звычайную цырымонію сустрэчы цара, і з’явіўся адзін і толькі праз некалькі хвілін. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], на якога без цара ў Стаўцы ляглі абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, 28 лютага атрымвае данясенне ад генерала Хабалава, што ў яго засталося ўсяго 1100 чалавек у верных частках. Пазнаўшы пра пачатак хваляванняў у Маскве, ён 1 сакавіка ў 15:58 тэлеграфуе цару, што «рэвалюцыя, а апошняя немінучая, калі пачнуцца хваляванні ў тыле, азначае сабой ганебнае сканчэнне вайны з усімі цяжкімі для Расіі наступствамі. Армія занадта цесна злучана з жыццём тылу, і з упэўненасцю можна сказаць, што хваляванні ў тыле выклічуць такія ж у арміі. Патрабаваць ад арміі, каб яна спакойна ваявала, калі ў тыле ідзе рэвалюцыя, немагчыма. Цяперашні малады склад арміі і афіцэрскі склад, у асяроддзі якога велічэзны адсотак закліканых з запасу і ўзведзеных у афіцэры з вышэйшых навучальных устаноў, не дае ніякіх падстаў лічыць, што армія не будзе рэагаваць на тое, што будзе адбывацца ў Расіі». Пасля атрымання гэтай тэлеграмы Мікалай II прыняў генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|Рузскага]], які выказаўся за ўвядзенне ў Расіі адказнага перад Думай урада. У 22:20 генерал Аляксееў дасылае Мікалаю II праект меркаванага маніфеста пра ўвядзенне адказнага ўрада<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. У 17:00 — 18:00 у Стаўку паступаюць тэлеграмы пра паўстанне ў Кранштаце. 2 сакавіка ў гадзіну ночы Мікалай II тэлеграфуе генералу Іванову «прашу да майго прыезду і даклада мне ніякіх мер не распачынаць», і даручае Рузскаму інфармаваць Аляксеева і Радзянку пра тое, што ён згодзен на фармаванне адказнага ўрада. Потым Мікалай II сыходзіць у спальны вагон, аднак засынае толькі ў 5:15, адправіўшы генералу Аляксееву тэлеграму «Можна абвясціць пададзены маніфест, пазначыўшы яго Псковам. МІКАЛАЙ»<ref name=telegr/>. 2 сакавіка ў 3:30 ночы Рузскі звязваецца з [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Радзянкам]], і цягам чатырохгадзіннай гутаркі азнаямляецца з абвостраным становішчам, што склалася да таго часу ў Петраградзе. Атрымаўшы запіс гутаркі Рузскага з Радзянкам, Аляксееў 2 сакавіка ў 9:00 загадаў генералу Лукомскаму звязацца з Псковам і неадкладна абудзіць цара, на што атрымаў адказ, што цар толькі нядаўна заснуў, і што на 10:00 прызначаны даклад Рузскага. У 10:45 Рузскі пачаў свой даклад, паведаміўшы Мікалаю II пра гутарку з Радзянкам. У гэты час Рузскі атрымаў тэкст тэлеграмы, разасланай Аляксеевым камандуючым франтамі па пытанні пра пажаданасць адрачэння, і зачытаў яго цару. 2 сакавіка 14:00 — 14:30 пачалі паступаць адказы ад камандуючых франтамі. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] заявіў, што «як вернападданы лічу па абавязку прысягі і па духу прысягі ўкленчана маліць гасудара зрачыся кароны, каб выратаваць Расію і дынастыю»; таксама за адрачэнне выказаліся генералы {{нп3|Аляксей Ярмалаевіч Эверт|Эверт|ru|Эверт, Алексей Ермолаевич}} (Заходні фронт), [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] (Паўднёва-заходні фронт), {{нп3|Уладзімір Віктаравіч Сахараў|Сахараў|ru|Сахаров, Владимир Викторович}} (Румынскі фронт), камандуючы Балтыйскім флотам адмірал {{нп3|Адрыян Іванавіч Непенін|Непенін|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, прытым генерал Сахараў назваў [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]] «разбойнай купкай людзей, якая скарысталася зручнай хвілінай», але «галосячы, змушаны сказаць, што адрачэнне найболей бязбольнае выйсце», а генерал Эверт заўважыў, што «на армію ў дзейным яе складзе пры падаўленні хваляванняў вылічваць нельга… Я прымаю ўсе меры да таго, каб звесткі пра дзейнае становішча спраў у сталіцах не пракрадаліся ў армію, каб ахаваць яе ад несумнеўных хваляванняў. Сродкаў спыніць рэвалюцыю ў сталіцах няма ніякіх». Камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчак]] адказу не паслаў. Паміж 14:00 і 15:00 Рузскі ўвайшоў да цара ў суправаджэнні генералаў [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілава]] і Савіча, узяўшы з сабой тэксты тэлеграм. Мікалай II папрасіў генералаў выказацца; усе яны выказаліся за адрачэнне<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. [[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|250px|Фатаграфія Мікалая Раманава, зробленая пасля яго адрачэння ў сакавіку [[1917]] года і высылкі ў [[Сібір]]{{efn|Фатаграфія без дакладнага датавання, атрымана праз Bain News Service і захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэцы Кангрэса ЗША]] (George Grantham Bain Collection).}}]] Каля 15 гадзін 2 сакавіка цар прыняў рашэнне пра адрачэнне на карысць сына пры рэгенцтве вялікага князя [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]]. У гэты час Рузскаму паведамляюць, што ў Пскоў высунуліся прадстаўнікі Дзяржаўнай Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкоў]] і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгін|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. У 15:10 пра гэта паведамлена Мікалаю II. Прадстаўнікі Думы прыбываюць у царскі цягнік у 21:45. Гучкоў паведаміў Мікалаю II, што існуе небяспека шырання хваляванняў на фронце і што войскі Петраградскага гарнізона перайшлі на бок паўсталых неадкладна, прытым на бок рэвалюцыі, паводле слоў Гучкова, перайшлі рэшткі лаяльных войскаў у Царскім Сяле. Выслухаўшы яго, цар паведамляе, што ўжо прыняў рашэнне зрачыся за сябе і за сына. 2 ([[15 сакавіка|15]]) сакавіка ў 23 гадзіны 40 хвілін (у дакуменце час падпісання быў паказаны царом, як 15 гадзін — час прыняцця рашэння) Мікалай перадаў Гучкову і Шульгіну Маніфест пра адрачэнне, які, у прыватнасці, абвяшчаў: «Наказваем брату нашаму кіраваць справамі дзяржавы ў поўным і непарушным яднанні з прадстаўнікамі народа ў заканадаўчых установах, на тых пачатках, якія будуць імі ўсталяваны, прынясучы ў тым непарушную прысягу»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Гучкоў і Шульгін таксама запатрабавалі ад Мікалая II падпісаць два ўказы: пра прызначэнне князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраўніком урада і вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] вярхоўным галоўнакамандуючым; былы імператар падпісаў указы, паказаўшы ў іх час 14 гадзін<ref>Д. и. н. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref>. Пасля гэтага Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: «Раніцай прыйшоў Рузскі і прачытаў сваю доўгую прамову па апараце з Радзянкам. Паводле яго слоў, становішча ў Петраградзе такое, што зараз міністэрства з Думы быццам нямоглае што-небудзь зрабіць, бо з ім змагаецца сац[ыял]-дэм[акратычная] партыя ў асобе працоўнага камітэта. Трэба маё адрачэнне. Рузскі перадаў гэту прамову ў стаўку, а Аляксееў усім галоўнакамандуючым. Да 2½ г. прыйшлі адказы ад усіх. Сутнасць тая, што ў імя выратавання Расіі і ўтрымання арміі на фронце ў спакоі трэба вырашыцца на гэты крок. Я пагадзіўся. Са стаўкі даслалі праект маніфеста. Увечар з Петраграда прыбылі Гучкоў і Шульгін, з якімі я пагаварыў і перадаў ім падпісаны і перароблены маніфест. У гадзіну ночы з’ехаў з Пскова з цяжкім пачуццём перажытага. Навакол здрада, і баязлівасць, і падман»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Умерана правая маскоўская газета{{efn|Газета «Утро России» выдавалася прадпрымальнікам [[Стараверства|стараверам]] {{нп3|Павел Паўлавіч Рабушынскі|П. П. Рабушынскім|ru|Рябушинский, Павел Павлович}}.}} 4 сакавіка так перадавала словы імператара Гучкову і Шульгіну: «Я ўсё гэта абдумаў, — сказаў ён, — і вырашыў зрачыся. Але зракаюся не ў карысць свайго сына, бо я павінен з’ехаць з Расіі, раз я пакідаю Вярхоўную ўладу. Пакінуць жа ў Расіі сына, якога я вельмі люблю, пакінуць яго на поўную невядомасць я ні ў якім разе не лічу магчымым. Вось чаму я вырашыў перадаць прастол майму брату, вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу»<ref>Цыт. паводле: ''Переговоры с Николаем Вторым.'' // «Утро России». 4 марта 1917, № 61, стр. 1.</ref>. Гучкоў і Шульгін едуць у Петраград 3 сакавіка ў тры гадзіны ночы, загадзя паведаміўшы ўраду тэлеграфам тэкст трох прынятых дакументаў. У 6 раніцы часовы камітэт Дзярждумы звязаўся з вялікім князем Міхаілам, паведаміўшы яму пра адрачэнне ўжо былога імператара ў яго карысць. Падчас сустрэчы раніцай 3 сакавіка з вялікім князем [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілам Аляксандравічам]] Радзянка заяўляе пра тое, што ў выпадку прыняцця ім прастола неадкладна грымне новае паўстанне, і трэба перадаць разгляд пытання пра манархію Устаноўчаму сходу. Яго падтрымвае [[Аляксандр Керанскі|Керанскі]], супраць выступае Мілюкоў, які заявіў, што «ўрад адзін без манарха… з’яўляецца лядачай турой, якая можа ўтапіцца ў акіяне народных хваляванняў; краіне пры такіх умовах можа пагражаць страта любой дзяржаўнасці». Выслухаўшы прадстаўнікоў Думы, вялікі князь запатрабаваў гутаркі з Радзянкам сам-насам, і спытаў, ці можа Дума гарантаваць яго асабістую бяспеку. Выслухаўшы, што не можа, вялікі князь Міхаіл [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|падпісаў маніфест пра адмову ад прастола]]<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 3 сакавіка Мікалай II, пазнаўшы пра адмову вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча ад прастола, запісаў у дзённіку: «Аказваецца, Міша зрокся. Яго маніфест сканчаецца чатыроххвосткай для выбараў праз 6 месяцаў Устаноўчага Сходу. Бог ведае, хто нараіў яго падпісаць такое паскудства! У Петраградзе хваляванні спыніліся — абы так працягвалася далей». Ён складае другі варыянт маніфеста пра адрачэнне, ізноў у карысць сына. Генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] сцвярджаў у сваіх успамінах, што 3 сакавіка ў Магілёве Мікалай заявіў генералу Аляксееву: {{пачатак цытаты}} — Я перадумаў. Прашу вас паслаць гэту тэлеграму ў Петраград. На лістку паперы выразным почыркам васпан пісаў уласнаруч пра сваю згоду на ўступ на пасад сына свайго Аляксея… [[Файл:NII&GKHN.jpg|thumb|250px|Мікалай II і генерал {{нп3|Гусейн Хан Нахічэванскі||ru|Нахичеванский, Гусейн Хан}} (справа ад імператара).]] Аляксееў панёс тэлеграму і не паслаў. Было занадта позна: краіне і арміі абвясцілі ўжо два маніфесты. Тэлеграму гэту Аляксееў, «каб не бянтэжыць розумы», нікому не паказваў, трымаў у сваім паперніку і перадаў мне пад канец мая, пакідаючы вярхоўнае камандаванне<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_05.html Революция и царская семья] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 54.</ref>. {{канец цытаты}} 4 сакавіка камандзір Гвардзейскага кавалерыйскага корпуса адпраўляе ў Стаўку начальніку штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага тэлеграму «Да нас дашлі звесткі пра буйныя падзеі. Прашу Вас не адмовіць зрынуць да ступняў Яго Вялікасці бязмежную адданасць Гвардзейскай кавалерыі і гатовасць памерці за свайго любімага Манарха. [[Гусейн Хан Нахічэванскі|Хан Нахічэванскі]]». У зваротнай тэлеграме Мікалай паведаміў: «Ніколі не сумняваўся ў пачуццях гвардзейскай кавалерыі. Прашу падпарадкавацца Часоваму ўраду. Мікалай»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Паводле іншых звестак, гэта тэлеграма была адпраўлена яшчэ 3 сакавіка, і генерал Аляксееў так і не перадаў яе Мікалаю. Існуе таксама версія, што дадзеная тэлеграма была адпраўлена без ведама хана Нахічэванскага яго начальнікам штаба, генералам баронам {{нп3|Аляксандр Георгіевіч Вінекен|Вінекенам|ru|Винекен, Александр Георгиевич}}. Паводле процілеглай версіі, тэлеграма, наадварот, была адпраўлена ханам Нахічэванскім пасля нарады з камандзірамі частак корпуса. Іншая шырока вядомая тэлеграма падтрымкі была адпраўлена камандзірам 3-га коннага корпуса Румынскага фронту генералам {{нп3|Фёдар Артуравіч Келер|Келерам Ф. А.|ru|Келлер, Фёдор Артурович}} («Трэці конны корпус не верыць, што Ты, Гасудар, самахоць зрокся ад прастола. Загадай, Цар, прыйдзем і абаронім Цябе»). Невядома, ці дайшла гэта тэлеграма да цара, але яна дайшла да камандуючага Румынскім фронтам, які загадаў Келеру здаць камандаванне корпусам пад пагрозай вінавачання ў дзяржаўнай здрадзе<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://rusk.ru/st.php?idar=102622 Маским Воробьёв, Михаил Фомин О Келлере]</ref>. 5 сакавіка вяртаецца генерал Іваноў. 8 сакавіка выканкам Петрасавета, калі стала вядома пра планы цара ад’ехаць у Англію, пастанавіў арыштаваць цара і яго сям’ю, канфіскаваць маёмасць і пазбавіць грамадзянскіх праў. У Царскае Сяло прыбывае новы камандуючы Петраградскай акругай генерал [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]], які арыштаваў імператрыцу і парастаўляў каравулы, у тым ліку для абароны цара ад збунтаванага царскасельскага гарнізона <ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 8 сакавіка цар у Магілёве развітваўся з войскам і выдаў развітальны загад войскам, у якім адпісваў «ваяваць да перамогі» і «падпарадкоўвацца Часоваму ўраду». Генерал Аляксееў перадаў гэты загад у Петраград, аднак Часовы ўрад пад ціскам Петрасавета адмовіўся публікаваць яго<ref name="ReferenceA"/>. {{пачатак цытаты}} У апошні раз звяртаюся да Вас, горача любыя мною войскі. Пасля адрачэння майго за сябе і за сына майго ад прастола Расійскага, улада перададзена Часоваму ўраду, па пачыне Дзяржаўнай Думы паўсталаму. Ды дапаможа яму Бог весці Расію па шляху славы і дастатку. Ды дапаможа Бог і Вам, гераічныя войскі, адстаяць Расію ад злога ворага. У працягу дзвюх з паловай гадоў Вы неслі штогадзіны цяжкую баявую службу, шмат сыходзілі крывёю, шмат зроблена высілкаў, і ўжо блізкая гадзіна, калі Расія, злучаная са сваімі гераічнымі саюзнікамі адным агульным імкненнем да перамогі, зломіць апошні высілак праціўніка. Гэта небывалая вайна павінна быць даведзена да поўнай перамогі. Хто думае пра мір, хто жадае яго — той здраднік Бацькаўшчыны, яе здраднік. Ведаю, што кожны сумленны ваяр так думае. Выконвайце ж Ваш абавязак, бараніце гераічную нашу Вялікую Радзіму, падпарадкоўвайцеся Часоваму ўраду, слухайце Вашых начальнікаў, помніце, што кожнае паслабленне парадку службы толькі на руку ворагу. Цвёрда веру, што не загасла ў Вашых сэрцах бязмежная любоў да нашай Вялікай Радзімы. Ды блаславіць Вас Бог і ды вядзе Вас да перамогі Святы Вялікапакутнік і Пераможац Георгій. 8-га сакавіка 1917 г.<br /> Стаўка. МІКАЛАЙ {{канец цытаты}} Перад ад’ездам Мікалая з Магілёва прадстаўнік Думы ў Стаўцы заяўляе яму, што ён «павінен лічыць сябе як бы арыштаваным». 8 сакавіка Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: {{пачатак цытаты}} Апошні дзень у Магілёве. У 10 г. падпісаў развітальны загад па войсках. У 10½ г. пайшоў у дом дзяжурства, дзе развітаўся з усімі чынамі штаба і кіраванняў. Дома развітваўся з афіцэрамі і казакамі канвою і Зборнага палка — сэрца ў мяне трохі не разарвалася! У 12 гадз. прыехаў да мама́ ў вагон, паснедаў з ёй і яе світай і застаўся сядзець з ёй да 4½ гадзіны. Развітаўся з ёй, Сандро, Сяргеем, Барысам і Алекам. Беднага Нілава не пусцілі са мною. У 4:45 з’ехаў з Магілёва, натоўп людзей выпраўляў. 4 члены Думы падарожнічаюць у маім цягніку! Паехаў на Оршу і Віцебск. Надвор’е марознае і ветранае. Цяжка, хвора і тужліва. {{канец цытаты}} 9 сакавіка ў 11:30 цар прыбыў у Царскае Сяло, як «палкоўнік Раманаў». == Высылка і расстрэл == {{main|Расстрэл царскай сям’і}} З 9 (22) сакавіка па 1 (14) жніўня 1917 года Мікалай II, яго жонка і дзеці жылі пад арыштам у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Александраўскам палацы|ru|Александровский дворец}} Царскага Сяла. [[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|250px|Мікалай Раманаў з дочкамі Вольгай, Анастасіяй і Таццянай у Табольску зімой [[1917]] года<ref>Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[ЗША]].</ref>]] Пад канец сакавіка міністр [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} спрабаваў адправіць Мікалая і яго сям’ю ў [[Вялікабрытанія|Англію]], на апеку [[Георг V|Георга V]]<ref>[http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html Отречение Николая II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=31 сакавіка 2015 }}</ref>, на што была атрымана папярэдняя згода брытанскага боку; але ў красавіку, з прычыны нестабільнай унутрыпалітычнай сітуацыі ў самой Англіі, кароль аддаў перавагу адмовіцца ад такога плана — згодна некаторым сведчанням<ref>Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стар. 210 (спасылка на запісы асабістага сакратара караля Георга лорда Стамфардхама (''Arthur John Bigge'')).</ref>, насуперак парадзе прэм’ер-міністра [[Дэвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]]. І ўсё ж, у 2006 годзе сталі вядомыя некаторыя дакументы<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=12 кастрычніка 2008 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.</ref>, якія паведамлялі пра тое, што аж да мая 1918 года падраздзяленне MI 1 брытанскага ваеннага выведвальнага кіравання ажыццяўляла падрыхтоўку да аперацыі па выратаванні Раманавых, якая так і не была прыведзена ў стадыю практычнага ажыццяўлення<ref>Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.</ref>. З прычыны ўзмацнення рэвалюцыйнага руху і анархіі ў Петраградзе, Часовы ўрад, асцерагаючыся за жыццё арыштантаў, вырашыў перавесці іх углыб Расіі, у [[Табольск]]; ім дазволілі ўзяць з палаца патрэбную мэблю, асабістыя рэчы, а таксама прапанаваць абслуговаму персаналу па жаданні самахоць суправаджаць іх да месца новага размяшчэння і далейшай службы. Напярэдадні ад’езду прыехаў кіраўнік Часовага Урада [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] і прывёз з сабой брата былога імператара — Міхаіла Аляксандравіча (Міхаіл Аляксандравіч быў высланы ў [[Перм]], дзе ў ноч на 13 чэрвеня [[1918]] года быў забіты мясцовымі бальшавіцкімі ўладамі). 1 (14) жніўня 1917 года ў 6 гадзін 10 хвілін склад з членамі імператарскай сям’і і абслугі пад шыльдай «Японская місія Чырвонага Крыжа» адправіўся з Царскага Сяла (з чыгуначнай станцыі Аляксандраўская). 4 (17) жніўня склад прыбыў у [[Цюмень]], далей арыштаваных на параходах «Русь», «Карміцель» і «Цюмень» па рацэ перавезлі ў Табольск. Сям’я Раманавых размясцілася ў адмыслова адрамантаваным да іх прыезду доме губернатара. Сям’і дазволілі хадзіць праз вуліцу і бульвар на набажэнства ў царкву Звеставання. Рэжым аховы тут быў значна лягчэйшы, чым у Царскім Сяле. Сям’я вяла спакойнае, мернае жыццё. [[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|250px|Фрагмент бальшавіцкага агітацыйнага плаката ''Цар, [[Святар|поп]] і [[Кулак (селянін)|кулак]]''<ref>[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg «Царь, поп и кулак».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913014233/http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg |date=13 верасня 2011 }} Плакат. М.: Издательство ВЦИК, 1918.</ref>.]] У пачатку красавіка 1918 года [[Усерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт|Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК)]] санкцыянаваў перавод Раманавых у Маскву дзеля правядзення суда над імі<ref>[http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html Тайные силы Екатеринбургского злодеяния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] NEWSru 28 сентября 2007.</ref>. Пад канец красавіка 1918 года арыштанты былі перавезены ў [[Екацярынбург]], дзе для размяшчэння Раманавых быў рэквізаваны {{нп3|Дом Іпацьева|прыватны дом|ru|Дом Ипатьева}}. Тут жа з імі жылі пяць чалавек абслуговага персаналу: лекар [[Яўгеній Сяргеевіч Боткін|Боткін]], лакей Труп, пакаёвая дзяўчына {{нп3|Ганна Сцяпанаўна Дзямідава|Дзямідава|ru|Демидова, Анна Степановна}}, кухар Харытонаў і кухцік Сяднёў. Мікалай, Аляксандра Фёдараўна, іх дзеці, доктар Боткін і тры чалавекі прыслугі (апроч кухціка Сяднёва) былі забіты з прымяненнем халоднай і агнястрэльнай зброі ў [[Дом Іпацьева|«Доме асаблівага прызначэння»]] — асабняку Іпацьева ў Екацярынбургу ў ноч з [[16 ліпеня|16]] на [[17 ліпеня]] 1918 года<ref name="Rasstr">[http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=1 сакавіка 2017 }} Статья В. М. Лаврова, доктора исторических наук, заместителя директора Института российской истории [[Расійская акадэмія навук|РАН]] // «Огонёк». 2008, № 28.</ref><ref>[[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|Дитерихс М. К.]] [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] ([[1922]]).</ref><ref>[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора НИКОЛАЯ II и членов его семьи]</ref>. == Рэлігійнасць і пагляд на сваю ўладу. Царкоўная палітыка == Протапрэсвітар {{нп3|Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі|ru|Шавельский, Георгий Иванович}}, які быў членам Свяшчэннага Сінода ў перадрэвалюцыйныя гады, знаходзячыся ў [[Белая эміграцыя|эміграцыі]], сведчыў пра «пакорлівую, простую і непасрэдную» рэлігійнасць цара<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005 (напісана ў палове [[1930-я|1930-х]]), стр. 458.</ref>, пра няўхільнае наведванне ім нядзельных і святочных набажэнстваў<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 460.</ref>, пра «шчодрае выліванне многіх дабрадзействаў для Царквы»<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 462.</ref>. Аб яго «шчырэй набожнасці, праяўляную пры кожным набажэнстве», пісаў таксама апазіцыйны палітык пачатку XX стагоддзя [[Віктар Пятровіч Абнінскі|В. П. Абнінскі]]<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора Россіи Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 312.</ref>. Генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]] адзначаў: «Цар удумліва ставіўся да свайго сану памазанца Божага. Трэба было бачыць, з якой увагай ён разглядаў просьбы пра {{нп3|памілаванне||ru|Помилование}} асуджаных на смяротнае пакаранне. <…> Ён успрыняў ад бацькі, якога шанаваў і імкнуўся пераймаць нават у побытавых дробязях, непарушную веру ў вырочнасць сваёй улады. Яго пакліканне выходзіла ад Бога. Ён адказваў за свае дзеянні толькі прад сумленнем і Усявышнім. <…> Цар адказваў прад сумленнем і кіраваўся інтуіцыяю, інстынктам, тым незразумелым, якое цяпер клічуць {{нп3|падсвядомасць|падсвядомасцю|be-x-old|Падсьвядомасьць}} <…>. Ён схіляўся толькі прад стыхійным, ірацыянальным, а часам і адваротным розуму, прад бязважкім, прад сваім, усё нарастальным [[містыцызм]]ам»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 9, 10 (пунктуация источника).</ref>. [[Файл:Tcarskoe Selo Feodorovski sobor 1912 004.jpg|thumb|250px|Прыём Мікалаем II дэпутацыі пасля асвячэння {{нп3|Феодараўскі сабор (Пушкін)|Феодараўскага Гасударава сабора|ru|Феодоровский собор (Пушкин)}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. Фота 1912 года.]] Былы таварышам міністра ўнутраных спраў [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|Уладзімір Гурка]] ў сваім эмігранцкім складанні (1927) падкрэсліваў: {{пачатак цытаты}} «Уяўленне Мікалая II пра межы [[Улада|ўлады]] рускага самадзержца было ва ўсе часы скажонае. <…> Бачачы ў сабе, перадусім, памазанца Божага, ён лічыў кожнае сваё рашэнне законным і па істоце слушным. „Такая мая воля“, — была фраза, што неаднаразова злётала з яго вуснаў і была павінна, паводле яго ўяўлення, спыніць любыя пярэчанні супраць выказанага ім дапушчэння. Regis voluntas suprema lex esto{{efn|„Воля цара ёсць вышэйшы закон“ (''[[Лацінская мова|лат.]]'')}} — вось тая формула, якой ён быў прасякнуты наскрозь. Гэта было не перакананне, гэта была [[рэлігія]]. <…> Ігнараванне [[Права|закона]], непрызнанне ні існых правіл, ні [[Звычай|звычаяў]] было адной з адметных рыс апошняга рускага самадзержца»<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 31, 32—33 (Гурка тлумачыць, што гаворка ідзе пра «дробныя, але рэзка парушаючыя законны парадак факты, як узвядзенне асоб, якія стаяць на грамадзянскай службе, у ваенныя генеральскія чыны» і таму падобнае.)</ref>. {{канец цытаты}} Такім гледжаннем на характар і прыроду сваёй улады, на думку Гуркі, абумаўлялася і ступень прыязнасці імператара да сваіх найбліжэйшых супрацоўнікаў: «Ён разыходзіўся з міністрамі не на глебе нязгод у разуменні парадку кіравання той ці іншай галіной дзяржаўнага ладу, а, толькі таму, калі кіраўнік якога ведамства выяўляў празмерную прыязнасць да грамадскасці, а, асабліва, калі ён не хацеў і не мог прызнаць царскую ўладу ва ўсіх выпадках бязмежнай. <…> У большасці выпадкаў разнадумнасць паміж Царом і яго міністрамі зводзіліся да таго, што міністры баранілі законнасць, а Цар настойваў на сваёй усёмагутнасці. У выніку захоўвалі прыхільнасць Гасудара толькі такія міністры, як [[Мікалай Аляксеевіч Маклакоў|М. А. Маклакоў]] ці [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Шцюрмер]], згодныя для захавання міністэрскіх партфеляў на парушэнне любых законаў». Амерыканскі навуковец Р. Уортман дае наступны аналіз паглядаў Мікалая II на сваю ўладу: {{пачатак цытаты}} «Першая пасля каранавання Мікалая II публічная дэманстрацыя патрыярхальных рытуалаў была распачата ім у 1900 годзе, калі цар рыхтаваўся да Вялікадня, найважнейшага свята праваслаўнага календара. У сакавіку 1900 года імператарская сям’я прыбыла ў Маскву для велікодных урачыстасцей, гэта было першае за 50 гадоў „найвышэйшае“ наведванне горада падчас Вялікадня. Святкаванне было шырока асветлена ў прэсе. Апроч артыкулаў у газетах урад апублікаваў адмысловую справаздачу, якая была разаслана задарма 110 тыс. падпісантам „Сельскага вестуна“, органа Міністэрства ўнутраных спраў. Паралелі з XVII ст. былі наўмысна падкрэслены. Кульмінацыяй усіх дэталёва прадуманых цырымоній было шэсце ў велікодную ноч у храм Хрыста Збавіцеля; імператар у форме Праабражэнскага палка і імператрыца ў белай рускай сукенцы, суправаджаныя высокімі саноўнікамі, выйшлі з Крамлёўскага палаца і накіраваліся да храма. У найвышэйшым рэскрыпце на імя маскоўскага генерала-губернатара вял. кн. [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]] Мікалай пісаў, што знайшоў яднанне са сваім народам і што „ціхая радасць“ напоўніла яго душу. Сустрэча Вялікадня давала яму духоўны мандат: „У малітоўным яднанні з маім народам я пачэрпаю новыя сілы на служэнне Расіі для яе выгоды і славы“. Натхнёны гэтымі падзеямі, Мікалай усё больш прасякаўся ўпэўненасцю ў іерархічным характары сваёй палітычнай улады. Міністр унутраных спраў Д. С. Сіпягін падтрымваў гэту „выяву“ — выява маскоўскага цара, які атрымаў божую санкцыю. Ён пераконваў Мікалая ў тым, што Бог, а не народ уплывае на ход падзей і што цар з’яўляецца выбраннікам божым. Гэта заахвоціла Мікалая і далей не зважаць на рады з боку. Сіпягін, спрабуючы імітаваць патрыярхальныя звычаі і абрады Маскоўскага царства, насіў сукенку XVII ст. і падчас візітаў да цара імкнуўся выконваць абрады маскоўскага двара. Ён перабудаваў абедную залу ў неакласічным будынку свайго міністэрства накшталт Гранавітай Палаты ў Крамлі, зрабіўшы на адной са сцен роспіс, што паказваў [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]] ў 1613 годзе. Ён марыў прыняць цара па маскоўскім абрадзе і з маскоўскай гасціннасцю і, калі Мікалай прыняў яго запрашэнне, распарадзіўся пра тое, каб з Масквы быў дастаўлены „рускі абед“ са многіх страў і цыганскі хор. Самай відовішчнай забаўкай у старым маскоўскім стылі быў касцюмаваны баль у лютым 1903 года. Мікалай разглядаў яго не як звычайны маскарад, але як першы крок да аднаўлення абрадаў і касцюмаў маскоўскага двара. Прыдворныя атрымалі ўказанне з’явіцца на баль у адзеннях XVII ст. „Вельмі хораша выглядала залы, напоўненая старажытнымі рускімі людзьмі“,— запісаў Мікалай у сваім дзённіку. Але прыдворныя разглядалі гэты баль толькі як забаўку»<ref>Уортаман. Николай II и образ самодержавия // История СССР. 1991. № 2. с. 120—121 http://krotov.info/history/20/1900/wartmn.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131005405/http://krotov.info/history/20/1900/wartmn.htm |date=31 студзеня 2013 }}.</ref>. {{канец цытаты}} Пачатак XX стагоддзя ў жыцці Расійскай Царквы, свецкім кіраўніком якой ён быў паводле законаў Расійскай імперыі, адзначылася рухам за рэформы ў царкоўным кіраванні, значная частка [[біскуп]]ата і некаторыя парафіяне выступалі за скліканне ўсерасійскага маёнткавага сабора і магчымае аднаўленне [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярства]] ў Расіі{{efn|У царкоўных і каляцаркоўных колах з 1910-х гг. і дагэтуль існуе легенда пра тое, што ў сакавіку-маі 1905 года на адной з сустрэч з сінадаламі Мікалай II прапанаваў ім аднавіць патрыярства і адначасна разгледзець яго кандыдатуру ў патрыярхі — для чаго ён гатовы быў зрачыся прастола (у карысць цэсарэвіча Аляксея, пры рэгенцтве брата Міхаіла) і пайсці ў манахі. Прапанова была для іерархаў РПЦ гэтак нечаканай, што яны прамаўчалі — фактычна адмовіўшы цару<ref>[http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm Лебедев Л. Великороссия: жизненный путь. РПЦЗ, Санкт-Петербургская и Северо-русская Епархия, 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121220193234/http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm |date=20 снежня 2012 }}</ref><ref>Воспоминания товарища Обер-Прокурора Святейшего Синода князя Н. Д. Жевахова. — СПб., 2007. — С. 839—841</ref><ref>Нилус С. Н. На берегу Божией реки. — М., 2003. — С. 757—761.</ref>. Эти сведения подвергались сомнению как до 1917 года<ref>[http://az.lib.ru/t/tihomirow_l_a/text_0090.shtml Из дневника Л. А. Тихомирова] [Запись от 21 сентября 1916 г.]</ref>, так и в последние годы. Так, в докладе д. и. н. С. Л. Фирсова эта история названа «православным апокрифом»<ref>Фирсов С. Л. Император Николай II как Православный Государь (к вопросу о религиозных взглядах и религиозном восприятии Самодержца) // Ежегодная Богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Богословского института. Материалы. — М., 2000. — С. 187—189.</ref>, но и сегодня есть сторонники истинности такой версии событий<ref>[http://pravaya.ru/govern/391/722?print=1 С. Фомин. Непонятая жертва II]</ref>.}}; у 1905 годзе мелі месца спробы аднавіць аўтакефалію [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай Царквы]] (тады {{нп3|Грузінскі экзархат||ru|Грузинский экзархат}} расійскага Свяшчэннага Сінода). Мікалай II, у прынцыпе, згаджаўся з думкай пра Сабор; але меркаваў яго няўчасным і ў студзені [[1906]] года заснаваў Прадсаборную прысутнасць, а Найвышэйшым наказам ад 28 лютага 1912 года — «пры Найсвяцейшым Сінодзе сталую, надалей да склікання {{нп3|Памесны сабор Праваслаўнай Расійскай Царквы (1917—1918)|сабора|ru|Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)}}, прадсаборную нараду»<ref>«Правительственный вестник», 2 ([[15 сакавіка|15]]) марта 1912, № 50, стр. 4.</ref>. 1 сакавіка 1916 года загадаў, «дабы на будучы час даклады {{нп3|обер-пракурор|обер-пракурора|ru|Обер-прокурор}} Яго імператарскай вялікасці па справах, што тычацца ўнутранага ладу царкоўнага жыцця і сутнасці царкоўнага кіравання, здзяйсняліся пры першым члене Св. Сінода, з мэтай усебаковага кананічнага іх асвятлення»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 5 ([[18 сакавіка|18]]) марта 1916, № 52, стр. 2.</ref>, што віталася ў кансерватыўным друку як «вялікі акт царскага даверу»<ref>''Великий акт доверия.'' // «Московские ведомости», 6 ([[19 сакавіка|19]]) марта 1916, № 54, стр. 1.</ref>. У яго валадаранне было здзейснена беспрэцэдэнтна (для сінадальнага перыяду) вялікі лік [[Кананізацыя|кананізацый]] новых святых, прытым на [[Серафім Сароўскі|кананізацыі найболей вядомага]] — [[Серафім Сароўскі|Серафіма Сароўскага]] ([[1903]]) — ён настаяў насуперак нежаданню обер-пракурора Сінода [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Пабеданосцава]]; таксама былі ўслаўлены: {{нп3|Феадосій Чарнігаўскі||uk|Феодосій Углицький}} ([[1896]]), {{нп3|Ісідар Юр’еўскі||ru|Исидор Юрьевский}} ([[1898]]), {{нп3|Ганна Кашынская||ru|Анна Кашинская}} ([[1909]]){{efn|У 1909 годзе было адноўлена шанаванне Ганны Кашынскай, дэкананізаванай падчас змагання часоў Расколу ў XVII ст. Надалей яна шанавалася толькі неафіцыйна.}}, [[Ефрасіння Полацкая]] ([[1910]]), [[Ефрасін Сіназерскі]] ([[1911]]), {{нп3|Іоасаф (Гарленка)|Іосаф Белгарадскі|ru|Иоасаф (Горленко)}} (1911), [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярх Гермаген]] ([[1913]]), {{нп3|Пітырым (епіскап Тамбоўскі)|Пітырым Тамбоўскі|ru|Питирим (епископ Тамбовский)}} ([[1914]]), {{нп3|Іаан Табольскі||ru|Иоанн Тобольский}} ([[1916]]). Па меры нарастання ў [[1910-я]] ўмяшання Рыгора Распуціна, які дзейнічаў праз імператрыцу і лаяльных яму іерархаў, у сінадальныя справы<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 469—490.</ref>, расла незадаволенасць усёю сінадальнай сістэмай сярод значнай часткі духавенства, якое, у большасці, станоўча паставілася да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення манархіі]] ў сакавіку 1917 года<ref>''Российское духовенство и свержение монархии в 1917 году''. / Сост., пред. и комм. М. А. Бабкин. М., 2006.</ref><ref>[http://www.omolenko.com/publicistic/ptroickii.htm Павел Троицкий. ''Священноначалие РПЦ и самодержавие в марте 1917 г.'']</ref>. == Лад жыцця, звычкі, захапленні == [[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. Горны краявід, 1886 год, папера, акварэль. Подпіс на малюнку: «Нікі. 1886. 22 ліпеня».]] [[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|250px|1912 год. На паляванні ў Спале.]] Насуперак запэўненням савецкай гістарыяграфіі цар не быў у ліку найбольш багатых людзей Расійскай Імперыі. Большую частку часу Мікалай II жыў з сям’ёй у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Аляксандраўскім палацы|ru|Александровский дворец}} (Царскае Сяло) ці Пецяргофе. Улетку адпачываў у Крыме ў [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]]. Для адпачынку таксама штогод здзяйсняў двухтыднёвыя падарожжы па Фінскім заліве і Балтыйскім моры на яхце {{нп3|Штандар (яхта, 1895)|«Штандар»|ru|Штандарт (яхта, 1895)}}. Чытаў як лёгкую забаўляльную літаратуру, так і сур’ёзныя навуковыя працы, часта на гістарычныя тэмы; рускія і замежныя газеты і часопісы. Курыў папяросы. Захапляўся фатаграфіяй, любіў таксама глядзець кінастужкі; фатаграфавалі таксама і ўсе яго дзеці. У [[1900-я]] захапіўся новым тады тыпам транспарта — [[Аўтамабіль|аўтамабілямі]] («у цара ўтварыўся адзін з самых шырокіх аўтамабільных паркаў у Еўропе»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 215.</ref>). Афіцыйны ўрадавы орган друку ў 1913 годзе ў нарысе пра побытавы і сямейны бок жыцця імператара пісаў, у прыватнасці: «Гасудар не любіць так званых свецкіх задавальненняў. Любімай Яго забаўкай з’яўляецца спадчынны запал Рускіх Цароў — [[паляванне]]. Уладкоўваецца яно як у сталых месцах Царскага знаходжання, так і ў асаблівых для таго прыстасаваных месцах — у Спале, блізу [[Скернявіцы|Скернявіц]], у [[Белавежская пушча|Белавежы]]»<ref>''Государь император и его августейшая семья.'' // «Правительственный вестник». 13 ([[26 сакавіка|26]]) марта 1913, № 58, стр. 3.</ref>. У 9 гадоў пачаў весці {{нп3|Дзённік Мікалая II|дзённік|ru|Дневник Николая II}}. У архіве захоўваюцца 50 аб’ёмістых сшыткаў — арыгінал дзённіка за 1882—1918 гады; частка іх была апублікавана<ref>[http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневник Николая II (1894—1916 гг.)]</ref>. Меў звычку на шпацырах займацца адстрэлам [[Шэрая варона|варон]], бяздомных котак і сабак<ref>{{кніга |аўтар= Зимин И. В.|частка= Животные в императорской семье|спасылка частка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/67|загаловак= Детский мир императорских резиденций. Быт монархов и их окружение|спасылка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/|адказны= |выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= Центрполиграф|год= 2010|том= |старонкі= |старонак= 576|серыя= Повседневная жизнь Российского императорского двора|isbn= 978-5-227-02410-7|тыраж= }}</ref>. == Сям’я. Палітычны ўплыў жонкі == {{also|Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|l1=Аляксандра Фёдараўна|Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|l2=Вольга Мікалаеўна|Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|l3=Таццяна Мікалаеўна|Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|l4=Марыя Мікалаеўна|Анастасія Мікалаеўна|Аляксей Мікалаевіч}} Першая ўсвядомленая сустрэча цэсарэвіча Мікалая з будучай жонкай адбылася ў студзені [[1889]] года (другі прыезд [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|прынцэсы Алісы]] у Расію), калі і з’явілася ўзаемная цяга. У тым жа годзе Мікалай прасіў у бацькі дазволу на шлюб з ёю, але атрымаў адмову<ref>Позднышев С. ''Распни его''. Париж. 1952, стр. 9.</ref>. У жніўні 1890 года, у час 3-га візіту Алісы, бацькі Мікалая не дазволілі яму сустрэчы з ёй; адмоўны вынік меў і ліст у тым жа годзе вялікай княгіне Лізавеце Фёдараўне ад англійскай каралевы [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыі]], у якім бабка патэнцыяльнай нявесты зандавала перспектывы шлюбнага саюзу<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 59—60.</ref>. І ўсё ж, з прычыны пагаршэння здароўя Аляксандра III і настойлівасці цэсарэвіча, яму было дазволена бацькам зрабіць афіцыйную прапанову прынцэсе Алісе і 2 красавіка Мікалай у суправаджэнні дзядзькаў адправіўся ў Кобург, куды і прыбыў 4 красавіка. Сюды ж прыехалі каралева Вікторыя і германскі імператар Вільгельм II. 5 красавіка цэсарэвіч зрабіў прапанову прынцэсе Алісе, аднак яна вагалася з-за пытання змены веравызнання. Аднак праз тры дні пасля сямейнага савета са сваякамі (каралева Вікторыя, сястра Лізавета Фёдараўна) прынцэса дала сваю згоду на шлюб і 8 красавіка (ст. ст.) 1894 гады ў [[Кобург]]у на вяселлі герцага Гесенскага {{нп3|Эрнст Людвіг (вялікі герцаг Гесенскі)|Эрнста-Людвіга|ru|Эрнст Людвиг (великий герцог Гессенский)}} (брат Алісы) і прынцэсы Эдынбургскай {{нп3|Вікторыя Фёдараўна|Вікторыі-Мелеты|ru|Виктория Фёдоровна}} (дачка герцага {{нп3|Альфрэд Саксен-Кобург-Гоцкі|Альфрэда|ru|Альфред Саксен-Кобург-Готский}} і {{нп3|Марыя Аляксандраўна (вялікая княжна)|Марыі Аляксандраўны|ru|Мария Александровна (великая княжна)}}) адбыліся іх {{нп3|змовіны|змовіны|ru|Обручение}}, абвешчаныя ў Расіі простым газетным апавяшчэннем<ref>«Правительственный вестник», 10 ([[22 красавіка|22]]) апреля 1894, № 79, стр. 1.</ref>. У дзённіку Мікалай назваў гэты дзень «Цудоўным і незабыўным у маім жыцці». [[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч і прынцэса Аліса Гесенская пасля змовін ([[Кобург]], красавік [[1894]] года).]] 14 лістапада [[1894]] года ў палацавай царкве [[Зімовы палац|Зімовага палаца]] адбыўся [[Царкоўны шлюб|шлюб]] Мікалая II з нямецкай прынцэсай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Алісай Гесенскай]], якая прыняла пасля {{нп3|Памазанне|памазання|be-x-old|Канфірмацыя}} (здзейснена 21 кастрычніка 1894 года ў Лівадыі) імя Аляксандры Фёдараўны. Маладыя спачатку пасяліліся ў Анічкавым палацы каля імператрыцы Марыі Фёдараўны, аднак увесну 1895 года пераехалі ў Царскае Сяло, а восенню ў Зімовы палац у свае пакоі. У ліпені-верасні 1896 года, пасля каранавання, Мікалай і Аляксандра Фёдараўна здзейснілі вялікае еўрапейскае турнэ ў якасці царскай пары і наведалі з візітамі аўстрыйскага імператара, германскага кайзера, дацкага караля і брытанскую каралеву. Завяршылася вандраванне візітам у Парыж і адпачынкам на радзіме імператрыцы ў Дармштаце. У наступныя гады ў царскай пары нарадзіліся чатыры дачкі — [[Вольга Мікалаеўна|Вольга]] (3 лістапада [[1895]]), [[Таццяна Мікалаеўна|Таццяна]] (29 мая [[1897]]), [[Марыя Мікалаеўна|Марыя]] (14 чэрвеня [[1899]]) і [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасія]] (5 чэрвеня [[1901]]). Вялікія княжны для пазначэння саміх сябе ў дзённіках і ліставанні скарысталі абрэвіятуру «ОТМА», складзеную па першых літарах іх імёнаў, наступных у парадку нараджэння ({{comment|Вольга — Таццяна — Марыя — Анастасія|Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия}})<ref name="alexp">alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''</ref>. 30 ліпеня ([[12 жніўня]]) [[1904]] года ў [[Пецяргоф]]е з’явілася пятае дзіцё і адзіны сын — цэсарэвіч [[Аляксей Мікалаевіч]]. Захавалася ўсё ліставанне Аляксандры Фёдараўны з Мікалаем II (на англійскай мове); згублены толькі адзін ліст Аляксандры Фёдараўны, усе яе лісты нумараваны самой імператрыцай; выдадзены ў Берліне ў [[1922]] годзе<ref>''Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II''. Перевод с английского В. Д. Набокова. — Берлин: Книгоиздательство «Слово», 1922.</ref><ref>Переписка Николая и Александры Романовых, Т. I—V, М.—Л., 1926—1927.</ref>. [[Урадаўнічы сенат|Сенатар]] [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|У. І. Гурка]] адносіў вытокі ўмяшання Аляксандры ў справы дзяржаўнага кіравання да пачатку 1905 года, калі цар знаходзіўся ў асабліва складаным палітычным становішчы, — калі ён пачаў перадаваць на яе прагляд дзяржаўныя акты, якія выдаваліся ім<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 76.</ref>; Гурка лічыў: «Калі гасудар, за адсутнасці ў яго патрэбнай унутранай моцы, не валодаў належнай для кіраўніка ўладарнасцю, то імператрыца, наадварот, была ўся выткана з уладарнасці, што абапіралася ў яе да таго ж на ўласцівую ёй саманадзейнасць». Пра ролю імператрыцы ў развіцці рэвалюцыйнай сітуацыі ў Расіі апошніх гадоў манархіі пісаў ва ўспамінах генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: {{пачатак цытаты}} «Разнастайныя варыянты па нагодзе [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|распуцінскага]] ўплыву пракрадаліся на фронт, і цэнзура збірала на гэту тэму вялізны матэрыял нават у салдацкіх лістах з дзейнай арміі. Але найболей узрушальнае ўражанне вырабіла фатальнае слова: — Здрада. Яно адносілася да імператрыцы. У арміі гучна, не саромеючыся ні месцам, ні часам, ішлі гутаркі пра настойлівую вымогу імператрыцай сепаратнага міру, пра здраду яе ў дачыненні фельдмаршала [[Гарацыа Герберт Кітчэнер|Кітчэнера]], пра падарожжа якога яна, нібы, паведаміла немцам, і г. д. Перажываючы памяццю мінуўшчыну, улічваючы то ўражанне, якое зрабіла ў арміі чутка пра здраду імператрыцы, я лічу, што гэта акалічнасць згуляла велізарную ролю ў настроі арміі, у дачыненні яе і да дынастыі, і да рэвалюцыі. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], якому я задаў гэта пакутлівае пытанне вясною 1917 года, адказаў мне неяк няпэўна і нехаця: — Пры разборы папер імператрыцы знайшлі ў яе карту з падрабязным пазначэннем армій усяго фронту, якая выраблялася толькі ў двух асобніках — для мяне і для гасудара. Гэта вырабіла на мяне гнятлівае ўражанне. Ці мала хто мог скарыстацца ёю… Больш ні слова. Змяніў гутарку… Гісторыя высветліць, без сумневу, той вылучна адмоўны ўплыў, якое аказвала імператрыца Аляксандра Фёдараўна на кіраванне расійскай дзяржавай у перыяд, што папярэднічаў рэвалюцыі. Што ж тычыцца пытання пра „здраду“, то гэтая няшчасная чутка не была пацверджана ніводным фактам, і пазней была аспрэчана расследаваннем адмыслова прызначанай [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] камісіі Мураўёва, з удзелам прадстаўнікоў ад Савета р.[абочых] і с.[алдацкіх] дэпутатаў»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 17—18.</ref>. {{канец цытаты}} == Ацэнкі сучаснікаў == Расійскі гісторык {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|А. М. Баханаў|ru|Боханов, Александр Николаевич}} расцэньвае як вельмі дакладнае наступнае апісанне маральнага аблічча і манер паводзін апошняга рускага цара фрэйлінай баранэсай {{нп3|Сафія Карлаўна Буксгеўдэн|С. К. Буксгеўдэн|ru|Буксгевден, София Карловна}}<ref>''[[Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|Боханов А. Н.]]'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7, стр. 16</ref>: {{пачатак цытаты}} Просты ў звароце, без любой афектацыі, Ён меў прыроджаную годнасць, якая ніколі не дазваляла забываць, хто Ён. Разам з тым Мікалай II меў злёгку сентыментальны, вельмі сумленны і часам вельмі прастадушны светапогляд старажытнага рускага двараніна… Ён містычна ставіўся да Свайго абавязку, але і быў спагадны да чалавечых слабасцей і валодаў прыроджанай сімпатыяй да простых людзей — асабліва да сялян. Затое Ён ніколі не дараваў тое, што зваў «цёмнымі грашовымі справамі» {{канец цытаты}} Былы Старшынёй Савета міністраў граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], у звязку з крытычнай сітуацыяй напярэдадні выдання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфеста 17 кастрычніка]] 1905 года, калі абмяркоўвалася магчымасць увядзення ш краіне [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], пісаў у сваіх запісах-успамінах: {{пачатак цытаты}} Інакш я сабе не магу вытлумачыць, чаму гасудар не вырашыўся на дыктатуру, бо ён, як слабы чалавек, больш усяго верыць у фізічную сілу (іншых, вядома), то бок сілу, што яго бароніць і знішчае ўсіх яго сапраўдных і падазраваных <…> ворагаў, прытым, вядома, ворагі існага неабмежаванага, самаадвольнага і [[Прыгоннае права|прыгонніцкага]] рэжыму, паводле яго пераканання, ёсць і яго ворагі<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. II, стр. 27 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Генерал {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|А. Ф. Рэдзігер|ru|Редигер, Александр Фёдорович}} (як {{нп3|Ваеннае міністэрства Расійскай імперыі|ваенны міністр|ru|Военное министерство Российской империи}} у [[1905]]—[[1909]], двойчы на тыдзень меў асабісты даклад гасудару) у сваіх успамінах ([[1917]]—[[1918]]) пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Да пачатку даклада гасудар заўсёды казаў пра нешта старонняе; калі не было іншай тэмы, то пра надвор’е, пра свой шпацыр, пра спробавую порцыю, якая яму штодня падавалася перад дакладамі, то з {{нп3|Уласны Яго Імператарскай Вялікасці Канвой|Канвою|ru|Собственный Его Императорского Величества Конвой}}, то з {{нп3|Зборна-Казачы лейб-гвардыі полк|Зборнага палка|ru|Сводно-Казачий лейб-гвардии полк}}. Ён вельмі любіў гэтыя варэнні і аднойчы сказаў мне, што толькі што спрабаваў ячны суп, якога не можа дамагчыся ў сябе: Кюба (яго кухар) кажа, што такога навару можна дамагчыся толькі, хто гатуе на сотню людзей <…> Пра прызначэнне старэйшых начальнікаў гасудар лічыў сваім абавязкам ведаць. У яго была дзіўная памяць. Ён ведаў масу асоб, што служылі ў Гвардыі ці калісьці ім бачаныя, помніў баявыя вычыны асобных асоб і ваенных частак, ведаў часткі, што бунтавалі і засталіся вернымі падчас хваляванняў, ведаў нумар і назву кожнага палка, склад кожнай дывізіі і корпуса, месцы размшчэння многіх частак… Ён мне казаў, што ў рэдкіх выпадках бяссоння ён пачынае пералічваць у памяці паліцы па парадку нумароў і звычайна засынае, дойдучы да рэзервовых частак, якія ведае не так цвёрда. <…> Каб ведаць жыццё ў палках, ён штодня чытаў загады па [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскаму палку]] і вытлумачыў мне, што чытае іх штодня, бо варта толькі прапусціць некалькі дзён, як распесцішся і перастанеш іх чытаць. <…> Ён любіў апранацца лёгка і казаў мне, што інакш пацее, асабліва, калі нярвовы. Спачатку ён ахвотна насіў дома белую тужурку марскога фасону, а потым, калі стралкам імператара вярнулі старую форму з малінавымі шаўковымі кашулямі, ён дома амаль заўсёды насіў яе, прытым у летнюю спякоту — проста на голым целе. <…> Нягледзячы на цяжкія дні, якія выпадалі на яго лёс, ён ніколі не губляў самавалодання, заўсёды заставаўся роўным і ветлівым, аднолькава руплівым працаўніком. Ён мне казаў, што ён аптыміст, і сапраўды, ён нават у цяжкія хвіліны захоўваў веру ў будучыню, у моц і веліч Расіі. Заўсёды зычлівы і пяшчотны, ён вырабляў чароўнае ўражанне. Яго няздольнасць адмовіць каму-небудзь у просьбе, асабліва калі яна ішла ад заслужанай асобы і была колькі-небудзь выканальная, часам замінала справе і ставіла ў цяжкае становішча міністра, якому даводзілася быць строгім і абнаўляць камандны склад арміі, але разам з тым павялічвала чароўнасць яго асобы. Валадаранне яго было няўдалым і прытым — па яго ўласнай віне. Яго недахопы на вачах ва ўсіх, яны бачны і з гэтых маіх успамінаў. Вартасці ж яго лёгка забываюцца, бо яны былі бачны толькі асобам, якія бачылі яго блізка, і я лічу сваім абавязкам іх адзначыць, тым больш, што я і дагэтуль успамінаю пра яго з самым цёплым пачуццём і шчырым шкадаваннем<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html Глава седьмая] // [[Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|Редигер А. Ф.]] ''История моей жизни'', стр. 545, 547, 548—549.</ref>. {{канец цытаты}} Протапрэсвітар ваеннага і марскога духавенства [[Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі]], які меў цесныя зносіны з царом у апошнія месяцы перад рэвалюцыяй, у сваім даследаванні, напісаным у [[Белая эміграцыя|эміграцыі]] ў [[1930-я]], пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Пазнаваць жа сапраўднае, без прыкрас, жыццё царам зусім нялёгка, бо яны адгароджаны высокай сцяной ад людзей і жыцця. А імператар Мікалай II штучнай надбудовай яшчэ вышэй падняў гэту сцяну. Гэта было самай характэрнай асаблівасцю яго душэўнага склада і яго царскага дзейнічання. Гэта адбылося апроч яго волі, дзякуючы яго манеры звароту са сваімі падданкамі. <…> Аднойчы ён сказаў Міністру замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонаву]]: «Я імкнуся ні над чым сур’ёзна не задумвацца, — інакш я даўно быў бы ў труне». <…> Свайго суразмоўцу ён ставіў у строга вызначаныя рамкі. Гутарка пачыналася вылучна апалітычна. Гасудар выяўляў вялікую ўвагу і цікавасць да асобы суразмоўцы: да этапаў яго службы, да вычынаў і заслуг <…> Але толькі суразмоўцу выходзіў з гэтых рамак — кранаў якіх-небудзь хвароб бягучага жыцця, як гасудар адразу змяняў ці проста спыняў гутарку<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 464—465 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Сенатар [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка, 1862|Уладзімір Гурка]] пісаў у эміграцыі: {{пачатак цытаты}} Грамадскае асяроддзе, што было па сэрцы Мікалаю II, дзе ён, па ўласным прызнанні, адпачываў душой, было асяроддзе гвардзейскіх афіцэраў, з прычыны чаго ён так ахвотна прымаў запрашэнні ў афіцэрскія сходы найболей знаёмых яму па іх асабовым складзе гвардзейскіх палкоў і, здаралася, праседжваў на іх да раніцы. <…> Прыцягвалі яго афіцэрскія сходы натуральнасцю, адсутнасцю цяжкага прыдворнага этыкету <…> шмат у чым Гасудар да пажылога веку захаваў дзіцячыя густы і схільнасці<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 8—9.</ref>. {{канец цытаты}} Многія сучаснікі адзначалі слабасць характару Мікалая II, сярод іх былі, прыкладам, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]]<ref>Витте С. Ю. Воспоминания. М., 1960. Т.2. С. 280.</ref>, [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|А. П. Ізвольскі]]<ref>Извольский А. П. Воспоминания. Мн., 2003. С. 214.</ref>, яго жонка, [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]], якая ў лістах нярэдка заклікала яго быць цвёрдым, цвёрдым, валявым<ref>Переписка Николая и Александры Романовых, т. III—V. М.-Л., 1926—1927.</ref>. Настаўнік цэсарэвіча Аляксея [[П’ер Жыльяр]], які неадлучна знаходзіўся пры сям’і Раманавых з канца 1905 па май 1918 года, казаў: {{пачатак цытаты}} Заданне, якое выпала на яго долю, было занадта цяжкім, яно перавышала яго сілы. Ён сам гэта адчуваў. Гэта і было прычынай яго слабасці ў адносінах да гасударыні. Таму ён урэшце стаў усё больш падпарадкоўвацца яе ўплыву. {{канец цытаты}} Прэзідэнт [[Трэцяя французская рэспубліка|Французскай Рэспублікі]] [[Эміль Лубэ]] быў процілеглай думкі і ў інтэрв’ю венскай газеце ''Neue Freie Pressa'' у 1910 годзе казаў пра Мікалая II наступнае<ref name="russian-inok.org">{{Cite web |url=http://www.russian-inok.org/books/nikolay2.html#local15 |title=Е. Е. Алферьев. Император Николай II как человек сильной воли. — Свято-Троицкий Монастырь, Джорданвилль, N.I., 1983 |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924092852/http://www.russian-inok.org/books/nikolay2.html#local15 |url-status=dead }}</ref>: {{пачатак цытаты}} Пра рускага Імператара кажуць, што ён даступны розным уплывам. Гэта глыбока няслушна. Рускі Імператар сам праводзіць свае ідэі. Ён бароніць іх са сталасцю і вялікай сілай. {{канец цытаты}} Вядомы рускі гісторык С. С. Ольдэнбург (1888—1940) пісаў<ref name="oldenburgss">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I, с. 17, 86-87)</ref>: {{пачатак цытаты}} Гасудар меў таксама зацятую і нястомную волю ў здзяйненні сваіх планаў. Ён не забываў іх, увесь час да іх вяртаўся, і часцяком урэшце дамагаўся свайго. Іншая думка была шырока пашырана таму, што ў Гасудара, па-над жалезнай рукой, была аксамітавая пальчатка. …Мяккасць звароту, ветлівасць, адсутнасць ці прынамсі вельмі рэдкая праява рэзкасці — тая абалонка, якая хавала волю Гасудара ад позірку неазнаёмленых — стварыла яму ў шырокіх пластах краіны рэпутацыю зычлівага, але слабога кіраўніка, які лёгка паддаецца разнастайным, часта супярэчлівым, намовам. …Тым часам, такое ўяўленне было бясконца далёка ад праўды; вонкавую абалонку прымалі за існасць. Імператар Мікалай II, які ўважліва выслухваў самыя розныя думкі, урэшце паступаў адпаведна свайму меркаванню, у адпаведнасці з тымі высновамі, якія склаліся ў яго розуме, часта — проста насуперак з даванымі яму радамі. …Але дарма шукалі яўных або таемных натхніцеляў рашэнняў Гасудара. Ніхто не хаваўся «за кулісамі». Можна сказаць, што Імператар Мікалай II сам быў галоўным «закулісным уплывам» свайго валадарання. {{канец цытаты}} [[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|250px|right|Мікалай чытае газету «[[Санкт-Петербургские ведомости|C.-Петербургскія Вѣдомости]]», Царскае Сяло, фота 1902 года.]] Вядомыя і многія яркія прыклады праявы сілы волі Мікалая II<ref name="russian-inok.org"/>. Хоць гэта кніга Е. Е. Алфер’ева і адносіцца да апалагетычных, шэраг прыведзеных ім прыкладаў праявы Мікалаем II моцнай волі немагчыма адмаўляць: * Яго ініцыятыва і настойлівасць у справе склікання ў 1899 годзе Гаагскай Мірнай Канферэнцыі, нягледзячы на выточны скепсіс і нават сарказм некаторых еўрапейскіх лідараў<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I — С. 46-50</ref>. * Заключэнне Портсмуцкага міру (1905 г.) на выгадных для Расіі ўмовах, насуперак выточнаму скептыцызму С. Ю. Вітэ ў дасяжнасці гэтай мэты<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I. — С. 134, 136—137</ref>. * Прыняцце наважных мер да спынення тэрору і аднаўлення парадку ў 1905—1907 гг. * Сталая падтрымка дзейнасці і рэформаў П. А. Сталыпіна, насуперак супраціву Думы і лідараў апазіцыі<ref>Столыпин П. А. Переписка. — М.: Росспэн, 2004</ref><ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II</ref>. * Знішчэнне ў 1912 годзе пагрозы ўзнікнення еўрапейскай вайны, насуперак пазіцыі «каршакоў» ва ўрадзе і ў блізкім асяроддзі<ref name=hrono.ru/> (с. 125—126). * Асабістая заслуга ў справе змагання з алкагалізмам і выкараненні п’янства — «Сухі закон» 1914 года, насуперак думцы скептыкаў (у тым ліку прэм’ера У. М. Какоўцава) даў выдатныя вынікі і не падарваў бюджэт краіны<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II, (с. 538, 548)</ref>. * Прыняцце на сябе Вярхоўнага Камандавання ва ўмовах ваеннай катастрофы вясны-лета 1915 года — насуперак усеагульнай думцы і неапраўданым боязям. (у тым ліку амаль усяго блізкага асяроддзя). Хуткае аднаўленне ваеннага становішча, пераадоленне «снараднага голаду»<ref>(В. Криворотов. На страшном пути до Уральской Голгофы. Мадрид, 1975. С. 8 и послед.)</ref><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228">Winston Churchill. The World Crisis 1916—1918. Vol. 1 N.Y. 1927. P. 227—228</ref><ref name="ReferenceC">История России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ. 2010. с. 386</ref>. Уінстан Чэрчыль (ваенны міністр Брытаніі ў гады Першай сусветнай вайны) пісаў па яе сканчэнні пра сітуацыю ў Расіі да сакавіка 1917 года<ref name="russian-inok.org"/><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/><ref name="ReferenceC"/>: {{пачатак цытаты}} У сакавіку Цар быў на прастоле; Расійская імперыя і руская армія трымаліся, фронт быў забяспечаны і перамога бясспрэчная. …Згодна павярхоўнай модзе нашага часу, Царскі лад прынята трактаваць, як сляпую, прагнілую, ні на што не здольную тыранію. Але разбор трыццаці месяцаў вайны з Германіяй і Аўстрыяй павінен бы выправіць гэтыя легкаважныя ўяўленні. Сілу Расійскай імперыі мы можам памераць па ўдарах, якія яна вытрывала, па бедствах, якія яна перажыла, па невычэрпных сілах, якія яна развіла, і па аднаўленні сіл, на якое яна аказалася здольная. …Чаму адмаўляць Мікалаю II у гэтым суровым выпрабаванні?… Чаму не ўшанаваць яму за гэта гонар? Самаадданы парыў рускіх войскаў, які выратаваў Парыж у 1914 годзе; пераадоленне пакутлівага снараднага адступлення; павольнае аднаўленне сіл; брусілаўскія перамогі; уступленне Расіі ў кампанію 1917 года непераможнай, мацнейшай, чым калі-небудзь; хіба ва ўсім гэтым не было яго долі?<ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/> {{канец цытаты}} == Радавод == Два прапрадзеды Мікалая II былі роднымі братамі: [[Фрыдрых Гесен-Касельскі]] і [[Карл Гесен-Касельскі]], а дзве прапрабабулькі — стрыечкамі: [[Амалія Гесен-Дармштацкая]] і [[Луіза Гесен-Дармштацкая]]. == Ваенныя чыны і званні == * [[Прапаршчык]] гвардыі (Выс. пр. 6.12.1875) * [[Падпаручнік]] гвардыі (Выс. пр. 6.05.1880) * Прыняў прысягу, уступіў на дзейную службу (Выс. пр. 6.05.1884) * [[Паручнік]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1884) * [[Штабс-капітан]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1887) * [[Флігель-ад’ютант]] (Выс. пр. 6.05.1889) * [[Капітан]] гвардыі (Выс. пр. 21.04.1891) * [[Палкоўнік]] (Выс. пр. 6.08.1892) * [[Фельдмаршал]] англійскай арміі (18.12.1915) == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Андрэя Першазваннага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-ы ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 1 ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4 ст. (30.08.1890) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4 ст. (25.10.1915) Замежныя (найвышэйшыя ступені): * [[Ордэн Вендскай кароны]] (Мекленбург-Шверын) (09.01.1879) * [[Ордэн Нідэрландскага льва]] (15.03.1881) * [[Ордэн Заслуг герцага Пятра-Фрыдрыха-Людвіга]] (Ольдэнбург) (15.04.1881) * [[Ордэн Узыходнага сонца]] (Японія) (04.09.1882) * [[Ордэн Вернасці, Бадэн|Ордэн вернасці]] (Бадэн) (15.05.1883) * [[Ордэн Залатога руна]] (Іспанія) (15.05.1883) * [[Ордэн Хрыста]] (Партугалія) (15.05.1883) * [[:de:Hausorden vom Weißen Falken|Ордэн Белага сокала]] (Саксен-Веймар) (15.05.1883) * [[Ордэн Серафімаў]] (Швецыя) (19.05.1883) * [[Ордэн Людвіга Гесенскага|Ордэн Людвіга]] (Гесен-Дармштат) (02.05.1884) * [[Ордэн Святога Стэфана]] вялікі крыж (Аўстра-Венгрыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Губерта]] (Баварыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Леапольда I|Ордэн Леапольда]] (Бельгія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Аляксандра]] (Балгарыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Вюртэмбергскай кароны]] (06.05.1884) * [[Ордэн Збавіцеля]] (Грэцыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Слана]] (Данія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай]] ([[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімскі Патрыярхат]]) (06.05.1884) * [[Ордэн Звеставання]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Італьянскай кароны]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Чорнага арла]] (Германская імперыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Зоркі Румыніі]] (06.05.1884) * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] (06.05.1884) * [[Асману, ордэн|Ордэн Асману]] (Асманская імперыя) (28.07.1884) * Партрэт персідскага шаха (28.07.1884) * [[Ордэн Паўднёвага Крыжа]] (Бразілія) (19.09.1884) * [[Ордэн Шляхетнай Бухары]] (02.11.1885), з дыяментавымі знакамі (27.02.1889) * [[Ордэн Каралеўскага дому Чакры]] (Сіям) (08.03.1891) * [[Ордэн Кароны дзяржавы Бухары]] з дыяментавымі знакамі (21.11.1893) * [[Ордэн Саламона|Ордэн Пячаткі Саламона]] 1 ст. (Эфіопія) (30.06.1895) * [[Ордэн Падвойнага Цмока]], абсыпаны дыяментамі (Кітай) (22.04.1896) * [[Ордэн Іскандэр-Саіс|Ордэн Сонца Аляксандра]] (Бухарскі эмірат) (18.05.1898) * [[Ордэн Лазні]] (Брытанія) * [[Ордэн Падвязкі]] (Брытанія) * [[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн]] (Брытанія)(1904) * [[:en:Order of Carol I|Ордэн Карла I]] (Румынія) (15.06.1906) * Ланцуг да [[Ордэн Серафімаў|Ордэна Серафімаў]] (Швецыя) (12.05.1908) * [[Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»]] (Балгарыя) (10.02.1910)<ref>[http://ruskline.ru/analitika/2012/08/27/neoslavistskoe_dvizhenie/ Визиты славянских Монархов в Россию (1909—1911 гг.)]</ref> * [[Ордэн Каштоўнага жазла]] (Манголія) (1913)<ref>{{Cite web |url=http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |title=Монгол улсын одон медаль, тэмдэгний үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжлөөс |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502164648/http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |archivedate=2 мая 2021 |url-status=dead }}</ref> == Пасля смерці == === Ацэнка ў рускай эміграцыі === У прадмове да сваіх мемуараў, генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]], былы цягам шэрага гадоў у блізкім асяроддзі імператара, пісаў у пачатку [[1930-я|1930-х]]: «Гасудар Мікалай II, Яго сям’я і Яго асяроддзе з’яўляліся ледзь не адзіным аб’ектам вінавачання для многіх колаў, што ўяўлялі рускую грамадскую думку дарэвалюцыйнай эпохі. Пасля катастрафічнага развалу нашай бацькаўшчыны вінавачанні засяродзіліся амаль вылучна на Гасудары»<ref>''Предисловие'' // Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 1.</ref>. Генерал Масолаў адводзіў асаблівую ролю ў агідзе грамадства{{efn|Пад «грамадствам» ён мае на ўвазе прыдворны і кіравальны клас імперыі.}} ад імператарскай сям’і і ад прастола зусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне: «звада паміж грамадствам і дваром <…> гэтак абвастрылася, што і грамадства, замест таго, каб па ўкаранелых сваіх манархічных паглядах падтрымваць трон, ад яго адвярнулася і з сапраўдным зларадствам глядзела на яго крушэнне»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 26.</ref>. [[Файл:UkkelOrthodKerk.jpg|thumb|250px|Храм-помнік «у імя справядлівага {{нп3|Іоў|Іова Шматпакутнага|ru|Иов}}, у памяць Цара-Пакутніка Мікалая II і ўсіх рускіх людзей, багаборніцкай уладай у закалоце забітых» ([[1936]]—[[1950]]) у [[брусель]]скім раёне Уккел. Асвячоны [[1 кастрычніка]] [[1950]] года першаіерархам РПЦЗ {{нп3|Анастасій (Грыбаноўскі)|Анастасіям (Грыбаноўскім)|ru|Анастасий (Грибановский)}}.]] З пачатку [[1920-я|1920-х]] манархічнымі коламі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] выдаваліся складанні пра апошняга цара, якія мелі апалагетычны (пазней таксама і [[Агіяграфія|агіяграфічны]]) характар і прапагандысцкую скіраванасць; найболей вядомым сярод такіх з’явілася даследаванне прафесара [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|С. С. Ольдэнбурга]], якое выйшла ў 2-х тамах у Бялградзе (1939) і [[Мюнхен]]е ([[1949]]) адпаведна. Адна з апошніх высноў Ольдэнбурга абвяшчала: «Самым цяжкім і самым забытым вычынам Імператара Мікалая II-га было тое, што Ён, пры неверагодна цяжкіх умовах, давёў Расію да парога перамогі: Яго праціўнікі не далі ёй пераступіць праз гэты парог»<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Мюнхен, 1949, Т. II, стр. 254 (капитализация букв источника).</ref>. === Афіцыйная ацэнка ў СССР === Артыкул пра яго ў [[ВСЭ|Вялікай савецкай энцыклапедыі]] (выданне 1-е, [[1939]] год): «Мікалай II быў гэтак жа абмежаваны і невуцкі, як яго бацька. <…> Уласцівыя Мікалаю II рысы тупога, недалёкага, недаверлівага і самалюбнага дэспата ў перыяд яго знаходжання на пасадзе атрымалі асабліва яркі выраз. <…> Разумовае ўбоства і маральнае раскладанне прыдворных колаў дасягнулі крайніх меж. Рэжым гніў на кораню <…> Да апошняй хвіліны Мікалай II заставаўся тым, чым быў — тупым самадзержцам, няздольным зразумець ні атачальнага становішча, ні нават сваёй выгады. <…> Ён рыхтаваўся ісці паходам на Петраград, каб у крыві патапіць рэвалюцыйны рух, і разам з набліжанымі да яго генераламі абмяркоўваў план здрады»<ref>[[ВСЭ]], изд 1-е, Т. 42-й, 1939, стб. 133—137.</ref>. У. І. Ленін у публічных выступах і артыкулах нідзе не даваў сваёй характарыстыкі Мікалая II як асобы, найболей шырока вядомая яго палітычная характарыстыка імператара як «першага абшарніка». Другі па ўплыве правадыр [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Л. Д. Троцкі]], наадварот, у 1913 годзе напісаў артыкул пра Мікалая II<ref>{{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|title=Л. Троцкий. Николай II|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521065155/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|archivedate=21 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Большасць пазнейшых ([[Вялікая Айчынная вайна|паваенных]]) савецкіх гістарыяграфічных публікацый, прызначаных для шырокага кола, у апісанні гісторыі Расіі ў перыяд валадаранні Мікалая II імкнуліся, наколькі можна, унікаць згадвання пра яго як пра чалавека і асобу: так, «Дапаможнік па гісторыі СССР для рыхтавальных аддзяленняў ВНУ» ([[1979]] год)<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 336—418 («Раздел IV „Россия в эпоху империализма“»).</ref> на 82-х старонках тэксту (без ілюстрацый), якія выкладаюць сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Расійскай імперыі ў дадзены перыяд, згадвае імя імператара, які стаяў на чале дзяржавы ў апісваны час, толькі аднойчы<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 407.</ref> — пры выкладзе падзей яго адрачэння ў карысць [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|брата]] (пра яго ўзыходжанне не гаворыцца нічога; імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] на тых жа старонках памянёна 121 раз). === Царкоўнае шанаванне === [[Файл:Yekaterinburg cathedral on the blood 2007.jpg|thumb|250px|[[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў [[Екацярынбург]]у — пабудаваны на месцы [[Дом Іпацьева|дома інжынера Іпацьева]], дзе 17 ліпеня 1918 года быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я.]] З 1920-х гадоў, у рускім замежжы па ініцыятыве Саюзу змагароў памяці імператара Мікалая II<ref>С. Позднышев. ''Немеркнущий свет.'' Сан Пауло, 1949, стр. 27.</ref>, здзяйсняліся рэгулярныя [[Паніхіда|задушныя]] памінанні імператара Мікалая II тройчы ў год (у дзень нараджэння, дзень тэзаімянінаў і ва ўгодкі забойства), але яго шанаванне як святога пачало шырыцца па сканчэнні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 19 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1981]] года імператар Мікалай і яго сям’я былі [[Кананізацыя|кананізаваны]] [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай Замежнай Царквой (РПЦЗ)]]<ref>Служба в Нью-Йорке // «Известия», № 259 (19935) от 5 ноября 1981. стр.4</ref>, якая тады не мела царкоўнага камунікавання з [[РПЦ|Маскоўскім Патрыярхатам]] у СССР. Развязак Архірэйскага Сабора [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ад [[14 жніўня]] 2000 года: «Уславіць як [[пакутнік]]аў у [[Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай|саборы навамучанікаў і спаведнікаў Расійскіх]] царскую сям’ю: імператара Мікалая II, імператрыцу Аляксандру, царэвіча Алексія, вялікіх княжнаў Вольгу, Таціяну, Марыю і Анастасію» (іх памяць — 4 ліпеня па юліянскім календары)<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/543115.html Из Деяния Юбилейного Освященного Архиерейского Собора Русской православной церкви о соборном прославлении новомучеников и исповедников российских XX века (Москва, Храм Христа Спасителя, 13—16 августа 2000 г.)]</ref><ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/glav.htm Император Николай Второй и его семья причислены к лику святых] [[Православие.Ru]], Москва, 14 августа 2000.</ref>. Акт кананізацыі быў успрыняты расійскім грамадствам неадназначна: праціўнікі кананізацыі сцвярджаюць, што абвяшчэнне Мікалая II святым насіла палітычны характар<ref>{{Cite web |url=http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |title=О КАНОНИЗАЦИИ ПОСЛЕДНЕГО РУССКОГО ЦАРЯ |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=28 лістапада 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128090253/http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |url-status=dead }}</ref>. З іншага боку, у частцы праваслаўнай супольнасці цыркулююць ідэі пра тое, што ўслаўленне цара як пакутніка недастаткова, і ён з’яўляецца царом-збаўцам. Ідэі асуджаны [[Алексій II|Алексіем II]] як блюзнерскія, бо «збавіцельны подзвіг адзін — Бога нашага Ісуса Хрыста»<ref name="credorub">[http://www.pravoslavie.ru/news/25327.htm Предстоятель Русской Церкви осудил т. н. «чин всенародного покаяния»] Православие. Ru, 24 декабря 2007.</ref>. У 2003 годзе ў [[Екацярынбург]]у, на месцы знесенага дома інжынера Іпацьева, дзе быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я, быў пабудаваны [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]], перад уваходам у які ўсталяваны помнік сям’і Мікалая II. === Рэабілітацыя. Ідэнтыфікацыя рэшткаў === У снежні 2005 года прадстаўнік кіраўніка «Расійскага Імператарскага Дому» {{нп3|Марыя Уладзіміраўна Раманава|Марыі Уладзіміраўны Раманавай|ru|Романова, Мария Владимировна}} накіраваў у [[Пракуратура Расійскай Федэрацыі|пракуратуру РФ]] заяву пра [[рэабілітацыя|рэабілітацыю]] як ахвяр [[Рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] расстралянага былога імператара Мікалая II і членаў яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/20feb2006/pomanovy.html Генпрокуратура РФ отказалась реабилитировать Николая II] NEWSru 20 февраля 2006.</ref>. Паводле заявы, пасля шэрага адмоў у задавальненні, [[1 кастрычніка]] [[2008]] года Прэзідыум Вярхоўнага суда РФ прыняў рашэнне пра рэабілітацыю апошняга расійскага імператара Мікалая II і членаў яго сям’і (нягледзячы на думку генпракуратуры РФ, што заяўляла ў судзе, што вымогі пра рэабілітацыю не адпавядаюць заканадаўству з прычыны таго, што дадзеныя асобы не былі арыштаваны па палітычных матывах, а судовага рашэння пра расстрэл не прымалася)<ref>[http://newsru.com/russia/01oct2008/reab.html Последний российский император Николай II и члены его семьи реабилитированы] [[NEWSru]] 1 октября 2008.</ref><ref name="sp">[http://svpressa.ru/issue/news.php?id=9846 Генпрокуратура признала, что Романовых расстреляли незаконно.]</ref><ref name="reab">{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |title=Реабилитация через 90 лет после казни |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629130335/http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |url-status=dead }}</ref>. [[30 кастрычніка]] таго ж 2008 года паведамлялася, што Генеральная пракуратура РФ прыняла рашэнне пра рэабілітацыю 52 чалавек з асяроддзя імператара Мікалая II і яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/30oct2009/reabslug.html Реабилитированы десятки приближенных Николая II, разделившие участь его семьи] NEWSru 30 октября 2009.</ref>. [[Файл:Grabraum Nikolaus II.JPG|thumb|left|250px|Пахаванне (1998) меркаваных рэшткаў Мікалая II, Аляксандры Фядораўны, вялікіх княжнаў Анастасіі, Таціяны, Вольгі. а таксама іх слуг у Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (паўднёва-заходняя частка сабора).]] У снежні 2008 года на навукова-практычнай канферэнцыі, праведзенай па ініцыятыве Следчага камітэта пры пракуратуры РФ, з удзелам генетыкаў з Расіі і ЗША было заяўлена<ref>[http://www.tass-ural.ru/lentanews/54965.html Экспертиза подтвердила, что найденные останки принадлежат Николаю II] ИТАР-ТАСС 5 декабря 2008.</ref>, што рэшткі, знойдзеныя ў 1991 годзе пад Екацярынбургам і аддадзеныя зямлі [[17 чэрвеня]] [[1998]] года ў Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (Санкт-Пецярбург)<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=202022 Обряд погребения] Коммерсантъ, № 129 от 18 июля 1998.</ref>, належаць Мікалаю II<ref>[http://www.nature.com/ng/journal/v6/n2/abs/ng0294-130.html Identification of the remains of the Romanov family by DNA analysis] (экспертыза 1994 года)</ref>. У Мікалая II былі вызначаны Y-храмасомная гаплагрупа R1b і мітахандрыяльная гаплагрупа T<ref>[http://dx.doi.org/10.1073/pnas.0811190106 Rogaev, (2009), Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 106, no 13 (March 2009), pp. 5258?5263.]</ref><ref>[http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0004838 Coble MD, et al. (2009), Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis, PLoS ONE, vol. 4, no. 3: e4838.]</ref>. У студзені 2009 года СКП завяршыў расследаванне крымінальнай справы па акалічнасцях гібелі і пахавання сям’і Мікалая II; расследаванне было спынена «ў звязку з заканчэннем тэрмінаў даўнасці прыцягнення да крымінальнай адказнасці і смерцю асоб, што здзейснілі наўмыснае забойства»<ref>[http://newsru.com/russia/15jan2009/delo.html Прокуратура закрыла дело об убийстве Николая II и его семьи] NEWSru, 15 января 2009.</ref>. Прадстаўнік [[Марыя Уладзіміраўна Раманава|М. У. Раманавай]], якая называе сябе кіраўніком Расійскага імператарскага дому, у 2009 годзе заяўляў, што «Марыя Уладзіміраўна цалкам падзяляе ў гэтым пытанні пазіцыю [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]{{efn|Патрыярх Маскоўскі [[Алексій II]] адмовіўся браць удзел у цырымоніі пахавання рэшткаў, паставіўшы пад сумнеў іх аўтэнтычнасць.}}<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=21811&ThemesID=616 Останки сладки], [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201926&ThemesID=616 Все на похороны! Президент примет участие в похоронах Николая II])</ref>, якая не знайшла дастатковых падстаў для прызнання „екацярынбургскіх рэшткаў“ прыналежнымі членам царскай сям’і»<ref>[http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 Признание статуса дома Романовых будет стоить государству не больше, чем лист бумаги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814191018/http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 |date=14 жніўня 2009 }} [[Интерфакс]], 6 августа 2009.</ref>. Іншыя прадстаўнікі Раманавых на чале з {{нп3|Мікалай Раманавіч Раманаў|М. Р. Раманавым|ru|Романов, Николай Романович}} занялі іншую пазіцыю: апошні, у прыватнасці, узяў удзел у пахаванні рэшткаў у ліпені 1998 года, сказаўшы: «Мы прыехалі закрыць эпоху»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201875 Начало похорон] «Коммерсантъ», 16 июля 1998.</ref>. 23 верасня 2015 года рэшткі Мікалая II і яго жонкі былі эксгумаваны для следчых дзеянняў у рамках усталявання асоб рэшткаў іх дзяцей — Аляксея і Марыі<ref>[http://sledcom.ru/news/item/970491/?type=news&more_link=1&_=55515 ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ В РАМКАХ УГОЛОВНОГО ДЕЛА О ГИБЕЛИ ЧЛЕНОВ СЕМЬИ РОССИЙСКОГО ИМПЕРАТОРСКОГО ДОМА РОМАНОВЫХ БУДУТ ПРОВЕДЕНЫ В КРАТЧАЙШИЕ СРОКИ] Следственный комитет России, 24 сентября 2015.</ref>. === Помнікі Імператару Мікалаю II === Яшчэ пры жыцці апошняга імператара ў яго гонар былі пастаўлены не менш дванаццаці помнікаў, злучаных з наведваннем ім розных гарадоў і ваенных лагераў. Галоўным чынам гэтыя помнікі ўяўлялі сабою калоны ці абеліскі з імператарскім вензелем і адпаведным надпісам. Адзіны помнік, які ўяўляш сабой бронзавы бюст Імператара на высокім гранітным пастаменце, быў усталяваны ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] да [[300-годдзе дому Раманавых|300-летняму юбілею Дому Раманавых]]. Ніводны з гэтых помнікаў не захаваўся<ref>''Сокол, К. Г.'' Монументальные памятники Российской Империи. Каталог. — М., 2006. — С. 162—165.</ref>. Першым помнікам рускаму цару-пакутніку стаў усталяваны ў 1924 годзе ў Германіі: афіцэры аднаго з прускіх палкоў, шэфам якога быў Імператар Мікалай II, «узвялі яму на надзвычай ганаровым месцы годны помнік»<ref>''Фомин, С. В.'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер. — М.: Посев, 2007. — С. 419. — ISBN 5-85824-170-0.</ref><ref>От правления об-ва памяти Государя Императора Николая II // ''Царский вестник''. — № 297. — Белград. — 29 августа — 11 сентября 1932. — С. 3.</ref>. Помнікі Імператару Мікалаю II усталяваны ў наступных населеных пунктах: * пасёлак Вырыца Гатчынскага раёна Ленінградскай вобласці; на тэрыторыі асабняка С. В. Васільева. Бронзавая фігура на высокім пастаменце. Адкрыты ў 2007 годзе. * урочышча Ганіна Яма, блізу Екацярынбурга; у комплексе манастыра Святых Царскіх Пакутнікаў. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў 2000-х гадах. * Екацярынбург; каля храма Усіх Святых, якія праззялі ў зямлі Расійскай. Бронзавая кампазіцыя ўлучае фігуры імператара і членаў яго сям’і. Адкрыты 16 ліпеня 2003 года, скульптары К. В. Грунберг і А. Г. Мазаеў. * пасёлак [[Крайск]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] Мінскай вобласці; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 2012 года, скульптар Ул. Зялянка. * Курск; каля храма святых Веры, Надзеі, Любові і маці іх Сафіі. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 верасня 2003 года, скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. * Масква; на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]], каля храма Ускрысення. Мармуровы паклонны крыж і чатыры гранітныя пліты з высечанымі надпісамі. Адкрыты 19 мая 1991 года, скульптар Н. Паўлаў. 19 ліпеня 1997 года мемарыял быў пашкоджаны ў выніку выбуху, пасля быў адноўлены, аднак у лістападзе 2003 года зноў быў пашкоджаны. * пасёлак Новы Свет (Крым). Парны помнік — бронзавыя фігуры імператара і Льва Галіцына. Адкрыты 28 верасня 2012 года, скульптар Барыс Чак. * [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], прыгарад Санкт-Пецярбурга; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 20 лістапада 2011 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Падольск Маскоўскай вобласці; на тэрыторыі сядзібы В. П. Меліхава, каля храма Святых Царскіх Пакутнікаў. Першы гіпсавы помнік працы скульптара В. М. Клыкава, што ўяўляў сабой статую імператара ў поўны ўзрост, быў адкрыты 28 ліпеня 1998 года, аднак 1 лістапада 1998 года быў падарваны. Новы, гэтым разам бронзавы, помнік па гэтай жа мадэлі быў ізноў адкрыты 16 студзеня 1999 года. * [[Пушкін (горад)|Пушкін]]; побач з Феадораўскім Гаударавым саборам. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 1993 года, скульптар В. В. Зайко. * Санкт-Пецярбург; за алтаром Крыжаўзвіжанскай царквы (Лігаўскі праспект, 128). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 19 мая 2002 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Санкт-Пецярбург; каля храма Ускрысенні Хрыстова (набярэжная Абводнага канала, 116). Парны помнік (скульптар М. У. Переяславец) — бронзавыя фігуры Імператара Мікалая II і Імператрыцы Аляксандры Фядораўны на пастаменце. Адкрыты 12 мая 2013 года<ref>[http://prichod.ru/opyt-prihodov/5683/ В северной столице возле храма на Обводном канале открыт памятник святым страстотерпцам императору Николаю II и императрице Александре]</ref>. * Сочы; на тэрыторыі Міхаіла-Архангельскага сабора. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 21 лістапада 2008 года, скульптар В. Зелянко. * сяло {{нп3|Сяло Сырастан|Сырастан|ru|Сыростан (село)}}, блізу Міяса Чалябінскай вобласці; каля Крыжаўзвіжанскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў ліпені 1996 года, скульптар П. Е. Лёвачкін. * сяло [[Тайнінскае]], блізу горада Мыцішчы Маскоўскай вобласці. Фігура на высокім пастаменце. Адкрыты 26 мая 1996 года, скульптар В. М. Клыкаў. 1 красавіка 1997 года помнік быў падарваны, аднак спусцячы тры гады адноўлены па гэтай жа мадэлі і зноў адкрыты 20 жніўня 2000 года. * пасёлак [[Шушанскае]] Краснаярскага краю; каля завадской прахадной ТАА «Шушанская марка» (Піянерская вуліца, 10). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 снежня 2010 года, скульптар К. М. Зініч. * 8 чэрвеня 2012 года ў гарадскім парку сіцылійскага горада {{нп3|Таарміна||ru|Таормина}} быў усталяваны бюст Мікалая II. Помнік апошняму расійскаму імператару быў асвячоны па праваслаўным абрадзе<ref>{{Cite web |url=http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |title=В Таормине (Сицилия, Италия) установлен памятник Николаю II |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=7 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507114345/http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |url-status=dead }}</ref>. * У 2007 годзе ў Расійскай Акадэміі майстэрстваў скульптарам [[Зураб Канстанцінавіч Цэрэтэлі|З. К. Цэрэтэлі]] была пададзена манументальная бронзавая кампазіцыя, што складаецца з фігур імператара і членаў яго сям’і, што стаяць перад катамі ў склепе Іпацьеўскага дома, якая паказвае апошнія хвіліны іх жыцця<ref>http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110907011909/http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 |date=7 верасня 2011 }}</ref>. Ніводны горад пакуль не выказаў жадання ўсталяваць у сябе гэты помнік. * Помнік імператару Мікалаю II у Белградзе. На Новых могілках у 1935 годзе быў узведзены мемарыял Рускай славы, на якім напісана: «Вечная памяць імператару Мікалаю II і 2 000 000 рускіх ваяроў Вялікай вайны» (абноўлены ў 2009 годзе)<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/32847.htm Завершилось пребывание в Сербии делегации Русской православной церкви]. Православие. Ru, 24 ноября 2009.</ref>. * Храм-помнік у Бруселі. Закладзены 2 лютага 1936 года, выбудаваны па праекце архітэктара Н. І. Ісцаленава, урачыста асвячоны 1 кастрычніка 1950 года мітрапалітам Анастасіям (Грыбаноўскім). Храм-помнік знаходзіцца ў юрысдыкцыі РПЦ(з). * [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў Екацярынбургу. * {{нп3|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і Аляксандру I|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і югаслаўскаму каралю Аляксандру I|ru|Часовня-памятник Николаю II и Александру I}}, узведзеная ў [[Харбін]]е ў 1936 годзе. * Бюст Мікалая II у горадзе [[Баня-Лука]] ў [[Рэспубліка Сербская|Рэспубліцы Сербскай]], усталяваны 21 чэрвеня 2014 года. * {{нп3|Помнік Мікалаю II (Бялград)|Помнік Мікалаю II у Бялградзе|ru|Памятник Николаю II (Белград)}}, [[Сербія]] — падарунак Расійскай Федэрацыі Бялграду. Усталяваны 13 кастрычніка 2014 года ў скверы насупраць мэрыі горада і непадалёку ад {{нп3|Рускі дом (Бялград)|Расійскага цэнтра навукі і культуры «Рускі дом»|ru|Русский дом (Белград)}}. Аўтары скульптуры {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Кавальчук|А. М. Кавальчук|ru|Ковальчук, Андрей Николаевич}} і Г. Праватораў<ref>[http://ria.ru/religion/20141013/1028154605.html Памятник царю Николаю II установлен в Белграде]</ref>. Урачыстае адкрыццё помніка адбылося 16 лістапада 2014 года<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/religion/20141116/1033565984.html|title=Памятник Николаю Второму открыт в Белграде|date=2014-11-16|publisher=РИА-Новости|accessdate=2014-11-16}}</ref>. * Помнік-бюст Імператару Мікалаю II быў адкрыты 19 мая 2015 года ў галоўнага ўваходу ў [[Лівадыйскі палац]] у [[Лівадыя|Лівадыі]]. Бюст выраблены па мадэлі скульптара А. А. Апалонава са штучнага каменя і бранзаваны. Пастамент з мармуру. === Вуліцы === * Імя Мікалая II носіць вуліца ў французскім горадзе {{нп3|Мезон-Лафіт (горад)|Мезон-Лафіт|ru|Мезон-Лаффит (город)}} (avenue Nicolas II). * Avenue Nicolas II у [[Ніца|Ніцы]] — вуліца, якая падходзіць да {{нп3|Мікалаеўскі сабор (Ніца)|Сабору Святога Мікалая|ru|Николаевский собор (Ницца)}}. * Вуліца Цара Николаjа II у [[Бялград]]зе. * Набярэжная Цэсарэвіча ва [[Уладзівасток]]у<ref>[http://vladivostok-city.com/ru/places/all/all/1164 Набережная Цесаревича, Владивосток - путеводитель по городу]</ref>. == У савецкай літаратуры == У 1972—1973 гадах у часопісе «Звезда» была апублікавана прысвечаная валадаранню Мікалая, яго зняволенню і расстрэлу кніга М. К. Касвінава «Дваццаць тры ступені ўніз» (23 — лік гадоў валадарання Мікалая II і адначасова лік прыступак усходаў у [[Дом Іпацьева|доме Іпацьева]], па якой Мікалай II прайшоў перад расстрэлам). Надалей кніга была некалькі разоў перавыдадзена асобнымі выданнямі. Кніга малявала Мікалая жорсткім, подлым, хітрым і ў той жа час абмежаваным. Разам з тым кніга ўяўляе цікавасць сваёй вялікай бібліяграфіяй: аўтар выкарыстаў матэрыялы закрытых архіваў (у тым ліку меў доступ да «Запіскі» [[Якаў Міхайлавіч Юроўскі|Юроўскага]]), шматлікія малавядомыя публікацыі<ref>[http://rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html Романовы в зеркале СССР.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213124432/http://www.rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html |date=13 снежня 2010 }}</ref><ref>[Касвинов М. К. Двадцать три ступени вниз. М., «Мысль», 1978]</ref>. == Фільмаграфія == Пра Мікалая II і яго сям’ю знята некалькі мастацкіх фільмаў, сярод якіх можна вылучыць «{{нп3|Агонія (фільм)|Агонія|ru|Агония (фильм)}}» (1981), англійска-амерыканскі фільм {{нп3|Мікалай і Аляксандра|«Мікалай і Аляксандра»|ru|Николай и Александра}} (''Nicholas and Alexandra'', [[1971]]) і два расійскія фільмы {{нп3|Царазабойца (фільм)|«Царазабойца»|ru|Цареубийца (фильм)}} ([[1991]]) і {{нп3|Раманавы. Венцаносная сям'я|«Раманавы. Венцаносная сям'я»|ru|Романовы. Венценосная семья}} ([[2000]]). Галівуд зняў некалькі кінастужак пра дачку цара Анастасію, якая нібы выратавалася («Анастасія» (''Anastasia'', [[1956]]) і {{нп3|Анастасія: Таямніца Ганны|«Анастасія, ці таямніца Ганны»|ru|Анастасия: Загадка Анны}} (''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]), а таксама мультфільм {{нп3|Анастасія (мультфільм)|«Анастасія»|ru|Анастасия (мультфильм)}} (''Anastasia'', ЗША, [[1997]]). === Кінаўвасабленні === {{external media |align = right |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=1VfeiC94FNY Николай II Александрович - Последний на престоле. Документальный фильм из цикла "Русские цари" ] }} * Альфрэд Хікман ({{нп3|Падзенне Раманавых|«Падзенне Раманавых»|ru|Падение Романовых}}, ЗША, 1917) * Хейнц Хаўс («Die Brandstifter Europas», Германія, 1926) * Уладзімір Колчын (Пралог, 1956, «{{нп3|Два жыцці (фільм, 1961)|«Два жыцці»|ru|Две жизни (фильм, 1961)}}», 1961) * Майкл Джэйстан («[[Мікалай і Аляксандра]]» (''Nicholas and Alexandra''), [[1971]]) * {{нп3|Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў|ru|Брондуков, Борислав Николаевич}} ({{нп3|Сям'я Кацюбінскіх (фільм)|«Сям'я Кацюбінскіх»|ru|Семья Коцюбинских}}, 1972) * Чарлз Кэй (Падзенне арлоў «Fall of Eagles», Англія, 1974) * {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Стычкін|Анатоль Рамашын|ru|Ромашин, Анатолий Владимирович}} («[[Агонія (фільм)|Агонія]]», 1974/1981) * {{нп3|Юрый Аляксандравіч Дземіч|Юрый Дземіч|ru|Демич, Юрий Александрович}} ({{нп3|Давер (фільм, 1975)|«Давер»|ru|Доверие (фильм, 1975)}}, 1975) * [[Амар Шарыф]] («[[Анастасія: Таямніца Ганны|Анастасія, ці таямніца Ганны]]» ''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]) * {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Галібін|Аляксандр Галібін|ru|Галибин, Александр Владимирович}} ({{нп3|Жыццё Кліма Самгіна (тэлесерыял)|«Жыццё Кліма Самгіна»|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}} 1987, «[[Раманавы. Венцаносная сям'я|Раманавы. Венцаносная сям’я]]», [[2000]]) * {{нп3|Андрэй Станіслававіч Растоцкі|Андрэй Растоцкі|ru|Ростоцкий, Андрей Станиславович}} («Свой крыж», 1989, «Забароненыя людзі», 1989, «{{нп3|Маці (фільм, 1989)|Маці|ru|Мать (фильм, 1989)}}», 1989, {{нп3|Раскол (фільм, 1993)|«Раскол»|ru|Раскол (фильм, 1993)}}, 1993, {{нп3|Сны (фільм, 1993)|«Сны»|ru|Сны (фильм, 1993)}}, 1993, «Жыццё і смерць Петра Сталыпіна», 2001) * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] («[[Царазабойца (фільм)|Царазабойца]]», 1991) * Генадзь Глаголеў ({{нп3|Конь белы (тэлесерыял)|«Конь белы»|ru|Конь белый (телесериал)}}, 1993) * [[Іэн Мак-Келен]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 1996)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 1996)}}, ЗША, [[1996]]) * Уладзімір Баранаў ({{нп3|Рускі каўчэг|«Рускі каўчэг»|ru|Русский ковчег}}, 2002) * {{нп3|Андрэй Ігаравіч Харытонаў|Андрэй Харытонаў|ru|Харитонов, Андрей Игоревич}} («Грахі айцоў», 2004) * Андрэй Неўраеў ({{нп3|Гібель імперыі (тэлесерыял)|«Гібель імперыі»|ru|Гибель империи (телесериал)}}, 2005) * {{нп3|Яўген Аляксеевіч Стычкін|Яўген Стычкін|ru|Стычкин, Евгений Алексеевич}} («Шчасце ты маё», 2005) * {{нп3|Міхаіл Анатольевіч Ялісееў|Міхаіл Ялісееў|ru|Елисеев, Михаил Анатольевич}} ({{нп3|Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі|«Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі»|ru|Столыпин… Невыученные уроки}}, 2006) * {{нп3|Яраслаў Валер'евіч Іваноў|Яраслаў Іваноў|ru|Иванов, Ярослав Валерьевич}} ({{нп3|Змова (фільм, 2007)|«Змова»|ru|Заговор (фильм, 2007)}}, 2007) * [[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]] ({{нп3|Адмірал (фільм)|«Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}, 2008) * [[Уладзімір Львовіч Машкоў|Уладзімір Машкоў]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 2011)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 2011)}}, [[2011]]) * [[Яўген Віталевіч Міронаў|Яўген Міронаў]] ({{нп3|Вока Божае||ru|Глаз Божий}}, 2012) * {{нп3|Валерый Аляксандравіч Дзягцяр|Валерый Дзягцяр|ru|Дегтярь, Валерий Александрович}} ({{нп3|Рыгор Р.||ru|Григорий Р.}}, 2014) * {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}} ([[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]], 2017) === Сітуацыя вакол фільма «Мацільда» === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Скандал вакол фільма «Мацільда»||ru|Скандал вокруг фильма «Матильда»}}}} Расійскі рэжысёр [[Аляксей Яфімавіч Учыцель|Аляксей Учыцель]] у [[2017 год у гісторыі кіно|2017]] годзе зняў мастацкі фільм «[[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]]», сюжэт якога разгортваецца вакол {{нп3|Адносіны цэсарэвіча Мікалая і Мацільды Кшасінскай|адносін|ru|Отношения цесаревича Николая и Матильды Кшесинской}} балерыны [[Мацільда Феліксаўна Кшасінская|Мацільды Кшасінскай]] і цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча. Ролю Мікалая II выканаў нямецкі акцёр {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}}. Запланаваны выхад фільма стаў прадметам грамадскага канфлікту, які разгарэўся з лістапада 2016 года. Складовымі часткамі канфлікту з’яўляюцца жорсткая палеміка, спробы забароны фільма, пагрозы кінапракатчыкам і падпалы кінатэатраў у шэрагу гарадоў Расіі. Прычынай пратэстаў стала ўспрыманне трэйлера фільма як скажаючага гістарычную праўду і ачарняючага памяць Мікалая II, {{нп3|Кананізацыя царскай сям’і|кананізаванага|ru|Канонизация царской семьи}} Рускай праваслаўнай царквой.<ref>[https://sputnik.by/culture/20171018/1031435482/prokat-matildy-v-mogileve-ogranichili-iz-za-carskoj-semi.html Прокат «Матильды» в Могилеве ограничили из-за «царской семьи».] {{Ref-ru}}</ref> == На манетах і паштовых марках == <center><gallery perrow=3 widths=180 heights=180 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Манеты і [[Паштовая марка|паштовыя маркі]]"> Файл:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|На залатой манеце 5 рублёў ([[1899]]) Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|На срэбным рублі:<br />300-годдзе дому Раманавых ([[1913]]) Файл:Rossia 1913 116.jpg|Паштовая марка Расійскай імперыі ([[1913]]) Файл:RU079 10.jpg|Паштовая марка Расіі ([[2010]]) Файл:Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Паштовая марка [[Расія|Расіі]], прысвечаная 80-годдзю [[Расстрэл царскай сям’і|расстрэла]] ў Екацярынбургу, [[1998]], 3 [[Рубель|рублі]]</gallery></center> == Гл. таксама == * [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] * [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]]. * [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] * [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]] * [[Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|Вольга Мікалаеўна]] * [[Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|Таццяна Мікалаеўна]] * [[Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|Марыя Мікалаеўна]] * [[Анастасія Мікалаеўна]] * [[Аляксей Мікалаевіч]] * [[Рыгор Яфімавіч Распуцін]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ; Даследаванні * {{ВТ-ЭСБЕ|Николай II}} * Аврех А. Я. [http://scepsis.ru/library/id_1834.html ''Царизм накануне свержения''.] — М.: Наука, — 1989 ISBN 5-02-009443-9 * ''Боханов А. Н. Сумерки монархии. — М.: Воскресенье, — 1993. — 288 с.: ил. ISBN 5-88528-021-5'' * Боханов А. Н. Николай II. М.: Мол. гвардия — ЖЗЛ; Русское слово,- 1997. — 480 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей. Серия биогр. Вып. 739). ISBN 5-235-02296-3 * ''Боханов А. Н.'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, — 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). ISBN 978-5-9533-2541-7 * [[Генрых Зіноўевіч Ёфэ|Иоффе Г. З.]] Крах российской монархической контрреволюции. — М.: Наука, — 1977. 320 с. 12000 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Великий Октябрь и эпилог царизма. — М.: Наука, — 1987. 366 с. 9500 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Революция и семья Романовых. — М.: Эксмо (Серия: Гибель династии Романовых). — 2012. 368 с. ISBN 978-5-4438-0175-9; 2000 экз. * ''{{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}}'' Царствование Императора Николая II / Предисловие Ю. К. Мейера — СПБ.: «Петрополь», 1991. — 672 с. ISBN 5-88560-088-0 Репринтное воспроизведение издания: Вашингтон, — 1981 * {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|Мельгунов С. П.|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}} ''[http://read.aif.ru/pages/biblio_book/?art=159734 Судьба императора Николая II после отречения]{{Недаступная спасылка}}''. Париж, 1951. * ''Соколов Н. А.'' [http://murder-of-imperial-family.gatchina3000.ru Убийство Царской Семьи.] — М.: Советский писатель, — [[1991]]. (Книга Николая Соколова о судебном расследовании убийства Императорской семьи Романовых в [[1918]] году). * ''[[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html Гибель Императорской России]. Берлин, — 1923. * ''Радциг Е. С.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM Николай II в воспоминаниях приближённых] // Новая и новейшая история. 1999. № 2. * ''Федоровский В. М.'' Император Николай II и его флот. // Николай II в воспоминаниях и свидетельствах. — М.: Вече, — 2008. — С. 54-85. * ''Мультатули П. В.'' Внешняя политика императора Николая II (1894—1917). — М.: ФИВ, — 2012. — 840 с., ил., 1000 экз., ISBN 978-5-91862-010-6 * {{кніга | аўтар = Касвинов М.К. | загаловак = Двадцать три ступени вниз | месца = М. | выдавецтва = Мысль | год = 1979 | старонак = 565 | isbn = | ref = Касвинов}} ; Дакументы, дзённікі і ўспаміны * ''[[Сяргей Юльевіч Вітэ|Витте С. Ю.]]'' Воспоминания. Т. I—III. Царствование Николая II. М.-Пг., 1923 (и др. издания) * ''Гурко В. И.'' Царь и царица. — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927 * ''[[П’ер Жыльяр|Жильяр П.]]'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/J/JIL'YAR_P'er/_Jil'yar_P..html#01 Император Николай II и его семья.] Вена, — 1921. * ''{{нп3|Таццяна Яўгенаўна Боткіна|Мельник (Боткина) Т. Е.|ru|Боткина, Татьяна Евгеньевна}}'' [http://emalkrest.narod.ru/txt/botkina.htm Воспоминания о Царской Семье.] Белград, — 1921. * Падение царского режима. Стенографические отчёты допросов и показаний, данных в 1917 г. в Чрезвычайной следственной комиссии Временного правительства. В 7 т. М.-Л., — 1926—1927. * ''{{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеолог М|ru|Палеолог, Жорж Морис}}.'' Царская Россия накануне революции. М., Международные отношения — 1991 * Палеолог М. ''Царская Россия во время мировой войны''. М., — 1991 * Переписка Николая и Александры Романовых М.-Л., — 1926—1927, гл. таксама сучаснае выданне {{кніга |аўтар = Николай II |загаловак = Переписка Николая и Александры |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,658/Itemid,52/ |выданне = |месца = М. |выдавецтва = «Захаров» |год = 2013 |старонак = 928 |isbn = 978-5-8159-1177-2 }} * [http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник.] — СПб.: Институт Российской истории, [[Расійская акадэмія навук|Российская академия наук]], [[1995]]. * [http://dlib.rsl.ru/rsl01004000000/rsl01004464000/rsl01004464201/rsl01004464201.pdf Полное собрание речей Императора Николая II: 1894—1906]: составлено по официальным данным «Правительственного Вестника». Книгоиздательство Друг Народа, 1906. (Отрывки из речей) * Дневники императора Николая II. Общ. ред. и предисловие д. и. н. К. Ф. Щацилло. М., Орбита. 1992. 734 с. ISBN 5-85210-024-2 * {{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак= Дневники Николая II и императрицы Александры Фёдоровны: в 2 т.|спасылка= |адказны= отв. ред., сост. В. М. Хрусталёв|выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= ПРОЗАиК|год= 2012|том= |старонкі= |старонак= |серыя= |isbn= 978-5-91631-160-0|тыраж= 3000|ref= }} ; Пытанні кананізацыі * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Житие святого страстотерпца, императора Российского Николая Александровича Романова|спасылка= http://www.sedmitza.ru/text/1038648.html|выданне= Московские епархиальные ведомости|тып= журнал|год= 2000|том= |нумар= 10—11|старонкі= 20—33|doi= |issn=}} * [http://www.grad-petrov.ru/archive.phtml?subj=19&mess=251 Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, профессор-протоиерей Георгий Митрофанов] * {{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/sobytia/sobor/juvenalij.htm|title=Основания для канонизации царской семьи. Из доклада митрополита Крутицкого и Коломенского Ювеналия, председателя Синодальной комиссии по канонизации святых|author=|date=2000|work=|publisher=Сайт Православие.ru|accessdate=2014-01-12}} == Спасылкі == * [http://m-dv.ru/catalog/king,21/year,1894/coins.html Каталог монет Императора Николая Второго] * [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=3 красавіка 2015 }} * [https://web.archive.org/web/20110818102005/http://blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)] * [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 ПЕРСОНЫ / НИКОЛАЙ II (НИКОЛАЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ РОМАНОВ) ПОСЛЕДНИЙ РОССИЙСКИЙ ИМПЕРАТОР (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недаступная спасылка}}. РГАКФД — Российский государственный архив кинофотодокументов * [http://regiment.ru/bio/S/5.htm Биография на сайте «Русская императорская армия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080106090212/http://www.regiment.ru/bio/S/5.htm |date=6 студзеня 2008 }} * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II] * Дубенский Д. Н. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14136-dubenskiy-d-n-ego-imperatorskoe-velichestvo-gosudar-imperator-nikolay-aleksandrovich-v-deystvuyuschey-armii-pg-1915-1916 Его Императорское Величество государь император Николай Александрович в действующей армии] {{start box}} {{succession box| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр Аляксандравіч]]| after={{нп3|Георгій Аляксандравіч||ru|Георгий Александрович}}| title={{нп3|Цэсарэвіч||ru|Цесаревич}}| years=[[1881]]—[[1894]]}} {{succession box one to three| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]]| title1=[[Імператары расійскія|Імператар і самадзержац усерасійскі]] [[Файл:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|50px]]| years1=[[1894]]—[[1917]]| after1=[[Лютаўская рэвалюцыя|спыненне існавання манархіі]];<br>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]]<br>{{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка||ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}<br>(старшыня {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}});<br>[[Георгій Яўгенавіч Львоў]]<br>(міністр-старшыня [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]])| title2=[[Каралі польскія|Цар польскі]] [[Файл:Small Coat of Arms of Congress Poland.svg|50px]]| years2=[[1894]]—[[1915]] (нямецкая акупацыя)/<br>[[1917]] (адрачэнне)| after2=незалежнасць Польшчы ([[Каралеўства Польскае (1916—1918)|пад акупацыяй,]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|потым рэальная]])<br>[[Юзаф Пілсудскі]] (кіраўнік дзяржавы)| title3=[[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікі князь фінляндскі]] [[Файл:Grand Duchy of Finland Arms.svg|50px]]| years3=[[1894]]—[[1917]]| after3=незалежнасць Фінляндыі,<br>{{нп3|Фрыдрых Карл Гесен-Касельскі|Вяйнё I|ru|Фридрих Карл Гессен-Кассельский}} (кароль Фінляндыі)<br>[[Пер Эвінд Свінхувуд]] (рэгент, в. а. кіраўніка дзяржавы),<br>[[Каарла Юха Стольберг]] (прэзідэнт)}} {{succession box| title=Вярхоўны галоўнакамандуючы арміі і флота Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]| years=[[1915]]—[[1917]] [[Файл:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border|90px]]| before=[[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|вялікі князь Мікалай Мікалаевіч]]| after=[[Міхаіл Васільевіч Аляксееў]]}} {{end box}} {{Імператары Расіі}} {{Манархі Польшчы}} {{Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне}} {{Апошнія Раманавы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства]] [[Катэгорыя:Імператары расійскія]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне]] 45nzizjfdxbf712zn43uz3uv0feepo5 0 25341 5189385 5178562 2026-08-29T17:34:49Z 5189385 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя |назва партыі = Малады Фронт |назва на мове арыгінала = |лагатып = Herb mf.jpg |шырыня лагатыпа = |подпіс = Герб Маладога Фронту |лідар = [[Дзяніс Урбановіч]] |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = [[Павел Севярынец]], [[Сяржук Паўленка]], [[Алесь Асіпцоў]] |дата заснавання = [[6 верасня]] [[1997]] года |дата роспуску = |аб’яднанне = |штаб-кватэра = [[Мінск]] |ідэалогія = хрысціянска-дэмакратычная |інтэрнацыянал = |саюзнікі = [[Моладзь БНФ]], [[Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты]] |моладзевая арганізацыя = |колькасць членаў = |дэвіз = Беларусь – гэта святое!<br />Люблю Беларусь!<br />У нас адна дарога – Беларусь для Бога! |Месцаў у ніжняй палаце = |Месцаў у ніжняй палаце_параметр = |Месцаў у верхняй палаце = |Месцаў у верхняй палаце_параметр = |Месцаў у Еўрапарламенце = |гімн = |партыйны друк = |персаналіі = |афіцыйны сайт = https://malady-front.blogspot.com/ }} Міжнароднае грамадскае аб’яднанне '''«Малады Фронт»''' ('''«МФ»''', афіцыйная рэгістрацыя ў [[Чэхія|Чэхіі]]) — міжнародны<ref name="Чэхія">[http://www.racyja.by/news/materyyaly/palityka/279.html «Малады Фронт» афіцыйна зарэгістраваны ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241202134319/http://www.racyja.by/news/materyyaly/palityka/279.html |date=2 снежня 2024 }}// [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]. [[15 студзеня]] [[2008]]</ref> рух беларускай моладзі. Разгарнуў дзейнасць як моладзевая апазіцыйная арганізацыя ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Структура == Лідары арганізацыі і незалежныя назіральнікі ацэньваюць колькасць актывістаў Маладога Фронту ў 1000—1500 чалавек.<ref>http://bdg.press.net.by/2005/06/2005_06_17.1534/1534_4_2.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120023233/http://bdg.press.net.by/2005/06/2005_06_17.1534/1534_4_2.shtml |date=20 лістапада 2008 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/07/ic_news_116_317189/ |title=Архіўная копія |access-date=14 кастрычніка 2009 |archive-date=16 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090916071039/http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/07/ic_news_116_317189/ |url-status=dead }}</ref><ref>Валерый Карбалевіч. [http://www.svaboda.org/articleprintview/761804.html Экспертыза «Свабоды»: Якія вынікі змагання за моладзь?]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]] 10 верасня 2009</ref> Дзяржаўныя органы ацэньвалі агульную колькасць актывістаў у [[Мінск]]у ў 50 чалавек (на 2006 год)<ref>{{ref-ru}}[http://www.3dway.org/print/436 Не ходите детки в экстремисты]{{Недаступная спасылка}}// Сайт супольнасці [[Супольнасць Трэці Шлях|«Трэці шлях»]]. [[2 сакавіка]] [[2006]]</ref>. Вышэйшы кіраўнічы орган Маладога Фронту — З’езд, які павінен абірацца не радзей аднаго разу на два гады<ref>{{cite web|url= http://mfront.net/malady-front/gistoryya|title= Гісторыя|publisher= mfront.net|accessdate= 11.02.2016|lang= by|archiveurl= https://web.archive.org/web/20180301062026/http://mfront.net/malady-front/gistoryya|archivedate= 1 сакавіка 2018|url-status= dead}}</ref>. Да [[2015]] года на З’ездах арганізацыі абіраліся Старшыні Маладога Фронту. Пасля іх функцыі перайшлі на Сойм МФ. Актывісты аб’яднаны ў Абласныя і Раённыя Рады Маладога Фронту. == Мэты і задачы == Мэтамі Маладога Фронту з’яўляюцца аб’яднанне і выхаванне моладзі на грунце беларускай нацыянальнай ідэі, хрысціянска-дэмакратычных прынцыпаў, пабудова [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] на падставах [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] і вольнага рынку, садзейнічанне фарміраванню духоўна і фізічна моцнага пакалення. Асноўнымі задачамі Маладога Фронту з’яўляюцца: выяўленне і спрыянне рэалізацыі грамадскай і творчай ініцыятывы сярод моладзі, агітацыйна-масавая дзейнасць па адраджэнні беларускай школы, культуры, [[Беларуская мова|мовы]], фарміраванне ў моладзі адказнасці за лёс сваёй Бацькаўшчыны<ref>[https://web.archive.org/web/20120226020850/http://www.mfront.net/content.php?content.3 Статут Маладога Фронту]// Сайт «Маладога Фронту». Дата доступу: [[11 жніўня]] [[2009]]</ref>. == Гісторыя == Малады Фронт быў заснаваны ў [[1997]] годзе, увабраўшы ў сябе арганізацыйна не аформлены рух незалежнай моладзі, аб’яднаўшы ў сваіх шэрагах дзясяткі маладзёжных ініцыятыў і арганізацый. З таго часу Малады Фронт прайшоў шэраг ступеняў свайго развіцця, пераўтварыўшыся з пратэстнага руху [[1996]]—1997 гадоў у правацэнтрысцкую, паводле палітычнай ідэалогіі, арганізацыю. === Дзейнасць === Малады Фронт уваходзіць у шэраг палітычных моладзевых міжнародных арганізацый, такіх як «Еўрапейскія навучэнцы-дэмакраты» (ЕНД)<ref>{{ref-en}}[http://www.edsnet.org/new/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=8&id=73&Itemid=62 Belarus — YF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090816170848/http://www.edsnet.org/new/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=8&id=73&Itemid=62 |date=16 жніўня 2009 }}// Сайт «Еўрапейскіх навучэнцаў-дэмакратаў». Дата доступу: 11 жніўня 2009</ref> і «[[Моладзь Еўрапейскай народнай партыі]]» (МЕНП)<ref>{{ref-en}}[http://www.yepp-eu.org/memberorg.php Member organisations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090512170904/http://www.yepp-eu.org/memberorg.php |date=12 мая 2009 }}// Сайт «Моладзі Еўрапейскай народнай партыі». Дата доступу: 11 жніўня 2009</ref>, мае партнёрскія адносіны з роднаснымі арганізацыямі [[Украіна|Украіны]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Літва|Літвы]], [[Польшча|Польшчы]] і іншых краін. З [[1997]] года «Малады Фронт» разгарнуў пастаянную кампанію «Горад наш!» (90 % беларускай моладзі і 70 % насельніцтва жывуць у гарадах). Акцыі «Горад наш!», падчас якіх было вывешана больш за 1200 сцягоў<ref name="Поспехі"/>, праходзілі ў розных гарадах Беларусі. У выніку актыўнай дзейнасці ўжо ў [[1999]] годзе «Малады Фронт» меў рэйтынг вядомасці сярод моладзі — 10,8 %<ref>{{ref-ru}}[http://www.ref.by/refs/72/26494/1.html Государственная молодежная политика как важнейшее направление деятельности государства]// Сайт «Рэфераты». Дата доступу: [[15 жніўня]] 2009</ref>, саступаючы толькі праўладным [[БПСМ]] (48,3 %) і [[БСМ]] (25 %). У [[2000]] годзе, падчас [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|парламенцкіх выбараў]], «Малады Фронт» правеў кампанію байкоту пад назвай: «Вырабы» — высмейванне выбарчага фарсу па-лукашэнкаўску. Малады Фронт у перадвыбарчай прэзідэнцкай кампаніі [[2001]] года выступіў арганізатарам Кангрэсу Беларускай Моладзі, у якім прыняла ўдзел больш за 520 дэлегатаў з усёй Беларусі, і ініцыяваў падпісанне адмысловага Пагаднення паміж адзіным кандыдатам ад апазіцыі і моладдзю. Падчас кампаніі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] «Малады Фронт» правёў кампанію «Выбірай!». Паводле сайта арганізацыі, за час выбарчай гонкі «Малады Фронт» правёў звыш за 1100 акцый больш чым у 120 гарадах і мястэчках Беларусі. [[24 верасня]] [[2001]] года менавіта «Малады Фронт» распачаў беспрэцэдэнтную варту ў [[Курапаты|Курапатах]], пратэстуючы супраць разбурэння нацыянальнага некропалю пры будаўніцтве [[Магістраль М9|Мінскай кальцавой дарогі]]<ref>Сяргей Рак. [http://www.nashaniva.by/2002/38/10.htm Кроніка абароны Курапатаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407025120/http://nashaniva.by/2002/38/10.htm |date=7 красавіка 2009 }}// Наша Ніва. № 38 (300), [[11 кастрычніка]] 2002 г.</ref>. Больш за 120 актывістаў «Маладога Фронту» сталі асновай 8-месяцавай бесперапыннай «Абароны Курапатаў». Паводле апытання, праведзенага ўлетку [[2002]] года беларускім штотыднёвікам [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]], «Малады Фронт» увайшоў у пяцёрку найбольш уплывовых палітычных сіл Беларусі — разам з Адміністрацыяй Лукашэнкі, парламентам і дзвюма найбуйнейшымі апазіцыйнымі партыямі<ref name="НН">{{cite web|lang=be|url=http://pda.nn.by/artykul/96407.html|title=Прэзыдэнтура — апазыцыя 4:2|author=[[Алег Тачоны]]|date=7 чэрвеня 2002|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305115230/http://pda.nn.by/artykul/96407.html|archivedate=05.03.2016|access-date=8 лютага 2013}}</ref>. Як сцвярджае сайт арганізацыі, паводле звестак Балтыйскай службы Інстытута Гэлапа за кастрычнік 2002 года, рэйтынг «Маладога Фронту» сярод усяго насельніцтва Беларусі складаў 6,3 %, а сярод моладзі 18—30 гадоў — 14 % — пры тым, што ўсе палітычныя партыі маюць ад 0,5 % да 5 % папулярнасці, а «каэфіцыент страху» ў грамадстве вельмі высокі<ref name="Поспехі">[https://web.archive.org/web/20111127215145/http://www.mfront.net/history.html Што зрабіў Малады Фронт. Найбольш значныя факты, поспехі і дасягненні]// Сайт «Маладога Фронту». Дата доступу: [[22 сакавіка]] 2010</ref>. Члены Маладога Фронту прымалі ўдзел і перамагалі<ref name="Поспехі"/> ў некаторых акругах на выбарах у [[мясцовыя Саветы дэпутатаў]] [[2003]] года, удзельнічалі ў выбарах у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палату прадстаўнікоў]] [[2004]] года. Заснаваны Маладым Фронтам блок «[[Маладая Беларусь (рух)|Маладая Беларусь]]» уваходзіў у Стала Дзеючую Нараду дэмакратычных палітычных партый, а потым у [[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі]] (АДС). Як сцвярджае сайт арганізацыі, актывісты «Маладой Беларусі» сабралі больш за 40 тысяч подпісаў у сваю падтрымку<ref name="Поспехі"/> і выступалі супраць правядзення ў Беларусі трэцяга рэферэндуму. Падчас абвяшчэння Лукашэнкам аб правядзенні рэферэндуму «Малады Фронт» арганізаваў акцыю пратэсту на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]], за якую адзін з лідараў «Маладога Фронту» і «Маладой Беларусі» [[Зміцер Дашкевіч]] быў арыштаваны і асуджаны да 10 сутак адміністрацыйнага арышту. Адзін жа з заснавальнікаў «Маладога Фронту», лідар «Маладой Беларусі», [[Павел Севярынец]] быў асуджаны да трох гадоў абмежавання волі за арганізацыю акцый пратэсту ў дзень правядзення рэферэндуму і на наступны дзень пасля яго. [[File:Minsk opposition meeting after presidental election 4.JPG|thumb|250px|Сцяг Маладога Фронту на акцыі супраць фальсіфікацыі вынікаў галасавання падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2006 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2006 года]].]] Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2006 года|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] «Малады Фронт» быў адным з арганізатараў акцый супраць фальсіфікацый вынікаў галасавання, а таксама «намётавага гарадка» на Кастрычніцкай плошчы (удзельнікі акцыі называлі плошчу імем [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскага]]) у Мінску з [[20 сакавіка|20]] па [[24 сакавіка]] [[2006]] года. У чэрвені 2006 года маладафронтаўцы, выступаючы супраць крымінальнага пераследу актывістаў сваёй арганізацыі, распачалі моладзевую галадоўку, якая стала адной з самых працяглых і самай масавай грамадска-палітычнай галадоўкай. Доўжылася яна 24 дні з удзелам болей 100 маладафронтаўцаў<ref>Аркадзь Шанскі. [http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=2138 Самая масавая галадоўка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418115839/https://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=2138 |date=18 красавіка 2021 }}// Наша Ніва. № 20 (474) [[2 чэрвеня]] 2006. С. 3, 7.</ref>. Шэраг актывістаў і лідараў Маладога Фронту ўвайшлі ў Арганізацыйны камітэт па заснаванні партыі [[Беларуская Хрысціянская Дэмакратыя]]. У [[2008]] годзе маладафронтаўцамі быў праведзены шэраг паспяховых агульнанацыянальных кампаній.<ref>[[Павел Севярынец|П. Севярынец]], [[Наста Палажанка|Н. Палажанка]]. «Маладафронтаўцы» // Мінск, 2009. — 216 с.</ref> У межах грамадскай кампаніі «Беларускую кнігу дзецям!» маладафронтаўцы сабралі некалькі тысяч беларускамоўных выданняў, якія былі перададзены ў дзіцячыя дамы Мінска і іншых гарадоў Беларусі. Таксама на патрэбы дзіцячых дамоў і школ-інтэрнатаў пайшлі сабраныя рэчы і грошы на [[Каляды|Калядным]] фестывалі «Спяшайцеся рабіць дабро!», у якім прымалі ўдзел вядомыя музыкі, грамадска-палітычныя дзеячы. З [[7 лістапада]] па [[10 снежня]] 2008 года Малады Фронт правёў кампанію «[[Камунізм]] пад трыбунал!», якая завяршылася аднадзённым [[Пост|пастом]]. У межах кампаніі МФ арганізаваў дзясяткі антыкамуністычных пікетаў і інфармацыйных акцый па ўсёй Беларусі, правёў шырокае навукова-грамадскае пасяджэнне пад назвай «Злачынствы камуністычнай ідэалогіі. Лічбы і факты». У 2008 годзе падчас маладафронтаўскай кампаніі «МТС па-беларуску!»<ref>http://www.belmts.info {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180323044940/http://www.belmts.info/ |date=23 сакавіка 2018 }}</ref>, якую распачаў салігорскі блогер, неабыякавыя людзі накіравалі шэраг папяровых і электронных лістоў у галоўны офіс прадстаўніцтва кампаніі [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС у Беларусі]]. У адказ мабільны аператар стварыў беларускамоўную версію сайта. Пазней актывісты перадалі ў галоўны офіс кампаніі каля 2,5 тысяч подпісаў за беларусізацыю МТСу. У выніку ў тэлефонаў абанентаў МТС з’явілася падтрымка беларускай мовы. За часы свайго існавання арганізацыя правяла дзясяткі палітычных акцый, самыя вядомыя з якіх: «[[Акцыя Любові]]», «Горад Наш!», «Беларусь у Еўропу!», «Вырабы», «Выбірай!», «Не трэцяму тэрміну!», «Хочам новага!», «Байкот 2008!», «Шоу Беларушчыны», «Камунізм пад трыбунал!», «Беларускую кнігу дзецям!», «Калядны Фэст». У [[2015]] годзе Маладым Фронтам заснаваны спартыўна-патрыятычны клуб «Ваяр»<ref>[https://web.archive.org/web/20170331115806/http://mfront.net/paczynaie-pracu-spartova-patryiatyczny-klub-vaiar.html Пачынае працу спартова-патрыятычны клуб «Ваяр»]</ref>. 21 лістапада 2015 года «Ваяр» правёў першую трэніроўку, на ёй выкарыстоўвалася страйкбольная зброя<ref>{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/27382593.html|title= «Малады фронт» стварае спартова-патрыятычны клюб «Ваяр»|publisher= Радыё Свабода|accessdate=04.10.2016|lang=by}}</ref>. Восенню [[2016]] года арганізацыяй праведзены шэраг акцый па зборы подпісаў за наданне [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-беламу сцягу]] статуса [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасці]]<ref>{{cite web|url= http://news.tut.by/politics/513440.html|title= В Минске задержан Дмитрий Дашкевич|publisher= tut.by|accessdate= 04.10.2016|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161003102938/http://news.tut.by/politics/513440.html|archivedate= 3 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://news.tut.by/politics/514302.html|title= "Завітала на акцыю, а яны на мяне пратакол!" "Молодой Фронт" собрал подписи за БЧБ-флаг|publisher= tut.by|accessdate= 04.10.2016|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161004093345/http://news.tut.by/politics/514302.html|archivedate= 4 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. У 2017 годзе з 20 лютага па 6 сакавіка пяцёра сяброў арганізацыі ладзілі абарону Курапатаў ад пабудовы ў ахоўнай зоне мемарыялу бізнэс-цэнтра. Пасля жорсткага супрацьстаяння, шэрагу правакацый у выглядзе збівання актывістаў міліцыянтамі ў цывільным, удалося дамагчыся перамогі і згортвання будаўнічай пляцоўкі. З чэрвеня 2018 года Малады Фронт прымае актыўны ўдзел у Варце ля рэстарацыі «Поедем Поедим», пабудаванай з парушэннямі заканадаўства побач з Мемарыялам Курапаты, 3 ліпеня і 3 лістапада 2019 года былі брутальна затрыманыя АМАПам падчас вартавання і пакараныя буйнымі штрафамі. Арганізацыя прымала актыўны ўдзел у снежаньскіх акцыях супраць інтэграцыі РБ з РФ у 2019. 7 снежня на мітынгу на Кастрычніцкай плошчы Маладафронтаўцы правялі перформанс з ірваннем партрэтаў прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Пасля акцый 2 Маладафронтаўцы — Дзяніс і Максім Урбановічы атрымалі 15 сутак арышту за «удзел у масавым несанкцыянаваным мерапрыемстве». Іншыя актывісты, як напрыклад Віталь Трыгубаў, атрымалі буйныя штрафы. У сакавіку 2022 года падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]] кіраўнік арганізацыі Дзяніс Урбановіч разам з шасцю іншымі маладафронтаўцамі запісаўся ў беларускую роту тэрабароны Украіны.<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285968 У беларускую роту тэрабароны Украіны запісаліся сямёра маладафронтаўцаў]</ref> 11 жніўня 2022 года Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі прызнала «Малады фронт» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/31984837.html МУС прызнала «экстрэмісцкім фармаваньнем» «Малады фронт»]</ref> == Супрацьстаянне рэжыму == Пачынаючы з [[2000]] года, Малады Фронт пяць разоў спрабаваў атрымаць рэгістрацыю ў [[Міністэрства юстыцыі Беларусі|Міністэрстве юстыцыі Беларусі]], але ўсе пяць разоў яму было адмоўлена ў гэтым. Маладафронтаўцы лічаць, што ўлады наўмысна не рэгіструюць арганізацыю, каб мець рычагі ціску на маладзёжных актывістаў з дапамогай антыканстытуцыйнага<ref>http://www.ampby.org/news.aspx?id=255{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[[Гары Паганяйла]]. [http://www.belhelcom.org/?q=print/2506 Экспертнае заключэнне па арт. 193-1 КК РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110203165251/http://www.belhelcom.org/?q=print%2F2506|date=3 лютага 2011}}// [[Беларускі Хельсінкскі Камітэт]]. [[29 мая]] [[2007]]</ref><ref>Таццяна Поклад. [http://www.svaboda.org/m/a/1192811.html Кампанія Amnesty International за свабоду слова ў Беларусі]{{Недаступная спасылка}}// Радыё «Свабода». [[28 жніўня]] 2008</ref><ref>http://www.svaboda.org/content/article/1814508.html</ref><ref>http://www.ampby.org/news.aspx?id=286{{Недаступная спасылка}}</ref> артыкула 193-1 крымінальнага кодэкса РБ. У межах кампаніі па супрацьстаянні крымінальнаму пераследу за дзейнасць ад імя незарэгістраванай арганізацыі маладафронтаўцы зарэгістравалі сваю арганізацыю ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref name="Чэхія"/>. Планы зарэгістраваць арганізацыю ў [[Літва|Літве]]<ref>Таццяна Поклад. [http://www.svaboda.org/articleprintview/1192907.html Распачалася рэгістрацыя «Маладога фронту» ў Літве] // Радыё «Свабода». [[21 жніўня]] 2008</ref>, [[Польшча|Польшчы]] і ва [[Украіна|Украіне]] засталіся нерэалізаванымі. Члены арганізацыі знаходзяцца пад сталым ціскам з боку рэжыму, шэраг з іх праследавалі па палітычных матывах<ref>http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=2218&newsPage=0 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150614233539/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=2218&newsPage=0 |date=14 чэрвеня 2015 }}</ref> і нават асуджаныя: самыя знакамітыя з іх — гэта справы [[Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі|Аляксея Шыдлоўскага]], [[Вадзім Лабковіч|Вадзіма Лабковіча]], [[Павел Севярынец|Паўла Севярынца]], [[Павел Мажэйка|Паўла Мажэйкі]], [[Артур Уладзіміравіч Фінкевіч|Артура Фінкевіча]], Змітра Дашкевіча. Са сталай перыядычнасцю шэрагоўцы і лідары арганізацыі за сваю дзейнасць падвяргаюцца адміністрацыйнаму пераследу, самымі распаўсюджанымі відамі якога з’яўляюцца арышт (да 25 сутак) і штрафы. Не спыняецца таксама ціск і з боку спецслужбаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму]]. [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2006 года|Пасля прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] на лідараў «Маладога Фронту», Змітра Дашкевіча, [[Сяржук Лісічонак|Сержука Лісічонка]], Барыса Гарэцкага і [[Алег Міхайлавіч Корбан|Алега Корбана]], была ўзбуджаная крымінальная справа па артыкуле 193-1 (Дзейнасць незарэгістраванай Мін’юстам арганізацыі). Паводле гэтай крымінальнай справы, [[1 лістапада]] [[2006]] года лідар «Маладога Фронту» Зміцер Дашкевіч быў асуджаны на паўтара года калоніі агульнага рэжыму<ref>http://news.tut.by/politics/76679.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151007084904/http://news.tut.by/politics/76679.html |date=7 кастрычніка 2015 }}</ref>. Цягам года па гэтым жа артыкуле былі асуджаныя іншыя лідары і актывісты МФ — [[Іван Шыла]]<ref>[[Севярын Квяткоўскі]], Алег Груздзіловіч. [http://archive.svaboda.org/printarticles/2007/09/b29692fa-6152-45ef-a32a-3849a1200aec.html Суды над маладафронтаўцамі ў Нясвіжы і Салігорску: Рэпартаж]{{Недаступная спасылка}}// Радыё «Свабода». [[4 верасня]] 2007</ref> ([[Салігорск]]), [[Наста Палажанка]], [[Зміцер Аляксандравіч Хведарук|Зміцер Хведарук]], [[Аляксей Янушэўскі]], [[Алег Корбан]], [[Барыс Гарэцкі]]<ref>Зміцер Панкавец. [https://nashaniva.by/?c=ar&i=9165 Прысуд маладафронтаўцам: Хведарук — 1 млн 240 тыс., Корбан, Янушэўскі, Гарэцкі — 930 тыс., Палажанка — папярэджанне]// Наша Ніва. 29 мая 2007</ref> ([[Мінск]]), [[Анастасія Азарка]]<ref>Сямён Печанко. [https://nashaniva.by/?c=ar&i=11253 Фотарэпартаж з суду над Настай Азаркай]// Наша Ніва. 4 верасня 2007</ref> ([[Нясвіж]]), [[Яраслаў Грышчэня]]<ref>Зміцер Панкавец, Сяргей Макарэвіч. [https://nashaniva.by/?c=ar&i=11391 Яраслаў Грышчэня: «Прашу мяне расстраляць»]// Наша Ніва. № 34 (536), [[13 верасня]] 2007. С. 2, 6.</ref> ([[Баранавічы]]), [[Кася Салаўёва]]<ref>Зміцер Панкавец. [https://nashaniva.by/?c=ar&i=16371 «Калі жаданьне адрадзіць мову лічыць крыміналам, то я вінаватая»]// Наша Ніва. [[8 красавіка]] 2008</ref> ([[Полацк]]), [[Эдуард Зелянкоў]]<ref>[http://www.spring96.org/be/news/4728/ Жлобінскі актывіст Эдуард Зелянкоў, абвінавачаны ў дзейнасці ад імя незарэгістраванага грамадскага аб’яднання, пакараны штрафам у памеры 30 базавых велічыняў]// Праваабарончы цэнтр «Вясна». [[30 чэрвеня]] 2006</ref> ([[Жлобін]]). Усе яны былі прысуджаны да штрафу альбо папярэджання. Таксама быў узбуджаны шэраг крымінальных спраў паводле артыкула 193-1, якія не дайшлі да суду. Так, крымінальная справа была таксама заведзеная на актывіста Жлобінскага філіяла МФ — [[Кірыл Атаманчык|Кірыла Атаманчыка]]<ref>[http://www.racyja.by/news/naviny/zdarenni/14493.html Актывіст «Маладога фронту» Кірыл Атаманчык просіць КДБ закрыць яго крымінальную справу]{{Недаступная спасылка}}// Радыё «Рацыя». [[30 красавіка]] 2009</ref>. Крымінальныя справы былі ўзбуджаны на кіраўніка Гомельскага МФ Андруся Цянюту і кіраўніка Светлагорскага МФ Арсенія Ягорчанку<ref>Любоў Лунёва. [http://www.svaboda.org/m/a/762138.html Новыя крымінальныя справы супраць «Маладога Фронту»]{{Недаступная спасылка}}// Радыё «Свабода». [[18 верасня]] 2007</ref>. У [[Жодзіна]] крымінальная справа была ўзбуджана адразу на некалькіх маладафронтаўцаў — Сяржука Гудзіліна, Яўгена Ваўкаўца і Алеся Чарэйку<ref>[http://www.charter97.org/bel/news/2006/04/12/mf Узбуджана чарговая крымінальная справа супраць актывістаў «Маладога Фронту»]// Хартыя’97. [[12 красавіка]] 2006</ref>. Кіраўніка Жодзінскага філіяла МФ, аднаго з лідараў руху — [[Павел Красоўскі|Паўла Красоўскага]], абвінаваціўшы ў віцебскіх выбухах і двух забойствах, змясцілі ў следчы ізалятар. Праз месяц сфальсіфікаваная справа на Паўла Красоўскага за поўным няйменнем доказаў была спынена, а сам Павел быў вызвалены<ref>Зміцер Панкавец. [https://nashaniva.by/?c=ar&i=4354 Павел Красоўскі: «Калі мяне пачалі падазраваць яшчэ ў двух забойствах, я трохі супакоіўся»]// Наша Ніва. № 38 (492), [[20 кастрычніка]] 2006. С. 4.</ref>. Крымінальны пераслед не нанёс чаканых рэжымам вынікаў, «Малады Фронт» толькі ўзмацніўся ў гэтым выпрабаванні і з’яднаўся,<ref>http://www.euramost.org/?artc=11164</ref> правёў надзвычай моцныя кампаніі салідарнасці з палітзняволенымі сябрамі сваёй арганізацыі і тымі, каторыя патрапілі пад крымінальны пераслед<ref>Мікола Бугай. [https://nashaniva.by/?c=ar&i=8824 Пісьменнікі і палітыкі заклікаюць прыйсці на суд над маладафронтаўцамі]// Наша Ніва. № 18 (520), [[18 мая]] 2007. С. 10.</ref><ref>http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=16177&newsPage=0 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150614223520/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=16177&newsPage=0 |date=14 чэрвеня 2015 }}</ref><ref>http://www.svaboda.org/content/article/759945.html</ref><ref>http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=13117&newsPage=0 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150614225552/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=13117&newsPage=0 |date=14 чэрвеня 2015 }}</ref>. Лідара МФ Змітра Дашкевіча дзякуючы моцнай кампаніі салідарнасці вызвалілі з калоніі на паўтара месяца раней тэрміну, вынесенага судом першай інстанцыі<ref>http://www.afn.by/news/i/94718</ref>. У знак салідарнасці з «Маладым Фронтам» у арганізацыю ўступілі такія вядомыя грамадска-палітычныя дзеячы, як [[Аляксандр Мілінкевіч]], [[Анатоль Лябедзька]]. Пасля вызвалення, ганаровым сябрам «Маладога Фронту» стаў і [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]]<ref>Алесь Дашчынскі. [http://www.svaboda.org/m/a/1192178.html Аляксандра Казуліна прынялі ў «Малады фронт»]{{Недаступная спасылка}}// Радыё «Свабода». [[19 жніўня]] 2008</ref>. Адзначыўшы гатоўнасць «ахвяраваць уласнай свабодай, здароўем і нават жыццём у імя сваіх ідэалаў», штотыднёвік «Наша Ніва» «Чалавекам года 2007» абвясціў «маладафронтаўца»<ref>Дзмітрый Панкавец, Мікола Бугай. [http://www.nashaniva.by/index.php?=ar&i=14010 Асобы года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418124051/https://www.nashaniva.by/index.php?=ar&i=14010 |date=18 красавіка 2021 }}// Наша Ніва. № 48 (550) [[27 снежня]] 2007. С. 3-5.</ref>. Як лічаць актывісты «Маладога Фронту», усё гэта засведчыла, што беларускі рэжым пацярпеў паражэнне ў сваіх спробах спынення дзейнасці маладзёжнага руху. == Крытыка == * Некаторыя прадстаўнікі арганізацыі выказвалі погляды [[гамафобія|гамафобскага характару]]. На сходзе ў 2013 годзе Малады Фронт прыняў рэзалюцыю аб ''каштоўнасным падмурку арганізацыі''. У рэзалюцыі гомасексуальнасць была ўключана ў лік ''маральнай разбэшчанасці'', разам з п’янствам, наркаманіяй і педафіліяй<ref>nv-online.info/attachment/456/Narodnaya_volia_29_10.pdf</ref>. Кіраўнік Маладога фронту [[Зміцер Дашкевіч]] сказаў, што ён больш хацеў б быць на пасадзе прэзідэнта Беларусі ''дыктатара Лукашэнку'' чым адкрытага гея<ref>http://rusrep.ru/dashkevich</ref>. [[Артур Фінкевіч]], якога запыталі, як Малады Фронт у выпадку прыходу да ўлады будзе ставіцца да ''асоб нетрадыцыйнай сексуальнай арыентацыі'' адказаў, што ''як да выродкаў''. Сказаў аднак, што гэта яго асабістае меркаванне, а не афіцыйная пазіцыя Маладога фронту<ref>http://www.svaboda.org/content/transcript/770829.html</ref>. Праваабарончая арганізацыя ''ГейБеларусь'', якая бароніць правы асяроддзя [[ЛГБТ]] у Беларусі, уключыла трох сучасных і былых членаў Маладога Фронту: Дзмітрыя Дашкевіча, Артура Фінкевіча і Паўла Севярынца ў свой ''Чорны спіс'' і абвінаваціла іх у падтрымцы гамафобіі і дыскрымінацыі сексуальных меншасцяў<ref>http://gaybelarus.org/chorny_spis.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140604180158/http://gaybelarus.org/chorny_spis.html |date=4 чэрвеня 2014 }}</ref>. Аднак не ўсе дзеячы Маладога Фронту падзяляюць такую пазіцыю. [[Іван Шыла]] звярнуў увагу, што гамафобскія выпадкі з удзелам некаторых актывістаў арганізацыі супярэчаць правілам, якімі Малады Фронт хацеў б кіравацца<ref>http://www.svaboda.org/content/interview/25166911.html</ref>: {{цытата|У статуце напісана, што ў сваёй дзейнасьці мы кіруемся «Міжнародным пактам аб палітычных і грамадзянскіх правах». У сваю чаргу там вядзецца гаворка пра забарону дыскрымінацыі. Таму, напрыклад, вырываць сьцяг у прадстаўнікоў ЛГБТ гэта акурат ахвяраваньне прынцыпамі дэмакратычнай моладзевай арганізацыі. І таму кажу — не, арганізацыі не павінна ахвяраваць прынцыпамі.}} * Беларускі палітолаг В. Казлякоў сцвярджае, што Малады Фронт за час свайго існавання «праславіўся» арганізацыяй нешматлікіх, але крыклівых акцый, сутычкамі з міліцыяй з наступным затрыманнем асобных «экстрэмістаў». Актывісты Маладога Фронту неаднаразова затрымліваліся за парушэнне грамадскага парадку<ref>{{ref-ru}}Владимир Козляков. [http://www.beldumka.belta.by/isfiles/000167_744989.pdf Партийные ловушки]// [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]. [[Люты]] 2008. С. 36-39.</ref>. == З’езды Маладога Фронту == * I З’езд МФ адбыўся [[6 верасня]] [[1997]] года, Сустаршынямі Маладога Фронту абраныя [[Павел Севярынец]] ([[Мінск]]), [[Сяржук Паўленка]] ([[Гродна]]), [[Алесь Асіпцоў]] ([[Магілёў]]). * II З’езд МФ, [[10 лютага]] [[1999]], абраў Старшынёй руху Паўла Севярынца. * III З’езд, [[1 ліпеня]] [[2000]], пераабраў Паўла Севярынца Старшынёй МФ, прыняўшы праграму «Малады Фронт Пераменаў», заклаў у падмурак моладзевага руху хрысціянскія прынцыпы і нацыянальную ідэю. * IV З’езд, [[19 чэрвеня]] [[2002]], пераабраў Паўла Севярынца Старшынёй МФ. * V З’езд МФ адбываўся ў дзве сесіі, [[23 мая]] [[2004]] года і [[23 студзеня]] [[2005]], абраў Сустаршынямі Маладога Фронту [[Сяржук Бахун|Сяржука Бахуна]] і [[Зміцер Дашкевіч|Змітра Дашкевіча]]. * VI З’езд МФ, [[9 сакавіка]] [[2008]], прыняў абноўленую стратэгію дзейнасці моладзевага руху «Рэфармацыя Маладога Фронту», паводле якой МФ выйшаў са складу [[АДС]]. З’езд абраў Старшынёй МФ Змітра Дашкевіча. * VII З’езд МФ, [[30 студзеня]] [[2010]], прыняў стратэгію дзейнасці пад назвай «Новае пакаленне», пераабраў старшынёй МФ Змітра Дашкевіча. * VIII З’езд МФ, [[26 кастрычніка]] [[2013]], прыняў рэзалюцыю «Каштоўнасны падмурак», абраў Сустаршынямі Маладога Фронту Змітра Дашкевіча, [[Андрусь Цянюта|Андруся Цянюту]] і [[Эдуард Лобаў|Эдуарда Лобава]]<ref>{{cite web|url= http://mfront.net/ziezd-mf-praciahniecca-na-druhoj-sesii.html|title= Зьезд МФ працягнецца на другой сэсіі|publisher= mfront.net|accessdate= 02.02.2016|lang= by|archive-date= 11 ліпеня 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180711023633/http://mfront.net/ziezd-mf-praciahniecca-na-druhoj-sesii.html|url-status= dead}}</ref>. * IX З’езд МФ, адбываўся ў дзве сесіі [[12 верасня]]<ref>{{cite web|url= http://www.racyja.com/palityka/malady-front-z-novaj-strategiyaj-dz/|title= “Малады Фронт” з новай стратэгіяй дзеянняў|publisher= racyja.com|accessdate= 02.02.2016|lang= by|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200919181555/https://www.racyja.com/palityka/malady-front-z-novaj-strategiyaj-dz/|archivedate= 19 верасня 2020|url-status= dead}}</ref> і [[10 кастрычніка]] [[2015]]<ref>{{cite web|url= http://mfront.net/zjezd-2015-2.html|title= Адбылася заключная сесія з’езду МФ|publisher= mfront.net|accessdate= 02.02.2016|lang= by|archive-date= 7 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160507014828/http://mfront.net/zjezd-2015-2.html|url-status= dead}}</ref>, прыняў стратэгію і план дзейнасці арганізацыі да канца года, зацвердзіў склад Сойму, які атрымаў статус кіроўнага органу арганізацыі. == Старшыні Маладога Фронту == [[File:Pavel Sieviaryniets.jpg|thumb|250px|[[Павел Севярынец]] — адзін з заснавальнікаў Маладога Фронту.]] * 6 верасня 1997 — 10 лютага 1999 — Павел Севярынец, Сяржук Паўленка, Алесь Асіпцоў. * 10 лютага 1999 — 23 мая 2004 — Павел Севярынец. * 23 мая 2004 — 9 сакавіка 2008 — Сяржук Бахун, Зміцер Дашкевіч. * 9 сакавіка 2008 — 26 кастрычніка 2013 — Зміцер Дашкевіч. * 26 кастрычніка 2013 — 12 верасня 2015 — Зміцер Дашкевіч, Андрусь Цянюта і [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]]. * 10 снежня 2017 — 15 снежня 2018 — [[Яўген Васьковіч]]. * з 15 снежня 2018 — [[Дзяніс Урбановіч]].<ref>[https://belsat.eu/news/sojm-maladoga-frontu-abrau-novaga-starshynyu/ «Малады фронт» абраў новага старшыню] // [[Белсат]]</ref><ref>[https://belsat.eu/news/pra-turmu-dzeuchyn-i-syabroustva-z-belaruskim-dyplamatam-vyalikae-interv-yu-novaga-starshyni-maladoga-frontu/ Пра турму, дзеўчын і сяброўства з беларускім дыпламатам. Вялікае інтэрв’ю новага старшыні «Маладога фронту»] // [[Белсат]]</ref> == Малады Фронт у інтэрнеце == * [https://vk.com/malady_front Афіцыйная група МФ] [[У Кантакце]] * [https://malady-front.blogspot.com/ Афіцыйны сайт Маладога Фронту] * [https://www.facebook.com/mfront.net/ Старонка] на [[Facebook]] * [http://www.saligorsk.org/ Афіцыйны сайт Салігорскага МФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180905084021/http://www.saligorsk.org/ |date=5 верасня 2018 }} * [http://community.livejournal.com/by_mf/ Малады Фронт у ЖЖ] * [http://www.last.fm/group/%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%94%D0%AB+%D0%A4%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2+-+YOUNG+FRONT/ Малады Фронт на last.fm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090627173528/http://www.last.fm/group/%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%94%D0%AB+%D0%A4%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2+-+YOUNG+FRONT |date=27 чэрвеня 2009 }} * [http://belkniha.org/ Афіцыйны сайт кампаніі: «Беларускую кнігу дзецям!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090420064854/http://belkniha.org/ |date=20 красавіка 2009 }} == Гл. таксама == * [[Маладая Беларусь (рух)|Маладая Беларусь]] * [[Беларуская Хрысціянская Дэмакратыя]] * [[Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты]] * [[АДС]] * [[Моладзь Еўрапейскай народнай партыі]] * {{ref-en}}[http://en.wikipedia.org/wiki/European_Democrat_Students European Democrat Students] * [[Беларускі незалежніцкі блок]] * [[Новае Пакаленне]] * [[Дзіда (1998)]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://news.tut.by/politics/76679.html Па апанентах улада б’е калібрам 193-1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151007084904/http://news.tut.by/politics/76679.html |date=7 кастрычніка 2015 }} * [http://mfront.net/content.php?content.392 Улады адмовіліся рэгістраваць Малады Фронт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406175521/http://mfront.net/content.php?content.392 |date=6 красавіка 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Партыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Малады Фронт| ]] [[Катэгорыя:Маладзёжныя палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]] fhpcrrqgw0ygajmfl37fw7f9qzb9ez8 0 25809 5189283 4993871 2026-08-29T13:25:49Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Артэміда]]; ±[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі]]→[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189283 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Артэміда (значэнні)}} {{Міфалагічны персанаж |Імя = |Арыгінальнае напісанне = |Тлумачэнне імя = |Тып = |Міфалогія = |Пол = |Перыяд жыцця = |Выява = |Памер = |Подпіс = |Імя на іншых мовах = |Грэцкае напісанне = |Лацінскае напісанне = |У іншых культурах = |Мясцовасць = |Занятак = |Паходжанне = |Згадванні = |Дынастыя = |Бацька = |Маці = |Брат = |Сястра = |Муж = |Жонка = |Дзеці = |Месца пахавання = |Звязаныя паняцці = |Звязаныя персанажы = |Звязаныя падзеі = |Атрыбуты = |Характэрныя рысы = |Вахана = |Мантра = |Вікісховішча = }} '''Артэміда ''' ({{lang-el|Ἄρτεμις}}) — [[Цнатлівасць|цнатлівая]], заўсёды юная [[багіня]] [[паляванне|палявання]], [[урадлівасць|урадлівасці]], жаночай [[Цнатлівасць|цноты]], заступніца ўсяго жывога на Зямлі, якая дае шчасце ў [[шлюб]]е і дапамогу пры [[роды|родах]], пазней багіня [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] (яе брат [[Апалон]] быў увасабленнем [[Сонца]]). Дачка [[Зеўс]]а і багіні [[Лета (міфалогія)|Леты]], сястра-блізня Апалона, унучка тытанаў [[Кей|Кея]] і [[Феба|Фебы]]. Нарадзілася на востраве [[Дэлас]]. У [[Траянская вайна|Траянскай вайне]] разам з Апалонам ваявалі на боку траянцаў. Этымалогія імя — «мядзведжая багіня», «забойца», «уладарка». Прыносіць натуральную смерць жанчынам (як Апалон мужчынам), але можа быць і крыважэрнай, часта карыстаючыся стрэламі як прыладай пакарання. Сярод яе ахвяр — [[Аданіс]], [[Актэон]], [[Іфігенія]], [[Каліста]], [[Мелеагр]], дачкі [[Ніёба|Ніёбы]], [[Арэст]], па некаторых версіях міфа — [[Арыён]]. Класічная Артэміда — нявінніца і абаронца цноты. Перад вяселлем ёй прыносілі ахвяру. Ахвярныя жывёлы — [[дзік]], [[алень]], [[казёл]] і [[каза]]. Артэмідзе Таўрычнай прыносілі чалавечыя ахвяры. Пагібельныя функцыі Артэміды звязаныя з яе архаічным мінулым — уладаркі звяроў на востраве [[Крыт]]. Найстаражытная Артэміда не толькі паляўнічая, але і [[мядзведзіца]]. У Браўроне (Атыка) жрыцы Артэміды Браўроніі у рытуальным танцы апраналі мядзведжыя шкуры і зваліся мядзведзіцамі. Свяцілішчы Артэміды Лімнатыс («балотная») часта знаходзіліся паблізу крыніц і балот, сімвалізуючы ўрадлівасць расліннага бажаства. [[Image:Boucher Diane sortant du bain Louvre 2712.jpg|thumb|left|400px|Купанне Дыяны. ''[[Франсуа Бушэ|Бушэ]]'']] Культ Артэміды быў распаўсюджаны паўсюдна, але асабліва славіўся [[Храм Артэміды Эфескай|яе храм у Эфесе]] ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], дзе шанавалася выява Артэміды «мнагагрудай». [[Храм Артэміды Эфескай|Эфескі храм]], дзе знаходзілася ўслаўленая мнагагрудая статуя багіні-заступніцы дзіцячага нараджэння, быў адным з [[сем цудаў свету|сямі цудаў свету]]. Менавіта яго ў [[356 да н.э.]] спаліў, жадаючы «ўславіцца», [[Герастрат]]. Артэміда Эфеская з’яўлялася заступніцай [[амазонкі|амазонак]]. Выяўлялася з залатым лукам і калчанам за плячыма, з кап’ём у руках, часам з паўмесяцам на галаве (знак багіні Месяца). Традыцыйна багіню, якая сімвалізавала цноту, «апраналі» у кароткую туніку. Пазней, у [[XVI]]—[[XIX]] стагоддзях, сталі з’яўляцца выявы голай багіні, што ў той час прыводзіла да сапраўдных скандалаў (напрыклад Дыяна-паляўнічая, створаная [[Жан-Антуан Гудон|Жанам-Антуанам Гудонам]] у [[1790]]). Артэмідзе адпавядае рымская [[Дыяна (багіня)|Дыяна]]. == Гл. таксама == * [[Дыяна Версальская]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]] [[Катэгорыя:Багіні месяца]] [[Катэгорыя:Артэміда]] euin8l9ddxjs83w0rmx50ctiu1hdr6q 0 26383 5189345 5189094 2026-08-29T15:55:20Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 5180939, зробленая M.L.Bot: сцяг і герб цягнуцца з Вікіданых, калі трэба -- мяняйце там 5189345 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Прышціна | арыгінальная назва = {{lang-sq|Prishtina}} <br /> {{lang-sr|Приштина}} | сцяг = | герб = | выява = | памер = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 42 | lat_min = 40 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 21 | lon_min = 10 | lon_sec = | карта = <!--альтэрнатыўная--> | рэгіён = Прышцінскі раён | рэгіён у табліцы = Прышцінскі | від рэгіёна = Раён | від раёна = Муніцыпалітэт | плошча = 854 | вышыня цэнтра НП = 652 | насельніцтва = 198.214 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = 347 | часавы пояс = +1 | DST = +2 }} '''Прышціна''' — горад, сталіца часткова прызнанай [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]]. Паводле [[Сербія|Сербіі]] сталіца [[Косава і Мятохія|Аўтаномнага краю Косава і Мятохія]]. Насельніцтва горада складае каля 200 тысяч жыхароў, пераважна [[албанцы]]. == Адукацыя і культура == * [[Нацыянальны тэатр Косава]] * [[Прышцінскі ўніверсітэт]] *[[Нацыянальная галерэя Косава]] *[[Акадэмія навук і мастацтваў Косава]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Спасылкі == * [http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080309205810/http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html |date=9 сакавіка 2008 }} {{Ref-en}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Гарады Сербіі}} {{Сталіцы Еўропы}} [[Катэгорыя:Гарады Косава]] [[Катэгорыя:Прышціна| ]] 9kpg7farfuwwdkqqz0danidtgajyg1t 0 26567 5189676 5171843 2026-08-30T11:45:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Янка Маўр]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189676 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Маўры}} {{Цёзкі2|Фёдараў}} {{Пісьменнік}} '''Янка Маўр''', сапр.: '''Іван Міхайлавіч Фёдараў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]], аўтар апавяданняў, аповесцяў і раманаў для дзяцей і моладзі. Адзін з заснавальнікаў беларускай дзіцячай літаратуры<ref name="БСЭ">{{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/янка%20мавр/БСЭ/Мавр%20Янка/}}</ref>, заснавальнік прыгодніцкага і навукова-пазнавальнага жанраў у беларускай літаратуры, стваральнік першай беларускай навукова-фантастычнай аповесці<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CD345C7B324C4766A233BDC87BF418C7|title=Виртуальный проект к 130-летию со дня рождения Янки Мавра|work=Информационные ресурсы|publisher=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|НББ]]|access-date=30 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109201538/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=B94D91E852A04B819939F7D580BCD0FB|archive-date=9 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>. Аўтар кніг для дзяцей, п’ес, перакладаў<ref name="БелТА">{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-130-letiju-so-dnja-rozhdenija-Janki-Mavra_i_688.html|title=К 130-летию со дня рождения Янки Мавра|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенства|БелТА]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220712/http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-130-letiju-so-dnja-rozhdenija-Janki-Mavra_i_688.html|archive-date=4 кастрычніка 2013|access-date=30 кастрычніка 2013}}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (1934). Член [[ВКП(б)]] з 1950 года. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР ([[1968]]). [[Заслужаны дзеяч культуры БССР]] (1968)<ref name="БСЭ" />. == Біяграфія == === Раннія гады === [[Файл:Я.Маўр – семінарыст Панявежскай настаўніцкай семінарыі (партрэт).jpg|250px|thumb|Я.Маўр — семінарыст Панявежскай настаўніцкай семінарыі]] Нарадзіўся {{ДН|10|5|1883|28|4}} ў [[Лібава|Лібаве]] ў сям’і выхадца з Беларусі (які ў гэтым горадзе апынуўся ў пошуках працы<ref>{{артыкул|аўтар=Гнилозуб В.|загаловак=Мария Мицкевич: «Мои дедушки — Янка Мавр и Якуб Колас»|арыгінал=Марыя Міцкевіч: «Мае дзядулі – Янка Маўр і Якуб Колас»|спасылка=http://www.belniva.by/news_full.php?id_news=56181|выданне=Белорусская Нива|тып=газета|год=10 мая 2013|нумар=84|мова=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223809/http://www.belniva.by/news_full.php?id_news=56181|archive-date=4 кастрычніка 2013}}</ref>). Яго бацька быў адстаўным салдатам, паходзіў з беззямельных беларускіх сялян<ref name="БелТА" />, працаваў [[сталяр]]ом. Да ваеннай службы ён насіў прозвішча Ільін, а прозвішча Фёдараў з’явілася ў выніку памылкі армейскага пісара, які запісаў Міхаіла Фёдаравіча — Міхаілам Фёдаравым{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=748}}. Іван быў ахрышчаны [[13 мая|1 (13) мая]] ў мясцовым [[Свята-Троіцкі сабор (Ліепая)|Свята-Троіцкім саборы]]<ref name="nashaniva">{{cite web|author = Ф. Раўбіч|date = 2023-05-11|url = https://nashaniva.com/316461|title = Знойдзеная метрыка нараджэння і хрышчэння Янкі Маўра|publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |access-date = 2023-05-11|language = be}}</ref>. Бацька рана памёр, і маленькі Іван разам з маці, Наталляй Іванаўнай, пераехаў на яе радзіму — у вёску {{нп3|Вёска Лебенішкяй|Лебянішкі|ru|Лебенишкяй}} (былой [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]). Яны жылі ў беднасці, і толькі дзякуючы намаганням маці, якая ў што бы то ні стала марыла даць адукацыю сыну, у 1895 годзе ён скончыў пачатковую школу, а ў 1899 — [[Каўнас|Ковенскае]] [[Рамеснае вучылішча, Расійская імперыя|рамеснае вучылішча]]. Пасля вучылішча ён паступіў у [[Панявежыс|Панявежскую]] [[Настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]]. У канцы 1902 яго выключылі з апошняга, выпускнога класа — за вальнадумства і «за сумневы ў рэлігіі». Тым не менш, у 1903 годзе ён усё ж атрымаў пасведчанне настаўніка пачатковай школы, здаўшы [[экстэрнат|экстэрнам]] экзамены за семінарскі курс{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=748}}. === Педагагічная дзейнасць === [[Файл:Я.Маўр – памочнік настаўніка пачатковай школы ў мястэчку Новае Места (Літва).jpg|thumb|right|250px|Іван Фёдараў — памочнік настаўніка пачатковай школы ў мястэчку Новае Места (Літва)]] Пасля навучання ў настаўніцкай семінарыі Фёдараў пачаў працаваць у школе пад Панявежам у мястэчку {{нп3|Мястэчка Наўямесціс|Наўямесціс|ru|Науяместис (местечко)}}, а потым яго перавялі ў вёску [[Бытча]] на [[Барысаўскі раён|Барысаўшчыне]]. У 1906 годзе ён прыняў удзел у нелегальным педагагічным з’ездзе, які адбыўся на [[Мікалаеўшчынскі сельсавет|Мікалаеўшчыне]]. У гэтым жа з’ездзе прыняў удзел і будучы класік беларускай літаратуры [[Якуб Колас]]. У «Працоўным спісе», які захаваўся ў архіве пісьменніка, адзначаны вынік гэтай падзеі для яго ўдзельніка: «1906. VIII. Звольнены са службы і аддадзены пад суд…»{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=748}}. Разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]] і іншымі актыўнымі ўдзельнікамі быў аддадзены пад суд, пазбаўлены права выкладаць у школе і ўзяты пад нагляд паліцыі. У 1909 годзе ўступіў у царкоўны шлюб. Пераехаў у в. [[Турэц (Карэліцкі раён)|Турэц]]. Толькі ў 1911 І. Фёдараў уладкаваўся выкладчыкам геаграфіі і гісторыі ў Мінскую прыватную гандлёвую школу. Судовае разбіральніцтва па справе аб настаўніцкім з’ездзе доўжылася амаль два гады. Фёдарава адхілілі ад педагагічнай дзейнасці і ўзялі пад нагляд паліцыі. Толькі праз 5 гадоў, у 1911 годзе, яму ўдалося ўладкавацца выкладчыкам у прыватную гандлёвую школу ў [[Мінск]]у. З восені 1917 года ён уладкаваўся настаўнікам геаграфіі і гісторыі ў мінскую чыгуначную гімназію. Пасля [[Вялікая Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]] ён стаў настаўнікам 25-й чыгуначнай школы імя [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Р. Чарвякова]]. У 1920-я таксама працаваў у Наркамаце асветы Беларусі і ў рэспубліканскім саюзе работнікаў асветы<ref>{{cite web |url= http://www.soyuz.by/ru/print.aspx?guid=145222|title=1883 |date=2013|publisher=Национальный пресс-центр Республики Беларусь |archive-url=http://www.peeep.us/c2099429 |archive-date=2013-09-06 }}</ref>. Працу настаўніка Фёдараў пакінуў толькі ў 1930 годзе, калі перайшоў на працу ў Беларускае дзяржаўнае выдавецтва (дзе прапрацаваў да 1936 года){{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=749}}. З 1930 на творчай працы. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1934). === Вайна і пасляваенныя гады === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] пісьменнік вымушана апынуўся далёка ад роднай зямлі — спачатку ў [[Новасібірск]]у, затым у [[Алматы|Алма-Аце]]. Гэты час ён перанёс як цяжкае выпрабаванне, нават як «псіхічную траўму», пра што ён прызнаўся ў лісце да [[Хвядос Шынклер|Хвядоса Шынклера]] 2 лютага 1942 г. У 1943 Маўр пераехаў у Маскву, дзе, моцна захварэўшы, трапіў у бальніцу. У родны Мінск ён вярнуўся толькі пасля вызвалення яго ад нямецкіх захопнікаў. Янка Маўр памёр [[3 жніўня]] [[1971]] года. Пахаваны ў [[Мінск]]у на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]<ref>Маўр Янка // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі; нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 374—375</ref>. == Творчая дзейнасць == === Проза === Дэбютаваў у 1923 у як [[фельетон|фельетаніст]] ў газеце «[[Советская Белоруссия]]» і ленінградскім часопісе «{{нп3|Бегемот, часопіс|Бегемот|ru|Бегемот (журнал)}}». У [[1925]] годзе ў часопісе «[[Беларускі піянер]]» надрукаваў першую навукова-фантастычную аповесць на [[Беларуская мова|беларускай мове]] «Чалавек ідзе»<ref name="БСЭ" /><ref>Аповесць пра першабытных людзей; першапачаткова задумвалася як своеасаблівы вучэбны дапаможнік, які распавядае пра дагістарычныя часы.</ref>, якая паклала пачатак [[Фантастыка|фантастычнаму]] і [[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкаму]] жанрам у [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]<ref name="КЛЭ">{{кніга|аўтар=[[Юлія Міхайлаўна Канэ|Канэ Ю. М.]]|частка=Мавр, Янка|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-4872.htm|загаловак={{нп3|Кароткая літаратурная энцыклапедыя|Краткая литературная энциклопедия|ru|Краткая литературная энциклопедия}}|адказны=Под ред. {{нп3|Аляксей Аляксандравіч Суркоў|А. А. Суркова|ru|Сурков, Алексей Александрович}}|месца=М.|выдавецтва={{нп3|Вялікая Расійская энцыклапедыя, выдавецтва|Сов. энциклопедия|ru|Большая Российская энциклопедия (издательство)}}|год=1967|том=4|старонкі=487}}</ref>. Аповесць надрукаваў пад псеўданімам «Янка Маўр». «Янка» — гэта беларускі аналаг імя «Іван». Як паказвала даследчыца творчасці Янкі Маўра беларуская літаратуразнаўца [[Эсфір Саламонаўна Гурэвіч|Эсфір Гурэвіч]], пісьменнік, захаваўшы сваё сапраўднае імя ў першай частцы псеўданіма, недвухсэнсоўна паказваў на тое, што ён — сын беларускай зямлі. Значэнне псеўданіма «Маўр» шырока адкрыецца ў яго наступных аповесцях: «[[У краіне райскай птушкі]]» (1926), «Сын вады» (1927), у якіх ён паказаў сябе як абаронца правоў каланіяльных і залежных народаў, са спагадай ставіўся да [[Карэнныя народы|карэнных народаў]] Паўночна-Заходняй Афрыкі, і праявіў сябе як інтэрнацыяналіст{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=750}}. Сваю першую аповесць «Чалавек ідзе» Фёдараў напісаў ва ўзросце 44 гадоў, будучы выкладчыкам 25-й мінскай чыгуначнай школы. Пасля чытацкага поспеху твора пісьменнік працягнуў працаваць у жанры дзіцячай прыгодніцкай і навукова-пазнавальнай літаратуры{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=749}} Янка Маўр пісаў пераважна для юных чытачоў. У творах «У краіне райскай птушкі» (1926), «Сын вады» (1928) аўтар пастараўся абвергнуць уяўленне аб тубыльцах як аб крыважэрных людаедах, пазбаўленых элементарных чалавечых пачуццяў, людзях другога гатунку. Аповесць «Чалавек ідзе» акрэсліла тую тэндэнцыю спалучэння пазнавальнасці і прыгодніцтва, якую Маўр развіў потым у наступных сваіх аповесцях і ў рамане «Амок» (1929) — пра {{нп3|Яванская вайна|паўстанні|ru|Яванская война}} 1926 года на востраве [[Востраў Ява|Ява]]. [[Файл:Mawr@Pioners.jpg|thumb|left|220px|Янка Маўр і піянеры сярэдняй школы № 44 Мінска на сустрэчы, прысвечанай 25-годдзю яго літаратурнай дзейнасці]] У 1930-х гадах пісьменнік ад «экзатычнага» іншаземнага матэрыялу, звярнуўся да родных мясцін, да жыццёвай рэальнасці, у якой дзейнічаюць юныя героі. Рушылі ўслед аповесць «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палескія рабінзоны]]» (1930), якая расказвала пра прыгоды двух падлеткаў у глухім [[Беларускае Палессе|Палессі]], [[утопія|утапічная]] «Аповесць будучых дзён» (1932) пра камуністычную будучыню СССР, «[[ТВТ]]» (1934), у якой з гумарам распавядаецца пра звычайныя справы школьнікаў. Гэтыя творы карысталіся поспехам у юных чытачоў. У аповесці «Палескія рабінзоны» аўтар выкарыстаў [[Рабінзанада|рабінзанаду]], падказаную сусветна вядомым «[[Рабінзон Круза|Рабінзонам Круза]]» [[Даніэль Дэфо|Даніэля Дэфо]]. Маўр, адкінуўшы псеўдарамантыку, захапленне экзотыкай далёкіх заморскіх краін, звярнуўся да свайго роднага краю і яго пазнання. Ён паказаў, што і пад беларускім небам, у далёкіх і блізкіх кутках роднага краю ёсць свая рамантыка і свая прыгажосць, кожны раз новая і нечаканая. [[Файл:ТВТ. Янка Маўр, 1949.jpg|thumb|«ТВТ, або Апавяданне пра тое, як піянеры ўзбунтаваліся супраць уціску рэчаў і здзівілі ўвесь свет, як яны навучыліся бачыць тое, чаго іншыя не бачаць, і як Цыбук здабываў ачкі». 1949. Мастак [[Д. Красільнікаў]]]] Эвалюцыя жанру прыгодніцкай аповесці прасочваецца і ў аповесці «ТВТ» (1934), якая атрымала першую прэмію на ўсебеларускім конкурсе дзіцячай кнігі, пасля чаго ёю зацікавіўся [[Максім Горкі]]<ref>Ліст да А. Тонкеля ад 5 сакавіка 1955 г. // Гос. лит. архив, ф. 290, оп. 1, ед. 3.</ref>. Па просьбе Горкага Янка Маўр перавёў аповесць на рускую мову і адаслаў яму. Гэта было напярэдадні I [[З'езд пісьменнікаў СССР|з’езду пісьменнікаў СССР]]<ref name="Маршак">''[[Самуіл Якаўлевіч Маршак|Маршак С. Я.]]''. О большой литературе для маленьких. — М., 1934. — С. 38.</ref>. Мастацкая навізна гэтай аповесці заключалася ў тым, што так званая тэма працоўнага выхавання загучала натуральна дзякуючы жывому духу гульні, па законах якой і створана таямнічае і загадкавае «Таварыства ваяўнічых тэхнікаў». Праз гульню хлопцы ўключаліся ў жыццё з яго паўсядзённымі клопатамі і дробнымі бытавымі праблемамі. Хлопцы ўласнымі сіламі выпраўляюць усе няспраўнасці, наводзяць парадак і практычна абжываюць гэты свет. На працягу 1946—1948 гадоў Янка Маўр сумесна з [[Пётр Мікалаевіч Рунец|Пятром Рунцом]] займаўся зборам і рэдагаваннем успамінаў беларускіх дзяцей аб вайне для кнігі «[[Ніколі не забудзем]]», якая выйшла ў 1948 годзе з прадмовай [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Выдадзеная кніга атрымала высокую ацэнку не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=765}}. Пасля вайны Янка Маўр апублікаваў цыкл апавяданняў аб трагічных выпрабаваннях, якія давялося выпрабаваць дзецям у ваенныя гады («Шчасце», «Дзве праўды», «Максімка»). У 1946 годзе Маўр напісаў апавяданне «Завошта?», у аснову якога лёг рэальны трагічны факт — гібель жонкі і сына пісьменніка [[Міхась Лынькоў|М. Лынькова]]{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=764}}. У 1948 годзе ён напісаў [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічную]] аповесць «Шлях з цемры». У 1954 году выйшла яго навукова-фантастычная аповесць «Фантамабіль прафесара Цылякоўскага», якая стала трэцяй яго кнігай, напісанай у жанры сацыяльнай утопіі (першая — фантастычная казка «Падарожжа па зорках» (1927) з цыкла «Піянерскія казкі», а потым — «Аповесць будучых дзён» (1932)). [[Файл:СлёзыТубі.jpg|thumb|«[[Слёзы Тубі]]». 1938]] Аўтар кніг аповесцей, апавяданняў «[[Чалавек ідзе]]» (1927), «[[У краіне райскай птушкі]]» (1928, 1983), «[[Сын вады]]» (1928), «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палескія рабінзоны]]» (1930, аповесць экранізавана ў 1935), «[[Слёзы Тубі]]» (1930), «Аповесць будучых дзён» (1932), «[[ТВТ]]» (1934), «Вакол свету» (1947), «Шлях з цемры» (1948), «Апавяданні» (1951), «Аповесці і апавяданні» (выбранае, 1954), «Фантамабіль прафесара Цылякоўскага» (часопіс «Маладосць», 1954—1955), «Аповесці і апавяданні» (1969), апавядання «Цётка Эмілія» (1954), байкі «Пекла» (1929), рамана «[[Амок]]» (1930). === Некаторыя творы === ==== Чалавек ідзе ==== У аповесці аўтар звярнуўся да жыцця першабытнага чалавека на той стадыі яго развіцця, калі той толькі станавіўся на ногі, яшчэ нічога не ўмеючы, і ўсё, чаго ён дасягаў, — паляванне з прыладамі, атрыманне агню, выкарыстанне каменя ў якасці інструмента — было для яго ўпершыню. Усё ўпершыню — гэты знойдзены аўтарам мастацкі ход адпавядае бачанню і ўспрыманню дзіцяці, яго прадчуванню першаадкрыцця, чакання ім чагосьці новага і незвычайнага. Асновай сюжэту стаў працэс развіцця чалавека, пакутлівы і драматычны, напоўнены барацьбой за сваё жыццё, шлях працяглага і паступовага назапашвання практычнага і духоўнага вопыту. Гэта быў замах пачаткоўца пісьменніка на новы для ўсёй нацыянальнай літаратуры жанр, згодна з ўласным аўтарскім азначэнні — навукова-фантастычнай аповесці, якая ўяўляла сабой спалучэнне навукі і фантазіі{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=749}}. ==== У краіне райскай птушкі ==== {{main|У краіне райскай птушкі}} У аповесці «У краіне райскай птушкі» дзеянне адбываецца на [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], на тых астравах Ціхага акіяна, на якіх пабываў падарожнік [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай|Міклуха-Маклай]], даследчык мясцовых жыхароў — [[папуасы|папуасаў]]. Аповесць пабудавана на сацыяльным канфлікце, на прамалёўцы двух варагуючых сіл — прыгнечаных і гаспадароў-каланізатараў. У аповесці «У краіне райскай птушкі» вызначыліся асноўныя асаблівасці мастацкай манеры Я. Маўра — прыгодніка, які здолеў увабраць у сябе энергію, характар ​​і традыцыі заходняй прыгодніцкай класікі. ==== Сын вады ==== {{main|Сын вады}} Аповесць «Сын вады», самая паэтычная ў гэтым цыкле, згодна з прызнаннем самога аўтара, была найбольш яму дарагая. Сюжэтная лінія галоўнага героя, юнага [[вогнезямельцы|вогнезямельца]] Манга, у ёй пабудавана на распаўсюджанай у прыгодніцкай літаратуры схеме: выратаванне белага чалавека ад дзікіх тубыльцаў. Дарэчы, менавіта гэта і не ўспрыняў тагачасны [[Рэцэнзаванне|рэцэнзент]] аповесці на старонках [[Полымя (часопіс)|часопіса «Полымя»]], палічыўшы гэтую гісторыю неапраўданай данінай «нізкаякаснаму прыгодніцтву»{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с = 752}}. ==== Амок ==== Да напісання рамана аўтара падштурхнулі прачытаныя ім мемуары рускага консула на [[Востраў Ява|Яве]] {{нп3|Мадэст Мадэставіч Бакунін|Мадэста Бакуніна|ru|Бакунин, Модест Модестович}}. Для сваёй аповесці Янка Маўр збіраў матэрыялы, вывучаў дакументальную літаратуру па свежых слядах падзей. Многія найбольш важныя матэрыялы (часопісы, газеты, фатаграфіі, выкарыстаныя потым як ілюстрацыі) ён атрымліваў непасрэдна з Явы і з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] праз настаўнікаў-[[эсперантыст]]аў, з якімі ён вёў перапіску як стары эсперантыст. У прадмове да рамана пісьменнік адзначыў, што «Амок» больш дакументальны «нават у дробязях», чым можа здацца на першы погляд. У рамане «Амок» прыкметнае месца займае пазнавальны матэрыял аб прыродных асаблівасцях вострава, падрабязнасцях побыту, асновах народа. ==== Палескія рабінзоны ==== {{main|Палескія рабінзоны (аповесць)}} Аповесць трымаецца пераважна на дыялогах-спрэчках паміж героямі-студэнтамі, якія пад уражаннем ад кніг аб далёкіх краінах, перш за ўсё ад кніг [[Жуль Верн|Жуля Верна]], [[Томас Майн Рыд|Майн Рыда]] і [[Джэймс Фенімор Купер|Ф. Купера]], адпраўляюцца ў час вясновага [[Разводдзе|разліву]] ў падарожжа па [[Палессе|Палессі]]. Галоўнай ідэяй рабінзанады стала перамога чалавека над стыхіяй. Гэтую стыхію пісьменнік асэнсоўвае ў духу класічнай рускай і беларускай літаратурных традыцый. Прырода для герояў аповесці — не толькі матэрыяльнае, але і духоўнае багацце. Самым яркім перажываннем для герояў стала забойства [[зубр]]а [[Кантрабанда|кантрабандыстамі]], якое яны ўспрынялі з сапраўдным болем і хваляваннем, «як забойства чалавека». Сцэна забойства зубра, паказаная праз стаўленне да гэтага галоўных герояў — Мірона і Віктара, стала ключавой ў разуменні аўтарскіх адносін да праблемы «чалавек і прырода». Мараль аповесці заключаецца ў тым, што прырода — гэта ўвасабленне спакою і ўраўнаважанасці, якія не стасуюцца са злом і чалавечай жорсткасцю, а тыя, хто парушаюць натуральнае жыццё прыроды, сеюць варожасць і нянавісць паміж людзьмі. Варта адзначыць, што аповесць была напісана ў той час, калі актыўна асвойваліся прыродныя багацці Беларусі і калі пераўтварэнні прыроды ўспрымаліся як нешта безумоўна грандыёзнае і карыснае, сведчанне стваральнай сілы чалавека, а трагедыя шкоды, якая наносіцца ёй, яшчэ не ўсведамлялася{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=758—760}}. ==== Шчасце ==== Псіхалагічная мініяцюра «Шчасце» (1945) заснавана на эмацыйным напружанні, на ўнутраным канфлікце. У аповядзе няма знешніх падзей, сюжэт вызначаецца псіхалагічным сутыкненнем свету дзяцінства і свету дарослых на фоне ціхамірнай прыроды. Але ў гэтым невялікім апавяданні адбываюцца поўныя драматызму змены душэўнага стану герояў, унутраны рух іх настрояў і перажыванняў. Псіхалагічная праблема, закранутая аўтарам у аповедзе, паказвае, як узаемадзейнічаюць свет дарослых і свет дзяцінства, якія адносіны існуюць паміж імі, што ўяўляе цікавасць як для дарослай, так і для дзіцячай літаратуры{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=764}}. ==== Максімка ==== У апавяданні «Максімка» (1946) пісьменнік адлюстраваў душу хлапчука, сіраты-дзетдомаўца, у моманты вышэйшага драматычнага напружання, калі ён убачыў у салдаце, які вяртаецца з вайны, свайго бацьку, але раптам усвядоміў сваю горкую памылку. Аўтару ўдалося перадаць душэўны стан маленькага героя. ==== Фантамабіль прафесара Цылякоўскага ==== У аснову сюжэту пакладзена фантастычная ідэя тэхнічнага толку — аб магчымасці выкарыстання энергіі чалавечай думкі: на энергіі дзіцячай фантазіі, якая нашмат большая, чым фантазія дарослых, унукі прафесара Цылякоўскага Святазар і Святлана адпраўляюцца ў далёкае падарожжа — спачатку ў Амерыку, а потым на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] і на [[Марс]]. У аповесці сумешчанае рэальнае і фантастычнае, у ёй прасочваецца апора на традыцыі папярэднікаў, такіх як [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|К. Э. Цыялкоўскі]] (як аўтар астранамічных аповесцяў), [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|А. М. Талстой]], [[Уладзімір Афанасевіч Обручаў|У. А. Обручаў]], а таксама класікі сусветнай фантастыкі — [[Жуль Верн]], [[Герберт Джордж Уэлс|Г. Уэлс]]; у аповесці ёсць прамыя спасылкі на гэтых аўтараў. Янка Маўр выступіў як празорлівец і прадказальнік (услед за Цыялкоўскім) эры касмічных палётаў. Але яго цікавіла больш не столькі навуковая ідэя, колькі маральна-этычны бок, праблема чалавечых узаемаадносін, будучых кантактаў пры сустрэчы з іншымі цывілізацыямі{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=766}}. === Драматургія і пераклады === Аўтар п’есы «Памылка» (апублікавана і пастаўлена ў 1940), аднаактовак «Хата з краю» (1941), «Балбатун» (1946). Пераклаў на беларускую мову твор юкагірскага пісьменніка {{нп3|Тэкі Адулок|Тэкі Адулока|ru|Спиридонов, Николай Иванович}} «Жыццё Імтэургіна старэйшага» (1935), асобныя творы [[Ханс Крысціян Андэрсен|Г. Х. Андэрсена]], [[Дзмітрый Наркісавіч Мамін-Сібірак|Дз. Маміна-Сібірака]], [[Міхаіл Міхайлавіч Прышвін|М. Прышвіна]], [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. Чэхава]] («Дзетвара» і «Выбраныя творы», 1954), [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], [[Марк Твэн|М. Твэна]] («Прыгоды Тома Сойера», 1939 і «Прынц і жабрак», 1940), [[Жуль Верн|Ж. Верна]] («80 000 кіламетраў пад вадой», 1937), [[Віктор Гюго|В. Гюго]], [[Аркадзь Пятровіч Гайдар|А. Гайдара]], [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|В. Шклоўскага]], {{нп3|Аляксандр Цярэнцьевіч Конанаў|А. Конанава|ru|Кононов, Александр Терентьевич}}<ref name="Цнб">{{cite web|url=http://csl.bas-net.by/pdf/2013/may2013/mavr.pdf|title=Да 130-годдзя з дня нараджэння Янкі Маўра, класіка беларускай дзіцячай літаратуры|date=2013|publisher=Центр. науч. биб. [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН РБ]]|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020054410/http://csl.bas-net.by/pdf/2013/may2013/mavr.pdf|archive-date=20 кастрычніка 2013|access-date=6 снежня 2013}}</ref>. == Пераклады твораў Я. Маўра на іншыя мовы == Творы Янкі Маўра пераведзены на [[руская мова|рускую]], [[украінская мова|украінскую]], [[армянская мова|армянскую]], [[таджыкская мова|таджыкскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[польская мова|польскую]] і [[чэшская мова|чэшскую]]<ref name="КЛЭ" /><ref name="Цнб" />, нямецкую і румынскую мовы. Асобныя яго творы выдадзены ў Амерыцы, Англіі, Кітаі і іншых краінах<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=78212&lang=be&rubricId=711|title=Літаратурны вечар, прысвечаны юбілею Янкі Маўра|date=2013-05-13|publisher=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|НББ]]|lang=be|access-date=6 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729033911/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=78212&lang=be&rubricId=711|archive-date=29 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Захапленні пісьменніка == Янка Маўр быў вядомым [[эсперантыст]]ам<ref name="СБ" />. [[Эсперанта]] ён пачаў вывучаць яшчэ ў 1904 годзе. У 1926 годзе ён вёў перадачу для эсперантыстаў на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|беларускім радыё]]<ref name="БН">{{артыкул|аўтар=Гнилозуб В. В.|загаловак=Марыя Міцкевіч: «Мае дзядулі – Янка Маўр і Якуб Колас»|спасылка=http://www.belniva.by/news_full.php?id_news=56212|выданне=Белорусская нива|тып=газета|год=2013-05-13|выпуск=85|мова=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005002706/http://www.belniva.by/news_full.php?id_news=56212|archive-date=5 кастрычніка 2013}}</ref>. Свайму зяцю [[Міхась Канстанцінавіч Міцкевіч|Міхасю Міцкевічу]]<ref>Малодшы сын [[Якуб Колас|Я. Коласа]]</ref> ён чытаў «[[Яўген Анегін|Яўгена Анегіна]]» на [[эсперанта]]. Ведучы перапіску з эсперантыстамі свету і атрымліваючы ад іх наўпрост рэдкую інфармацыю, ён напісаў кнігу «Амок»<ref name="Мицкевич">{{артыкул|аўтар=[[Людміла Рублеўская|Рублевская Л. И.]]|загаловак=О цензуре, спиритизме и любви|спасылка=http://wap.sb.by/post/99975/|выданне=[[Советская Белоруссия]]|тып=газета|год=2010-07-05|archive-url=http://www.peeep.us/fef5bb0e|archive-date=2013-08-05}}</ref>. Янка Маўр сабраў вялікую хатнюю бібліятэку, якая была адной з лепшых у даваенныя гады ў Беларусі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Тимошик Л. И.]]|загаловак=Дед Мавр|арыгінал=Дзед Маўр|спасылка=http://old.zviazda.by/a2ttachments/112006/18may-6.indd.pdf|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=2013-05-18|выпуск=27454|нумар=89|старонкі=6|мова=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113008/http://old.zviazda.by/a2ttachments/112006/18may-6.indd.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016}}</ref>. Пісьменнік захапляўся [[спірытызм]]ам<ref name="БН" /><ref name="Мицкевич" />. У яго хаце збіраліся кампаніі, якія практыкавалі выклік духаў. У Маўра быў філасофскі склад розуму, і ў спірытызме ён бачыў не містыку, а недаследаваную прыродную з’яву, і спрабаваў зразумець яго механізм. У пісьменніка былі два тоўстых сшытка, у якія ён запісваў вынікі спірытычных сеансаў, але ў 1938 годзе ён іх спаліў. [[Спірытычны сеанс|Спірытычныя сеансы]] праводзіў пры дапамозе сподка на стале з алфавітам. Вядомы выпадак, калі ён зладзіў нейкаму партыйнаму работніку міні-сеанс спірытызму, падчас якога прымусіў рухацца аловак. На думку Міхася Міцкевіча, Янка Маўр валодаў незвычайнымі здольнасцямі<ref name="Мицкевич" />. Любіў Янка Маўр і язду на веласіпедзе і добра іграў на скрыпцы<ref name="СБ" />. На сваёй дачы пад Мінскам, у [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]], Янка Маўр пабудаваў будан-кабінет з лазы. На мастках над [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслаччу]] ён паставіў імправізаваны пісьмовы стол, так, што можна было складаць кнігі пра далёкія краіны, звесіўшы ногі ў ваду і уяўляючы сябе на беразе акіяна<ref name="БелТА" />. == Янка Маўр і Якуб Колас == [[Файл:Mavr-kolos.jpg|thumb|right|250px|Якуб Колас і Янка Маўр (справа) на адпачынку. {{нп3|Дом творчасці пісьменнікаў||ru|Дом творчества писателей}}. [[Вёска Каралішчавічы|Каралішчавічы]], 1950]] Янка Маўр знаходзіўся ў сяброўскіх адносінах з класікам беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якубам Коласам]]. Яны абодва вучыліся ў настаўніцкіх семінарыях (дзе таксама атрымалі і музычную адукацыю). Абодва ўдзельнічалі і ў настаўніцкім з’ездзе (на якім яны і пазнаёміліся) у 1906 годзе, пасля якога Якуб Колас быў пасаджаны ў [[Пішчалаўскі замак]], а Янка Маўр (тады яшчэ Іван Фёдараў) аддадзены пад нагляд паліцыі і, акрамя гэтага, пазбаўлены права выкладаць у школе. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] падчас эвакуацыі сям’і Янкі Маўра ў [[Алматы|Алма-Ату]] Маўр вёў сяброўскую перапіску з Якубам Коласам, які, таксама пакінуўшы Беларусь, пражываў у тыя гады ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У лістах адзін да аднаго яны жадалі хутчэй вярнуцца ў родную Беларусь: {{цытата|…Ці ўбачым мы нашы беларускія баравічкі пад елкай? Ці застануцца яны пасля паганых немцаў?…<ref name="Письмо">{{cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1502&mode=print|title=Маўр-Дзя-Дун — «сватку» Якубу: «Здаецца мне, што гэта Колас»|author=Макаренко Т.|publisher=Ред.-изд. учреждение «Культура и искусство». Министерство культуры РБ|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004901/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1502&mode=print|archive-date=5 кастрычніка 2013|access-date=7 снежня 2013}}</ref>}} Пасля вызвалення Беларусі Маўр вярнуўся ў Мінск. Аднак і пасля вайны перапіска пісьменнікаў не абарвалася, яны перапісваліся і ў 1950-я гады<ref name="Письмо" />. У далейшым Янка Маўр стаў правобразам настаўніка Івана Тадорыка ў трылогіі Коласа «[[На ростанях]]» (1955). Пазней яны парадніліся: дачка Янкі Маўра, Наталля, выйшла замуж за сына Якуба Коласа — Міхася. У [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўным літаратурна-мемарыяльным музеі Якуба Коласа]] захоўваецца скрыпка, на якой іграў Янка Маўр. Якуб Колас таксама любіў граць на гэтым інструменце. Дачка Янкі Маўра, Наталля, часта музіцыравала на пару з бацькам: ён — на скрыпцы, а яна — на фартэпіяна<ref name="СБ">{{артыкул|аўтар=[[Людміла Рублеўская|Рублевская Л. И.]]|загаловак=125 лет Янке Мавру|спасылка=http://www.sb.by/post/68638/|выданне=[[Советская Белоруссия|Сов. Белоруссия]]|тып=газета|год=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224224/http://www.sb.by/post/68638/|archive-date=4 кастрычніка 2013}}</ref>. == Ацэнка і значэнне творчасці == Янка Маўр па праву з’яўляецца «бацькам» беларускай дзіцячай літаратуры<ref name="ЛБ">{{артыкул|аўтар= Гурэвіч Э. С.|загаловак=Художественный космос Янки Мавра |арыгінал=Мастацкі космас Янкі Маўра |спасылка=http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2013_5.pdf |выданне=Лiтаратурная Беларусь |тып=Газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] |год=2013-05-31 |выпуск=81 |нумар=5 |старонкі= 1|мова=be }}</ref>{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=747}}. Яго ўклад у беларускую дзіцячую літаратуру каштоўны тым, што ён як першаадкрывальнік і першапраходца вызначыў далейшае яе кірунак і развіццё, стаў стваральнікам новых для яе жанравых формаў — прыгодніцкага і навукова-фантастычнага, з прычыны чаго яму ўдалося пашырыць часавыя і прасторавыя межы беларускай дзіцячай літаратуры. Яго наватарскія пошукі трымаліся на цесных узаемаадносінах з літаратурнымі традыцыямі — нацыянальнай, рускай, заходняй. Ён умела выкарыстаў мастацкія прыёмы такіх класікаў [[прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкай літаратуры]], як [[Жуль Верн]], [[Томас Майн Рыд|Майн Рыд]], [[Джэймс Фенімор Купер|Фенімор Купер]]. У яго творчасці мелася нямала [[рэмінісцэнцыя|рэмінісцэнцый]] з твораў [[Даніэль Дэфо|Даніэля Дэфо]], [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]], {{нп3|Гюстаў Эмар|Гюстава Эмара|ru|Эмар, Гюстав}}, {{нп3|Луі Жаколіа||ru|Жаколио, Луи}}, [[Луі Бусенар]]а, {{нп3|Генры Райдэр Хагард|Генры Хагарда|ru|Хаггард, Генри Райдер}}<ref name="ЛБ" />. Напісаная ім у 1927 году лірычная аповесць «Сын вады» была найбольш дарагая самому аўтару. Аповесць не адрознівалася рэзкасцю і варожасцю сацыяльнага супрацьстаяння. У ёй галоўны канфлікт паміж героямі раскрываецца не ў адкрытым сутыкненні розных сацыяльных сіл, як у яго папярэдняй аповесці «У краіне райскай птушкі», а пераважна ў маральным плане. Янка Маўр пастараўся ў ёй зацвердзіць менавіта каштоўнасць агульначалавечых узаемаадносін незалежна ад сацыяльных перашкод. І менавіта за тое, што аповесць не адлюстравала сацыяльнай барацьбы тубыльцаў супраць каланізатараў, афіцыйная крытыка 1930-х гадоў папракала аўтара за невыразную класавую пазіцыю, апалітычнасць і «''сацыяльную прытупленасць''»<ref>''Селіванава В.'' Некалькі заўваг пра дзіцячую літаратуру // Полымя. І933. № 5. С. 155.</ref>. Пісьменніка абвінавацілі ў тым, што ён не надзяліў паўдзікага жыхара [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]] высокай рэвалюцыйнай свядомасцю, спелым класавым пачуццём, і што ўзаемаадносіны герояў раскрываюцца «''не ў плане барацьбы класаў, а толькі ў плане барацьбы чалавека з прыродай за сваё існаванне''»<ref>''Селіванава В.'' Дзіцячая літаратура патрабуе сур’ёзнай увагі // Звязда. 1933. № 99.</ref>. У той час занятая пошукамі ідэалагічных «зрываў» афіцыйная крытыка і не заўважыла, што Маўр зрабіў сур’ёзны крок наперад у авалоданні сакрэтамі прыгодніцкага жанру і што яго аповесць выгадна адрозніваецца кампазіцыйнай цэласнасцю, якая ствараецца канцэнтрацыяй падзей вакол двух галоўных герояў, што спалучэнне прыгодніцтва і пазнавальнасці мела у ёй нашмат больш арганічны характар​​. Тым не менш, амаль адразу пасля выхаду ў свет «Сына вады» ў часопісе «Працаўнік асветы» (1928, № 13) [[Рэцэнзаванне|рэцэнзент]], які сціпла падпісаўся «''Настаўнік''», адзначыў: «''У нас з’явіўся сапраўдны аўтар дзіцячай прыгодніцкай кніжкі''»<ref name="ЛБ" />. Аўтара «Палескіх рабінзонаў» (1930) папракалі за тое, што прыгоды прыяцеляў не асацыююцца з ідэаламі і жыццём ўсёй рэспублікі — нічога не гаворыцца пра рэканструкцыю і [[Меліярацыя|меліярацыю]] Палесся, што падарожжа герояў аповесці заснавана на непажаданых уплывах М. Рыда, Ж. Верна, Ф. Купера. Неадназначнасць аўтарскай задумы аповесці не была ацэненая тагачаснай крытыкай, якая хацела бачыць у кнізе прамую і выразную сувязь з сучаснасцю, з працэсамі [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі і калектывізацыі]], якія адбываліся ў той час у краіне, або з практычнымі школьнымі праблемамі<ref>Крытыка-бібліяграфічны бюлетэнь. 1934. № 5. С. 21.</ref>{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=760}}. Яго аповесць «ТВТ» (1934), якая атрымала першую прэмію на ўсебеларускім конкурсе дзіцячай кнігі, на I з’ездзе пісьменнікаў СССР адзначыў рускі пісьменнік [[Самуіл Якаўлевіч Маршак|Самуіл Маршак]] ў сваім дакладзе «Аб вялікай літаратуры для маленькіх». Гаворачы аб дасягненнях літаратуры, Маршак сярод іншых адзначыў і «''значную школьную аповесць, напісаную ў Беларусі''»<ref name="Маршак" />. У той жа час у рэспубліканскім Міністэрстве адукацыі да аповесці паставіліся з насцярожанасцю, паколькі арганізацыя «Таварыства ваяўнічых тэхнікаў» не з’яўлялася існай. Міністэрскія чыноўнікі разважалі: {{цытата|Ці ёсць патрэба ў стварэнні нейкіх розных таварыстваў і каманд, калі дзейнасць школьнікаў павінна рэгламентавацца «Правіламі паводзін вучняў»?{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=761—762}}}} Менавіта гэтыя асцярогі і забароны з боку чыноўнікаў адукацыйных устаноў і прыпынілі рух «ТВТ-уцаў», які ў пасляваенныя гады пачаў было разгортвацца ў многіх гарадах Беларусі і былога Савецкага Саюза — у [[Брэст|Брэсце]], [[Пінск]]у, [[Кобрын]]е, [[Калінінград]]зе, [[Іванава|Іванаве]], [[Стаўрапаль|Стаўрапалі]], [[Петразаводск]]у, [[Горад Элекманар|Элекманары]] ([[Алтайскі край]]). У тыя гады «ТВТ» стала адкрытым выклікам афіцыйнай нарматыўнай педагогіцы. Іх прынцып быў: «''Калі не я — то хто?''». Маўр лічыў, што ў грамадстве ўсе людзі паступова павінны станавіцца такімі «ТВТ-уцамі», гэта значыць — сапраўднымі гаспадарамі. Але гэтая ідэя апынулася ілюзіяй{{sfn|Гурэвіч Э. С.|1999|с=763}}. Пры напісанні кніг пісьменніку дапамагалі яго багатыя веды па гісторыі і геаграфіі і выкарыстанне ў творчасці мемуараў і кніг успамінаў навукоўцаў і падарожнікаў. Маўра называлі беларускім Міклуха-Маклаем і Жулем Вернам ў адной асобе. Сапраўдныя вандроўнікі часам дзівіліся дакладнасці дэталяў у апісанні той ці іншай краіны ў яго творах. У сваёй творчасці ён абапіраўся на традыцыі творчасці Жуля Верна, Фенімора Купера, Майна Рыда, пры дапамозе чаго стварыў новы, сацыяльны тып прыгодніцкага рамана і прыгодніцкай аповесці. У аповесцях «Палескія рабінзоны» і «ТВТ» ён адлюстраваў савецкую рэчаіснасць, яму ўдалося ярка і праўдападобна апісаць маладых герояў. У 1934 годзе на экраны выйшаў фільм «Палескія рабінзоны», зняты па сцэнары Янкі Маўра. Яго казка «Вандраванне па Зорку», «Аповесць будучых дзён» і аповесць «Фантамабіль прафесара Цылякоўскага» заклалі асновы навукова-фантастычнага жанру ў беларускай літаратуры<ref name="БелТА"/>. На думку [[П. Васючэнка|П. Васючэнкі]]: «Маўр быў творцам няпростым: ён спрабаваў унікнуць літаратурнага сервілізму, апісваючы краіны, якія ён не бачыў»<ref>[http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/vas1002ec.html?OpenDocument Пятро Васючэнка. Пятрогліфы і філалагемы] // Дзеяслоў 2013 № 9</ref>. == Сям’я == [[Файл:Настаўнік Мінскай прыватнай гандлёвай школы Я.Маўр з жонкай і дзецьмі.jpg|250px|thumb|Настаўнік Мінскай прыватнай гандлёвай школы Я. Маўр з жонкай і дзецьмі]] [[Файл:MawrFamily.jpg|thumb|right|220px|Я. Маўр у сямейным асяроддзі: [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Фёдар]], Арсеній, Наталля, жонка Стэфаніда Аляксандраўна, Аляксандра]] * Жонка — Стэфаніда Аляксандраўна. * Сын — [[акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Фёдар Фёдараў]] (19.6.1911, вёска [[Турэц (Карэліцкі раён)|Турэц]], Мінская губерня — 13.10.1994, Мінск). * Сын — Арсеній Іванавіч Фёдараў (23.1.1917 — 13.10.2001), кандыдат тэхнічных навук * Дачка — Аляксандра Іванаўна (Капылова) (1.5.1919 — 03.05.2005) * Дачка — Наталля Іванаўна (Міцкевіч) (27.7.1924 — 22.02.2012, Мінск) — кандыдат тэхнічных навук (1953); замужам (з 1946 года) за сынам [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Міхась Канстанцінавіч Міцкевіч|Міхасём Міцкевічам]]<ref>{{cite web|url=http://www.tvr.by/rus/radiostolperson.asp?pr=person_audio&page=4|title=К 130-летию со Дня рождения Янки Купалы и Якуба Коласа|work=Личность|publisher=[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтелерадиокомпания]]|access-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710211047/http://www.tvr.by/rus/radiostolperson.asp?pr=person_audio&page=4|archive-date=10 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды, ганаровыя званні і прэміі == Янка Маўр быў узнагароджаны трыма ордэнамі, а таксама медалямі<ref name="БСЭ" />. * Заслужаны дзеяч культуры БССР ([[1968]]). * Дзяржаўная прэмія БССР ([[1972]] — ''пасмяротна'') за аповесці «Чалавек ідзе», «У краіне райскай птушкі», «Сын вады», «Палескія рабінзоны», «ТВТ», «Шлях з цемры», раман «Амок». * Два [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. * [[Ордэн «Знак Пашаны»]]. == Памяць == * Вуліцы: ** [[Вуліца Янкі Маўры (Барысаў)|Вуліца]], [[1-ы завулак Янкі Маўры (Барысаў)|1-ы]] і [[2-і завулак Янкі Маўра (Барысаў)|2-і завулкі]] Янкі Маўра ў [[Барысаў|Барысаве]]. ** [[Вуліца Янкі Маўра (Мінск)|Вуліца Янкі Маўра (вуліца Маўра)]] у [[Мінск]]у. ** Вуліца Маўра ў [[Пінск]]у. ** Вуліца Янкі Маўра ў [[Фаніпаль|Фаніпалі]]. ** Вуліца Маўра ў [[Гродна]]<ref>{{Cite web|url=https://yandex.by/maps/10274/grodno/geo/1579033103/?ll=23.893430%2C53.713756&source=serp_navig&z=16|title=Гродно. Улица Янки Мавра}}</ref>. * Мінская абласная дзіцячая бібліятэка імя Янкі Маўра<ref name="БелТА" />. * Раённая [[Барысаўскі раён|барысаўская]] школа імя Янкі Маўра. * З 1993 года ў [[Беларусь|Беларусі]] прысуджаецца [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|прэмія імя Янкі Маўра]] за лепшыя творы для дзяцей<ref>{{cite web|author=Горевой М.|date=2008-05-13|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/13/ic_articles_117_157055/|title=В Минске открылась выставка к юбилею Янки Мавра|work=Культура|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2013-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313074844/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/13/ic_articles_117_157055/|archive-date=13 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=78196&lang=be&rubricId=895|title=Чараўнік з краіны маленства|date=2013-05-16|work=Книжные выставки НББ|publisher=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|НББ]]|access-date=2013-07-23|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729035431/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=78196&lang=be&rubricId=895|archive-date=29 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. * У 2013 годзе РУП «Беларускі відэацэнтр» зняў дакументальны фільм пра жыццё і творчасць пісьменніка «Янка Маўр. Капітан дзіцячых мараў»<ref>{{cite web |url=http://www.kultura.by/page/ab-vyn-kakh-adkrytaga-respubl-kanskaga-konkursu-k-napraekta |title=Неігравыя кінапраекты |work=Аб выніках адкрытага рэспубліканскага конкурсу кінапраектаў |publisher=Министерство культуры РБ |access-date=2013-10-12 |lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014005011/http://www.kultura.by/page/ab-vyn-kakh-adkrytaga-respubl-kanskaga-konkursu-k-napraekta |archive-date=14 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Бібліяграфія == '''Раманы''' * Амок (1930) '''Аповесці''' * Чалавек ідзе (1927) * У краіне райскай птушкі (1928) * Сын вады (1928) * Палескія рабінзоны (1930) * Аповесць будучых дзён (1932) * ТВТ, або Апавяданне пра тое, як піянеры ўзбунтаваліся супраць уціску рэчаў і здзівілі ўвесь свет, як яны навучыліся бачыць тое, чаго іншыя не бачаць, і як Цыбук здабываў ачкі (1934) * Фантамабіль прафесара Цылякоўскага (1955) * Шлях з цемры (1958) '''Апавяданні''' {| | * Сакрэт вучонага (1926) * Піонэрскія казкі (1927) * У цясніне (1927) * Звяры на караблі (1927) * Лацароні (1927) * Нязвычайная прынада (1927) * Слёзы Тубі (1927) * Полымя смерці (1928) * Помста кошкі (1928) * Сымонка-рызыкант (1929) * Школа ў паходзе (1929) * Савецкая кватэра (1931) * Бяда ад хлеба (1932) * Драўлянае апавяданьне (1932) * Сярод дзікуноў (1932) * Чужаземец (1932) * Што можна зрабіць з яек? (1932) * Казка пра смелага акцябронка Рому (1935) * Мая ёлка (1937) * Бярозавы конь (1939) * Каршун (1939) * Новае жыццё (1939) * Падарожжа ад школы да дому (1939) * Справа пятага "Б" (1939) * Чэснае піянерскае (1939) * Сям'я (1939) | * Начальнік артылерыі (1940) * Як Соня па доктара хадзіла (1941) * На крызе (1941) * Багіра (1945) * Васілёк (1945) * Дзве праўды (1945) * Дом пры дарозе (1945) * Пра самурайскі дух... (1945) * Шчасце (1945) * На парозе будучыні (1946) * Яно (1946) * Драўляная лыжка (1946) * Завошта? (1946) * Максімка (1946) * Байка-быль (1947) * Невядомы герой (1947) * Падарожжа вакол дома (1947) * Віцеў экспанат (1948) * Гісторыя аднаго шэфства (1948) * Пасылка (1948) * Запіска (1950) * Васька Жукаў (1952) * Цётка Эмілія (1952) * Шапка (1952) * Апошні вылет (1954) |} '''Казкі''' * Вандраванне па зорках (1927) * Пекла (1929) * Падарожжа ў пекла (1958) '''П'есы''' * Памылка (1940) * Хата з краю (1941) * Балбатун (1946) '''Выданні збораў твораў''' * Выбраныя творы, 1952; * Збор твораў у 2-х т., 1960; * Збор твораў у 4-х т., 1975—1976. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Кнігі === * {{крыніцы/БП 1917-90|Маўр Янка}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Маўр Янка}} * {{кніга|загаловак =Янка Маўр. Наш вечны рабінзон: штрыхі да партрэта |адказны =уклад. [[Марыя Міхайлаўна Міцкевіч|Міцкевіч М.]]|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2018 |старонак = 127|серыя = Жыццё знакамітых людзей Беларусі|isbn = 978-985-02-1861-2 }} * {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/янка%20мавр/БСЭ/Мавр%20Янка/}} * ''[[Марыя Мікіцічна Барсток|Барсток М. М.]]'' Віднейшы беларускі дзіцячы пісьменнік Янка Маўр. — Мінск, 1958. * Грахоўскі С. «Мудрэц з душою хлапчука» //www.grahouski.org/ (Успаміны. Публіцыстыка) * {{кніга|аўтар=[[Эсфір Саламонаўна Гурэвіч|Гурэвіч Э. С.]]|частка=Янка Маўр|спасылка частка=http://be.convdocs.org/docs/index-1549.html?page=4|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя : У 4 т.|месца=Минск|год=1999|том=2: 1921—1941|старонкі=747—770|ref=Гурэвіч Э. С.}} * ''Гурэвіч Э. С.'' Янка Маўр : Нарыс жыцця і творчасці / Э. С. Гурэвіч. — 2-е выд., дапрац. изд. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 148 с. * {{кніга|аўтар=[[Юлія Міхайлаўна Канэ|Канэ Ю. М.]]|частка=Мавр, Янка|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-4872.htm|загаловак=[[Кароткая літаратурная энцыклапедыя]]|адказны=Под ред. [[Аляксей Аляксандравіч Суркоў|Суркова А. А.]]|месца=М.|выдавецтва=[[Вялікая Расійская энцыклапедыя, выдавецтва|Сов. энциклопедия]]|год=1967|том=4|старонкі=487}} * ''Миронов А.'' Дед Мавр / А. Миронов. — Минск: Мастацкая літаратура, 1979. — 168 с. * Яфімава М. Б. Цэлы свет — дзецям: Творч. партрэт Я. Маўра — Мн., 1983. === Артыкулы === * {{артыкул|аўтар= [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]]|загаловак=Дзяцей ён выхоўваў у любові да кніг. Пра педагога... Янку Маўра|выданне=[[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]] |тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=25 чэрвеня 2015 |выпуск=7680 |нумар=75 |старонкі=16 }} * {{артыкул|аўтар=Гурэвіч Э. С.|загаловак=Художественный космос Янки Мавра|арыгінал=Мастацкі космас Янкі Маўра|спасылка=http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2013_5.pdf|выданне=Лiтаратурная Беларусь|тып=газета|год=2013-05-31|выпуск=81|нумар=5|старонкі=1|мова=be}} * {{артыкул|аўтар=Дроздова З.|загаловак=«Капитану наших первых странствий» — 130! Мой Мавр|спасылка=http://www.lim.by/limbyfiles/nem5_2013.pdf|выданне=[[Нёман (часопіс)|Нёман]]|тып=часопіс|год=2013|нумар=5|старонкі=208—224|archive-url=https://web.archive.org/web/20131124152646/http://www.lim.by/limbyfiles/nem5_2013.pdf|archive-date=24 лістапада 2013}} * {{артыкул|аўтар=[[Людміла Рублеўская|Рублевская Л. И.]]|загаловак=125 лет Янке Мавру|спасылка=http://www.sb.by/post/68638/|выданне=[[Советская Белоруссия]]|тып=газета|год=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224224/http://www.sb.by/post/68638/|archive-date=4 кастрычніка 2013}} * ''[[Маргарыта Барысаўна Яфімава|Яфімава М. Б.]]'' Дзіцячым пісьменнікам трэба нарадзіцца // Полымя. — 2008. — № 5. — С. 161—164. * ''Яфімава М. Б.'' Добры і мудры настаўнік: творчасць Янкі Маўра // Роднае слова. — 1993. — № 5. — С. 7. * ''Яфімава, М. Б.'' Цэлы свет — дзецям : [аб творчасці, наватраскіх пошукаў Я. Маўра] / М. Б. Яфімава. — Мінск: БДУ, 1983. — С. 136. == Спасылкі == {{External media| video1 = [http://www.youtube.com/watch?v=YbcOPBVK8ws Янка Маўр. Фільм з фонду Беларускага дзяржаўнага архіва кінафотафонадакументаў]}} {{Commonscat|Janka Maŭr}} * [http://knihi.com/Janka_Maur/ Творы на knihi.com] * [http://yankamavr.ru/ Сайт Янки Мавра] * [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CD345C7B324C4766A233BDC87BF418C7 Виртуальный проект к 130-летию рождения Янки Мавра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131109201538/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=B94D91E852A04B819939F7D580BCD0FB |date=9 лістапада 2013 }} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-130-letiju-so-dnja-rozhdenija-Janki-Mavra_i_688.html К 130-летию со дня рождения Янки Мавра] // [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]] * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor6880|title=Янка Мавр}} * [http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor93/text93442.htm Постановление Совета Министров РБ от 1 марта 1972 г. № 54 «Об увековечении памяти писателя Янки Мавра»] * [http://library.mogilev.by/exhibition/virtual_exhibition_mavr_gallery.html Галерэя Янкі Маўра] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маўр Янка}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Янка Маўр]] itj73wn3t68v1jsjgxye37ig5b82f5m 0 32156 5189316 5080237 2026-08-29T14:23:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189316 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Дзяржава |Беларуская назва=Рэспубліка Мадагаскар |Арыгінальная назва=Repoblikan'i Madagasikara<br />République de Madagascar |Родны склон=Мадагаскара |Герб=Coat_of_arms_of_Madagascar.svg |Сцяг=Flag of Madagascar.svg |Дэвіз=Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana»<br />«Айчына, Свабода, Прагрэс |Назва гімна=О, наша каханая Радзіма |Дата незалежнасці= [[26 чэрвеня]] [[1960]] |Незалежнасць ад= [[Францыя|Францыі]] |lat_dir =S |lat_deg =19 |lat_min =20 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =4 |lon_sec =0 |region = MG |CoordScale =7000000 |На карце=Location Madagascar AU Africa.svg |Мова= [[Малагасійская мова|малагасійская]] і [[Французская мова|французская]] |Сталіца=[[Антананарыву]] |Форма кіравання=Прэзідэнцкая рэспубліка |Найбуйнейшыя гарады=Антананарыву, [[Махадзанга]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Мадагаскара|Прэзідэнт]]<br />[[Прэм'ер-міністр Мадагаскара|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Андры Радзуэліна]]<br />[[Крысціян Нтсай]] |Месца па тэрыторыі=45 |Тэрыторыя=587 041 |Працэнт вады=7,0 |Месца па насельніцтву=58 |Насельніцтва= |Территория = 587 041 |Место по территории = 45 |Процент воды = 0,009 |Население = {{рост}} 24 823 539<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GUHbJYCI?url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Год перапісу=2015 |Шчыльнасць насельніцтва=35.2 |ІРЧП= {{падзенне}} 0,512 |Год разліку ІРЧП=2015 |Месца па ІРЧП=132 |Валюта=[[арыяры]] ([[ISO 4217|MGA]]) |Тэлефонны код=261 |Часавыя паясы =+3 |Дамены=[[.mg]] |Заўвагі= |ВУП (намінал)=9,74 млдр.|ВУП (намінал) на душу насельніцтва=447|Месца па ВУП (намінал)=136|Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва=180|Год разліку ВУП (намінал)=2017|Год разліку ВУП (намінал) на душу насельніцтва=2017|ВУП (ППЗ)=39,7 млрд.|ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=1551|Год разліку ВУП (ППЗ)=2017|Год разліку ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=2017|Месца па ВУП (ППЗ)=114|Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=178}} [[File:Madagascar be mapa.png|thumb|Карта]] '''Мадагаскар''' ([[Малагасійская мова|малаг.]] ''Madagasikara'', {{lang-fr|Madagascar}}), афіцыйная назва — Рэспубліка Мадагаскар (малаг. Repoblikan'i Madagasikara [republikʲan madaɡaskʲarə̥], фр. République de Madagascar) — [[астраўная дзяржава]] ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]], размешчаная на востраве Мадагаскар ([[Спіс астравоў паводле плошчы|чацвёрты па велічыні востраў у свеце]]) і прылеглых дробных астравах ля ўзбярэжжа [[Афрыка|Афрыкі]]. Найбуйнейшая ў свеце дзяржава, якая займае адзін востраў. Плошча — 587 тыс. км². Насельніцтва — 24,2 млн чалавек. Сталіца — [[Антананарыву]]. == Прырода == Пасля распаду суперкантынента [[Гандвана]], каля 88 мільёнаў гадоў назад, Мадагаскар аддзяліўся ад ад індастанскай [[Літасферная пліта|літасфернай пліты]], што абумовіла развіццё мясцовых раслін і жывёл у адноснай ізаляцыі. Больш за 90% відаў [[Эндэмік|не сустракаюцца больш нідзе на Зямлі]]. Зараз разнастайныя экасістэмы вострава і ўнікальны жывёльны свет знаходзяцца пад пагрозай вымірання з-за хуткага росту насельніцтва. == Насельніцтва == Большасць насельніцтва Мадагаскара (96,8 %; 2023, ацэнка) складаюць [[малагасійцы]]<ref>[https://bigenc.ru/c/madagaskar-naselenie-bce1c2 Мадагаскар. Население] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250105104449/https://bigenc.ru/c/madagaskar-naselenie-bce1c2 |date=5 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Першыя чалавечыя паселішчы на Мадагаскары паўсталі паміж 350 годам да н. э. і 550 годам н. э. [[Аўстранезійцы|Аўстранезійскія народы]] прыбылі на [[каноэ]] з [[Калімантан]]у. Каля 1000 года н. э. да іх далучыліся [[банту]], якія пераправіліся праз Мазамбіцкі праліў. Пазней на Мадагаскары аселі і іншыя перасяленцы. Кожны з іх зрабіў свой уклад у культуру вострава. === Гісторыя з ранніх часоў да здабыцця незалежнасці === * У [[7 стагоддзе|VII стагоддзі]] арабскія купцы збудавалі на Мадагаскары факторыю. * [[10 жніўня]] [[1500]] года [[Партугалія|партугальскі]] карабель пад кіраўніцтвам [[:pt:Diogo Dias|Дыяга Дыяс]], трапіў на востраў Мадагаскар. * У [[1665]] годзе кіраўнік Усходнеіндыйскай французскай кампаніі [[:fr:François Caron (explorateur)|Франсуа Карон]] дасягнуў Мадагаскару. Кампанія не здолела стварыць тут калонію, але ў тым жа годзе французы пасяліліся на прылеглых астравах. * У [[1643]] годзе французы збудавалі першую калонію на Мадагаскары, якая існавала да [[1672]] года. * Каля [[1600]] года тэрыторыя кантралізаваная народнасцю [[мерына]] падзялілася на сем незалежных краін-гарадоў. * У [[1625]] годзе адзін з правадыроў племені мерына, Андрыяньяка заснаваў будучую сталіцу Мадагаскарскай Рэспублікі горад Антанарыву. * У [[1646]]—[[1649]] гг. востраў спрабуюць каланізаваць [[Вялікабрытанія|англічане]]. * У [[1680]]—[[1725]] гг. Мадагаскар быў адной з пірацкіх схованак. * [[1776]] годзе [[:sk:Móric Beňovský|Маўрыцый фон Бенеўскі]], якога ў [[1773]] годзе ўрад [[Каралеўства Францыя|Францыі]] выслаў на Мадагаскар для каланізацыі вострава, быў абраны мясцовымі жыхарамі каралём адной з выспаў. * У [[1883]] годзе французы ўварваліся на востраў, і распачалі першую мадагаскарскую вайну. * У [[1885]] годзе Вялікабрытанія прызнала права французаў на Мадагаскар * У [[1895]] годзе французы заваёўваюць [[Антананарыву]]. * У [[1896]] годзе французскі парламент прыняў дэкларацыю пра анексію Мадагаскара. * [[14 жніўня]] і [[30 жніўня]] [[1897]] года 10 000 ваяроў племені Сакалава, узброеныя стрэльбамі правялі дзве бітвы з французскімі войскамі. * [[1912]] года — узніклі першыя незалежніцкія арганізацыі. * [[1942]] год — на Мадагаскар, кантраляваны [[Рэжым Вішы|Францыяй Вішы]], адбылася высадка англійскіх войскаў. * [[1947]]—[[1948]] гг. — узброенае паўстанне за незалежнасць. * [[1958]] года — абвяшчэнне незалежнай Дэмакратычнай Рэспублікі Малагасі, якая мела шырокую аўтаномію ў рамках [[Французскае Супольніцтва|Французскага супольніцтва]]. * [[1960]] — атрыманне поўнай незалежнасці == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Madagascar}} * [http://www.ng.ru/science/2008-07-09/14_madagaskar.html Малайскі свет у берагоў Афрыкі] * [http://promadagascar.com/ ProMadagascar.com — навуковы погляд на вялікі востраў]{{Недаступная спасылка}} ; Урад * [http://www.madagascar.gov.mg/ Урад Мадагаскара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081024185803/http://www.madagascar.gov.mg/ |date=24 кастрычніка 2008 }} * [http://www.assemblee-nationale.mg/en/accueil.php Нацыянальная Асамблея Мадагаскара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080629020541/http://www.assemblee-nationale.mg/en/accueil.php |date=29 чэрвеня 2008 }} * [http://www.madagascar-diplomatie.net/ Міністэрства замежных спраў Мадагаскара] * Пасольствы і прадстаўніцтвы ** [http://www.madagascar-embassy.ca/ Канада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012170335/http://madagascar-embassy.ca/ |date=12 кастрычніка 2007 }} [http://www.madagaszkar.hu/ Венгрыя] [http://www.embassy.org/madagascar/ ЗША] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/madagascar.html Глава дзяржавы і члены кабінета, з ЦРУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091026200124/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/madagascar.html |date=26 кастрычніка 2009 }} ; Асноўная інфармацыі * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm Madagascar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120829212249/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm |date=29 жніўня 2012 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Madagascar}} * {{wikiatlas|Madagascar}} ; СМІ * [http://allafrica.com/madagascar/ Madagascar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180610195921/http://allafrica.com/madagascar/ |date=10 чэрвеня 2018 }} Навіны online на ''allAfrica.com'' ; Экалогія * [http://www.parcs-madagascar.com/ Madagascar’s National Parks and Reserves] Афіцыйны вэб-сайт паркаў і запаведнікаў Мадагаскара * [http://www.conservation.org/explore/regions/africa_madagascar/madagascar/Pages/default.aspx Conservation International] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080108022949/http://www.conservation.org/explore/regions/africa_madagascar/madagascar/Pages/default.aspx |date=8 студзеня 2008 }} — Madagascar overview pages * [http://www.nyas.org/snc/podcastdetail.asp?id=1845 New York Academy of Sciences] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412182641/http://www.nyas.org/snc/podcastdetail.asp?id=1845 |date=12 красавіка 2016 }} ''Conserving Madagascar'' — Podcast by Helen Crowley * [http://www.mwc-info.net/en/services/journal.htm Journal Madagascar Conservation & Development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091001145341/http://www.mwc-info.net/en/Services/journal.htm |date=1 кастрычніка 2009 }} * [http://www.wildmadagascar.org/ WildMadagascar.org] Агляды, навіны, фатаграфіі, гісторыя культуры. {{ref-en}} {{ref-fr}} * [http://www.africa.it/madagascar/foto.asp Madagascar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207031100/http://www.africa.it/madagascar/foto.asp |date=7 снежня 2008 }} Фатаграфіі Мадагаскара * [http://www.palmarium.biz/en The Palmarium reserve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090730220332/http://www.palmarium.biz/en |date=30 ліпеня 2009 }}, is situated on the East coast of Madagascar. {{краіна ў тэмах |краіна = Мадагаскар |краіны = Мадагаскара |краіне = Мадагаскары |выява = {{сцяг Мадагаскара|35px}} }} {{Афрыка}} {{Афрыканскі саюз}} {{Франкафонія}} {{Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мадагаскар| ]] [[Катэгорыя:Астравы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Усходняя Афрыка]] sbg1018ttc24ya533zbzz0vdzzu9m3t 0 41571 5189592 4598512 2026-08-30T10:22:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189592 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Мікалай Андрэевіч Янчук | Арыгінал імя = Мікола Янчук | Фота = Mikołaj Janczuk.jpg | Шырыня = | Месца нараджэння = [[Стара Карніца]], [[Сядлецкая губерня]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[антрапалогія]], [[літаратуразнаўства]] | Месца працы = | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} | Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = | Вікітэка = Аўтар:Мікалай Янчук }} {{Цёзкі2|Янчук}} '''Мікалай (Мікола) Андрэевіч Янчук''' ({{ДН|29|11|1859}}, с. {{нп3|Старая Карніца|Карніца|pl|Stara Kornica}}, {{нп3|Канстанцінаўскі павет||ru|Константиновский уезд}}, [[Сядлецкая губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер у [[Ласіцкі павет|Ласіцкім павеце]], {{МН|Мазавецкае ваяводства|ў Мазавецкім ваяводстве}}, [[Польшча]]) — {{ДС|6|12|1921}}; Псеўданімы: ''Н. Корніцкій; Białorusin'') — навуковец-[[славістыка|славіст]], {{празаік|Украіны|Беларусі|Расійскай імперыі}}, {{перакладчык|Украіны|Беларусі|Расійскай імперыі|з беларускай мовы|паэзіі на рускую мову}}, {{Драматург|Украіны|Расійскай імперыі}}, {{паэт|Украіны|Расійскай імперыі}}, этнограф, фалькларыст, літаратуразнавец, антраполаг<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Янчук Николай Андреевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 719 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся ў сяле Карніца на [[Падляшша|Падляшшы]]. Бацька — Андрэй Янчук — быў старастам [[Уніяцтва|уніяцкай]] цэркві ў вёсцы<ref name="Турьинская"/>. Падчас правядзення ўладамі палітыкі ліквідацыі [[Брэсцкая унія|уніі]] і пераводу вернікаў {{нп3|Холмская епархія, Уніяцкая царква|Холмскай епархіі|ru|Холмская епархия (Униатская церковь)}} ў праваслаўе (1875) ён быў адным з тых, хто трымаўся старой веры, за што быў падвергнуты ўціску<ref name="Турьинская">''Турьинская Х. М.'' Н. А. Янчук: у истоков «Этнографического обозрения» // Этнографическое обозрение. — № 4. — 2009. — C. 102.</ref><ref name="Кирчів">''Кирчів Р.'' Рецензія на: «Bazyli Białokozowicz. Mikołaj Janczuk (1859—1921). Podlaskie skrzyżowanie tradycji słowiańskich. — Olsztyn: Wyższa szkoła pedagogiczna, 1996. — 250 s.» // Записки Наукового товариства імені Шевченка. — Том ССХLII. Праці Секції етнографії та фольклористики. — Львів: Наукове товариство імені Шевченка, 2001. — С. 647.</ref>. === Адукацыя === Скончыў рускамоўную школу ў Карніцы (1871), вучыўся ў гімназіях [[Бельск Падляскі|Бельска]] і Масквы, скончыў {{нп3|Гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|гісторыка-філалагічны факультэт|ru|Историко-филологический факультет Московского университета}} [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] (1885<ref name="ЕУ">Янчук Микола // Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Гол. ред. В. Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде Життя, 1954—1989.</ref> ці 1884<ref name="ЭБ">Янчук Мікалай // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — {{Мн.}}: БелСЭ, 1989. — 575 с. — С. 554. — ISBN 5-85700-014-9.</ref>). Працаваў настаўнікам, удзельнічаў у этнаграфічных экспедыцыях, у час якіх збіраў народныя песні. Далучыўся да розных суполак, у т. л.: {{нп3|Таварыства рускіх драматычных пісьменнікаў і оперных кампазітараў|Таварыства драматычных пісьменнікаў і кампазітараў|ru|Общество русских драматических писателей и оперных композиторов}} (1887), Этнаграфічнае таварыства (1887), {{нп3|Маскоўскае археалагічнае таварыства||ru|Московское археологическое общество}} (1888), {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх||ru|Московское общество истории и древностей Российских}} (1888), {{нп3|Таварыства аматараў рускай славеснасці||ru|Общество любителей российской словесности}} (1896)<ref name="Муз">Янчук Н. А. // Музыкальная энциклопедия / Под ред. Ю. В. Келдыша. — {{М.}}: Советская энциклопедия, Советский композитор, 1973—1982.</ref>. === Сталае жыццё === З 1892 года памочнік бібліятэкара {{нп3|Румянцаўскі музей|Румянцаўскага музея|ru|Румянцевский музей}}, захавальнік {{нп3|Васіль Андрэевіч Дашкаў|Дашкаўскага этнаграфічнага музея|ru|Дашков, Василий Андреевич}}<!--патрэбна ўдакладніць націск у прозвішчы і ад яго назву музея--> ў Маскве. У 1889—1903 сакратар аддзялення этнаграфіі {{нп3|Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі||ru|Общество любителей естествознания, антропологии и этнографии}} пры Маскоўскім універсітэце, з 1901 стваральнік і кіраўнік {{нп3|Музычна-этнаграфічная камісія|Музычна-этнаграфічнай камісіі|ru|Музыкально-этнографическая комиссия}} пры ім (да 1920)<ref name="БС"/><ref name="Муз"/>. Адзін з заснавальнікаў часопіса «{{нп3|Этнографическое обозрение||ru|Этнографическое обозрение}}»<ref name="БС"/>, дзе друкавалася шмат беларускіх матэрыялаў<ref name="ЭБ"/>. Быў рэдактарам да 1915 года<ref name="Муз"/>. У 1906 годзе стаў адным з заснавальнікаў {{нп3|Народная кансерваторыя|Народнай кансерваторыі|ru|Народная консерватория}} ў Маскве<ref name="БС"/><ref name="Муз"/>. [[Файл:Могила этнографа Николая Янчука.JPG|250px|thumb|left|Магіла Янчука (Новадзявочыя могілкі, Масква)]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкай рэвалюцыі]] чытаў курс беларускай і ўкраінскай літаратур у Маскоўскім універсітэце, удзельнічаў у рабоце камісіі па арганізацыі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>, пасля адкрыцця [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] ў 1921 прафесар кафедры беларускай літаратуры і этнаграфіі<ref name="БС"/>. У 1918—21 член [[Беларускае навукова-культурнае таварыства|Беларускага навукова-культурнага таварыства]] ў Маскве, супрацоўнічаў з [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускім нацыянальным камісарыятам]] і Беларускім пададдзелам аддзела асветы нацыянальных меншасцей {{нп3|Народны камісарыят асветы РСФСР|Народнага камісарыята асветы РСФСР|ru|Народный комиссариат просвещения РСФСР}}. Падчас вяртання з Мінска ў Маскву захварэў на [[тыф]] і памёр. == Музычная дзейнасць == Збіраў і апрацоўваў беларускі, літоўскі, польскі, рускі, украінскі музычны фальклор. Асабліва вялікі ўнёсак зрабіў у вывучэнне песеннай культуры сялян [[Падляшша]], [[Палессе|Палесся]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Украіны]]. Некаторыя народныя песні прыводзіць у {{нп3|Музычная натацыя|нотным выкананні|ru|Музыкальная нотация}}. Аўтар апрацовак народных песень, рэдактар музычна-фальклорных зборнікаў. З’яўляецца аўтарам некалькіх арыгінльных музычных сачыненняў, у тым ліку харавога гімну «Не пагаснуць зоркі ў небе» на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]]<ref name="БС"/>. == Навуковая дзейнасць == Вывучаў побыт і народную творчасць усходніх славян. Вывучаў гарадзішчы в. [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]] на [[Дзяржынскі раён|Койданаўшчыне]] (1892). У [[Расійскі этнаграфічны музей|Расійскім этнаграфічным музеі]] захоўваецца 18 набытых ім прыкладаў эстонскай і латышскай традыцыйнай культуры. Адстойваў самастойнасць беларускай і ўкраінскай культур і народаў. Цікавіўся беларускім нацыянальным адраджэннем, падтрымліваў кантакты з рэдакцыяй «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». Першы паставіў на навуковую аснову збіральніцтва і вывучэнне баларускага музычнага фальклору, даў аб’ектыўную эстэтычную адзнаку беларускаму песеннаму меласу, тонка перадаваў у сваіх запісах меладычнаю і рытмічную своеасаблівасць розных фальклорных жанраў<ref name="БС"/>. Матэрыялы экспедыцыі ў [[Мінская губерня|Мінскую губерню]] (у 1886) друкаваў у газеце «Минский вестник» (1886—87) і навуковых выданнях. Склаў «Праграму для збірання этнаграфічных звестак» (1887, з {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Харузін|М. Харузіным|ru|Харузин, Николай Николаевич}}<ref>[http://wlib.eu.spb.ru/cgi-bin/irbis64r_72/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS&S21FMT=fullw&S21ALL=%28%3C.%3EA%3D%D0%A5%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D$%3C.%3E%29&Z21ID=&S21SRW=TIPVID&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=10&S21CNR=20 Программа для собирания сведений об юридических обычаях, составленная секретарем Отдела этнографии при Императорском обществе любителей естествознания, антропологии и этнографии Д. ч. М. Н. Харузиным / Сост. М. Н. Харузин. — М. : Типография Е. Г. Потапова, 1887. — 335 с. с.]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Аўтар музычна-фалькларыстычных прац «Маларускае вяселле ў Корніцкай парафіі Канстанцінаўскага павета Сядлецкай губерні» (1886), «Па Мінскай губерні» (1889), працы па антрапалогіі «Некаторыя дадзеныя да пытання аб антрапалагічным тыпе беларусаў» (1890). == Літаратурная дзейнасць == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''А од мэнэ маім внукам''<br /> ''Ніц ся нэ зостанэ,''<br /> ''І моя нікчэмна слава''<br /> ''Так як сьніег розстанэ…'' ''Нэх розстанэ, абы сонце''<br /> ''Было тэплэ й яснэ,''<br /> ''Щоб ім ліепша была доля,''<br /> ''Жыце сьвіетлэ й краснэ!'' |- | style="text-align: left;" | ''Мікалай Янчук. «Янкові Купалі»''.<ref>[[:s:Янкові Купалу (Янчук)|Мікалай Янчук. «Янкові Купалі»]]</ref> |} Свае літаратурныя творы пісаў на рускай і [[Заходнепалеская літаратурная мікрамова|палескай мовах]]<ref name="ЭБ"/>. Захаваўся верш Янчука на адной з [[свая мова|падляшскіх гаворках]] прысвечаны «[[Янка Купала|Янку Купалу]]». Аўтар п’ес «Піліп Музыка» ([[1887]]), «Не дапамогуць чары…» ([[1891]]), «Выхаванец» ([[1899]]), «Ці заробіш, ці праробіш», «Вядзьмарка», «На чужыне», «Святы вечар». Напісаў паэтычны зборнік «Крымскія вершы». Удзельнічаў у выданні першай кнігі вершаў Янкі Купалы [[руская мова|па-руску]] (''Избранные стихотворения в переводах русских поэтов'', Масква, 1919). Пераклаў для яе Купалавы вершы «[[:s:«Нашай Ніве» (Купала)|Нашай ніве]]», «[[:s:Ой, чаму на хаты гэтыя?..|Ой, чаму на хаты гэтыя?..]]», «[[:s:Над сваёй Айчызнай|Над сваёй Айчызнай]]», «[[:s:Я відзеў душы сільныя…|Я відзеў душы сільныя]]»<ref>Янка Купала. Поўны збор твораў у 9 тамах // — Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. — Т. 9, кніга 1. — С. 602. — 686 с. — 5800 экз. — ISBN 985-02-0552-0.</ref>. === Творы === * Малорусская свадьба в Корницком приходе Константиновского уезда Седлецкой губернии. — {{М.}}, 1885. * Заметка о старых рукописных песенниках, добытых из Волынской губернии // Киевская старина — № 1. — 1888. * По Минской губернии // Труды этнографического отдела Общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. — Т. 9. — Вып. 1. — 1889. * Польские ученые музыканты и этнографы. Оскар Кольберг // Этнографическое обозрение. — № 2. — {{М.}}, 1889. * Вступительная записка об изучении народной песни и музыки и о деятельности Московской музыкально-этнографической комиссии // Труды музыкально-этнографической комиссии. — Т. 1. — {{М.}}, 1906. * Князь Одоевский и его значение в истории русской церковной и народной музыки // Труды музыкально-этнографической комиссии. — Т. 1. — {{М.}}, 1906. * Несколько замечаний об источниках изучения первобытной музыки // Труды музыкально-этнографической комиссии. — Т. 1. — {{М.}}, 1906. * О мнимо-народных белорусских песнях исторического и мифологического содержания // Сборник Харьковского историко-филологического общества. — Т. 18. — Харьков, 1908. * О музыке былин в связи с историей их изучения // Русская устная словесность. — Т. 2. Былины. — {{М.}}, 1919. == Узнагароды == Ордэны Святога Станіслава III ступені, Святой Ганны III і II ступеняў, святога Уладзіміра IV ступені, памятныя медалі. {{зноскі}} == Літаратура == ; Артыкулы * [http://kamunikat.org/download.php?item=13786-2.pdf&pubref=13786 150 гадоў з дня нараджэння Мікалая Янчука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230603084131/https://kamunikat.org/download.php?item=13786-2.pdf&pubref=13786 |date=3 чэрвеня 2023 }} // Наша слова, № 47 (938), 25.11.2009. * Календарыюм // «[[Czasopis]]» № 12/2006 * ''{{нп3|Васіль Белаказовіч|Бялокозович Б.|ru|Бялокозович, Базыли}}'' Николай Янчук — исследова­тель польско-восточнославянского пограничья // Советское славяноведе­ние. — № 5 — 1989. — С. 47-59. * ''Кирчів Р.'' [http://www.anthropos.org.ua/jspui/handle/123456789/1430 Рецензія на: «Bazyli Białokozowicz. Mikołaj Janczuk (1859—1921). Podlaskie skrzyżowanie tradycji słowiańskich. — Olsztyn: Wyższa szkoła pedagogiczna, 1996. — 250 s.»]{{Недаступная спасылка}} // Записки Наукового товариства імені Шевченка. — Том ССХLII. Праці Секції етнографії та фольклористики. — Львів: Наукове товариство імені Шевченка, 2001. — С. 647—652. * ''Турьинская Х. М.'' Н. А. Янчук: у истоков «Этнографического обозрения» // Этнографическое обозрение. — № 4. — 2009. — C. 102—109. * ''Шаров Н. В. ''Н. А. Янчук // Труды Белорусского государственного университета. — {{Мн.}}, 1922. — № 2—3. * Янчук Мікалай // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — {{Мн.}}: БелСЭ, 1989. — 575 с. — С. 554. ISBN 5-85700-014-9. * Янчук Микола // Енциклопедія українознавства. У 10-х т. / Гол. ред. В. Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде Життя, 1954—1989. * Янчук Н. А. // Музыкальная энциклопедия / Под ред. Ю. В. Келдыша. — {{М.}}: Советская энциклопедия, Советский композитор, 1973—1982. * ''{{нп3|Анатоль Міхайлавіч Папоўскі|A. M. Поповський.|uk|Поповський Анатолій Михайлович}}'' Янчук Микола Андрійович // {{УМ-2000}} * {{ЭУ}} * {{МУ-92}} * {{нп3|Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|''Сумцов М.''|ru|Сумцов, Николай Фёдорович}} Микола Андрієвич Янчук. «Наука на Укра­їні», 1922, №&nbsp;3; ; Манаграфіі * ''Петровская Г. А.'' Не погас­ла звезда: Жизненный и творческий путь Н. А. Янчука. {{Мн.}}: Наука и техника, 1987. — 78 с. * ''{{нп3|Васіль Белаказовіч|Białokozowicz B.|ru|Бялокозович, Базыли}}'' Mikołaj Janczuk, 1859—1921. Podlaskie skrzyżowania tradycji słowiańskich. — Olsztyn: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, 1996. — 250 s. ISBN 83-85513-95-7 == Спасылкі == {{Commonscat|Nikolay Yanchuk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янчук Мікалай Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Расіі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Украіны]] [[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Расіі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славісты]] 68zul5dlkfjfb9dwv3qqnmgc2gp08qf 0 42463 5189543 5146013 2026-08-30T09:01:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189543 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзямідаў}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Іванавіч Дзямідаў | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дынастыя = | бацька = Станіслаў Катнароўскі (біялагічны)<br>Іван Дзямідаў (айчым) | маці = Аляксандра з Каліноўскіх | муж = | жонка = Алена Гаўрылаўна Паўчар<br>Анэля Латанс | у шлюбе = | дзеці = сын Рыгор | гады службы = 1914—1921 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Літва|1918}}<br>{{Сцягафікацыя|БНР}} | род войскаў = [[пяхота]] | званне = [[палкоўнік]] | камандаваў = асобны батальён гродзенскай камендатуры, батальён у арміі С. Булак-Балаховіча | бітвы = [[Першая сусветная вайна]]<br>[[Палескі паход (1920)|Палескі паход]] | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = ваенны, палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, настаўнік | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = [[праваслаўе]], пазней [[уніяцтва|грэка-каталіцтва]] | узнагароды = Сярэбраны медаль «За стараннасць» на Станіслаўскай стужцы (1916)<br>Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых» (1913) | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Мікала́й Іва́навіч Дзямі́даў''' ({{ДН|9|12|1889}} (27 лістапада), [[Грудак (Беластоцкі павет)|Гарадок]], [[Беластоцкі павет]], [[Гродзенская губерня]] — {{ДС|23|6|1967}}, [[Чыкага]], [[ЗША]]) — беларускі ваенны, палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, настаўнік. Адзін з лідараў беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 27 лістапада 1889 года старога стылю{{sfn|Баринов|2023}}, што адпавядае 9 снежня 1889 года новага стылю, паводле даследчыка [[Алег Латышонак|Алега Латышонка]], у [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]] Беластоцкага павета Гродзенскай губерні. Гродзенская губерня пазначана як месца нараджэння і ў анкеце 1916 года{{sfn|Баринов|2023}}. У пазнейшым латвійскім пашпарце як месца нараджэння пазначаны Даўгаўпілс і датай 10 снежня 1889 года{{sfn|Коровченко|2023}}, напэўна, такія звесткі пра месца даў сам Дзямідаў, каб яго не выслалі з Латвіі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]], а дата — памылка пералічэння на новы стыль. Сын Станіслава Катнароўскага (пам. 1889) і Аляксандры з [[Каліноўскія герба «Калінова»|Каліноўскіх герба «Калінова»]]. Дзед з боку маці — Аляксандр Каліноўскі, брат [[Кастусь Каліноўскі|Канстанціна Каліноўскага]]. Прозвішча і імя па бацьку меў па айчыме, другім мужы маці — акцызным чыноўніку{{sfn|Баринов|2023}} Іване Дзямідаве, які ўсынавіў яго з маленства. З 18 лістапада 1906 года прыняты на службу Упраўленнем паўднёва-заходніх чыгунак як канторшчык на станцыі Ковель, затым працаваў у канторы начальніка Ровенскага аддзялення службы руху. З 1 студзеня 1908 года працаваў канторшчыкам грузавога аддзела службы руху ўпраўлення Прывіслінскіх чыгунак, з 1 чэрвеня 1910 года — канторшчыкам на станцыі [[Брэст]]{{sfn|Баринов|2023}}. З 1 лютага 1911 года канцылярскі служыцель Гродзенскай дырэкцыі народных вучылішчаў{{sfn|Баринов|2023}}. Скончыў курс у Беластоцкім гарадскім 4-класным вучылішчы, вытрымаў іспыты на званне настаўніка двухкласных пачатковых вучылішчаў у Сакольскім гарадскім чатырохкласным вучылішчы (16 верасня 1911). З 1 кастрычніка 1911 года працаваў настаўнікам Гродзенскага прыватнага двухкласнага вучылішча Аляхновіча, з 1 лістапада 1912 года — настаўнікам Паўшскага аднакласнага вучылішча ў [[Свянцянскі павет|Свянцянскім павеце]] Віленскай губерні, з 1 лістапада 1913 года — настаўнікам Дукштанскага двухкласнага народнага вучылішча ў [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскім павеце]] Ковенскай губерні{{sfn|Баринов|2023}}. === Ваенная служба і Кастрычніцкая рэвалюцыя === Прыняты на ваенную службу Новааляксандраўскім павятовым воінскім начальнікам і залічаны ў 383-ю Ковенскую пешую дружыну дзяржаўнага апалчэння (18 ліпеня 1914). З 29 ліпеня 1914 года прызначаны справаводам дружыны па гаспадарчай частцы, з 15 студзеня 1915 года — выканавец абавязкаў справавода ўпраўлення Панявежскага павятовага воінскага начальніка. З'яўляўся часовым справаводам 7-га запаснога кавалерыйскага палка ў Тамбове (з 19 лістапада 1915 года, вярнуўся з камандзіроўкі 11 лютага 1916 года). З 10 ліпеня 1916 года быў часовым выканаўцам абавязкаў справавода гаспадарчага аддзялення Упраўлення Петраградскага павятовага воінскага начальніка{{sfn|Баринов|2023}}. Узнагароджаны светла-бронзавым медалём у памяць 300-годдзя Дома Раманавых (7 снежня 1913), 100 рублямі «за вельмі руплівую службу і нясомыя пасіленныя труды» выдадзена ва ўзнагароду (20 снежня 1914), сярэбраным медалём на Станіслаўскай стужцы «за выдатна-руплівую і асабліва дбайную службу» (28 сакавіка 1916){{sfn|Баринов|2023}}. У літаратуры часам сцвярджаецца, што 1 лютага 1917 года Мікалай Дзямідаў скончыў [[Паўлаўскае ваеннае вучылішча]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]]. У «Загадах арміі і флоту» ад 1 мая 1917 года згаданы Мікалай Дзямідаў, які скончыў Паўлаўскае вучылішча 29 сакавіка 1917 года{{sfn|Баринов|2023}}. Аднак няма пэўнасці ў датычнасці абедзвюх згадак менавіта да Мікалая Іванавіча Дзямідава. Удзельнічаў у [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкім перавароце]], быў [[Навагрудак|Наваградскім]] акруговым камісарам. На пачатку сакавіка 1918 года ў Дзвінску трапіў да нямецкага палону ў лагер да ваеннапалонных, дзе знаходзіўся да лістапада 1918 года. === Удзел у беларускім ваенным руху === [[Файл:Mikoła Dziamidaŭ. Мікола Дзямідаў.jpg|міні|Мікола Дзямідаў з [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белай стужачкай]]]] Пасля вайны пад канец 1918 года быў вызвалены і пераехаў да [[Вільня|Вільні]], там займаўся арганізацыяй беларускіх ваенных часцей у [[Літва|літоўскай]] арміі для барацьбы з [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]]. 1 снежня 1918 года быў адкамандаваны ў годнасці [[паручнік]]а ў Міністэрства абароны Літвы. З 20 снежня 1918 года быў камендантам [[Гродна]], прадстаўляў у камендатуры [[Рада БНР|Раду БНР]]. Актыўна займаўся стварэннем беларускіх ваенных аддзелаў, сфармаваў 350-асабовы асобны батальён гродзенскай камендатуры. Быў ініцыятарам стварэння мабілізацыйных пунктаў у 10 месцах у Беларусі. [[Файл:Грамада беларуска-літоўскіх дзеячаў у Горадні. 1919.jpg|злева|міні|Грамада беларуска-літоўскіх дзеячаў у Горадні. 1919 г. Мікола Дзямідаў стаіць краійнім справа.]] 1 чэрвеня 1919 года быў арыштаваны польскімі ўладамі, сядзеў у [[Коўна|Коўне]], з канца ліпеня — ў лагеры для інтэрнаваных у [[Беласток]]у, адкуль быў выпушчаны ў верасні. У тым жа годзе прайшоў настаўніцкія курсы і адначасова ўвайшоў у склад [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] ў Вільні, дзейнасць якой была афіцыйна легалізавана 22 кастрычніка 1919 года дэкрэтам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. На пачатку снежня разам з іншымі членамі Камісіі прыбыў у [[Мінск]], потым быў скіраваны да беларускай школы падхарунжых у [[Варшава|Варшаве]]. [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні|Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы Янкі Купалы на ганку Беларускага (Юбілейнага) дома ў Менску. 1920 г. Мікола Дзямідаў сядзіць у першым радзе па цэнтры.]] Летам 1920 года ў ваколіцах Беластоку набраў з добраахвотнікаў батальён (каля 400 чалавек, па іншых звестках — каля 700) і ўступіў у армію [[С. Булак-Балаховіч]]а, дзе быў камандзірам свайго батальёна. У кастрычніку таго ж года Станіслаў Булак-Балаховіч прызначыў яго камендантам усіх беларускіх ваенных аддзелаў на тэрыторыі Беларусі. Браў удзел у лістападаўскай кампаніі балахоўцаў у раёне [[Мазыр]]а. Яго батальён у складзе астроўскага пяхотнага палка 2-й пяхотнай дывізіі [[Руская народная добраахвотніцкая армія|Рускай народнай добраахвотніцкай арміі]] 10—14 лістапада 1920 года вёў зацятыя баі за Калінкавічы. 21 лістапада 1920 года разам з беларускім батальёнам смаленскага пяхотнага палка ўдзельнічаў у баях над [[Прыпяць|Прыпяццю]], пасля чаго дапамагаў галоўным сілам генерала Балаховіча, які адступаў з-пад [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Са сваім 400-асабовым батальёнам працягваў барацьбу таксама пасля адступлення арміі Булак-Балаховіча на польскую тэрыторыю, знаходзіўся на нейтральнай тэрыторыі паміж польскімі і савецкімі войскамі. 29 лістапада 1920 года ўдзельнічаў у баях з савецкім 40-м палком, 3 снежня змагаўся ў баі з іншымі бальшавіцкімі часткам. Вёў баі да студзеня 1921 года, пасля чаго адышоў на польскі бок фронту і быў інтэрнаваны. Батальён Міколы Дзямідава быў апошнім беларускім аддзелам, які ў адкрытым баі аказваў супраціў савецкім войскам. З пачатку 1921 года знаходзіўся ў [[Польшча|Польшчы]], дзе ў студзені быў дэмабілізаваны. Трапіў у лагер для інтэрнаваных у [[Радам]]е, адкуль быў выпушчаны 1 чэрвеня 1921 года. У 1921—1922 гадах быў настаўнікам у Гарадку, быў актыўным дзеячам беларускага нацыянальнага руху. У 1922 годзе балатаваўся да [[Сейм Рэспублікі Польшча|польскага Сейма]] як кандыдат ад [[Блок нацыянальных меншасцяў|Блока нацыянальных меншасцяў]]. У выніку ягоных публічных выступленняў дайшло да пратэстаў беларускай меншасці, што спавадавала кароткатэрміновы арышт Мікалая Дзямідава польскімі ўладамі. Падчас працэсу збёг у Вільню ў Літву, а адтуль — да Дзвінска ў Латвію. === Міжваенны перыяд у Латвіі (1923—1940) === З 1923 года Дзямідаў знаходзіўся ў Латвіі, дзе працаваў настаўнікам у беларускай школе ў раёне [[Даўгаўпілс|Дзвінска]]. З 1924 года жыў у [[Рыга|Рызе]], актыўна супрацоўнічаў з беларускім генералам [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. Прымаў удзел у арганізацыі культурна-асветных таварыстваў [[Беларуская хата ў Латвіі|«Беларуская хата»]] і «[[Рунь (таварыства)|Рунь]]», працаваў у іншых беларускіх грамадскіх установах і супрацоўнічаў з беларускім аддзелам Міністэрства асветы Латвіі. У 1930 годзе рэдагаваў часопіс «Школа і жыццё». З 1929 года Мікалай Дзямідаў працаваў настаўнікам беларускай мовы ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]]. Аднак ужо ў красавіку 1930 года быў звольнены з пасады паводле загаду Беларускага школьнага аддзела за тое, што «дыскрэдытаваў сябе перад вучнямі» і «непедагагічна трымаецца з вучнямі»<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 3175, ap. 1, l. 9, lp. 13.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=64}}. У ліпені 1930 года ён балатаваўся на пасаду інспектара беларускіх школ Латвіі, але прайграў выбары іншаму беларускаму дзеячу [[Пятро Журкоўскі|Пятру Журкоўскаму]]{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=46}}. Дзямідаў здолеў вярнуцца на пасаду настаўніка ў гімназіі толькі ў ліпені 1934 года, пасля таго як адтуль па палітычных матывах быў звольнены Кастусь Езавітаў{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}. Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года і ўсталяванне аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] прывялі да масавых рэпрэсій супраць нацыянальных меншасцей. Аднак, у адрозненне ад многіх іншых беларускіх дзеячаў (такіх як К.&nbsp;Езавітаў ці [[Уладзімір Пігулеўскі]]), Мікалай Дзямідаў пазбег пераследу. Гэта тлумачылася тым, што ён не меў дачынення да левых палітычных сіл (яшчэ ў 1928 годзе ён выйшаў з Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі), а таксама здолеў наладзіць таемнае супрацоўніцтва з латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=597}}. З 1934 да 1939 года Дзямідаў з'яўляўся інфарматарам латвійскай палітычнай паліцыі. Яго сувязным быў іншы беларус, агент паліцыі [[Віктар Корці]], які адказваў за вярбоўку сярод нацыянальных меншасцей. Дзямідаў не лічыўся штатным агентам, не меў псеўданіма і не атрымліваў фіксаванага заробку. Замест гэтага ён перыядычна «пазычаў» грошы ў Корці і наведваў з ім рэстараны, дзе выдаткі аплачваў паліцэйскі агент<ref>Latvijas Valsts arhīvs (LVA). F. 1986, ap. 2, p. 10551, lp. 88—97.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=597}}. Гэтае супрацоўніцтва дазволіла Дзямідаву ўмацаваць свой уплыў. З 1936 года ён узначальваў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзіную легальную беларускую арганізацыю, якая засталася ў краіне. Праз паліцыю ён дапамагаў некаторым сябрам ТБНЛ атрымліваць пасведчанні аб палітычнай добранадзейнасці, што дазваляла ім працягваць працаваць у школах{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=597—598}}. З-за такога «суперлаяльнага» стаўлення да ўлад Улманіса большасць іншых беларускіх дзеячаў у Латвіі і за мяжой ставіліся да Дзямідава з моцнай насцярожанасцю і нават пагардай{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=598}}, а К.&nbsp;Езавітаў і У.&nbsp;Пігулеўскі адкрыта вінавацілі яго ў тым, што ён дапамагае латышскім нацыяналістам асіміляваць беларускую моладзь{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=610}}. Пад канец 1930-х гадоў Мікалай Дзямідаў апынуўся ў цэнтры буйнога фінансавага скандалу. Калі ў 1939 годзе ТБНЛ было пераўтворана ў «[[Таварыства беларусаў у Латвіі]]», высветлілася, што грашовыя фонды арганізацыі зніклі. Спецыяльная рэвізійная камісія (У.&nbsp;Пігулеўскі, К.&nbsp;Езавітаў, Я.&nbsp;Кукель) выявіла, што Дзямідаў падчас свайго кіраўніцтва бяспраўна захапіў значную частку сродкаў таварыства і былы стыпендыяльны фонд. У выніку скандалу ён быў вымушаны часова пакінуць Латвію і не ўвайшоў у кіраўніцтва новай арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=619}}. Адначасова з гэтымі падзеямі Дзямідаў пачаў актыўна шукаць кантакты з нямецкай разведкай. У 1938 годзе ён двойчы сустракаўся з прафесарам [[Яўген фон Энгельгарт|Яўгенам фон Энгельгартам]], які курыраваў беларускае пытанне ў Замежным аддзеле [[НСДАП]]. 8 ліпеня 1939 года Дзямідаў прыбыў у [[Берлін]], дзе сустракаўся з лідарам беларускіхцыянал-сацыялістаў [[Фабіян Акінчыц|Фабіянам Акінчыцам]] і Анатолем Шкуткам. Падчас сустрэчы абмяркоўвалася арганізацыя беларускіх радыёперадач і стварэнне беларускага ўніверсітэта ў Германіі. Аднак Дзямідаў адмовіўся падпісваць афіцыйны пратакол з Акінчыцам, западозрыўшы яго ў карыслівых матывах. Таксама ён сустракаўся з прафесарам [[Гергард фон Мэндэ|Гергардам фон Мэндэ]] з Берлінскага ўніверсітэта{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=613—614}}. Вярнуўшыся ў Рыгу, Дзямідаў, верагодна па заданні [[Абвер]]а, разгарнуў вярбоўку сярод маладых беларусаў (былых вайскоўцаў Войска Польскага, якія працавалі ў Латвіі) для накіравання іх у дыверсійныя школы [[Трэці рэйх|Трэцяга Рэйха]]. Вярбовачны пункт знаходзіўсяў сядзібе ТБНЛ. Хоць Дзямідаў інфармаваў аб гэтым латвійскую паліцыю, запэўніваючы, што маладыя людзі едуць вучыцца, гэтая дзейнасць выклікала моцную занепакоенасць польскай амбасады, якая ў ліпені 1939 года нават дамаглася ад латвійскіх улад затрымання карабля з завербаванымі эмігрантамі. Пазней Дзямідаў прызнаваў, што паспеў пераправіць у Германію чатырох чалавек{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=614—615}}. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Мандат Мікалая Дзямідава на 2-і Усебеларускі Кангрэс.jpg|міні|Мандат Мікалая Дзямідава на [[2-і Усебеларускі кангрэс]] у 1944 годзе]] У 1940 годзе пасля акупацыі [[Латвія|Латвіі]] савецкімі войскамі Мікалай Дзямідаў быў арыштаваны [[НКУС]] і этапаваны на Лубянку. Адтуль неўзабаве яго вызвалілі, і ён вярнуўся ў Латвію. Пасля пачатку нямецкай акупацыі Латвіі ў 1941 годзе працаваў інспектарам беларускіх школ на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]], дзе ў некалькіх школах увёў беларускую мову як асноўную мову навучання. Кіраваў Беларускім нацыянальным камітэтам у Дзвінску, потым увайшоў у склад Беларускага нацыянальнага камітэта ў [[Рыга|Рызе]]. У 1942 годзе пераехаў у [[Беларусь]], працаваў інспектарам [[Генеральны камісарыят "Беларусь"|Генеральнага камісарыята]], потым рэферэнтам па школьных справах. У 1943 годзе — акруговы школьны інспектар<ref>«Пагоня». 1998, снеж.</ref>. [[Алесь Змагар]] пазней пісаў: «''У [[Ліда|Ліду]] па пасаду акруговага школьнага інспектара быў накіраваны [[Нікандар Мядзейка]], які доўга ў Лідзе не пабыў, а, ратуючы ад польскіх тэрарыстаў сваё жыццё, вярнуўся назад у [[Менск]], а на ягонае месца быў прысланы палкоўнік Мікола Дзямідаў, шчыры беларускі патрыёт''». Дзямідаў удзельнічаў у фармаванні батальёна [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] ў Лідзе. У 1944 годзе вярнуўся ў Рыгу. У чэрвені 1944 года эвакуяваўся ў [[Германія|Германію]], дзе з 12 кастрычніка працаваў камендантам курсаў малодшых афіцэраў пры [[Першы школьны батальён БКА|Першым школьным батальёне]] БКА. 27 кастрычніка быў адкамандаваны на працу ў Мабілізацыйным аддзеле Галоўнага кіраўніцтва вайсковых спраў і Аддзеле апекі над бежанцамі [[Беларуская Цэнтральная Рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]]. === Эміграцыя === Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] апынуўся ў французскай акупацыйнай зоне. У 1948 годзе быў адным з ініцыятараў склікання сабора [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] ў Канстанцы (Заходняя Германія). З 1950 года жыў у [[ЗША]]. Належаў да кіраўніцтва [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада|Беларуска-амерыканскай нацыянальнай рады]] (БАНР), адзінай арганізацыі старой беларускай эміграцыі, якая прымала новых палітычных эмігрантаў. Адстойваў пункт гледжання аб прыярытэце ў нацыянальным руху інтэлігенцыі, у прыватнасці настаўніцтва. З 1950 года Мікалай Дзямідаў вёў таксама беларускія радыёперадачы ў [[Чыкага]]. Быў актыўным дзеячам Згуртавання беларусаў штату [[Ілінойс]], заснаванага ў 1953 годзе дзеячамі, якія былі нязгодныя з палітыкай БАНР. Быў таксама сярод заснавальнікаў беларускай праваслаўнай парафіі [[Царква Святога Георгія (Чыкага)|Святога Юрыя]] ў Чыкага і першым рэгентам яе хору. Пазней, аднак, Мікалай Дзямідаў далучыўся да беларускай грэка-каталіцкай (уніяцкай) парафіі Хрыста Збаўцы ў Чыкага і быў адным з найбольш актыўных парафіянаў. Апошнія гады свайго жыцця правёў у [[Лансінг]]у, дзе памёр у беднасці ў 1967 годзе. Пахаваны грэка-каталіцкім святаром на [[могілкі Святога Адальберта|могілках Святога Адальберта]] ў прыгарадзе Чыкага<ref name="svabodaАдальберт">[https://www.svaboda.org/a/29061870.html У Чыкага знойдзена магіла першага прэм’ер-міністра БНР Язэпа Варонкі]</ref><ref name="Могілкі">{{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}}</ref>. == Сям’я == Станам на 1916 год, быў жанаты з Аленай Гаўрылаўнай Паўчар, праваслаўнага веравызнання, дзяцей не мелі{{sfn|Баринов|2023}}. У 1918 годзе ў Рызе нарадзіўся сын Рыгор{{sfn|Коровченко|2023}}. У 1932 годзе ажаніўся з Анэллю Латанс, разам з мужам яна эмігравала ў ЗША ў 1949 годзе, памерла там у 1975 годзе{{sfn|Коровченко|2023}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Алег Латышонак|Латышонак А.]]'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dzjamidau/%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BC%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87_%D0%B7_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_(1888-1967).html Мікола Дзямідаў — беларускі нацыянальны дзеяч з роду Каліноўскіх (1888—1967)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304095316/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/dzjamidau/_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BC%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87_%D0%B7_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_(1888-1967).html |date=4 сакавіка 2016 }} // Лідскі летапісец, № 17; * ''Oleg Łatyszonek'' Mikołaj Demidow (1888-1967) // [https://kamunikat.org/?pubid=2139 Białoruskie Zeszyty Historyczne = Беларускі гістарычны зборнік № 1 (3), 1995] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230513194624/https://kamunikat.org/?pubid=2139 |date=13 мая 2023 }}. -- 214 с., 23 см. -- ISSN 1232-7468; * Лідскія юбіляры 2008 года // Лідскі летапісец, № 41, 42. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * «Пагоня». 1998, снеж. * ''Салаўёў А. К.'' Беларуская цэнтральная рада. Мінск, 1995. С. 152. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2023|''Баринов И.'' [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/951966635952114/ Николай Демидов — организатор белорусских воинских частей (по материалам Военно-исторического архива)] // Запісы беларусаведа, 12.05.2023.}} * {{h|Коровченко|2023|''Коровченко Е.'' [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/952042335944544/ Демидов Николай Иванович из вчерашнего поста администратора группы Igor Barinov] // Запісы беларусаведа, 13.05.2023.}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзямідаў Мікалай Іванавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1889 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падляскім ваяводстве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Святога Адальберта (Найлс)]] qbrts8vtdvqaej7c1uwy4jyyt0g4h3s 0 46447 5189357 5178491 2026-08-29T16:14:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189357 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вебер}} {{Вучоны |Вядомы як = стваральнік «разумеючай сацыялогіі» }} '''Максімілія́н Карл Эмі́ль Ве́бер''' ({{lang-de|Max Weber}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[Сацыялогія|сацыёлаг]], [[Гісторыя|гісторык]], [[Эканоміка|эканаміст]] і [[юрыст]]. [[Прафесар]] у [[Берлін]]е, [[Фрайбург]]у, [[Гайдэльберг]]у, [[Мюнхен]]е. Даследаваў аграрную гісторыю старажытнага свету і становішча сялян Германіі канца XIX стагоддзя, вывучаў сацыялогію рэлігіі і метадалогію грамадскіх навук. Быў блізкі да {{нп5|неакантыянства|неакантыянства|ru|Неокантианство}}, [[пазітывізм]]у, ''[[Філасофія жыцця|«філасофіі жыцця»]]''. Стварыў і абгрунтаваў сістэму суб’ектыўна-ідэалістычнага разумення гісторыі, сутнасць якога ў распрацоўцы сацыялагічных паняццяў — «''ідэальных тыпаў''», быццам закліканых упарадкаваць эмпірычныя даныя аб рэчаіснасці. Гэтыя сацыялагічныя паняцці, паводле Вебера, распрацоўваюцца на базе каштоўнасцей культуры, якімі кіруецца сацыёлаг. Прынцыпы, выстаўленыя ім, абгрунтоўвалі метадалагічны плюралізм і былі накіраваны супраць матэрыялістычнага манізму і марксісцкага разумення гісторыі. Даследаваў «''харызматычны''» тып палітычнага лідарства. Сярод галоўных прац — «''Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму''» (1904—1905), «''Эканоміка і грамадства''» (1922), «''Эканамічная этыка сусветных рэлігій''» (1916—1917), «''Палітыка як прызванне''» (1919) і іншыя. Найбольшае прызнанне ідэі Вебера атрымалі пасля яго смерці і сістэматычнай публікацыі яго шматлікіх прац. Канцэптуальныя палажэнні Вебера працяглы час разглядаліся як найбольш сур’ёзная альтэрнатыва [[марксізм]]у. Макс Вебер лічыў культуру каштоўнасным паняццем і сцвярджаў, што эмпірычная рэальнасць з’яўляецца для нас культурай таму, што мы заўжды суадносім яе з каштоўнаснымі ідэямі. Ён разважаў пра спецыфічны рацыяналізм, уласцівы заходняй культуры. На яго думку, «''ва ўсіх культурах існавалі самыя розныя рацыяналізацыі ў самых розных жыццёвых сферах''». == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Max Weber and brothers 1879.jpg|thumb|185px|left|upright|Вебер з братамі [[Альфрэд Вебер|Альфрэдам]] і Карлам. 1879 год.]] Вебер нарадзіўся ў 1864 годзе ў [[Эрфурт|Эрфурце]], цэнтральным горадзе [[Цюрынгія|Цюрынгіі]]. Максіміліян Карл Эміль стаў першым з сямі дзяцей Макса Вебера-старэйшага, заможнага і вядомага дзяржаўнага служачага, члена [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальнай партыі]]. Маці Макса-малодшага — Элена (у дзявоцтве Фаленштэйн) — мела ў ліку іншых французскія [[Гугеноты|гугеноцкія]] карані. На працягу ўсяго жыцця Элена Вебер выяўляла адданасць сваім {{нп3|Маральны абсалютызм|маральным|en|Moral absolutism}} прынцыпам<ref>Periodical, Sociology Volume 250, September 1999, 'Max Weber'</ref>. Характар ​​заняткаў Вебера-старэйшага прадвызначыў палітычную і акадэмічную прыроду сямейных дыскусій, салон чыноўніка збіраў мноства бачных навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў. Старэйшы сын Вебера разам са сваім братам [[Альфрэд Вебер|Альфрэдам]], які таксама выбраў прафесію сацыёлага і эканаміста, паспяхова развіваўся ў гэтак інтэлектуальнай атмасферы. На [[Раство Хрыстова|Каляды]] 1876 года трынаццацігадовы Макс-малодшы падарыў бацькам два гістарычныя [[эсэ]], «''Аб кірунку германскай гісторыі, з асаблівым указаннем на фігуры Імператара і Папы Рымскага''» і «''Аб [[Рымская імперыя|рымскім імперскім перыядзе]], ад [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] да [[Вялікае перасяленне народаў|перасялення народаў]]''»<ref>Sica, Alan (2004). ''Max Weber and the New Century''. London: Transaction Publishers, p. 24. ISBN 0-7658-0190-6.</ref>. Заняткі з настаўнікамі не рабілі на хлопчыка ніякага ўражання і былі для яго сумныя. У той час як выкладчыкі выказвалі абурэнне гэтак непачцівымі паводзінамі, Вебер-малодшы ў таямніцы прачытаў усе сорак тамоў поўнага збору твораў [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]]<ref name="Calhoun2002-165">{{cite book|author=Craig J. Calhoun|title=Classical sociological theory|url=http://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C&pg=PA165|accessdate=19 March 2011|year=2002|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-21348-2|page=165}}</ref><ref name="Käsler1988">{{cite book|author=Dirk Käsler|title=Max Weber: an introduction to his life and work|url=http://books.google.com/books?id=v915AC-dflsC&pg=PA2|accessdate=24 March 2011|year=1988|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-42560-3|page=2}}</ref>. Яшчэ да паступлення ва ўніверсітэт Максіміліян азнаёміўся з вялікім лікам твораў іншых класікаў<ref name="Käsler1988"/>. З часам адносіны паміж мужам і жонкай сталі больш напружанымі: бацька быў схільны да «''зямных асалод''»{{efn|{{lang-en|"a man who enjoyed earthly pleasures"}}}}, а маці па-ранейшаму непахісна следавала догмам [[кальвінізм]]у і «''імкнулася весці аскетычнае жыццё''»{{efn|{{lang-en|"who sought to lead an ascetic life"}}}}<ref name="Ritzer2009-32">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|page=32}}</ref><ref name="LK">Lutz Kaelber [http://www.uvm.edu/~lkaelber/research/weber2.html Max Weber’s Personal Life, 1886—1893]</ref>. === Адукацыя === У 1882 годзе Вебер паступіў на юрыдычны факультэт [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гайдэльбергскага ўніверсітэта]]<ref name="Bendix1">{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |authorlink=Reinhard Bendix |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA1&lpg=PA1 |date=1 July 1977 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-03194-6 |page=1 }}</ref>. Пасля гадавой службы ва ўзброеных сілах краіны Вебер быў пераведзены ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]]<ref name="Calhoun2002-165"/>. Першыя некалькі гадоў вучобы будучы вучоны з сусветным імем правёў «''ужываючы піва і займаючыся фехтаваннем''». Падчас сямейных сварак ён усё часцей станавіўся на бок маці, паступова адасабляючыся ад бацькі<ref name="Ritzer2009-32"/><ref name=LK/><ref name="AllanAllan2005-146">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/146 146]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/146}}</ref>. Адначасова з навучаннем ва ўніверсітэце Вебер працаваў у якасці малодшага [[адвакат]]а<ref name="Calhoun2002-165"/>. У 1886 годзе ён здаў экзамен, які дазваляў яму займацца дадзеным відам дзейнасці. У другой палове 1880-х гадоў ён працягнуў вывучаць права і гісторыю<ref name="Calhoun2002-165"/>. Вебер атрымаў ступень доктара юрыдычных навук у 1889 годзе, абараніўшы гісторыка-прававую дысертацыю аб салідарнай адказнасці і паасобных капіталах у гандлёвых кампаніях італьянскіх гарадоў. Дадзеная праца пасля стала часткай буйной працы «''Пра гісторыю сярэднявечных гандлёвых кампаній, з выкарыстаннем паўднёва-еўрапейскіх крыніц''», апублікаванай у тым жа годзе<ref>Weber, Max. «Political Writings». Cambridge University Press, 1994, p. ix.</ref>. Праз два гады Вебер прайшоў працэдуру [[Хабілітацыя|хабілітацыі]], тэмай яго новай дысертацыі стала сельскагаспадарчая гісторыя Рыма і яе ўздзеянне на [[Прыватнае і публічнае права|публічнае]] і [[Прыватнае і публічнае права|прыватнае]] права. Сааўтарам доктара Вебера тады выступіў Аўгуст Мейцэн<ref name="diss">Lutz Kaelber, [http://www.uvm.edu/~lkaelber/research/weber1.html Max Weber’s Dissertation]</ref><ref name="Bendix2">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA2&lpg=PA2 |page=2 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977 }}</ref>. Стаўшы [[прыват-дацэнт]]ам, Вебер стаў выкладаць у Берлінскім універсітэце і даваць кансультацыі ўрадавым органам<ref name="Lachmann1970">{{cite book|author=Ludwig M. Lachmann|title=The legacy of Max Weber|url=http://books.google.com/books?id=pxAlydwrvcAC&pg=PA143|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=978-1-61016-072-8|page=143}}</ref>. === Ранні перыяд творчасці === У перыяд паміж абаронай дысертацыі і хабілітацыяй Вебер займаўся вывучэннем сучаснай [[Сацыяльная палітыка|сацыяльнай палітыкі]]. У [[1888]] годзе ён далучыўся да {{нп3|Саюз сацыяльнай палітыкі|Саюза сацыяльнай палітыкі|ru|Союз социальной политики}} ({{lang-de|Verein für Socialpolitik}})<ref name="WaSI">{{cite book|author=Gianfranco Poggi|title=Weber: a short introduction|url=http://books.google.com/books?id=c5a2LWRh7uEC&pg=PA5|accessdate=22 March 2011|year=2006|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3489-0|page=5}}{{Недаступная спасылка}}</ref> — нядаўна створанай прафесійнай асацыяцыі нямецкіх эканамістаў {{нп3|Гістарычная школа (эканоміка)|гістарычнай школы|en|Historical school of economics}}. Прадстаўнікі саюза прытрымліваліся думкі пра тое, што эканамічная навука з’яўляецца ў першую чаргу інструментам для вырашэння сацыяльных праблем адпаведнай эпохі. Тады ж Вебер дэбютаваў у палітыцы, далучыўшыся да левацэнтрысцкай арганізацыі «''{{нп3|Евангелічны сацыяльны кангрэс|Евангелічны сацыяльны кангрэс|en|Evangelical Social Congress}}''»<ref name="Max Weber and German Politics, 1890–1920">{{cite book|author=Wolfgang Justin Mommsen|title=Max Weber and German Politics, 1890–1920|url=https://archive.org/details/maxwebergermanpo0000momm|year=1984|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-53399-9|page=[https://archive.org/details/maxwebergermanpo0000momm/page/19 19]}}</ref>. У [[1890]] годзе па ініцыятыве Саюза сацыяльнай палітыкі стартавала праграма па вывучэнні так званага «''польскага пытання''», {{нп3|Остфлюхт|Остфлюхта|en|Ostflucht}}: польскія фермеры з усходняй часткі краіны масава мігравалі ў гарады германскага захаду. Вебер узначаліў групу даследчыкаў і стаў аўтарам значнай часткі выніковага дакладу Саюза па дадзенай тэме<ref name="WaSI"/>. Даклад прыцягнуў увагу шматлікіх экспертаў і стаў нагодай для шырокіх дыскусій, а Вебер упершыню заявіў пра сябе як пра даследчыка ў галіне сацыялогіі. У 1893—1899 гадах вучоны ўваходзіў у склад крайне правай палітычнай арганізацыі «''{{нп3|Пангерманскі саюз|Пангерманскі саюз|en|Pan-German League}}''» ({{lang-de|Alldeutscher Verband}}), члены якой пратэставалі супраць далейшай міграцыі палякаў. Зрэшты, ступень падтрымкі Веберам ідэй {{нп3|Германізацыя палякаў у Прусіі|германізацыі славянскага этнасу|ru|Германизация поляков в Пруссии}} і іншых нацыяналістычных праектаў цяпер з’яўляецца прадметам дыскусій<ref name="MommsenSteinberg1990">{{cite book|author1=Wolfgang J. Mommsen|author2=Michael Steinberg|title=Max Weber and German Politics, 1890–1920|url=http://books.google.com/books?id=a99RC3rJoIgC&pg=PA54|accessdate=22 March 2011|date=25 July 1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-53399-5|pages=54–56}}</ref><ref name="Hobsbawm1987">{{cite book|author=Eric J. Hobsbawm|title=The age of empire, 1875–1914|url=http://books.google.com/books?id=Xc4NAQAAMAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1987|publisher=Pantheon Books|isbn=978-0-394-56319-0|page=152}}</ref>. У шэрагу прац, у прыватнасці, у супярэчлівай лекцыі «''Нацыянальная дзяржава і эканамічная палітыка''» (1895) сацыёлаг выступае супраць іміграцыі палякаў і абвінавачвае ў сітуацыі клас {{нп3|Юнкер (памешчык)|юнкераў|en|Junker (Prussia)}}, інтарэсам якіх наплыў славян цалкам адпавядаў<ref>Weber, Max. «Political Writings». University of Cambridge Press, 1994. стр. 1-28.</ref>. [[Файл:MarianneWeberInLemgo.jpg|thumb|right|185px|Партрэт Марыяны Вебер, 1896 год.]] У [[1893]] годзе Вебер ажаніўся з далёкай сваячкай Марыянай Шнітгер. Жонка сацыёлага, якая сама займалася навукай, пазней занялася абаронай правоў жанчын<ref name="Marianne">[http://www.webster.edu/~woolflm/weber.html Marianne Weber] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20020620111309/http://www.webster.edu/~woolflm/weber.html |date=20 чэрвеня 2002 }}. Last accessed on 18 September 2006. Based on Lengermann, P., & Niebrugge-Brantley, J.(1998). The Women Founders: Sociology and Social Theory 1830—1930. New York: McGraw-Hill.</ref>. Пасля смерці Вебера яна збірала і публікавала працы мужа, а яе біяграфічная кніга праліла святло на многія бакі жыцця вучонага<ref name="LehmannRoth1995">{{cite book|author1=Hartmut Lehmann|author2=Guenther Roth|title=Weber's Protestant Ethic: Origins, Evidence, Contexts|url=http://books.google.com/books?id=HF3jdg0peNYC&pg=PA95|accessdate=24 March 2011|date=29 September 1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-55829-7|page=95}}</ref><ref name="HonigsheimSica2003">{{cite book|author1=Paul Honigsheim|author2=Alan Sica|title=The unknown Max Weber|url=http://books.google.com/books?id=YoHSBnN9DY4C&pg=PA86|accessdate=24 March 2011|year=2003|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-7658-0953-7|page=86}}</ref>. Шлюб Вебера быў бяздзетным, больш за тое, лічыцца, што не мела месца нават {{нп3|кансумацыя|кансумацыя|ru|Консуммация}}<ref name="AllanAllan2005-146"/>. Жаніцьба з Шнітгер дазволіла Веберу здабыць доўгачаканую фінансавую незалежнасць, і ён нарэшце змог пакінуць дом сям’і<ref name=LK/>. У [[1894]] годзе Вебер з жонкай пераехалі ў [[Фрайбург]], дзе сацыёлаг стаў [[Фрайбургскі ўніверсітэт|універсітэцкім]] выкладчыкам эканомікі<ref name="Bendix2"/><ref name="Lachmann1970"/>. Праз два гады ён заняў аналагічную пазіцыю ў [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гайдэльбергскім універсітэце]]<ref name="Bendix2"/><ref name="Lachmann1970"/>. Там вучоны стаў цэнтральнай фігурай супольнасці інтэлектуалаў, «''круга Вебера''», які аб’яднаў таксама Марыяну, [[Георг Елінек|Георга Елінека]], {{нп3|Эрнст Трольч|Эрнста Трольча|en|Ernst Troeltsch}}, [[Вернер Зомбарт|Вернера Зомбарта]], [[Марк Блок|Марка Блока]], {{нп3|Роберт Міхельс|Роберта Міхельса|en|Robert Michels}} і [[Дзьёрдзь Лукач|Дзьёрдзя Лукача]]. Працягваючы дзейнасць у Саюзе сацыяльнай палітыкі і Евангелічным кангрэсе, Вебер сканцэнтраваўся на вывучэнні эканомікі і гісторыі права<ref name="Calhoun2002-166">{{cite book|author=Craig J. Calhoun|title=Classical sociological theory|url=http://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C&pg=PA166|accessdate=19 March 2011|year=2002|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-21348-2|page=166}}</ref>. У [[1897]] годзе, праз два месяцы пасля цяжкай сваркі з сынам, памёр Вебер-старэйшы<ref name="EESoc-7">{{cite book|author1=Max Weber|author2=Richard Swedberg|title=Essays in economic sociology|url=http://books.google.com/books?id=WaV7Q35jy_AC&pg=PA7|accessdate=22 March 2011|year=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00906-3|page=7}}</ref>. Гэтая акалічнасць паклала пачатак [[Дэпрэсія|дэпрэсіі]], [[Стымул|нервовасці]] і [[Бяссоніца|бяссоніцы]] сына, якая ўзмацнялася з часам і адбілася на яго здольнасці выкладаць<ref name="Calhoun2002-165"/><ref name="Bendix2"/>. Стан здароўя вымусіў Вебера скараціць працоўны час і нават перапыніць навучальны курс восенню [[1899]] года. Пасля некалькіх месяцаў у санаторыі Вебера адправіліся ў канцы [[1900]] года ў [[Італія|Італію]] і вярнуліся ў [[Хайдэльберг]] толькі вясной [[1902]] года. Тым не менш, ужо ў наступным годзе прафесар зноў адмовіўся ад выкладання і не працаваў са студэнтамі да 1919 года. Храналогія цяжкага перыяду жыцця і адхіленні псіхікі былі ў дэталях апісаныя самім Веберам, аднак запісы былі знішчаныя Марыянай. Мяркуецца, што прычынай гэтага ўчынку стала боязь агалоскі псіхічных разладаў навукоўца, якая дазволіла б [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстам]] раскрытыкаваць яго працы<ref>[http://www.newyorker.com/archive/2004/11/29/041129crbo_books Why Work? : The New Yorker]</ref>. === Позні перыяд творчасці === Калі ў пачатку 1890-х гадоў Вебер быў вельмі прадукцыйны, то ў 1898—1902 гадах навуковец не апублікаваў ніводнай працы. Вызваліўшыся ад абавязкаў прафесара ў 1903 годзе, Вебер уступіў на пасаду памочніка рэдактара ў навуковым часопісе ''Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik'' («''Архіў сацыяльных навук і грамадскага дабрабыту''»)<ref name="Bendix3">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA3&lpg=PA2 |page=3 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977 }}</ref>, где работал с коллегами Эдгаром Яффе и Вернером Зомбартом<ref name="GRMW">Guenther Roth: «History and sociology in the work of Max Weber», in: British Journal of Sociology, 27(3), 1979</ref>. Навуковыя інтарэсы Вебера сталі звязаны з фундаментальнымі пытаннямі сацыялогіі і іншых грамадскіх навук — яго пазнейшыя працы ўяўляюць выключную цікавасць для сучасных навукоўцаў<ref name="Calhoun2002-166"/>. У 1904 годзе «''Архіў''» апублікаваў некаторыя асноватворныя працы Вебера, у тым ліку яго самую вядомую працу — «''{{нп3|Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму|Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму|en|The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism}}''»<ref name="EESoc-22">{{cite book|author1=Max Weber|author2=Richard Swedberg|title=Essays in economic sociology|url=http://books.google.com/books?id=WaV7Q35jy_AC&pg=PA22|accessdate=22 March 2011|year=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00906-3|page=22}}</ref>. Менавіта тады быў закладзены падмурак яго далейшых пошукаў, прысвечаным уздзеянню культурных і рэлігійных фактараў на фарміраванне эканамічных інстытутаў і сістэм<ref>Iannaccone, Laurence (1998). [http://www.religionomics.com/old/erel/S2-Archives/Iannaccone%20-%20Introduction%20to%20the%20Economics%20of%20Religion.pdf «Introduction to the Economics of Religion»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110715171833/http://www.religionomics.com/old/erel/S2-Archives/Iannaccone%20-%20Introduction%20to%20the%20Economics%20of%20Religion.pdf |date=15 ліпеня 2011 }}. ''Journal of Economic Literature'' '''36''', 1465—1496.</ref>. «''Этыка''» стала адзіным эсэ Вебера таго перыяду, якое было выдадзена ў фармаце кнігі пры жыцці сацыёлага. Іншыя работы, якія напісаныя ў першыя пятнаццаць гадоў XX стагоддзя і выйшлі ў свет ужо пасля смерці аўтара, звязаныя з даследаваннямі ў галіне [[Сацыялогія рэлігіі|сацыялогіі рэлігіі]], [[Сацыялогія права|сацыялогіі права]] і {{нп3|Эканамічная сацыялогія|эканамічнай сацыялогіі|ru|Экономическая социология}}. У [[1904]] годзе Вебер наведаў [[ЗША|Злучаныя Штаты]] і прыняў удзел у Кангрэсе мастацтваў і навук, прымеркаваным да [[Сусветная выстаўка (1904)|Сусветнай выстаўкі]] ў [[Сент-Луіс]]е. Нягледзячы на частковае выздараўленне, Вебер усё яшчэ не мог аднавіць выкладанне і працягваў даследаванні ў якасці незалежнага навукоўца дзякуючы спадчыне, атрыманай у 1907 годзе<ref name="Lachmann1970"/><ref name="Bendix3"/>. У [[1909]] годзе, расчараваўшыся ў дзейнасці Саюза сацыяльнай палітыкі, Вебер сумесна з {{нп3|Рудольф Голдшыд|Рудольфам Голдшыдам|de|Rudolf Goldscheid}}, [[Георг Зімель|Георгам Зімелем]], {{нп3|Фердынанд Цёніс|Фердынандам Цёнісам|en|Ferdinand Tönnies}} і [[Вернер Зомбарт|Вернерам Зомбартам]] стаў сузаснавальнікам {{нп3|Нямецкая сацыялагічная асацыяцыя|Нямецкай сацыялагічнай асацыяцыі|de|Deutsche Gesellschaft für Soziologie}}<ref>Vgl. Otthein Rammstedt, Die Frage der Wertfreiheit und die Gründung der Deutschen Gesellschaft für Soziologie, in: Lars Clausen/Carsten Schlüter[-Knauer] (Hgg.), Hundert Jahre «Gemeinschaft und Gesellschaft», Leske + Budrich, Opladen 1991, S. 549—560.</ref><ref>Коллинз Р. Социология философий: глобальная теория интеллектуального изменения. (Пер. с англ. Н. С. Розова и Ю. Б. Вертгейм). — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2002. — С. 898. — 1280 с. — ISBN 5-87550-165-0</ref>. Ён стаў першым казначэем гэтай арганізацыі ({{lang-de|Deutsche Gesellschaft für Soziologie}}). У 1912 годзе Вебер выйшаў з складу асацыяцыі і распачаў спробу стварэння палітычнай партыі левага крыла, якая аб’яднала б [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратаў]] і [[Лібералізм|лібералаў]]. Ініцыятыва не ўвянчалася поспехам, паколькі прыхільнікі ліберальнай ідэалогіі не падзялялі рэвалюцыйных ідэалаў левых палітыкаў<ref name="TPaSToMW">Wolfgang J. Mommsen, ''The Political and Social Theory of Max Weber'', University of Chicago Press, 1992, ISBN 0-226-53400-6, [http://books.google.com/books?vid=ISBN0226534006&id=kgF9bjMoocYC&pg=PA81&lpg=PA81&dq=Weber+1912+socialist&sig=AeL6fb399L7S_Mg0xvwigRHnZsQ Google Print, p.81,] [http://books.google.com/books?vid=ISBN0226533999&id=fcNJc-p2bjwC&pg=PA60&lpg=PA60&vq=Poland&dq=Max+Weber+hospital&sig=l3OeQlt7f9ePLosslRvI8gNY87Q p. 60,] [http://books.google.com/books?vid=ISBN0226533999&id=fcNJc-p2bjwC&pg=PA327&lpg=PA327&dq=Weber+Munich+left+1919&sig=kdzDUJ3wQb6DDhBiKmypM6S-XcY p. 327]</ref>. === Палітычная дзейнасць === [[Файл:Max Weber 1917.jpg|thumb|185px|left|Вебер (на пярэднім плане) і [[Эрнст Толер]] (анфас, справа ад Вебера), 1917 год.]] Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пяцідзясяцігадовы Вебер добраахвотна паступіў на ваенную службу і быў прызначаны афіцэрам рэзерву. Па абавязку службы ён займаўся арганізацыяй армейскіх бальніц у Хайдэльбергу аж да канца 1915 года<ref name="Bendix3"/><ref name="Kaesler">[[Dirk Kaesler|Kaesler, Dirk]] (1989). ''Max Weber: An Introduction to His Life and Work''. University of Chicago Press, p. [http://books.google.com/books?vid=ISBN0226425606&id=shR9fsW9W8oC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=Max+Weber+hospital&sig=38uV8JO6Z_TpXVF_FnjO9HdY3KE 18.] ISBN 0-226-42560-6</ref>. З цягам вайны яго погляды на канфлікт і экспансію {{нп3|Калоніі Германіі|Германскай імперыі|ru|Колонии Германии}} мяняліся<ref name="TPaSToMW"/><ref name=Kaesler/><ref>Gerth, H.H. and [[C. Wright Mills]] (1948). ''From Max Weber: Essays in Sociology''. London: Routledge (UK), ISBN 0-415-17503-8</ref>. У самым пачатку вайны ён падзяляў погляды нацыяналістаў і падтрымліваў ідэю вядзення ваенных дзеянняў. У той жа час ён лічыў, што ўдзел у вайне з’яўляецца абавязкам Германіі як адной з вядучых дзяржаў. Пазней пазіцыя Вебера кардынальна змянілася і навуковец стаў адным з паслядоўных крытыкаў далейшай экспансіі імперыі і ваеннай палітыкі [[Вільгельм II Гогенцолерн|караля]]. Ён таксама публічна асуджаў ідэі [[План Шліфена|захопу Бельгіі]] і {{нп3|Неабмежаваная падводная вайна|неабмежаванай падводнай вайны|en|Unrestricted submarine warfare}}. Яшчэ праз некаторы час Вебер выступіў у падтрымку канстытуцыйных рэформаў, дэмакратызацыі германскай палітычнай сістэмы і ўвядзення ўсеагульнага выбарчага права. У [[1918]] годзе Вебер далучыўся да хайдэльбергскага савета рабочых і салдат. У наступным годзе Вебер адправіўся на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскую мірную канферэнцыю]] ў складзе германскай дэлегацыі. Будучы дарадцам пры канфідэнцыйным камітэце па канстытуцыйнай рэформе, ён паспрыяў распрацоўцы {{нп3|Веймарская канстытуцыя|Веймарскай канстытуцыі|de|Weimarer Verfassung}} (1919)<ref name="Bendix3"/>. Вебер добра разумеў будову палітычнай сістэмы [[ЗША]] і выступаў за стварэнне выбарчага магутнага інстытута [[прэзідэнт|прэзідэнцтва]], які служыў бы процівагай [[Бюракратыя|бюракратычнай уладзе]]. Спрэчным з’яўляецца меркаванне пра тое, што Вебер настойваў на замацаванні ў дакуменце надзвычайных паўнамоцтваў прэзідэнта. Артыкул 48 Веймарскай канстытуцыі сапраўды змяшчае падобнае палажэнне, якое было пасля выкарыстана [[Адольф Гітлер|Адольфам Гітлерам]] для падрыву іншых канстытуцыйных норм, падаўлення апазіцыі і ўстанаўлення таталітарнага рэжыму<ref>Sven Eliaeson, "Constitutional Caesarism: Weber’s Politics in their German Context, " in Turner, Stephen (ed) (2000). ''The Cambridge Companion to Weber.'' Cambridge: Cambridge University Press, [http://books.google.com/books?vid=ISBN052156753X&id=XfGZ3ivPR4cC&pg=PA142&lpg=PA142&dq=Weber+Article+48&sig=HOzFBwFSo6UbjqiH4CYktsAgm8k p. 142.]</ref>. [[Файл:Max weber.JPG|thumb|185px|Магіла Вебера ў [[Хайдэльберг]]у.]] Вебер беспаспяхова балатаваўся ў парламент ад [[Нямецкая дэмакратычная партыя|Нямецкай дэмакратычнай партыі]], арганізацыі ліберальнага толку, адным з заснавальнікаў якой быў ён сам<ref name="SchieVoermann2006">{{cite book|author1=P. G. C. van Schie|author2=Gerrit Voermann|title=The dividing line between success and failure: a comparison of liberalism in the Netherlands and Germany in the 19th and 20th centuries|url=http://books.google.com/books?id=PWFMt03C6h0C&pg=PA64|accessdate=22 March 2011|year=2006|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-8258-7668-5|page=64}}</ref>. Вебер выступіў як супраць [[Лістападаўская рэвалюцыя|лістападаўскай рэвалюцыі]], так і супраць ратыфікацыі [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]], што зрабіла яго апанентам практычна ўсіх палітычных сіл Германіі. Лічыцца, што менавіта гэтая прынцыповая пазіцыя перашкодзіла Веберу заняць дзяржаўную пасаду ў перыяд праўлення [[Фрыдрых Эберт|Фрыдрыха Эберта]], новага [[Федэральны прэзідэнт Германіі|прэзідэнта]] ад сацыял-дэмакратаў<ref name=Kaesler />. У той час фігура Вебера была вельмі паважанай, аднак ён не меў уплыву на палітычную сітуацыю ў краіне. Гісторыкі па-ранейшаму не дасягнулі кансенсусу ў дачыненні да ролі Вебера ў палітычным жыцці Германіі. === Апошнія гады жыцця === Расчараваны ў палітыцы Вебер вярнуўся да выкладчыцкай працы ў 1919 годзе. Пасля некалькіх месяцаў працы ў [[Венскі ўніверсітэт|Вене]] ён пераехаў у [[Мюнхенскі ўніверсітэт|Мюнхен]]<ref name="Lachmann1970"/><ref name="Bendix3"/>. У Мюнхене Вебер узначаліў першы германскі інстытут сацыялогіі, пры гэтым пазіцыю прафесара сацыялогіі ён не займаў. Яго апошнія лекцыі сабраныя ў кнігах «''Навука як пакліканне і прафесія''» ({{lang-de|Wissenschaft als Beruf}}, 1918), «''Палітыка як пакліканне і прафесія''» ({{lang-de|Politik als Beruf}}, 1919) і «''Агульная эканамічная гісторыя''» ({{lang-de|Wirtschaftsgeschichte}}, 1923). Баварскія калегі і студэнты Вебера рэзка раскрытыкавалі яго пункт гледжання ў дачыненні да лістападаўскай рэвалюцыі, і прадстаўнікі правага студэнцтва наладзілі дэманстрацыю насупраць дома вучонага<ref name="TPaSToMW"/>. У Мюнхене Вебер заразіўся [[Іспанскі грып|іспанскім грыпам]] і памёр ад [[Пнеўманія|пнеўманіі]] 14 чэрвеня 1920 года. Перад смерцю ён працаваў над сваім [[Шэдэўр|magnum opus]] «''Гаспадарка і грамадства''» ({{lang-de|Wirtschaft und Gesellschaft}}), якое было выдадзена пры садзейнічанні Марыяны ў 1921—1922 гадах. == Навуковая дзейнасць == === Вонкавыя ўплывы === Прадстаўнікі {{нп3|Нямецкі ідэалізм|нямецкага ідэалізму|de|Deutscher Idealismus}} і, у асаблівасці, {{нп3|неакантыянства|неакантыянства|ru|Неокантианство}} аказалі моцны ўплыў на фарміраванне Вебера як мысляра. Вебер пазнаёміўся з працамі неакантыянцаў дзякуючы парадам яго калегі з [[Фрайбургскі ўніверсітэт|Фрайбургскага ўніверсітэта]] {{нп3|Генрых Рыкерт|Генрыха Рыкерта|en|Heinrich Rickert}}. Асабліва важнай для сацыёлага была вера неакантыянцаў у тое, што рэальнасць уяўляе сабой нешта хаатычнае і неспасціжнае, а ўсё рацыянальнае і спарадкаванае ёсць прадукт канцэнтрацыі чалавечага мыслення на тых ці іншых аспектах рэчаіснасці і сістэматызацыі атрыманых звонку даных. Погляды Вебера на метадалогію грамадскіх навук пераклікаюцца з пунктам гледжання вядомага неаканыяанца і піянера сацыялогіі [[Георг Зімель|Георга Зімеля]]<ref>David Frisby, ''Georg Simmel (Key Sociologists)'', second ed., (Routledge, London), 2002. ISBN 0-415-28535-6.</ref>. Вебер таксама знаходзіўся пад уплывам {{нп3|кантыянства|кантыянскай|ru|Кантианство}} [[Этыка|этыкі]], хоць ён і лічыў, што маральная сістэма [[Імануіл Кант|Канта]] састарэла для сучаснага свету, пазбаўленага рэлігійнай строгасці. Падобнае меркаванне выразна паказвае на наяўнасць уплыву з боку [[Фрыдрых Ніцшэ|філасофіі Фрыдрыха Ніцшэ]]. Згодна са Стэнфардскай энцыклапедыяй філасофіі, «''глыбокая супярэчнасць паміж кантыянскімі маральнымі імператывамі і ніцшэанскім дыягназам сучаснага культурнага свету, верагодна, і ёсць тое, што надае этычнаму светапогляду Вебера гэтак змрочна-трагічнае і [[агнастыцызм|агнастычнае]] адценне''»{{efn|{{lang-en|"deep tension between the Kantian moral imperatives and a Nietzschean diagnosis of the modern cultural world is apparently what gives such a darkly tragic and agnostic shade to Weber's ethical worldview"}}}}. Іншай важнейшай крыніцай натхнення для Вебера паслужылі працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]] і іншыя акадэмічныя даследаванні сацыялізму. Вебер падзяляў некаторыя асцярогі Маркса ў дачыненні да развіцця бюракратычных сістэм, лічачы, што ім даступныя алгарытмы наўмыснага падаўлення чалавечай волі. На думку Вебера, канфлікт паміж чынавенствам і іншымі саслоўямі сталы і непазбежны<ref>Weber, Max. «Political Writings». Cambridge University Press, 1994, p. 288.</ref>. Відавочным у працах Вебера з’яўляецца след, пакінуты рэлігійнасцю маці. Аднак нягледзячы на наяўнасць цікавасці да правядзення сацыёлага-рэлігійных даследаванняў, Вебер ніколі не хаваў сваёй свецкасці<ref>H. H. Gerth and C. W. Mills, [http://books.google.com/books?id=Y_pqZS5q72UC&pg=PA25 "A Biographical View,''] in ''From Max Weber: Essays in Sociology''.</ref><ref>Alan Mittleman, [http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all?content=10.1006/reli.1999.0176 "Leo Strauss and Relativism: the Critique of Max Weber, "] ''Religion'', '''29''', pp. 15-27.</ref>. Вебер як эканаміст належаў нямецкай {{нп3|Гістарычная школа, эканоміка|гістарычнай школе|ru|Историческая школа (экономика)}}. Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў плыні варта адзначыць {{нп3|Густаў фон Шмолер|Густава фон Шмолера|de|Gustav von Schmoller (Ökonom)}} і [[Вернер Зомбарт|Вернера Зомбарта]], студэнта Вебера. Пры ўсёй адпаведнасці навуковых інтарэсаў Вебера агульнаму кірунку даследаванні ў рамках школы яго погляды на тэорыю кошту розніліся з меркаваннямі іншых гістарыцыстаў. Канцэпцыя кошту Вебера была шмат у чым падобная з тэорыяй [[Карл Менгер|Карла Менгера]], які прадстаўляў канкуруючую [[Аўстрыйская школа эканомікі|аўстрыйскую школу]]<ref name="Swedberg-econ-soc">Richard Swedberg, "[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0254/is_4_58/ai_58496750/ Max Weber as an Economist and as a Sociologist: Towards a Fuller Understanding of Weber’s View of Economics — Critical Essay] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041117045114/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0254/is_4_58/ai_58496750/print |date=17 лістапада 2004 }}, " ''American Journal of Economics and Sociology'', (1999).</ref><ref name="StanfordIndividualism">[http://plato.stanford.edu/entries/methodological-individualism/ "Methodological individualism, "] ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. Retrieved 30 January 2010</ref>. === Метадалогія === У адрозненне ад іншых класікаў сацыялагічнай думкі, напрыклад, [[Агюст Конт|Конта]] і [[Эміль Дзюркгейм|Дзюркгейма]], Вебер не імкнуўся стварыць нейкі звод правіл, якія рэгламентуюць парадак правядзення сацыяльных даследаванняў. У супрацьлегласць Дзюркгейму і Марксу Вебер канцэнтраваў увагу на індывідзе і культуры — яго метад выразна сведчыць пра гэта<ref name="Calhoun2002-165"/>. Калі Дзюркгейм надаваў увагу ў першую чаргу грамадству, то Вебер канцэнтраваўся на асобных яго прадстаўніках і іх дзеяннях. Маркс сцвярджаў, што матэрыяльны свет пераважае над ідэальным, а Вебер лічыў, што ідэі з’яўляюцца асноўнымі матывуючымі фактарамі дзеянняў індывідаў, па меншай меры ў макраскапічнай карціне<ref name="Calhoun2002-165"/><ref name="AllanAllan2005-144">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/144 144]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/144}}</ref><ref name="AllanAllan2005-148">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/148 148]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/148}}</ref>. Вучоны гаварыў пра сацыялогію наступнае: {{quote|…навука, якая спрабуе дасягнуць інтэрпрэтатыўнага разумення сацыяльнага дзеяння з мэтай знаходжання каузальнага тлумачэння яго кірункаў і эфектаў<ref name="Denhardt2010">{{cite book|author=Robert B. Denhardt|title=Theories of Public Organization|url=http://books.google.com/books?id=0mt5MF9EBJgC&pg=PA27|accessdate=14 April 2011|date=2 March 2010|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-4390-8623-0|page=27}}</ref>.}} Вебер быў заклапочаны праблемай суадносін [[Аб’ектыўнае|аб’ектыўнасці]] і {{нп3|суб'ектыўнасць|суб'ектыўнасці|en|Subjectivity}}. Ён адрозніваў паняцці {{нп3|Сацыяльнае дзеянне|сацыяльнага дзеяння|en|Social actions}} і {{нп3|Сацыяльныя паводзіны|сацыяльных паводзін|ru|Социальное поведение}}. Ён адзначаў, што сацыяльнае дзеянне можна даследаваць праз прызму суб’ектыўных узаемаадносін паміж індывідамі<ref name="Ritzer2009-31">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|page=31}}</ref>. Аналіз сацыяльнага дзеяння з дапамогай {{нп3|разумеючая сацыялогія|інтэрпрэтатыўных спосабаў|en|Verstehen}} ({{lang-de|Verstehen}}) павінен грунтавацца на разуменні суб’ектыўных сэнсаў і мэтаў, якія індывіды надаюць сваім дзеянням<ref name="Calhoun2002-166"/>. Вебер адзначаў, што роля суб’ектыўнага фактару ў сацыяльных навуках ускладняе працэс вывядзення агульных законаў таго ці іншага боку грамадскага жыцця. Сацыёлаг пісаў, што аб’ём аб’ектыўных ведаў, які калі-небудзь будзе атрыманы ў сферы грамадскіх навук, вельмі малы. У цэлым Вебер падтрымліваў імкненне да пабудовы аб’ектыўнай сістэмы грамадска-навуковых ведаў, хоць і лічыў гэтую мэту недасяжнай. {{quote|Не існуе зусім ніякага «''аб'ектыўнага''» навуковага аналізу культуры… Усё веданне культурнай рэчаіснасці… заўсёды з'яўляецца веданнем, скажоным пунктам гледжання. …«''Аб'ектыўны''» аналіз культурных падзей, які праводзіцца ў адпаведнасці з тэзісам аб тым, што ідэалам навукі з'яўляецца рэдукцыя эмпірычнай рэчаіснасці да «''законаў''», бессэнсоўны… [паколькі]… веданне законаў супольнасці не раўназначнае веданню грамадскай рэчаіснасці, але з'яўляецца хутчэй адным з многіх спосабаў, якія наш розум выкарыстоўвае для дасягнення гэтай мэты [веды]<ref>[http://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/weber.htm Max Weber, Sociological Writings], Excerpts</ref>.}} У працах Вебера прыкметна прымяненне прынцыпу метадалагічнага індывідуалізму, згодна з якім варта разглядаць розныя калектыўныя інстытуты (нацыі, палітычныя і рэлігійныя структуры, прадпрыемствы) выключна як прадукт дзеянняў асобных асоб. Асабліва ярка гэты падыход выяўляецца ў першым раздзеле «''Эканомікі і грамадства''», дзе Вебер кажа, што толькі індывіды могуць разглядацца ў якасці дзеючых асоб пры развіцці нейкай падзеі, якая суб’ектыўна разумеецца<ref name="StanfordIndividualism"/><ref name="Ritzer2009-31"/>. Іншымі словамі, патэнцыял вывучэння сацыяльных з’яў абмежаваны вобласцю прымянення некаторых мадэлей паводзін індывідаў (Вебер называў гэтыя мадэлі «''ідэальнымі тыпамі''», ''Idealtypus'')<ref name="StanfordIndividualism"/>. Ідэальныя тыпы ніколі не сустракаюцца ў чыстым выглядзе, але з’яўляюцца пэўнымі стандартамі, якія дазваляюць супастаўляць канкрэтных асоб<ref name="AllanAllan2005-149">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/149 149]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/149}}</ref>. Метадалогія Вебера распрацоўвалася ў кантэксце спрэчак адносна агульнай метадалогіі сацыяльных навук, якія ўвайшлі ў гісторыю пад назвай ''Methodenstreit'' («''спрэчкі аб метадах''»)<ref name="Calhoun2002-166"/>. Пазіцыя Вебера была блізкая да парадыгмы гістарыцызму: ён лічыў, што сацыяльныя дзеянні шмат у чым вызначаюцца асаблівасцямі гістарычнага асяроддзя, і, такім чынам, для іх поўнага разумення патрабуецца аналіз усіх істотных характарыстык перыяду<ref name="Calhoun2002-166"/>. Для гістарычнага аналізу Вебер ужываў у тым ліку параўнальныя (кампаратыўныя) метады<ref name="AllanAllan2005-153">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/153 153]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/153}}</ref>. Важнай рысай творчасці сацыёлага з’яўлялася тое, што ён імкнуўся вытлумачыць падзеі мінулага або сучаснасці, а не прадказваць будучае развіццё працэсаў<ref name="AllanAllan2005-148"/>. === «Разумеючая» сацыялогія і тэорыя сацыяльнага дзеяння === Сваю канцэпцыю Вебер называў [[разумеючая сацыялогія|«разумеючай» сацыялогіяй]]. Ён лічыў, што мэтай сацыялагічнай навукі з’яўляецца аналіз сацыяльнага дзеяння і абгрунтаванне прычын яго ўзнікнення. Разуменнем у дадзеным кантэксце пазначаецца працэс пазнання сацыяльнага дзеяння праз сэнс, які ўкладвае ў дадзенае дзеянне сам яго суб’ект<ref name="Malahov">В. Малахов, В. Филатов. Современная западная философия: Словарь, 1998 г.</ref>. Такім чынам, прадмет сацыялогіі складаюць ўсе ідэі і светапогляды, якія дэтэрмінуюць паводзіны чалавека. Вебер адмовіўся ад спроб выкарыстання натуральна-навуковага метаду ў аналізе і лічыў сацыялогію «''навукай аб культуры''»<ref name="Malahov"/>. Сацыяльным дзеяннем, піша Вебер, лічыцца дзеянне, якое па сэнсе суадносіцца з дзеяннямі іншых людзей і арыентуецца на іх<ref name="Osnovnye">Вебер М. Основные социологические понятия // Вебер М. Избранные произведения. — М.: Прогресс, 1990.</ref>. Так, Вебер вылучае 2 прыкметы сацыяльнага дзеяння: # Асэнсаваны характар; # Арыентацыя на чаканую рэакцыю іншых асоб<ref name="Osnovnye" />. Вебер вылучае чатыры тыпы сацыяльнага дзеяння ў парадку змяншэння іх асэнсаванасці: # Мэтарацыянальны — калі прадметы або людзі тлумачацца як сродкі для дасягнення ўласных рацыянальных мэтаў. Суб’ект дакладна ўяўляе мэту і выбірае аптымальны варыянт яе дасягнення. Гэта чыстая мадэль фармальна-інструментальнай жыццёвай арыентацыі, такія дзеянні часцей за ўсё сустракаюцца ў сферы эканамічнай практыкі; # Каштоўнасна-рацыянальны — вызначаецца ўсвядомленай верай у каштоўнасць вызначанага дзеяння незалежна ад яго поспеху, здзяйсняецца ў імя якой-небудзь каштоўнасці, прычым яе дасягненне аказваецца важней пабочных наступстваў: капітан апошнім пакідае тонучы карабель; # Традыцыйны — вызначаецца традыцыяй або звычкай. Індывід проста прайгравае той шаблон сацыяльнай актыўнасці, які выкарыстоўваўся ў падобных сітуацыях раней ім або навакольнымі: селянін едзе на кірмаш у той жа час, што і яго бацькі і дзяды. # Афектыўны — вызначаецца эмоцыямі<ref name="Ferrante">Joan Ferrante, ''Sociology: A Global Perspective'', Thomson Wadsworth, 2005, ISBN 0-495-00561-4, [http://books.google.com/books?vid=ISBN0495005614&id=Idjxdi1IlFAC&pg=PA21&lpg=PA21&dq=Weber+Traditional+affectional+value+rational+instrumental&sig=Ib8EP0Ze_EPQgij7ns6lUSbNs2U Google Print, p.21]</ref><ref name="Ritzer2009-33">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|page=33}}</ref>. Сацыяльнае стаўленне паводле Вебера з’яўляецца сістэмай сацыяльных дзеянняў, да сацыяльных адносiн адносяцца такія паняцці як барацьба, каханне, сяброўства, канкурэнцыя, абмен і г. д.<ref name="Malahov"/>. Сацыяльнае стаўленне, успрыманае індывідам як абавязковае, набывае статус законнага сацыяльнага парадку. У адпаведнасці з відамі сацыяльных дзеянняў вылучаюцца чатыры тыпы законнага (легітымнага) парадку: традыцыйны, афектыўны, каштоўнасна-рацыянальны і легальны<ref name="Malahov"/>. === Рацыяналізацыя === Многія гісторыкі паказваюць, што вывучэнне працэсу рацыяналізацыі, г. зн. пераходу грамадства ад традыцыйнага стану да сучаснага, і феномен асабістай свабоды складаюць цэнтральную тэму творчай біяграфіі Вебера<ref name="Calhoun2002-167">{{cite book|author=Craig J. Calhoun|title=Classical sociological theory|url=http://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C&pg=PA166|accessdate=19 March 2011|year=2002|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-21348-2|page=167}}</ref><ref name="Ritzer2009-30">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|page=30}}</ref><ref name="AllanAllan2005-151">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/151 151]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/151}}</ref>. Дадзеная тэматыка была выдзелена з больш шырокага кола доследных Веберам з’яў: псіхалагічных [[Матывацыя|матывацый]], культурных каштоўнасцей, рэлігійных вераванняў і структуры грамадства, часта вызначаецца эканамічным укладам<ref name="AllanAllan2005-148"/>. Асноўнымі характарыстыкамі новага рацыянальнага грамадства Вебер бачыў, па-першае, індывідуальны падыход да ўліку даходаў і выдаткаў кожнай хатняй гаспадаркі, па-другое, больш шырокае распаўсюджанне бюракратыі, і, нарэшце, адмова ад інтэрпрэтацыі таго, што адбываецца з пункту гледжання містыкі або магіі (працэс дэмістыфікацыі)<ref name="AllanAllan2005-151"/>: {{quote|Доля нашага часу характарызуецца працэсамі рацыяналізацыі і інтэлектуалізацыя і, звыш таго, «''дэмістыфікацыяй свету''»<ref name="Koshul2005">{{cite book|author=Basit Bilal Koshul|title=The postmodern significance of Max Weber's legacy: disenchanting disenchantment|url=http://books.google.com/books?id=BZwEI-o3PCIC&pg=PA11|accessdate=23 March 2011|year=2005|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4039-6784-8|page=11}}</ref>.}} Вебер прыступіў да аналізу названых пытанняў у працы «''{{нп3|Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму|Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму|ru|Протестантская этика и дух капитализма}}''». Ён пісаў пра тое, што пераасэнсаванне працы як цноты ў [[Пратэстантызм|пратэстанцкім асяроддзі]], асабліва ў яе аскетычнай [[Дэнамінацыя (рэлігія)|дэнамінацыі]], зрабіла людзей больш рацыянальнымі ў спробах дасягнуць дабрабыту<ref name="Bendix60">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA60&lpg=PA60&vq=Calvinism |pages=60–61 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977 }}</ref><ref name="AllanAllan2005-162">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/162 162]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/162}}</ref>. Згодна з пратэстанцкімі вучэннямі, веруючы чалавек выказвае сваю адданасць богу стараннасцю ў выкананні свайго свецкага паклікання<ref name="AllanAllan2005-162"/>. Аднак неўзабаве рацыянальная парадыгма стала несумяшчальнай са сваімі рэлігійнымі каранямі, і ў выніку рэлігія была адвергнутая грамадствам<ref name="Andrew J. Weigert">{{cite book|author=Andrew J. Weigert|title=Mixed emotions: certain steps toward understanding ambivalence|url=http://books.google.com/books?id=uH0srBp2W4YC&pg=PA110|accessdate=22 March 2011|date=July 1991|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-0600-7|page=110}}</ref>. Разгляд дадзенага пытання быў працягнуты ў далейшых працах, прысвечаных аналізу [[Бюракратыя|бюракратычнай сістэмы]]. Там жа Вебер вылучыў тры тыпы легітымнай [[Улада|улады]]: традыцыйны, харызматычны і рацыянальна-легальны — апошні, на яго думку, стаў у сучасным свеце дамінуючым. Працэс рацыяналізацыі, абумовіў станаўленне капіталістычнай формы гаспадарання, стаў, на думку Вебера, прычынай разыходжання заходнееўрапейскага шляху развіцця і напрамкаў развіцця іншых цывілізацый. Разам з тым, рацыяналізацыя кардынальна змяніла этыку, рэлігію, псіхалогію і культуру Захаду ў цэлым. Сярод асаблівасцей рацыяналізацыі Вебер адзначаў узбагачэнне навуковых ведаў, прагрэсуючую абязлічанасць і кантроль за жыццём грамадства. Стаўленне самога сацыёлага да працэсу было дваістым: з аднаго боку, ён прызнаваў за новай парадыгмай шэраг важных заваяванняў, у прыватнасці, вызваленне чалавека ад традыцыйных ірацыянальных дырэктыў, з другога, Вебер крытыкаваў механістычнасць новага грамадства і абмежаванне свабоды асобы як яго часткі<ref name="Calhoun2002-167"/><ref name="Ritzer2009-38-42">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|pages=38–42}}</ref><ref name="AllanAllan2005-177">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/177 177]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/177}}</ref>. Спачатку грамадства адмовілася ад [[політэізм|політэістычных]] рэлігій, а затым ад любых містычных вераванняў зусім, і гэтую адмову Вебер палічыў дэструктыўнай у каштоўнасных і творчых адносінах<ref name="AllanAllan2005-151-152">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|pages=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/151 151–152]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/151}}</ref>. Згодна з Веберам, рацыянальнае грамадства нарадзілася дзякуючы індывідуалістычнаму духу [[Рэфармацыя|пратэстанцкай Рэфармацыі]], але з цягам часу станавілася ўсё менш прыдатным для праявы індывідуалізму. === Сацыялогія рэлігіі === «''[[Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму|Пратэстанцкая этыка]]''» стала першым эсэ вучонага ў галіне сацыялогіі, затым былі працы «''Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм''», «''Рэлігія Індыі: сацыялогія індуізму і будызму''», а таксама «''Старажытны іўдаізм''». Аналіз іншых вераванняў, у тым ліку ранняга хрысціянства і [[іслам]]у, быў перапынены раптоўнай смерцю сацыёлага ў 1920 годзе<ref name="Bendix285">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA285&lpg=PA285 |page=285 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977 }}</ref>. Трыма асноўнымі пытаннямі, разгляданымі ў названых працах, сталі ўздзеянне рэлігійнай дактрыны на гаспадарчы ўклад грамадства, яе ўплыў на структуру соцыума і прычыны, якія абумовілі выбар цывілізацыяй шляху развіцця, альтэрнатыўнага заходняму<ref name="BendixChapter9">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA285&lpg=PA285 |chapter=IX: Basic Concepts of Political Sociology |no-pp=yes |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977 }}</ref>. Безумоўна, Вебер лічыў рэлігію адной з цэнтральных рухаючых сіл грамадства<ref name="AllanAllan2005-153"/>. Параўноўваючы нейкую культуру з заходнееўрапейскай цывілізацыяй, ён імкнуўся пазбегнуць ацэначных меркаванняў, што адрознівала яго ад даследчыкаў-сучаснікаў, часта схільных да трактоўкі ў духу [[сацыял-дарвінізм]]у<ref name="BendixChapter9"/>. У сваіх даследаваннях Вебер прыйшоў да высновы аб рэлігійным характары перадумоў хуткага развіцця Захаду, аднак ён не лічыў іх адзінымі фактарамі дыферэнцыяцыі таварыстваў. Вебер таксама пісаў пра імкненне еўрапейцаў да рацыянальнага навуковага ведання, сістэматызацыі і бюракратызацыі дзяржаўнага і эканамічнага кіравання<ref name="BendixChapter9"/>. Вебер прапанаваў сацыяльна-эвалюцыйную мадэль развіцця рэлігіі, паказаўшы, што ў агульным выпадку грамадства рухаецца ад містычных вераванняў да [[палітэізм]]у, затым да [[пантэізм]]у, [[манатэізм]]у і, нарэшце, [[этычны манатэізм|этычнаму манатэізму]]<ref name="AllanAllan2005-154">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/154 154]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/154}}</ref>. Ён пісаў, што такога роду эвалюцыя вынікала за стабілізацыяй эканамічнай сістэмы грамадства, якая зрабіла магчымай прафесіяналізацыю, і за развіццём [[духавенства]] як саслоўя<ref name="AllanAllan2005-155">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/155 155]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/155}}</ref>. Іерархія [[Бог|бажаствоў]] сфармавалася пад уплывам падзелу грамадства на групы, у той час як працэс [[Цэнтралізацыя|цэнтралізацыі ўлады]] прадвызначыў поспех канцэпцыі адзінага ўсемагутнага бога<ref name="AllanAllan2005-158">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|page=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/158 158]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/158}}</ref>. ==== «Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму» ==== {{Main|Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму}} [[Файл:Die protestantische Ethik und der 'Geist' des Kapitalismus original cover.jpg|thumb|185px|upright|Вокладка арыгінальнага выдання «Пратэстанцкай этыкі» на нямецкай мове.]] Эсэ стала найбольш папулярнай працай Вебера<ref name="EESoc-22"/>. На думку некаторых даследчыкаў, працу варта ўспрымаць не як суцэльнае падрабязнае даследаванне пратэстантызму, але хутчэй як уступ да яго наступных прац у гэтай галіне<ref name="Ritzer2009-35-37">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|pages=35–37}}</ref>. У самой жа «''Этыцы''» Вебер пісаў пра тое, што асаблівая этычная сістэма [[кальвінізм]]у як адной з дэнамінацый пратэстанцкай плыні паслужыла прычынай пераносу эканамічнага цэнтра Еўропы з [[Каталіцызм|каталіцкіх]] французскіх, іспанскіх і італьянскіх гарадоў у нідэрландскія, англійскія, шатландскія і нямецкія. На думку Вебера, грамадства з большай доляй прыхільнікаў [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] здолелі стварыць больш развітую капіталістычную эканоміку<ref>Weber ''The Protestant Ethic…'', стр. 15-16</ref>. Аналагічна ў шматканфесіянальных краінах некалькі найбуйнейшых прадпрымальнікаў былі пратэстантамі<ref name="Ritzer2009-35-37"/>. Так, Вебер сцвярджаў, што рымскае каталіцтва, гэтак жа як [[канфуцыянства]] і [[будызм]], стала перашкодай для таварыстваў на шляху да развіцця капіталістычнага гаспадаркі<ref name="Ritzer2009-35-37"/>. {{quote|Развіццё канцэпцыі паклікання неўзабаве адарыў сучаснага прадпрымальніка крышталёва чыстым сумленнем — а таксама працавітымі работнікамі; ён жа, наўзамен на іх аскетычную адданасць прызванню і непраціўленню бязлітаснай капіталістычнай эксплуатацыі, даваў ім перспектыву вечнага выратавання<ref name="AllanAllan2005-162"/>.}} Хрысціянская вера гістарычна прадугледжвала адмову ад апускання ў мірскія справы, у тым ліку звязаныя з пераследам выгады<ref name="Bendix57">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA57&lpg=PA57&vq=mundane+affairs|page=57 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Вебер паказаў, што дадзены тэзіс і ў дачыненні не да ўсіх плыняў хрысціянства, і некаторыя канфесіі не толькі падтрымліваюць разумны ўдзел у гаспадарчых справах, але і надзяляюць іх маральным і духоўным значэннем<ref name="Bendix60"/>. Этычная сістэма кальвіністаў матывавала паслядоўнікаў да ўпартай працы, рацыянальнаму вядзенню гаспадаркі і ўкладання прыбылі ў далейшую вытворчасць<ref name="Ritzer2009-35-37"/>. Канцэпцыя чароўнай прыроды паклікання паказвала, што гаспадарчая дзейнасць з’яўляецца неабходнай умовай вечнага выратавання, праведнасць ва ўсіх іншых баках жыцця была недастатковай<ref name="AllanAllan2005-162"/>. Вучэнне пра прадвызначанасць кожнай лёсу зніжала градус сацыяльнай напружанасці ў дачыненні да {{нп3|Эканамічная няроўнасць|эканамічнай няроўнасці|en|Economic inequality}}, больш за тое, багацце прызнавалася важным індыкатарам блажэннага замагільнага жыцця<ref name="Ritzer2009-35-37"/><ref name="Ritzer2009-37-38">{{cite book|author=George Ritzer|title=Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics|url=http://books.google.com/books?id=pX6pPwAACAAJ|accessdate=22 March 2011|date=29 September 2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-07-340438-7|pages=37–38}}</ref>. Такім чынам, пагоня за дабрабытам лічылася прыкметай не грахоўнай прагнасці або славалюбства, але маральнасці і праведнасці<ref name="Ritzer2009-35-37"/>. Вебер называў гэта «''духам капіталізму''», падкрэсліваючы нематэрыяльны характар перадумоў фарміравання капіталістычнай сістэмы гаспадарання<ref name="Ritzer2009-35-37"/>. Некаторыя даследчыкі разглядаюць гэтую канцэпцыю як зваротную марксісцкай эканамічнаму «''{{нп3|Гістарычны матэрыялізм|базісу|en|Historical materialism}}''», які, наадварот, быў падмуркам кожнага соцыума і вызначаў сутнасць «''надбудовы''» — прававых, рэлігійных, сямейных і іншых грамадскіх адносін<ref name="Bendix60"/>. Вебер адмовіўся ад далейшых даследаванняў пратэстанцкай этыкі, так як яго калега {{нп3|Эрнст Трольч|Эрнст Трольч|ru|Трёльч, Эрнст}}, прафесійны [[Тэалогія|тэолаг]], пачаў працу над кнігай «''Сацыяльнае вучэнне аб хрысціянскіх цэрквах і сектах''». Папярэднія працы Трольча ўжо задаволілі даследчыя намеры Вебера і, на яго думку, заклалі асновы далейшага аналізу рэлігіі як сацыялагічнай катэгорыі<ref name="Bendix49">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA49&lpg=PA49 |page=49 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Тэрмін «''{{нп3|Пратэстанцкая працоўная этыка|працоўная этыка|en|Work ethic}}''», які выкарыстоўваецца ў сучасных тэкстах аб Веберы, з’яўляецца вытворным ад ужытнай ім «''пратэстанцкай этыкі''». Увядзенне агульнай тэрміна стала неабходным пасля таго, як ідэі пра сувязь рэлігіі і эканомікі былі перанесены з еўрапейскага на іншыя грамадствы<ref name="SwedbergAgevall2005">{{cite book|author1=Richard Swedberg|author2=Ola Agevall|title=The Max Weber dictionary: key words and central concepts|url=http://books.google.com/books?id=_c3Mcnh8hCgC&pg=PA310|accessdate=22 March 2011|year=2005|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5095-0|page=310}}</ref>. ==== «Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм» ==== {{Main|Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм}} Кніга «''Рэлігія Кітая: канфуцыянства і даасізм''» стала другой буйной працай Вебера ў галіне сацыялогіі рэлігіі. Тут ён надаў увагу тым характарыстыкам кітайскага грамадства, якія адрознівалі яго ад заходняга, асаблівым чынам паказаўшы на супярэчнасць некаторых з іх [[Пурытане|пурытанскай]] этыцы. Даследуючы кітайскія рэлігіі, Вебер спрабаваў растлумачыць, чаму капіталізм не быў народжаны кітайскай культурай без вонкавага ўплыву<ref name="Bendix98">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA98&lpg=PA98 |pages=98–99 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Ён пісаў аб развіцці гарадоў Кітая, кітайскім чынавенстве і [[Патрыярхат|патрыярхальным]] укладзе грамадства, мясцовай рэлігіі і філасофіі, па большай частцы — аб [[Канфуцыянства|канфуцыянстве]] і [[даасізм]]е. На думку Вебера, гэтыя інстытуты адрозніваліся ад сваіх еўрапейскіх аналагаў больш, чым іншыя<ref name="Bendix98"/>. Згодна з Веберам, канфуцыянства і пурытанства з’яўляюцца ўзаемавыключальнымі формамі рацыянальнага вучэння, пры гэтым абедзве сістэмы патрабуюць ад паслядоўніка пабудовы жыцця ў строгай адпаведнасці з рэлігійнымі догмамі<ref name="Bendix135">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA135&lpg=PA135|pages=135–141 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. І ў кітайскім, і ў еўрапейскім вучэнні высока цэніцца самакантроль і стрыманасць, а назапашванне багацця не забараняецца<ref name="Bendix135"/>. Аднак нягледзячы на агульныя рысы, мэты канфуцыянства і пурытанства прынцыпова адрозніваюцца<ref name="Ritzer2009-37-38"/>: калі для прадстаўнікоў першага найважнейшай задачай з’яўляецца зацвярджэнне строгай сацыяльнай іерархіі, то пурытанства павінна было зрабіць усіх людзей «''прыладамі ў руках бога''»<ref name="Bendix135"/>{{efn|{{lang-en|"tools of God"}}}}. У адрозненне ад пратэстантаў, канфуцыянцы рэдка дэманстравалі глыбокую веру і волю да дзейнасці<ref name="Bendix135"/>, праца як спосаб дасягнення дабрабыту лічыўся ў канфуцыянскім асяроддзі непрыстойным<ref name="Ritzer2009-37-38"/>. Вебер лічыў, што дадзеная асаблівасць прадвызначыла далейшае эканамічнае развіццё Кітая<ref name="Bendix135"/>. ==== «Рэлігія Індыі: сацыялогія індуізму і будызму» ==== {{Main|Рэлігія Індыі: сацыялогія індуізму і будызму}} Трэцяя буйная сацыёлага-рэлігійная праца Вебера была прысвечана традыцыйным вераванням Індыі. Ён даследаваў уплыў [[Артадоксія|артадаксальнага]] [[індуізм]]у і [[Гетэрадоксія|гетэрадаксальнага]] [[будызм]]у на сацыяльную структуру і свецкую этыку індыйскага грамадства<ref name="Bendix142">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA142&lpg=PA142 |pages=142–158 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Калі ў кітайскай культуры галоўнай перашкодай на шляху да станаўлення капіталістычных адносін была канфуцыянская сістэма матывацыі, то мадэрнізацыі Індыі, на думку Вебера, перашкодзіў індуізм<ref name="Ritzer2009-37-38"/>. [[Каста|Каставая сістэма]] рабіла немагчымай вертыкальную {{нп3|Сацыяльная мабільнасць|сацыяльную мабільнасць|en|Social mobility}}, а гаспадарчая дзейнасць не ўяўляла для індуістаў ніякай важнасці, паколькі не спрыяла ўзвышэнню [[Душа|душы]]<ref name="Ritzer2009-37-38"/>. Вебер завяршыў свой аналіз параўнаннем індыйскай рэлігійнай культуры з кітайскай, разгледжанай у папярэдняй працы<ref name="Bendix199">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA199&lpg=PA199 |page=199 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Сэнс жыцця кітайцаў і індыйцаў, звязаны з містычным духоўным досведам, быў лакалізаваны па-за матэрыяльнага свету<ref name="Bendix199"/>. Сацыяльная структура абодвух таварыстваў меркавала выразны падзел адукаваных эліт, якія рухаліся за мудрым словам прарока або мудраца, і неадукаваных мас, чые вераванні былі прасякнуты містыкай<ref name="Bendix199"/>. Азіяцкія культуры не стварылі [[Месія|месіянскіх прароцтваў]], і таму розныя сацыяльныя пласты не знаходзілі ў рэлігіі аб’ядноўваючага пачатку<ref name="Bendix199"/>. У адрозненне ад месіянскіх прароцтваў, увабраных заходняй культурай, азіяцкія святыя тэксты былі адрасаваны ў першую чаргу прадстаўнікам вышэйшых слаёў сацыяльнай іерархіі, яны ўтрымлівалі каноны праведнага жыцця і, як правіла, не паведамлялі аб неабходнасці ўпартай працы і іншых праявах матэрыяльнага свету<ref name="Bendix199"/><ref name="Bendix90">{{cite book|author=Reinhard Bendix|title=Max Weber: an intellectual portrait|url=http://books.google.com/books?id=65IUL-VaFGsC&pg=PA90|accessdate=5 April 2011|year=1977|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-03194-4|page=90}}</ref>. Вебер лічыў, што менавіта таму заходнія супольнасці не рушылі ўслед шляхам развіцця кітайскай і індыйскай цывілізацый. Новая праца «''Старажытны іўдаізм''» павінна была пацвердзіць гэтую гіпотэзу<ref name="Bendix199"/>. ==== «Старажытны іўдаізм» ==== {{Main|Старажытны іўдаізм}} Кніга прысвечана аналізу ранніх формаў [[іўдаізм]]у, але маштаб разгляданых у ёй праблем шырокі — у чарговай працы Вебер паспрабаваў даць тлумачэнне першасным адрозненням рэлігій Усходу і Захаду<ref name="Bendix200">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA200&lpg=PA200 |pages=200–201 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Ён супрацьпаставіў развіты ў заходнім хрысціянстве аскетызм унутранага свету, які дапускае ўдзел у зямной працы, містычнаму сузіранню, якое характэрна для ўсходніх вераванняў. Сацыёлаг адзначаў, што некаторыя рысы хрысціянства не дазвалялі прыхільнікам прымірыцца з недахопамі рэчаіснасці, але прымушалі захопліваць свет і змяняць яго<ref name="Bendix200"/>. Вебер знаходзіў вытокі гэтага дамагання ў старажытных іўдзейскіх вяшчунствах<ref name="Bendix204">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA204&lpg=PA204 |pages=204–205 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Вучоны лічыў, што рэлігія старажытных яўрэяў, якая спарадзіла хрысціянскую і [[іслам]]скую культуру і аказала ўплыў на [[Старажытная Грэцыя|грэчаскую]] і [[Старажытны Рым|рымскую]] цывілізацыі, абумовіла поспех заходняга грамадства. Вебер планаваў даследаваць тэксты [[Псалтыр]]а, [[Кніга Іова|Кнігі Іова]], [[Талмуд]]а, прааналізаваць раннюю гісторыю хрысціянства і ісламу, аднак гэтым намерам перашкодзіла смерць сацыёлага ў 1920 годзе. ==== «Гаспадарка і грамадства» ==== {{Main|Гаспадарка і грамадства}} У сваёй найбуйнейшай працы «''Гаспадарка і грамадства''» Вебер вылучыў тры [[Ідэальны тып|ідэальныя тыпы]] рэлігійнага светаадчування: містыцызм, які адмаўляе свет аскетызм і аскетызм унутранага свету. Магію ён вызначыў як нешта, папярэдняе рэлігіі<ref>Pawel Zaleski «Ideal Types in Max Weber’s Sociology of Religion: Some Theoretical Inspirations for a Study of the Religious Field», ''Polish Sociological Review'' No. 3(171)/2010</ref>. ==== Тэадыцэя шчасця і няшчасці ==== Пад {{нп3|Тэадыцэя|тэадыцэей|ru|Теодицея}} шчасця і няшчасці як сацыялагічнай тэорыяй Вебер разумеў тое, як прадстаўнікі розных сацыяльных груп выкарыстоўваюць рэлігійныя тэзісы для тлумачэння свайго становішча ў грамадстве<ref name="Plye, Davidson">{{cite web|last=Plye, Davidson|first=Ralph, James|title=Stratification|url=http://hirr.hartsem.edu/ency/stratification.htm|publisher=Encyclopedia of Religion and Society|accessdate=27 May 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFPWt04y?url=http://hirr.hartsem.edu/ency/stratification.htm|archivedate=29 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. Вебер, які прывярнуў увагу навуковай супольнасці да этычны бок рэлігіі, узбагаціў утрыманне тэадыцэі як філасофскай катэгорыі ў цэлым. Вылучалася два этычныя складнікі рэлігіі: {{нп3|сатэрыялогія|сатэрыялогія|en|Soteriology}}, г. зн. паняцце чалавека пра свае ўзаемаадносіны з вышэйшымі сіламі, і тэадыцэя, якая дазваляе зразумець прыроду зла або растлумачыць, чаму яму схільныя праведныя людзі<ref name="Christiano, Swatos, Kivisto 2008 7">{{cite book|last=Christiano, Swatos, Kivisto|first=Kevin, William, Peter|title=Sociology of Religion|url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000chri_x4i6|year=2008|publisher=Rowman & Littlefield Publishers Inc|location=New York|isbn=9780742561113|pages=[https://archive.org/details/sociologyofrelig0000chri_x4i6/page/7 7]}}</ref>. Прадстаўнікі розных сацыяльных груп займаюць розныя месцы ў іерархіі грамадства і, такім чынам, маюць патрэбу ў розных абгрунтаваннях сваёй долі. Тэадыцэі, якія абгрунтоўваюць няшчасце, паведамляюць, што разнастайныя грамадскія прывілеі з’яўляюцца праявамі зла, тэадыцэі ж шчасця лічаць іх заслужаным блаславёным падарункам звыш<ref name="Christiano, Swatos, Kivisto 2008 7"/>. Іншымі словамі, заможныя хрысціяне бачаць у сваім становішчы дабраславенне Бога, у той час як лёс бедных вернікаў дае ім надзею на выратаванне пасля смерці<ref name="Plye, Davidson"/>. Падобная дваістасць характэрная не толькі для саслоўнай дыферэнцыяцыі грамадства, але таксама для субканфесіанальнай і этнічнай. Вебер прааналізаваў, наколькі сацыяльны статус чалавека важны пры яго кантакце з рэлігійнымі інстытутамі. Канцэпцыя працоўнай этыкі апісвалася тэадыцэей шчасця, паколькі прадпрымальнікі былі багацей і адукаваней іншых пратэстантаў<ref>{{cite book|last=Christiano, Swatos, Kivisto|first=Kevin, William, Peter|title=Sociology of Religion|url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000chri_x4i6|year=2008|publisher=Rowman & Littlefield Publishers Inc|location=New York|isbn=9780742561113|pages=[https://archive.org/details/sociologyofrelig0000chri_x4i6/page/142 142]}}</ref>. Тыя ж, хто не валодаў матэрыяльным дабрабытам, звярталіся да тэадыцэі няшчасця і разлічвалі на багацце ў замагільным свеце. Бедныя пратэстанты дэманстравалі глыбокую веру і адданасць Богу, у той час як заможныя прыхаджане верылі ў тую частку вучэнні, якая пацвярджала іх права на багацце<ref name="Plye, Davidson"/>. Падзел вернікаў па субканфесінальнай прыкмеце асабліва ярка выяўляўся на прыкладзе асноўных пратэстанцкіх цэркваў і [[пяцідзясятнікі|евангелічных]] дэнамінацый. Цэнтральная царква падтрымлівала грамадскую іерархію, так як яе сіла шмат у чым забяспечвалася ахвяраваннямі багатай часткі паствы<ref name="Christiano, Swatos, Kivisto 2008 137">{{cite book|last=Christiano, Swatos, Kivisto|first=Kevin, William, Peter|title=Sociology of Religion|url=https://archive.org/details/sociologyofrelig0000chri_x4i6|year=2008|publisher=Rowman & Littlefield Publishers Inc|location=New York|isbn=9780742561113|pages=[https://archive.org/details/sociologyofrelig0000chri_x4i6/page/137 137]}}</ref>. [[Пяцідзясятнікі]], насупраць, падзялялі тэадыцэю няшчасця і выступалі за ўсталяванне сацыяльнай справядлівасці<ref name="Christiano, Swatos, Kivisto 2008 137"/>. === Палітычная сацыялогія === ==== Сацыялогія ўлады ==== Галоўнай працай Вебера ў галіне {{нп3|Палітычная сацыялогія|палітычнай сацыялогіі|en|Political sociology}} стала эсэ «''Палітыка як пакліканне і прафесія''». Сацыёлаг прапанаваў сваё вызначэнне дзяржавы — на думку Вебера, гэта інстытут, які валодае {{нп3|Манаполія на гвалт|манапольным правам|en|Monopoly on violence}} на легітымнае прымяненне гвалту<ref name="E-PoV">{{cite book|author=Daniel Warner|title=An ethic of responsibility in international relations|url=http://books.google.com/books?id=jNc4mc_MYdIC&pg=PA9|accessdate=5 April 2011|year=1991|publisher=Lynne Rienner Publishers|isbn=978-1-55587-266-3|pages=9–10}}</ref>. Ён пісаў, што палітыка ўяўляе сабой працэс размеркавання дзяржаўнай улады паміж рознымі групамі, палітычных ж лідараў ён разумеў як уладальнікаў гэтай улады<ref name="E-PoV"/>. Вебер не лічыў, што палітык павінен падзяляць «''сапраўдную хрысціянскую этыку''», якая атаясамліваецца ім з этыкай [[Нагорная пропаведзь|Нагорнай пропаведзі]]. Вебер лічыў, што палітыка — не месца для праведнікаў, і што палітык павінен адпавядаць этыцы перакананняў і этыцы адказнасці, гэта значыць быць верным сваім ідэалам і адказваць за свае дзеянні. Палітычная дзейнасць, пісаў сацыёлаг, патрабуе ад чалавека страсці да свайго занятку і здольнасці дыстанцыявацца ад аб’екта свайго кіравання<ref name="PaV">{{cite book|author=Randal Marlin|title=Propaganda and the ethics of persuasion|url=http://books.google.com/books?id=Zp38Ot2g7LEC&pg=PA155|accessdate=5 April 2011|year=2002|publisher=Broadview Press|isbn=978-1-55111-376-0|page=155}}</ref>. Вебер вылучыў тры ідэальныя тыпы палітычнай улады: # Харызматычны, характэрны для сямейных і рэлігійных уладных інстытутаў; # Традыцыйны, уласцівы патрыярхальным таварыствам і феадалізму; # Рацыянальна-легальны, уласцівы сучаснай дзяржаве і бюракратыі<ref name="WolfJM">{{cite book|author=Wolfgang J. Mommsen|title=The Political and Social Theory of Max Weber: Collected Essays|url=http://books.google.com/books?id=kgF9bjMoocYC&pg=PA46|accessdate=22 March 2011|year=1992|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-53400-8|page=46}}</ref>. Дадзены падыход дазваляў класіфікаваць любы гістарычны ўзор уладных адносін<ref name="Bendix296">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber|url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA296&lpg=PA296|page=296 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Вебер лічыў харызматычны тып улады нестабільным і схільным да трансфармацыі ў больш структураваную форму<ref name="Ritzer2009-38-42"/>. Традыцыйны тып панавання можа быць пераадолены пры паспяховым супрацьдзеянні лідару ў рамках «''традыцыйнай рэвалюцыі''». Згодна з Веберам, на некаторай стадыі развіцця грамадства непазбежна звяртаецца да рацыянальна-легальнага тыпу, адным з пераваг якога з’яўляецца выкарыстанне інстытута дзяржаўнай службы<ref name="Bendix303">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber|url=http://books.google.com/?id=C_j_2nOUIpcC&pg=PA303&lpg=PA303|pages=303–305 |isbn=978-0-415-17453-4 |date=November 1998}}</ref>. Такім чынам, эвалюцыя ўлады ў прадстаўленні Вебера з’яўляецца часткай агульнай {{нп3|Сацыяльная эвалюцыя|сацыяльнай эвалюцыі|ru|Социальная эволюция}}. Тэорыя рацыяналізацыі Вебера таксама мяркуе непазбежнасць эвалюцыі ўладных адносін<ref name="Ritzer2009-38-42"/>. У кнізе «''Гаспадарка і грамадства''» Вебер вылучыў мноства тыпаў дзяржаўнага кіравання. Частка кнігі, прысвечаная аналізу бюракратызацыі грамадства, з’яўляецца адной з самых аб’ёмных<ref name="Ritzer2009-38-42"/><ref name="Bureaucratic">{{cite book|author1=Richard Swedberg|author2=Ola Agevall|title=The Max Weber dictionary: key words and central concepts|url=http://books.google.com/books?id=_c3Mcnh8hCgC&pg=PA19|accessdate=23 March 2011|year=2005|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5095-0|pages=18–21}}</ref>. Менавіта Вебер упершыню даследаваў чынавенства як сацыяльны інстытут — папулярнасць дадзенага тэрміна шмат у чым забяспечана яго творчасцю<ref name="BuSach">{{cite book|author1=Marshall Sashkin|author2=Molly G. Sashkin|title=Leadership that matters: the critical factors for making a difference in people's lives and organisations' success|url=http://books.google.com/books?id=q12zbgs-jyYC&pg=PA52|accessdate=22 March 2011|date=28 January 2003|publisher=Berrett-Koehler Publishers|isbn=978-1-57675-193-0|page=52}}</ref>. Многія аспекты сучаснага дзяржаўнага кіравання ўзыходзяць да прац Вебера, акрамя таго, класічная строга структураваная сістэма грамадзянскай службы кантынентальнага тыпу носіць імя сацыёлага<ref name="Hooghe2001">{{cite book|author=Liesbet Hooghe|title=The European Commission and the integration of Europe: images of governance|url=http://books.google.com/books?id=e15KnRiGipYC&pg=PA40|accessdate=23 March 2011|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00143-4|page=40}}</ref>. Бюракратызацыя як найбольш дзейсны і рацыянальны спосаб арганізацыі дзяржаўнага кіравання з’яўляецца для Вебера ключавой характарыстыкай рацыянальна-легальнага тыпу ўлады і адным з найважнейшых складнікаў працэсу мадэрнізацыі заходняга грамадства<ref name="Ritzer2009-38-42"/><ref name="Bureaucratic"/>. Вучоны вылучыў некаторыя неабходныя ўмовы фарміравання бюракратычнага апарата: * Павелічэнне адмініструемай тэрыторыі і колькасці падкантрольных асоб; * Павышэнне складанасці выканання адміністрацыйных заданняў; * З’яўленне [[Манетарная эканоміка|манетарнай эканомікі]], у якой адбываецца актыўны абарот грашовых сродкаў<ref name="AllanAllan2005-172-176">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|pages=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/172 172–176]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/172}}</ref>. Развіццё шляхоў зносін і сродкаў камунікацыі зрабіла дзяржаўнае кіраванне больш эфектыўным, адначасова спарадзіўшы патрабаванні [[Дэмакратыя|дэмакратызацыі]] грамадства<ref name="AllanAllan2005-172-176"/>. Ідэальны тып бюракратыі паводле Вебера мяркуе наяўнасць выразнай іерархіі пасад, строга вызначаных кампетэнцый, пісаных правіл вядзення дзейнасці, новыя ж нормы павінны насіць нейтральны характар. Чыноўнікі ў мадэлі навукоўца павінны атрымліваць кваліфікаванае навучанне і прасоўвацца па службе выключна на падставе прафесійнай сталасці, узровень якой павінен вызначацца не асобнымі суб’ектамі, але групамі экспертаў<ref name="Bureaucratic"/><ref name="AllanAllan2005-172-176"/>. {{quote|Вырашальным аргументам, які вызначае перавагу бюракратычнай арганізацыі, з'яўляецца яе чыста тэхнічная перавага над любой іншай формай арганізацыі<ref name="Hooghe2001"/>.}} Прызнаючы бюракратыю найбольш эфектыўнай і нават незаменнай формай арганізацыі сучаснага дзяржаўнага кіравання, Вебер бачыў у ёй і пагрозу асабістай свабодзе грамадзян. Усё больш рацыянальны падыход да арганізацыі жыцця ў грамадстве заганяў людзей у «[[Жалезная клетка|жалезную клетку]]» бюракратычнага кантролю<ref name="Bureaucratic"/><ref name="GRitzer">George Ritzer, ''Enchanting a Disenchanted World: Revolutionizing the Means of Consumption'', Pine Forge Press, 2004, ISBN 0-7619-8819-X, [http://books.google.com/books?vid=ISBN076198819X&id=DznT_TbfKzMC&pg=PA55&lpg=PA55&dq=rationalization+%22iron+cage%22+%22polar+night+of+icy+darkness%22&sig=T4GVWJHDLYKbPVBg7lXN5KJFSb4 Google Print, p.55]</ref>. Для стрымлівання чыноўнікаў грамадству патрабуюцца моцныя палітыкі і прадпрымальнікі<ref name="Bureaucratic"/>. ==== Сацыяльная стратыфікацыя ==== Вебер сфармуляваў трохкампанентную тэорыю стратыфікацыі, у якой вылучыў {{нп3|Сацыяльны клас|клас|en|Social class}}, {{нп3|сацыяльны статус|сацыяльны статус|en|Social status}} і прыналежнасць да [[Палітычная партыя|палітычнай партыі]] у якасці асноўных характарыстык становішча індывіда ў грамадскай іерархіі<ref name="Bendix85">{{cite book |last=Bendix |title=Max Weber |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA85&lpg=PA85 |pages=85–87 |isbn=978-0-520-03194-4 |year=1977}}</ref>. Вебер адрозніваў паняцці класа і сацыяльнага класа. Пад «''класам''» ён разумеў набор эканамічна дэтэрмінаваных адносін індывіда, які ўвогуле супадае з вызначэннем [[Карл Маркс|Маркса]]. Нераўнамернае размеркаванне эканамічных рэсурсаў абумоўлівае няроўнае размеркаванне «''жыццёвых шанцаў''» і разам з гэтым, паводле Вебера, з’яўляецца асноўнай умовай фарміравання класа<ref>Bendix, Reinhard. Max Weber. das Werk. Darstellung, Analyse, Ergebnisse, 1964. — S. 69. Цит. по: Schöllgen, Gregor. Max Weber. — München 1998. — S. 90</ref><ref>Schöllgen, Gregor. Max Weber. — München 1998. — S. 90</ref>. Клас заможных уяўляе сабой разнастайных ранцье, якія жывуць выключна або пераважна на даход ад арэнды дамоў, зямлі або дывідэндаў з акцый<ref>Groß, Martin. Klassen, Schichten, Mobilität. Eine Einführung. — Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften, 2008. — 248 s. — ISBN 3-531-14777-3. — S. 22.</ref>. Яны супрацьпастаўляюцца класу немаёмных: дэкласаваным, даўжнікам. Аднак для Вебера класавы падыход быў з’явай значна больш складанай. Ён дапоўніў апісаны Марксам канфлікт паміж капіталістам і рабочым апісаннем канфліктаў паміж фінансавымі капіталістамі і іх пазычальнікамі, а таксама паміж прадаўцом і пакупніком і ўвёў паняцце {{нп3|Сацыяльны клас|сацыяльнага класа|ru|Социальный класс}}. Сацыяльны клас вызначаецца не па адносінах да сродкаў вытворчасці, а сваёй пазіцыяй на [[Рынак|рынку]]. [[Сацыяльны клас|Сацыяльныя класы]] змагаюцца адзін з адным, выкарыстоўваючы розныя шляхі для ўстанаўлення кантролю за рынкамі: грошы і крэдыт, зямля, розныя вырабляюць індустрыі, розныя працоўныя ўменні. {{нп3|Сацыяльны статус|Сацыяльны статус|ru|Социальный статус}} разумеецца як супрацьлегласць эканамічнай сацыяльнай стратыфікацыі. Статутныя групы знаходзяцца ў сферы культуры. Гэта не проста статыстычныя катэгорыі, а рэальныя супольнасці, людзі, якія ідэнтыфікуюць сябе праз прыналежнасць да групы і якіх звязвае агульны стыль жыцця і [[светапогляд]]. Паміж класам і статуснай групай ёсць глыбокая сувязь, і кожны паспяховы пануючы клас павінен быць арганізаваны ў статутную групу, якая заўсёды ідэалізуе сябе і настойвае на сваёй выключнасці ў культурным сэнсе. Вебер падкрэсліваў у сваім параўнальным аналізе, што вышэйшыя класы заўсёды аддаюць перавагу [[Рэлігія|рэлігім]], перапоўненай дзяржаўнага цырыманіялу, сярэднія класы — аскетычнай маралістычнай рэлігіі, а ніжэйшыя класы адносяцца да рэлігіі, як да [[Магія|магіі]], якая прыносіць поспех. Вебер таксама звярнуў увагу на ролю [[Адукацыя|адукацыі]] ў стварэнні статусных груп<ref name="Коллинз,2009">Коллинз, Рэндалл. Четыре социологических традиции. — М.: Издательский дом «Территория будущего», 2009. (Серия «Университетская библиотека Александра Погорельского»). — 317 с. — ISBN 978-5-91129-051-1.</ref>{{rp|103—105}}. Трэці кампанент тэорыі стратыфікацыі — гэта [[Палітычная партыя|партыі]] ці групы ўлады. Вебер паказвае, што барацьба [[палітык]]аў не зводзіцца да барацьбы эканамічных класаў або статусных груп, так як у іх ёсць свае ўласныя інтарэсы. Партыі ў Вебера знаходзяцца «''ў доме ўлады''», гэта значыць засяляюць [[дзяржава|дзяржаву]]; яны выразна аддзеленыя ад дзелавых і фінансавых арганізацый. У тэрміналогіі Вебера паспяховая дзяржава падахвочвае большасць насельніцтва ўнутры сваіх межаў адчуваць сябе членамі адзінай статуснай групы — нацыі<ref name="Коллинз,2009"/>{{rp|106—107}}. Кожны з трох статусаў індывіда даруе яму некаторыя магчымасці для паляпшэння сваіх пазіцый у грамадстве — Вебер назваў іх «''жыццёвымі шанцамі''»<ref name="Bendix85"/>. === Сацыялогія горада === Вебер даследаваў яшчэ адну асаблівасць заходняга свету — унікальную ролю гарадоў у развіцці сацыяльных і эканамічных адносін, палітычнага ладу і думкі Захаду. Вынікі яго аналізу, праведзенага, верагодна, у 1911—1913 гадах, былі апублікаваныя ў кнізе «''Горад''» (1921). У 1924 годзе матэрыялы кнігі ўвайшлі ў другі том выдання «''Эканомікі і грамадства''». Вебер пісаў, што горад уяўляе сабой палітычна аўтаномнае і фізічна аддзеленае ад навакольнага свету ўтварэнне, у якім шчыльна жывуць людзі, якія займаюцца спецыялізаванай працай. У поўнай меры дадзеным вызначэнні адпавядаюць толькі гарады Захаду, якія аказалі значны ўплыў на культурную эвалюцыю Еўропы: {{quote|Вытокі рацыянальнай этыкі і этыкі ўнутранага свету звязаны са з'яўленнем на Захадзе мысляроў і прарокаў, …якія развіваліся ў адмысловых грамадскіх умовах, чужых азіяцкім культурам. Гэтымі ўмовамі былі палітычныя праблемы, спароджаныя гарадской [[Буржуазія|буржуазнай]] [[Сацыяльны статус|статус-групай]], без якіх ні [[іўдаізм]], ні [[хрысціянства]], ні развіццё [[Эліністычная Грэцыя|эліністычнай]] думкі былі б немагчымыя<ref name="City">Quoted in {{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |authorlink=Reinhard Bendix |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |url=http://books.google.com/?id=63sC9uaYqQsC&pg=PA1&lpg=PA79 |date=1 July 1977 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-03194-6 |page=79}}</ref>.}} Вебер сцвярджаў, што з’яўленне іўдаізму, ранняга хрысціянства, [[Тэалогія|тэалогіі]], а затым — палітычнай партыі і сучаснай навукі было магчыма выключна ў гарадскіх умовах, вышэйшай ступені развіцця якіх дасягнуў толькі Захад<ref name="SwedbergAgevall-city">{{cite book|author1=Richard Swedberg|author2=Ola Agevall|title=The Max Weber dictionary: key words and central concepts|url=http://books.google.com/books?id=_c3Mcnh8hCgC&pg=PA283|accessdate=30 October 2011|year=2005|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5095-0|pages=283}}</ref>. У развіцці [[Сярэдневякоўе|сярэдневяковых]] еўрапейскіх гарадоў ён адзначаў з’яўленне ўнікальнай формы нелегітымнай улады, якая кідала выклік легітымнай (харызматычнай, традыцыйнай і рацыянальна-легальнай) — гэтая новая ўлада падтрымлівалася каласальнай эканамічнай і ваеннай магутнасцю арганізаваных супольнасцей гараджан<ref name="SwedbergAgevall-nonlegitimate">{{cite book|author1=Richard Swedberg|author2=Ola Agevall|title=The Max Weber dictionary: key words and central concepts|url=http://books.google.com/books?id=_c3Mcnh8hCgC&pg=PA64|accessdate=30 October 2011|year=2005|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5095-0|pages=64–65}}</ref>. === Эканоміка === Вебер лічыў асноўнай вобласцю сваіх даследаванняў {{нп3|Палітычная эканомія|палітычную эканомію|en|Political economy}}<ref name="WPet">[[William Petersen]], ''Against the Stream'', Transaction Publishers, ISBN 0-7658-0222-8, 2004, [http://books.google.com/books?vid=ISBN0765802228&id=FHlTJ6HbY50C&pg=PA29&lpg=PA29&dq=weber+founder+of+sociology&sig=zxYCUTaFFvrlqcIX4guqG8pPyfU Google Print, p.24]</ref><ref name="PRBaehr">Peter R. Baehr, ''Founders Classics Canons'', Transaction Publishers, 2002, ISBN 0-7658-0129-9, [http://books.google.com/books?vid=ISBN0765801299&id=iRrnCPe66PYC&pg=PA22&lpg=PA22&dq=weber+founder+of+sociology&sig=2j-I_jptUjtqaKbiCjJpQgt0ohM Google Print, p.22]</ref>, хоць цяпер ён вядомы як адзін з заснавальнікаў сучаснай сацыялогіі. Эканамічныя гледжанні навукоўца былі блізкія да дактрыны нямецкай [[Гістарычная школа, эканоміка|гістарычнай школы]]<ref name="capa">[http://www.newschool.edu/nssr/het/profiles/weber.htm Max Weber, 1864—1920] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110411170016/http://www.newschool.edu/nssr/het/profiles/weber.htm |date=11 красавіка 2011 }}, New School for Social Research</ref>. Адсутнасць належнай увагі да эканамічных даследаванняў Вебера збольшага тлумачыцца тым, што сфера інтарэсаў і метад гістарыцыстаў значна адрозніваліся ад метадалогіі {{нп3|Неакласічная эканамічная школа|неакласічнай школы|be-x-old|Нэаклясычная школа эканамічнай думкі}}, якая складае аснову сучаснага эканамічнага мэйнстрыму<ref>[http://homepage.newschool.edu/~het/schools/historic.htm «The German Historical School»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110220030838/http://homepage.newschool.edu/~het/schools/historic.htm |date=20 лютага 2011 }}, New School for Social Research</ref>. ==== Метадалагічны індывідуалізм ==== Важнейшыя працы Вебера ў эканоміцы звязаны з інтэрпрэтацыяй {{нп3|гісторыя эканомікі|эканамічнай гісторыі|ru|История экономики}}. У гэтым пытанні ён прытрымліваўся канцэпцыі метадалагічнага індывідуалізму, што супярэчыла агульнай метадалогіі гістарыцызму. Дадзеная канцэпцыя пабудавана на здагадцы аб тым, што любыя сацыяльныя з’явы могуць быць у дакладнасці апісаны пры разглядзе іх у якасці прадукту пэўных намераў індывідаў. Спрэчкі вакол метадалагічнага індывідуалізму сталі часткай больш шырокага круга метадалагічных дыскусій канца XIX стагоддзя — ''Methodenstreit''<ref name="StanfordIndividualism"/>. Пасля некаторыя навукоўцы паспрабавалі выкарыстоўваць канцэпцыю як злучнае звяно паміж [[мікраэканоміка]]й і [[макраэканоміка]]й, а сам тэрмін «''метадалагічны індывідуалізм''» быў уведзены вядомым аўстра-амерыканскім эканамістам [[Ёзэф Шумпетэр|Ёзэфам Шумпетэрам]] для апісання поглядаў Вебера<ref name="StanfordIndividualism"/>. Вебер лічыў, што даследаванне грамадскіх з’яў не можа быць цалкам {{нп3|Індуктыўная выснова|індуктыўным|en|Inductive reasoning}} або [[Аналітычная філасофія|дэскрыптыўным]], так як ''разуменне'' нейкага феномену мае на ўвазе не толькі простае засваенне апісання з’явы, але і яго ''інтэрпрэтацыю''. Інтэрпрэтацыя ж патрабуе супастаўлення з адным з абстрактных [[Ідэальны тып|ідэальных тыпаў]]<ref name="capa"/>. Гэтае зацвярджэнне ў сукупнасці з антыпазітывісцкім падыходам [[разумеючая сацыялогія|разумеючай сацыялогіі]] ({{lang-de|Verstehen}}) можа служыць метадалагічнай базай мадэлі [[Homo economicus|рацыянальнага эканамічнага агента]] (homo economicus), на якой грунтуецца ўвесь сучасны [[Эканамічны мэйнстрым|мэйнстрым]]<ref name="StanfordIndividualism"/><ref name="capa"/>. ==== Маржыналізм і псіхафізіка ==== У адрозненне ад іншых прадстаўнікоў гістарычнай школы, Вебер падзяляў погляды [[Маржыналізм|маржыналістаў]] на прынцып фарміравання кошту ў эканоміцы. Выкладаючы студэнтам эканамічную тэорыю, Вебер прытрымліваўся менавіта маржынальнага падыходу<ref name="Swedberg-econ-soc"/><ref name="Schweitzer">Arthur Schweitzer, [http://hope.dukejournals.org/cgi/pdf_extract/7/3/279 "Frank Knight’s Social Economics, "] ''History of Political Economics'', '''7''', 279—292 (1975).</ref>. Асаблівасць вучэнні маржыналістаў складаецца ў тым, што яны разглядаюць гранічныя эканамічныя велічыні ({{нп3|Лімітавая карыснасць|лімітавую карыснасць даброты|en|Marginal utility}}, [[Лімітавая прадукцыйнасць працы|лімітавую прадукцыйнасць працы]] і інш.) у якасці асноўных дэтэрмінантаў кошту. У 1908 годзе Вебер апублікаваў артыкул, у якім выразна паказаў на адрозненне метадаў псіхалогіі і эканомікі, адкінуўшы тым самым базаваліся на {{нп3|Закон Вебера — Фехнера|законе Вебера — Фехнера|en|Weber–Fechner law}}{{efn|Дадзены псіхафізіялагічны закон названы ў гонар [[Эрнст Генрых Вебер|Эрнста Вебера]] і не звязаны з імем Макса Вебера.}} здагадкі аб тым, што маржынальная тэорыя кошту апісвае форму псіхалагічнай рэакцыі чалавека на эканамічныя стымулы. Аўтарытэтныя эканамісты {{нп3|Лаёнел Робінс|Лаёнел Робінс|en|Lionel Robbins}}, [[Джордж Стыглер]]<ref>George Stigler, [http://www.jstor.org/pss/1825710 «The Development of Utility Theory. Ii»], ''The Journal of Political Economy'' '''58''', 373 (1950).</ref> і [[Фрыдрых Аўгуст фон Хаек|Фрыдрых фон Хаек]] прызналі артыкул Вебера канчатковым аспрэчаннем сувязі паміж эканамічнай тэорыяй кошту і законамі {{нп3|Псіхафізіка|псіхафізікі|en|Psychophysics}}. Тым не менш, з развіццём {{нп3|Паводніцкая эканоміка|паводніцкай эканомікі|ru|Поведенческая экономика}} дадзенае пытанне зноў здабыло актуальнасць<ref>Harro Mass, [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=6773500 "Disciplining Boundaries: Lionel Robbins, Max Weber, and the Borderlands of Economics, History, and Psychology, "] ''Journal of the History of Economic Thought'' '''31''', 500 (2009).</ref>. ==== Эканамічная гісторыя ==== Найважнейшым дасягненнем Вебера з пункту гледжання эканамічнай навукі стаў аналіз рэлігійных перадумоў генезісу капіталістычнага шляху развіцця грамадства<ref name="capa"/>. Мысляр сцвярджаў, што бюракратызаваныя палітычная і эканамічная сістэмы, якія сфармаваліся ў [[Сярэднія вякі]], а таксама новыя спосабы вядзення гаспадарчага ўліку і арганізацыі фармальна вольнага працы сталі не менш важнымі фактарамі ў развіцці сучаснага капіталізму. З іншага боку, палітыка і эканоміка [[Старажытнасць|старажытных цывілізацый]], для якіх былі характэрныя рэгулярныя заваявальныя вайны, рабства і прыбярэжная размяшчэнне гарадоў, перашкаджалі станаўленню капіталістычных адносін<ref>Weber, Max. ''Selections in Translation.'' Trans. Eric Matthews. Ed. W. G. Runciman. Cambridge: Cambridge University Press. "Urbanisation and Social Structure in the Ancient World, " pg. 290—314.</ref>. У 1891 і 1892 гадах адпаведна Вебер прадставіў працы аб сельскагаспадарчай эканамічнай гісторыі [[Рымская імперыя|Рыма]] і працоўных адносінах ва Усходняй Германіі, а ў 1889 годзе была апублікавана праца па гісторыі камерцыйных партнёрстваў Сярэдневякоўя. Вебер крытыкаваў [[Марксізм|марксісцкі погляд на эканоміку]], супастаўляў [[Ідэалізм|ідэалістычны]] і [[Матэрыялізм|матэрыялістычны]] падыходы да фарміравання капіталізму. Яго прыналежнасць эканамічнай школе гістарыцысты прасочваецца ў працах «''Гаспадарка і грамадства''» (1922) і «''Агульная эканамічная гісторыя''» (1923)<ref name="capa"/>. Эканамічныя даследаванні Вебера аказалі ўплыў на {{нп3|Фрэнк Найт|Фрэнка Найта|en|Frank Knight}}, амерыканскага эканаміста, які стаяў ля вытокаў [[Неакласічная эканамічная тэорыя|неакласічнай]] {{нп3|Чыкагская школа, эканоміка|Чыкагскай школы|en|Chicago school of economics}}. У 1927 годзе выйшаў у свет яго пераклад «''Агульнай эканамічнай гісторыі''» на [[англійская мова|англійскую мову]]<ref name="Emmett">{{cite book|author1=Ross B. Emmett|title=Frank Knight and the Chicago School in American Economics|url=http://books.google.com/books?id=h0iLWOEln-EC&pg=PA111|accessdate=1 April 2011|year=2005|publisher=Routledge |pages=111–123}}</ref>. Пазней Найт пісаў, што Вебер быў адзіным эканамістам, якія займаліся пытаннем фарміравання капіталізму з пункту гледжання кампаратыўнай гісторыі, якая з’яўляецца выключным метадам у вырашэнні падобных праблем<ref name="Schweitzer" />{{efn|{{lang-en|"from the angle which alone can yield an answer to such questions, that is, the angle of comparative history in the broad sense"}}}}. ==== Гаспадарчы ўлік ==== Вебер, як і [[Вернер Зомбарт]], разглядаў эвалюцыю колькасных метадаў вядзення гаспадаркі і, у прыватнасці, з’яўленне метаду {{нп3|Двайны запіс|двайнога запісу|en|Double-entry bookkeeping system}} пры ўліку, у якасці аднаго з найважнейшых складнікаў працэсу рацыяналізацыі<ref name="SwedbergAgevall2005-22">{{cite book|author1=Richard Swedberg|author2=Ola Agevall|title=The Max Weber dictionary: key words and central concepts|url=http://books.google.com/books?id=_c3Mcnh8hCgC&pg=PA22|accessdate=22 March 2011|year=2005|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5095-0|pages=22–23}}</ref>. Вебер, зацікаўлены пытаннем эвалюцыі эканамічных разлікаў, выступіў з крытыкай сацыялістычнай сістэмы гаспадарання, так як, на яго думку, яна не валодала ўнутраным механізмам аптымальнага размеркавання рэсурсаў паміж прадпрыемствамі і хатнімі гаспадаркамі<ref name="Tribe">{{cite book|author1=Keith Tribe|title=Strategies of Economic Order: German Economic Discourse, 1750–1950|url=http://books.google.com/books?id=Y3Z4V9A8LzoC&pg=PA140|accessdate=30 March 2011|year=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-61943-1|pages=140–168}}</ref>. Прадстаўнікі левай інтэлігенцыі, у тым ліку {{нп3|Ота Нейрат|Ота Нейрат|en|Otto Neurath}}, выявілі, што пры поўнай адсутнасці рынкавага механізму ў эканоміцы [[Цана|цэны]] не будуць існаваць, таму [[Планавая эканоміка|цэнтральны плануючы орган]] будзе вымушаны звярнуцца да вядзення разлікаў у натуральнай, безграшовай форме<ref name="Tribe" /><ref name="StanfordNeurathSup">Jordi Cat, [http://plato.stanford.edu/entries/neurath/political-economy.html «Political Economy: Theory, Practice, and Philosophical Consequences»], supplement to "Otto Neurath, " ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Fall 2010 Edition).</ref>. Вебер лічыў, што дадзены метад планавання не будзе эфектыўным, у прыватнасці, з-за немагчымасці вырашэння праблемы {{нп3|Тэорыя стаўлення|стаўлення|ru|Теория вменения}}, г. зн. вызначэння ўдзельных вагаў {{нп3|Фактары вытворчасці|капітальных выгод|ru|Факторы производства}} у стварэнні канчатковай даброты<ref name="Tribe"/><ref name="StanfordNeurathSup"/>. Вебер пісаў пра сацыялістычную эканоміку: {{quote|Каб зрабіць магчымым рацыянальнае выкарыстанне [[Сродкі вытворчасці|сродкаў вытворчасці]], сістэма натуральнага ўліку павінна будзе вызначыць «''кошт''» — некаторыя паказчыкі капітальных выгод, якія павінны заняць месца «''коштаў''», якія выкарыстоўваюцца ў запісах сучаснай дзелавой справаздачнасці. Аднак не зусім зразумела, як гэтыя паказчыкі могуць быць устаноўлены і, у асаблівасці, правераныя; ці павінны яны, напрыклад, змяняцца ад адной вытворчай адзінкі да іншай (на падставе іх размяшчэння ў гаспадарцы) або быць адзінымі для ўсёй эканомікі на падставе прынцыпу «''грамадскай карыснасці''», гэта значыць залежаць ад (сапраўдных і будучых) патрэб… Бесперспектыўна здагадка аб тым, што калі б праблема безграшовай эканомікі была разгледжана досыць сур'ёзна, можна было б выявіць ці распрацаваць прыдатную методыку уліку. Гэтая праблема фундаментальная для любога віду поўнай сацыялізацыі [эканомікі]. Мы не можам казаць аб рацыянальнай «''[[Планавая эканоміка|планавай эканоміцы]]''» да таго часу, пакуль не будзе вырашана найважнейшы ў гэтых адносінах пытанне — пошук інструмента, прыдатнага для распрацоўкі рацыянальнага «''плану''»<ref name="EconSoc-calculation">Max Weber, ''[http://books.google.com/books?id=pSdaNuIaUUEC Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology]'', Guenther Roth and Claus Wittich, eds. (Berkeley: University of California Press, 1978), vol. I, ch. 2., sec. 12, pp. 100–03.</ref>.}} Прыкладна ў той жа час незалежна ад Вебера гэты аргумент быў вынесены прадстаўніком [[Аўстрыйская школа эканомікі|аўстрыйскай школы]] [[Людвіг фон Мізес|Людвігам фон Мізесам]]<ref name="Tribe" /><ref name="Hulsmann">{{cite book|author1=Jörg Guido Hülsmann|title=Mises: The Last Knight of Liberalism|url=http://mises.org/books/lastknight.pdf|accessdate=30 March 2011|year=1995|publisher=Ludwig von Mises Institute|isbn=1-933550-18-X|pages=392–396}}</ref>. Пры гэтым Вебер і Мізес былі знаёмыя з 1918 года, калі абодва працавалі ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]]<ref name="Mises-Weber">F. A. Hayek, [http://mises.org/books/memoirs_mises.pdf Introduction] to Mises’s ''Memoirs'', pp. xvi-xvii (1977).</ref>. Вебер паўплываў на погляды аўстрыйца і іншых яго калегаў, якія працавалі ў гэтым напрамку<ref name="Haberler">"Between Mises and Keynes: An Interview with [[Gottfried Haberler|Gottfried von Haberler]] (1900—1995), ''The Austrian Economics Newsletter'', '''20'''(1), 2000. [http://mises.org/journals/aen/aen20_1_1.asp Mises.org]</ref>. Напрыклад, [[Фрыдрых Аўгуст фон Хаек|Фрыдрых фон Хаек]] паклаў довады Вебера і Мізеса ў аснову сваёй аргументацыі супраць сацыялістычнага падыходу да арганізацыі эканомікі. Акрамя таго, гэтыя ідэі былі выкарыстаныя ў яго мадэлі спантаннай каардынацыі «''[[Рассеянае веданне|Рассеяных ведаў]]''» у рынкавых умовах<ref>Friedrich Hayek, «[http://mises.org/daily/4590/media.aspx?action=author&ID=425 Socialist Calculation]», in ''Individualism and Economic Order'', (University of Chicago Press, 1948).</ref><ref>[http://vimeo.com/4063439 Interview] with F. A. Hayek, 1985</ref><ref name="HayekNobel">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1974/press.html Press release], Nobel Memorial Prize in Economics for 1974.</ref>. == Спадчына == {{цытата|аўтар=Ганс Генрых Герт і Чарлз Райт Мілс, ''From Max Weber: Essays in Sociology'', 1991.|Аўтарытэт Макса Вебера сярод еўрапейскіх даследчыкаў грамадства складана пераацаніць. Згодна з распаўсюджаным меркаваннем, ён з'яўляецца найвялікшым нямецкім сацыёлагам і… яго працы прадвызначылі развіццё еўрапейскай і амерыканскай думкі.}} Працы ў галіне {{нп3|Эканамічная сацыялогія|эканамічнай|ru|Экономическая социология}}, {{нп3|Палітычная сацыялогія|палітычнай|ru|Политическая социология}} сацыялогіі і [[Сацыялогія рэлігіі|сацыялогіі рэлігіі]] паставілі Вебера ў адзін шэраг з [[Карл Маркс|Карлам Марксам]] і [[Эміль Дзюркгейм|Эмілем Дзюркгеймам]], якія лічацца заснавальнікамі сучаснай навукі аб грамадстве<ref name="WPet"/>. Аднак у адрозненне ад Дзюркгейма, які прымяняў у сваёй творчасці ўзыходзячы да [[Агюст Конт|Конта]] метад [[пазітывізм]]у, Вебер распрацаваў антыпазітывісцкі, [[Герменеўтыка|герменеўтычны]] метад {{нп3|разумеючая сацыялогія|разумеючай сацыялогіі|ru|Понимающая социология}}<ref name="JKRhoads">John K. Rhoads, ''Critical Issues in Social Theory'', Penn State Press, 1991, ISBN 0-271-00753-2, [http://books.google.com/books?vid=ISBN0271007532&id=XVhOtKF3fKsC&pg=PA40&lpg=PA40&dq=Weber+antipositivist&sig=ZLl08PAGOCL2Z-B-aEn9zhhldfI Google Print, p.40]</ref>. [[Вернер Зомбарт]], [[Георг Зімель]], [[Вільгельм Дзільтэй]] і іншыя нямецкія мысляры прытрымліваліся падобных поглядаў і паказвалі на прынцыповыя адрозненні ў метадзе грамадскіх і прыродазнаўчых навук<ref name="JKRhoads"/>. Вебер прадставіў сацыялогію як навуку, якая вывучае {{нп3|сацыяльнае дзеянне|сацыяльнае дзеянне|ru|Социальное действие}} чалавека. Вучоны вылучыў чатыры тыпы сацыяльнага дзеяння ў парадку змяншэння іх асэнсаванасці: мэтарацыянальнае, каштоўнасна-рацыянальнае, традыцыйнае і афектыўнае<ref name="Ferrante"/><ref name="Ritzer2009-33"/>. Разам з тым для сучаснікаў Вебер быў у першую чаргу гісторыкам і эканамістам<ref name="WPet"/><ref name="PRBaehr"/>. Шырыня яго навуковых інтарэсаў адбілася на глыбіні яго аналізу грамадства. {{цытата|аўтар=Яахім Радкау, ''Max Weber: A Biography'', 2005<ref>Radkau, Joachim ''Max Weber: A Biography''. 1995. Polity Press. (''Inside sleeve'')</ref>.|Блізкасць капіталізму і пратэстантызму, рэлігійныя вытокі заходняга свету, сіла харызмы ў рэлігіі гэтак жа як і ў палітыцы, усёахопны працэс рацыяналізацыі і бюракратычная цана прагрэсу, роля легітымнасці і гвалту як прадукту лідарства, «''дэмістыфікацыя''» сучаснага свету разам з бясконцай сілай рэлігіі, антаганістычнае стаўленне інтэлектуалізму і эратызму: усё гэта ключавыя канцэпцыі, якія сведчаць аб несумненным зачараванні мыслення Вебера.}} Многія вядомыя цяпер працы Вебера былі падрыхтаваныя і апублікаваныя пасля смерці мысляра. {{нп3|Толкат Парсанс|Толкат Парсанс|en|Talcott Parsons}}, [[Чарлз Райт Мілс]] і іншыя вядомыя сацыёлагі выпусцілі шырокія тлумачэння яго творчасці. Парсанс паглядзеў на працы Вебера з функцыяналісцкага, [[Тэлеалогія|тэлеалагічнага]] пункту гледжання — гэты падыход быў пасля раскрытыкаваны за схаваны кансерватызм<ref>Fish, Jonathan S. 2005. 'Defending the Durkheimian Tradition. Religion, Emotion and Morality' Aldershot: Ashgate Publishing.</ref>. Згодна з ацэнкай {{нп3|Міжнародная сацыялагічная асацыяцыя|Міжнароднай сацыялагічнай асацыяцыі|en|International Sociological Association}}, працы Вебера «''Гаспадарка і грамадства''» займае першае, а «''Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму''» — чацвёртае месца ў спісе 10 лепшых сацыялагічных кніг ХХ стагоддзя<ref>ISA, [http://www.isa-sociology.org/books/books10.htm Books of the Century]</ref>. Працы Вебера аказалі ўплыў на цэлую плеяду тэарэтыкаў сацыялогіі, у тым ліку [[Тэадор Адорна|Тэадора Адорна]], [[Макс Хоркхаймер|Макса Хоркхаймера]], [[Дзьёрдзь Лукач|Дзьёрдзя Лукача]] і [[Юрген Хабермас|Юргена Хабермаса]]. Некаторыя канцэпцыі Вебера прыцягвалі ўвагу {{нп3|Карл Шміт|Карла Шміта|de|Carl Schmitt}}, [[Ёзэф Шумпетэр|Ёзэфа Шумпетэра]], {{нп3|Леа Штраўс|Леа Штраўса|en|Leo Strauss}}, {{нп3|Ганс Моргентау|Ганса Моргентау|en|Hans Morgenthau}} і {{нп3|Райман Арон|Раймана Арона|en|Raymond Aron}}. [[Людвіг фон Мізес]] пісаў: {{цытата|аўтар=[[Людвіг фон Мізес]], 1940<ref>Ludwig von Mises, ''[http://mises.org/books/memoirs_mises.pdf Memoirs]'', (Mises Institute, Auburn, AL, 2009), p. 88.</ref>.|Ранняя смерць гэтага генія стала для Германіі катастрофай. Калі б Вебер пражыў даўжэй, нямецкія людзі сённяшняга дня маглі б бачыць гэты ўзор «''{{нп3|Арыйская раса|арыйца|en|Aryan race}}''», які не быў бы разбураны [[нацыянал-сацыялізм]]ам.}} Сябар Вебера, філосаф [[Карл Тэадор Ясперс|Карл Ясперс]] казаў пра яго як пра «''найвялікшага немца свайго стагоддзя''»<ref>Quoted in Peter Baehr, "[http://books.google.com/books?id=uN__U6VdHEgC&pg=PA410 The Grammar of Prudence: Arendt, Jaspers and the Appraisal of Max Weber], " in ''Hannah Arendt in Jerusalem'', edited by Steven E. Aschheim (University of California Press, 2001), стр. 410.</ref>. === Крытыка === Гіпотэзы Вебера глыбока спецыфічныя для тых гістарычных перыядаў, якія ён аналізаваў<ref name="AllanAllan2005-150-151">{{cite book|author1=Kenneth Allan|author2=Kenneth D. Allan|title=Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World|date=2 November 2005|publisher=Pine Forge Press|isbn=978-1-4129-0572-5|pages=[https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/150 150–151]|url=https://archive.org/details/explorationsincl00alla/page/150}}</ref>. Абагульненне гэтых высноў на больш буйныя перыяды ўяўляецца цяжкім<ref name="AllanAllan2005-150-151"/>. Крытыцы падвяргаліся і самі гіпотэзы навукоўца. Эканаміст [[Ёзэф Шумпетэр]] сцвярджаў, што станаўленне капіталізму пачалося не ў перыяд [[Прамысловая рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]], але яшчэ ў XIV стагоддзі ў Італіі<ref>Schumpeter, Joseph: «History of Economic Analysis», Oxford University Press, 1954</ref>. Урады італьянскіх гарадоў-дзяржаў ([[Міланскае герцагства|Мілана]], [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], [[Фларэнтыйская рэспубліка|Фларэнцыі]]), на думку Шумпетэра, стварылі ўмовы для развіцця ранніх форм капіталістычных адносін<ref>Rothbard, Muarry N.: «Economic Thought Before Adam Smith», Ludwig von Mises Press, 1995, p. 142</ref>. З іншага боку, сумневу быў падвергнуты тэзіс аб пратэстанцкай этыцы як аб дастатковай умове развіцця капіталізму. Пераважна [[Кальвінізм|кальвінская]] [[Шатландыя]] не стала гэтак жа эканамічна паспяховай, як [[Нідэрланды]], [[Англія]] або [[Новая Англія]]. У XVI стагоддзі камерцыйным цэнтрам Еўропы стаў [[Антверпен]], кіраваны каталіцкім урадам. Таксама адзначалася, што ў XIX стагоддзі кальвінісцкія Нідэрланды прайшлі працэс індустрыялізацыі значна пазней, чым каталіцкая [[Бельгія]], якая стала адным з цэнтраў прамысловай рэвалюцыі ў кантынентальнай Еўропе<ref>Evans, Eric J.: «The Forging of the Modern State: Early Industrial Britain, 1783—1870», Longman, 1983, p. 114, ISBN 0-582-48969-5.</ref>. == Сачыненні == {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #CCCCCC" |- !bgcolor="#CCCCCC" width="350" |'''Арыгінальная назва''' !bgcolor="#CCCCCC" width="350" |'''Назва на беларускай''' !bgcolor="#CCCCCC" width="100" |'''Год арыгінальнага выдання''' |- | ''Zur Geschichte der Handelgesellschaften im Mittelalter''||Гісторыя камерцыйных партнёрстваў у Сярэдневякоўі||1889 |- | ''Die Römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für das Staats — und Privatrecht''||Сельскагаспадарчая гісторыя Рыма і яе ўздзеянне на публічнае і прыватнае права||1891 |- | ''Die Verhältnisse der Landarbeiter im ostelbischen Deutschland''||Становішча сельскагаспадарчай працы ва Усходняй Германіі||1892 |- | ''Die Börse''||Біржа||1894—1896 |- | ''Der Nationalstaat und die Volkswirtschaftspolitik''||Нацыянальная дзяржава і эканамічная палітыка||1895 |- | ''Gesammelte Aufsatze zur Religionssoziologie''||Збор твораў па сацыялогіі рэлігіі||1920—1921 |- | ''Gesammelte Politische Schriften''||Палітычныя сачыненні||1921 |- | ''Die rationalen und soziologischen Grundlagen der Musik''||Рацыянальныя і сацыялагічныя асновы музыкі||1921 |- | ''Gesammelte Aufsätze zur Wissenschaftslehre''||Збор твораў па навукавучэнні||1922 |- | ''Gesammelte Aufsätze zur Soziologie und Sozialpolitik''||Збор твораў па сацыялогіі і сацыяльнай палітыцы||1924 |- | ''Wirtschaftsgeschichte''||Агульная эканамічная гісторыя||1924 |- | ''Wirtschaft und Gesellschaft''||Эканоміка і грамадства||1925 |- | ''Staatssoziologie''||Сацыялогія дзяржавы||1956 |} === Бібліяграфія === * ''Вебер М.'' Аграрная история древнего мира. — М., 1923; переиздание М.: Канон-пресс-Ц; Кучково поле, 2001. * ''Вебер М.'' Исследования по методологии наук — М.: ИНИОН, 1980. * ''Вебер М.'' Избранные произведения: Пер. с нем.; сост., общ. ред. и послесл. Ю. Н. Давыдова; предисл. П. П. Гайденко; коммент. А. Ф. Филиппова. — М.: Прогресс, 1990. * ''Вебер М.'' Работы М. Вебера по социологии, религии и культуре / АН СССР, ИНИОН, Всесоюз. межвед. центр наук о человеке при президиуме. Вып. 2. — М.: ИНИОН, 1991. * ''Вебер М.'' Избранное. Образ общества / Пер. с нем. — М.: Юрист, 1994. * ''Вебер М.'' История хозяйства: Город. — М.: Канон-пресс-Ц, Кучково поле, 2001. * ''Вебер М.'' Политические работы, 1895—1919 = Gesammelte Politische Schriften, 1895—1919 / Пер. с нем. Б. М. Скуратова; послесл. Т. А. Дмитриевой. — М.: Праксис, 2003. * ''Вебер М.'' Протестантская этика и дух капитализма. — М., 2003. * ''Вебер М.'' Хозяйство и общество / Пер. с нем. под научн. ред. Л. Г. Ионина. — М.: Изд-во ГУ-ВШЭ, 2010. ISBN 5-7598-0333-6 == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7 * ''Арон Р.'' Этапы развития социологической мысли / Общ.ред. и предисл. П. С. Гуревича. — М.: Издательская группа «Прогресс» — «Политика», 1992. * {{кніга |аўтар= Блауг М.|частка= Вебер, Макс|загаловак= 100 великих экономистов до Кейнса|арыгінал= Great Economists before Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past|месца= {{СПб.}}|выдавецтва= Экономикус|год= 2008|том= |старонкі= 62-65|старонак= 352|серыя= Библиотека «Экономической школы», вып. 42|isbn= 978-5-903816-01-9|тыраж= 1 500|ref= Блауг}} * ''Вебер Марианна.'' Жизнь и творчество Макса Вебера. — М.: РОССПЭН, 2007. * ''Гайденко П. П., Давыдов Ю. Н.'' История и рациональность: Социология Макса Вебера и веберовский ренессанс. — М., 1991. * {{кніга |аўтар = Гайденко П.П. |частка = Социология Макса Вебера |загаловак = История буржуазной социологии XIX — начала XX века |адказны = Под ред. И. С. Кона. Утверждено к печати Институтом социологических исследований АН СССР |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1979 |старонкі = 253-308 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = 6400 }} * ''Давыдов Ю. Н.'' Макс Вебер и современная теоретическая социология: Актуальные проблемы вебер. социологического учения. — М.: Мартис, 1998. * ''Кравченко Е. И.'' Макс Вебер. — М.: Весь Мир, 2002. — 224 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0196-5. * ''Льюис Дж.'' Марксистская критика социологических концепций Макса Вебера. — М., 1981. * ''Шпакова Р. П., Гергилов Р. Е.'' — Братья Макс и Альфред Веберы. — СПб: Журнал социологии и социальной антропологии (№ 2), 2006. == Спасылкі == {{commons|Max Weber}} * [http://www.politstudies.ru/universum/dossier/04/kust03.htm Комментарий Макса Вебера к русской революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505032308/http://www.politstudies.ru/universum/dossier/04/kust03.htm |date=5 мая 2012 }} * [http://nationalism.org/library/science/sociology/kravchenko/kravchenko-sj-2001.htm Теория социального действия: от М. Вебера к феноменологам] * [http://www.gumer.info/authors.php?name=%C2%E5%E1%E5%F0+%CC. Книги Вебера] в библиотеке «Гумер» * [http://www.politnauka.org/library/classic/index.php Книги Вебера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200122194519/http://www.politnauka.org/library/classic/index.php |date=22 студзеня 2020 }} на сайте «Политнаука» * [http://www.gumer.info/authors.php?name=%C2%E5%E1%E5%F0+%CC. Кнігі Вебера] ў бібліятэцы Гумер {{Бібліяінфармацыя}} {{Аўстрыйская школа}} {{Рэцэнзія}} {{DEFAULTSORT:Вебер Макс}} [[Катэгорыя:Сацыёлагі Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўнае кіраванне]] [[Катэгорыя:Сацыялогія горада]] [[Катэгорыя:Сацыялогія рэлігіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ratpu7chvy06rwyyq3upyzvt76l94h8 0 48927 5189386 5135314 2026-08-29T17:40:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189386 wikitext text/x-wiki '''Моладзевы хрысціянска-сацыяльны саюз Маладыя Дэмакраты''' - моладзевая арганізацыя з Беларусі, у аснове ідэалогіі якой ляжаць хрысціянска-дэмакратычныя каштоўнасці. З 2004 года арганізацыя з’яўляецца сябрам «[[Моладзь Еўрапейскай народнай партыі|Youth of the European People’s Party]]» (YEPP), моладзевай арганізацыі Еўрапейскай Народнай Партыі. == Гісторыя == МХСЗ «Маладыя дэмакраты» быў заснаваны ў 1997 годзе і афіцыйна зарэгістраваны [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Аднак, напярэдадні парламенцкіх выбараў 2004 года Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь пастанавіў ліквідаваць МХСЗ, падставай для чаго стала ініцыятыва Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь па шэрагу фармальнасцей. Сапраўднай прычынай пазбаўлення статусу афіцыйна зарэгістраванай арганізацыі стала тое, што МХСЗ ператварылася ў адзін з буйнейшых моладзевых рухаў, і ўдзел Маладых дэмакратаў у ініцыятыўных групах апазіцыйных кандыдатаў, а таксама вулічных маніфестацыях.<ref>http://www.charter97.org/bel/news/2003/06/09/net</ref><ref>http://www.br.minsk.by/print.php?article=18937 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306125012/http://www.br.minsk.by/print.php?article=18937 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref><ref>http://spring96.org/be/news/489</ref><ref>http://www.kz.kp.ru/2003/05/13/doc1120/{{Недаступная спасылка}}</ref> У 2002 годзе МХСЗ «МД» прыняў рашэнне аб супрацоўніцтве з Аб’яднанай грамадзянскай партыяй Беларусі ў якасці яе моладзевай арганізацыі. На працягу сямі гадоў МХСЗ «Маладыя дэмакраты» ўзаемадзейнічаў з АГП, аднак на апошнім Кангрэсе МХСЗ, які быў праведзены 22 лютага 2009 года, большасцю галасоў дэлегатаў Кангрэса было прынята рашэнне ажыццяўляць сваю дзейнасць незалежна ад партыі.<ref>http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=24040{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=35131 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402110450/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=35131 |date=2 красавіка 2015 }}</ref> Некаторыя сябры МХСЗ «МД» не падтрымалі гэтага рашэння і, пакінуўшы арганізацыю, засталіся ў існуючай на сённяшні дзень моладзевай арганізацыі Аб’яднанай грамадзянскай партыі — Моладзі АГП. Пасля Кангрэса 2009 года, на якім апрача ўсяго астатняга, было прынята рашэнне падтрымаць [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]] кандыдатам на бліжэйшых прэзідэнцкіх выбарах,<ref>http://n-europe.eu/news/2009/02/24/mkhss_«molodye_demokraty»_prisoedinyatsya_k_dvizheniyu_milinkevicha {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402164318/http://n-europe.eu/news/2009/02/24/mkhss_%C2%ABmolodye_demokraty%C2%BB_prisoedinyatsya_k_dvizheniyu_milinkevicha |date=2 красавіка 2015 }}</ref> сябрамі МХСЗ «МД» была здзейснена чарговая спроба атрымаць афіцыйны статус, для чаго ў Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь былі пададзены ўсе неабходныя дакументы. Аднак Міністэрствам юстыцыі было адмоўлена ў рэгістрацыі, у сваю чаргу, Вярхоўны суд падтрымаў гэта рашэнне.<ref>http://telegraf.by/in_belarus/41209.html {{Архівавана|url=https://archive.today/20120722180727/http://telegraf.by/in_belarus/41209.html |date=22 ліпеня 2012 }}</ref><ref>http://www.udf.by/index.php?newsid=2072</ref> == Удзел у палітычным працэсе Беларусі == 2000 год — незалежнае назіранне за ходам парламентарскіх выбараў пад эгідай АБСЕ МХСЗ «МД» падтрымалі рашэнне большасці дэмакратычных арганізацый Беларусі прыняць актыўны ўдзел у «Байкоце» сфальсіфікаваных і недэмакратычных парламенцкіх выбараў. 2001 г. — арганізацыя і ўдзел у кааліцыі пад назвай «Пераменаў»<ref>http://belaruselections.info/archive/2001/chronicle/0031442/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100811040320/http://belaruselections.info/archive/2001/chronicle/0031442/ |date=11 жніўня 2010 }}</ref>, у якую таксама ўвайшлі «[[Малады Фронт]]», «[[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў]]», «Асацыяцыя маладых прадпрымальнікаў», «[[Маладая Грамада]]», «Моладзь АГП», «Беларуская асацыяцыя маладых палітыкаў». Члены МХСЗ прынялі актыўны ўдзел у рабоце штаб-кватэр, незалежным назіранні, мабілізацыйных кампаніях, ініцыятыўных групах дэмакратычных кандыдатаў — Алеся Ярашука і [[Уладзімір Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]].<ref>http://belaruselections.info/archive/2001/monitoring/0038981/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810203525/http://belaruselections.info/archive/2001/monitoring/0038981/ |date=10 жніўня 2010 }}</ref> 2003 год — актыўны ўдзел у выбарах у мясцовыя саветы ў якасці кандыдатаў, валанцёраў і менеджараў. Некалькі членаў МХСЗ МД сталі дэпутатамі мясцовых саветаў у Магілёве, Рагачове і іншых беларускіх гарадах. 2006 год на прэзідэнцкіх выбарах МХСЗ МД актыўна падтрымліваюць Аляксандра Мілінкевіча, як адзінага кандыдата ад беларускай апазіцыі. Пасля абвяшчэння вынікаў выбараў сябры МХСЗ прынялі ўдзел у «Джынсавай Рэвалюцыі», а адзін з членаў арганізацыі стаў адным з лідараў, а пасля і сімвалам намётавага гарадка, прастаяўшага некалькі дзён каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|палаца Рэспублікі]] на пляцы Каліноўскага (Кастрычніцкай плошчы) у Мінску. Дзесяць членаў МХСЗ МД былі арыштаваны ў працэсе захопу намётавага гарадка ў ноч на 24 сакавіка. 2008 год. На парламентскіх выбарах 2008 г. 3 член МХСЗ МД увайшлі ў адзіны спіс кандыдатаў ад апазіцыі, у якім увогуле налічвалася 110 кандыдатаў. Гэта Алесь Шумкевіч — у Маладзечне, Ганна Ягорава — у Мінску, Артур Цурбакоў у Гомелі. Але ж па афіцыйным вынікам ні водны з апазіцыйных кандыдатаў не змог прайсці ў парламент, месцы ў якім атрымалі партыі і непартыйныя кандыдаты ад прэзідэнта. Так, Алесь Шумкевіч атрымаў 5566 галасоў выбаршчыкаў, альбо 10,39 % ад усіх прагаласаваўшых у горадзе Маладзечна. Лістапад 2009 г. — удзел у стварэнні і членства ў «Беларускім Незалежніцкім Блёку» З моманту заснавання арганізацыі вялікая колькасць актывістаў МХСЗ МД падпалі пад рэпрэсіі праз сваю дзейнасць і актыўную жыццёвую пазіцыю. == Кіраўніцтва арганізацыі == * Аляксандр Шумкевіч — Старшыня * Артур Цурбакоў<ref>[http://tsurbakoua.blog.tut.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110121071418/http://tsurbakoua.blog.tut.by/|date=21 студзеня 2011}} </ref> — Намеснік старшыні * Аляксандр Куўшынаў — міжнародны сакратар === Папярэднія лідары: === * Кірыл Ігнацік * Уладзімір Чырвоненка * Андрэй Казакевіч == Цікавыя факты == * На парламенцкіх выбарах 2008 года Старшыня МХСЗ МД Алесь Шумкевіч стаў першым і доўгі час адзіным кандыдатам, які стварыў свой вэб-сайт як сродак камунікацыі з электаратам.<ref>http://bdg.by/ru/140/30/2924/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090514171109/http://bdg.by/ru/140/30/2924/ |date=14 мая 2009 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2008/08/12/ic_news_112_295465/ |title=Архіўная копія |access-date=3 снежня 2009 |archive-date=5 кастрычніка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005012325/http://naviny.by/rubrics/politic/2008/08/12/ic_news_112_295465 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.qwas.ru/belarus/ucpb/id_114238/</ref> * 11 мая 2009 г. У Берліне адбылася сустрэча прэзідэнта Францыі Нікаля Сарказі і канцлера Германіі ангелы Меркель, на якой прысутнічалі і сябры МХСЗ МД. Пасля размовы з прадстаўнікамі Маладых дэмакратаў Меркель і Сарказі згадзіліся надзець на рукі бел-чырвона-белыя апаскі з надпісам «За свабоду» на знак салідарнасці з беларускай апазіцыяй.<ref>http://telegraf.by/in_belarus/33126.html {{Архівавана|url=https://archive.today/20120718224034/http://telegraf.by/in_belarus/33126.html |date=18 ліпеня 2012 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2009/05/11/ic_news_112_311046/ |title=Архіўная копія |access-date=3 снежня 2009 |archive-date=16 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090916071409/http://naviny.by/rubrics/politic/2009/05/11/ic_news_112_311046/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://kp.by/daily/24292/486799/{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] 53r37981kfey3ie40osjeuv6jxrfky9 0 49497 5189570 4806831 2026-08-30T09:41:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189570 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Крукоўскі}} '''Мікалай Ігнатавіч Крукоўскі''' ({{ДН|16|11|1923}}, в. [[Машкова (Аршанскі раён)|Машкова]], [[Аршанскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|30|9|2013}}, [[Мінск]]) — беларускі [[філосаф]], [[культуролаг]]. [[Доктар філасофскіх навук]] (1986), кандыдат філалагічных навук (1956), [[прафесар]] (1988). Удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] добраахвотнікам пайшоў на фронт. Ваяваў у партызанскай брыгадзе Канстанціна Заслонава. Узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] I ступені, медалём [[Медаль «За адвагу» (СССР)|«За адвагу»]], [[медаль «Партызану Айчыннай вайны»|медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] I ступені. Пасля вайны скончыў філалагічны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1950). З 1963 года выкладаў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, з 1994 года прафесар кафедры філасофіі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]]. Адначасова з 1998 года ў [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны|Нацыянальным навукова-асветніцкім цэнтры імя Францыска Скарыны]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар шматлікіх артыкулаў і навуковых прац па праблемах [[Філасофія|філасофіі]], тэарэтычнай эстэтыкі, [[Культуралогія|культуралогіі]], станаўлення нацыянальнай самасвядомасці, узаемаадносін культуры і суверэнітэту народа. Лічыць, што культура ўяўляе сабой складаную і ў той жа час вельмі цэласную сістэму з выразнай іерархічнай будовай, у структуру якой уваходзяць матэрыяльная культура, мастацкая культура і культура духоўная. Навуковыя інтарэсы Крукоўскага маюць шырокі абсяг, ахопліваючы сабою філасофію, лінгвістыку, эстэтыку і культуралогію і засяроджваючыся на логіка-метадалагічнай праблематыцы азначаных навук. На аснове гегелеўскай традыцыі ім створана і прапанавана арыгінальная эстэтычная канцэпцыя, яна ўключае ў сябе і структурна-функцыянальны падыход агульнай тэорыі сістэм, якую ён трактуе ў цеснай сувязі з [[дыялектыка]]й [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]], а таксама канцэпцыя цыклічнага развіцця культуры, што была прапанаваная ім яшчэ ў 1965 годзе незалежна ад [[Освальд Шпенглер|Шпенглера]], [[Арнольд Джозеф Тойнбі|Тойнбі]] і Сарокіна, тады малавядомых яшчэ ў савецкай навуцы. У тых жа працах, амаль на дваццаць год абагнаўшы С. Хантынгтана, М. Крукоўскім была ўзнята найактуальнейшая праблема ўзаемадзеяння розных культур. Аўтар [[Манаграфія|манаграфій]]: «Логіка прыгажосці» (1965), «Асноўныя эстэтычныя катэгорыі: Вопыт сістэматызацыі» (1974), «Кібернетыка і законы прыгажосці» (1977), «Homo pulcher — Чалавек прыгожы» (1983), «Філасофія культуры: Уводзіны ў тэарэтычную культуралогію» (2000), «Бляск і трагедыя ідэалу» (2007) і інш. У 2017 годзе выдадзены Збор твораў у 5 тамах<ref>[http://library.bntu.by/krukovskiy-n-i-sobranie-sochineniy {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190426192546/http://library.bntu.by/krukovskiy-n-i-sobranie-sochineniy |date=26 красавіка 2019 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190426192546/http://library.bntu.by/krukovskiy-n-i-sobranie-sochineniy |date=26 красавіка 2019 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190426192546/http://library.bntu.by/krukovskiy-n-i-sobranie-sochineniy |date=26 красавіка 2019 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190426192546/http://library.bntu.by/krukovskiy-n-i-sobranie-sochineniy |date=26 красавіка 2019 }} Філосаф Мікалай Крукоўскі. Збор твораў {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190426192546/http://library.bntu.by/krukovskiy-n-i-sobranie-sochineniy |date=26 красавіка 2019 }}</ref> == Творы == * Роль русского языка в обогащении лексики современного белорусского литературного языка: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Минск, 1956. * Рускі лексічны ўплыў на сучасную беларускую літаратурную мову. Мінск, 1958. == Гл. таксама == * [[Эстэтыка]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Круко́ўскі Мікалай Ігнатавіч|403}} == Спасылкі == * [http://www.youtube.com/watch?v=bCNE8qzuKyE/ Iнтэрв’ю прафесара М. Крукоўскага (аўдыё)] * [http://nashaziamlia.org/2009/04/08/2053/ Алесь Астроўскі аб М. Крукоўскiм] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17676/ «Бляск і трагедыя ідэалу». Кніга М. Крукоўскага ў электроннай бібліятэцы «Камунікат»]{{Недаступная спасылка}} * [http://inbelhist.org/?p=4445/ Інфармацыя і яе месца ў сістэме гуманітарнай культуры. Даклад М. Крукоўскага на канферэнцыі ў Мінску ў траўні 2013 г.]{{Недаступная спасылка}} * [http://tvinteltech.narod.ru/kryukovsky.html Николай КРЮКОВСКИЙ. «Бездуховность бросает вызов рыцарям высокого духа»] * [http://www.kontinent.org/article_rus_49baefc636f23.html Ці прыгажосць выратуе свет? Iнтэрв’ю прафесара М. Крукоўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007090242/http://kontinent.org/article_rus_49baefc636f23.html |date=7 кастрычніка 2013 }} * {{bis.nlb.by|129751|Крукоўскі Мікалай Ігнатавіч}} * {{bis.nlb.by|167962|Крукоўскі Мікалай Ігнатавіч, доктар філасофскіх навук, кандыдат філалагічных навук}} * [https://partizany.by/partisans/79194/ Круковский Николай Игнатьевич] {{ref-ru}} // Праект «Партызаны Беларусі» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крукоўскі Мікалай Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Філосафы СССР]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Філолагі СССР]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аршанскім раёне]] kppr6r9fx27nqyve88as3jb4ea2myfm 0 49732 5189346 5067247 2026-08-29T15:57:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189346 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''МакSім''', сапраўднае імя '''Марына Сяргееўна Абросімава'''<ref>{{Cite web |title=Рашэнне Арбітражнага суда Масквы |url=http://www.msk.arbitr.ru/?id_sec=353&id_case=%C040-62723/06-26-460&id_src=8CE625138F388A86F94BA21AE2F47C4E&otd=26&n_reg_d=554336 |accessdate=7 студзеня 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310180736/http://www.msk.arbitr.ru/?id_sec=353&id_case=%C040-62723/06-26-460&id_src=8CE625138F388A86F94BA21AE2F47C4E&otd=26&n_reg_d=554336 |archivedate=10 сакавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> ({{ВДП}}) — расійская спявачка, аўтар і музыкальны прадзюсар. == Біяграфія == Марына Абросімава нарадзілася 10 чэрвеня 1983 года ў [[Казань|Казані]]. З ранніх гадоў яна пачала вывучаць музыку, вучылася ў музычнай школе. З 14 гадоў дзяўчына пачынае ўдзельнічаць у розных музычных конкурсах (напрыклад, «Teen star» и «Ожерелье Нефертити»)<ref>http://privet.ru/community/maxi-m {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140108221821/http://privet.ru/community/maxi-m |date=8 студзеня 2014 }}</ref>, пачынае складаць песні. У 15 гадоў Марына пачынае рабіць першыя крокі ў музычнай кар’еры. На студыях Казані, у супрацоўніцтве з групай «[[Pro-Z]]», запісваюцца яе першыя песні: «Чужой», «Заведи» і «Прохожий». Далей МакSім пачынае самастойна займацца сваёй кар’ерай, запісвае новыя песні. У гэты перыяд спявачка выступае як малабюджэтны праект, супрацоўнічае з малавядомымі калектывамі, напрыклад, з групамі «Губы»<ref>http://www.shoowbiz.ru/showbiznews/3235.html{{Недаступная спасылка}}</ref> і «Ш-cola». З 2003 года спявачка самастойна выдае песні «Трудный возраст» і «Нежность» на радыё, якія не маюць вялікага поспеху. Аранжоўнікамі і прадзюсарамі гэтых песень з’яўляюцца ўдзельнікі групы «Pro-Z». Аднак, наступная песня «Сантиметры дыхания» нечакана мае вялікі поспех<ref>http://www.tophit.ru/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=274 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120601140948/http://www.tophit.ru/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=274 |date=1 чэрвеня 2012 }}</ref>. Але МакSім яшчэ застаецца невядомай шырокай публіцы. Таму спявачка вырашыла адправіцца ў Маскву. Сабраўшы дастатковую колькасць матэрыялу, МакSім пачынае шукаць кампанію для супрацоўніцтва, звяртаецца к [[Gala Records]] і атрымлівае згоду. Пачынаецца праца над першым альбомам спявачкі «Трудный возраст». Альбом выходзіць 28 сакавіка 2006 года і за першыя некалькі месяцаў прадаецца больш чым 200 тысячамі копій, пасля чаго атрымлівае плацінавы статус.<ref>http://www.rusradio.ru/artists/all/8706/?lpa=1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111108011631/http://www.rusradio.ru/artists/all/8706/?lpa=1 |date=8 лістапада 2011 }}</ref> У сярэдзіне 2007 года ў творчасці МакSім адбываюцца змены. Набіраецца каманда музыкантаў, якія павінны выступаць са спявачкай, што адлюстроўваецца на напісанні новых песень. Адначасова пачынаецца праца над другім альбомам спявачкі «Мой Рай», які выходзіць 13 лістапада 2007 года. За 2007 год альбом разыходзіцца тыражом у 700 тысяч копій, атрымаўшы дыяментавы статус.<ref>http://www.2m-online.ru/news/detail.php?ID=4019&phrase_id=17372{{Недаступная спасылка}}</ref> 8 сакавіка 2009 года МакSім нарадзіла дачку, названую Аляксандрай<ref>http://www.kp.ru/daily/24263.3/458964/</ref>. 14 кастрычніка 2009 года МакSім і Аляксей Лугаўцоў абвянчаліся і адсвяткавалі вяселле. Абрад шлюбу праходзіў у храме Усіх Святых у Маскве<ref>http://www.rusradio.ru/news/showbiznes/1457862/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111118131513/http://www.rusradio.ru/news/showbiznes/1457862/ |date=18 лістапада 2011 }}</ref>. 1 снежня 2009 года адбыўся рэліз трэцяга альбома спявачкі «Одиночка»<ref>http://2m-online.ru/news/detail.php?ID=5488 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091218061213/http://2m-online.ru/news/detail.php?ID=5488 |date=18 снежня 2009 }}</ref>. 29 кастрычніка 2014 года ў яе нарадзілася другая дачка, Марыя. == Склад гурта == * Марына Абросімава — вакал, музычны прадзюсар * Яўген Мадэстаў — гітара * Станіслаў Грошаў — бас-гітара * Валянцін Тарасаў — ударныя * Кірыла Антоненка — клавішныя == Дыскаграфія == * 2006 — Трудный возраст * 2007 — Мой рай * 2009 — Одиночка * 2013 — Другая реальность == Агучванне фільмаў == * 2007 — [[Зачараваная]] — ''прынцэса Жызель'' == Узнагароды == # НФПФ 2006 — Залаты дыск за альбом «Трудный возраст». # Залаты Грамафон 2006 — статуэтка за песню «Нежность». # Песня года 2006 — дыплом за песню «Нежность». # Love Radio Awards 2006 — спявачка года. # НФПФ 2006 — Плацінавы дыск за альбом «Трудный возраст». # Прэмія Муз-ТВ 2007 — прарыў года и найлепшы рынгтон. # Russian Music Awards 2007 Mtv — найлепшы поп-праект, найлепшая спявачка. # Прэмія Рэкард 2007 — найлепшы дэбют, найлепшы музычны DVD. # Залаты Грамафон 2007 — статуэтка за песню «Знаешь ли ты» # Гукавая дарожка 2008 — найлепшая спявачка года. # НФПФ 2008 — дыяментавы дыск за альбом «Мой рай». # Прэмія Радыёманія 2008 — бронзавы мікрафон у намінацыі «Найлепшая спявачка». # Прэмія Муз-ТВ 2008 — найлепшая песня («Мой рай»), найлепшая спявачка. # Прэмія Billboard 2008 — самы прадаваны альбом («Мой рай»). # Fresh Art 2008 — самая стыльная спявачка. # Glamour Awards 2008 — спявачка года. # Залаты Грамафон 2008 — статуэтка за песню «Научусь летать». # Прэмія Муз-ТВ 2009 — найлепшая спявачка. # Залаты Грамафон 2009 — статуэтка за песню «Не отдам». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.maksim-music.ru Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] k9ohr7i1fla6oetgx5h49epp5zvpkqs 0 53861 5189337 5122350 2026-08-29T15:47:57Z Chaa5000 172915 5189337 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Галынка}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Галынка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =[[File:Halynka hata.jpg|thumb|Halynka hata]] |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 10.2 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39.2 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Пачапаўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 163 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Галы́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Halynka}}, {{lang-ru|Голынка}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 28 км на паўднёвы захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 239 км ад г. [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]] на лініі Баранавічы—[[Ліда]]. == Гісторыя == Вёска Галынка (Holynia) ёсць у спіску вёсак прыходу ўніяцкай царквы Пачапава за [[1680]] год.<ref>«Візіты ўніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.» / Укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 270 с.</ref> У сярэдзіне [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]] вёска ўваходзіла ў склад [[Маёнтак Бурдыкоўшчына|маёнтка Бурдыкоўшчына]], [[Свята-Пакроўская царква (Пачапава)|праваслаўны прыход Пачапава]]. Паводле перапісу [[1959]] года існавалі 2 вёскі — Вялікая Галынка і Малая Галынка, якія разам налічвалі 259 жыхароў. Пазней яны зліліся ў адну вёску Галынка. == Насельніцтва == * 21 двор, 143 жыхары (1909)<ref>Ярмолович В. С. Список населенных мест Минской губернии. Минск, Губ. стат. ком., 1909. — 232 с.</ref> * 48 двароў, 60 жыхароў (1998) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пачапаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] qh94i529x1nsbv7rzlaj0vdrn7tf5db 5189350 5189337 2026-08-29T16:05:48Z M.L.Bot 261 далучэнне да Вікіданых, ды і форма ўстаўкі нестандартная была 5189350 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Галынка}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Галынка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 10.2 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39.2 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Пачапаўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 163 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Галы́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Halynka}}, {{lang-ru|Голынка}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 28 км на паўднёвы захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 239 км ад г. [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]] на лініі Баранавічы—[[Ліда]]. == Гісторыя == Вёска Галынка (Holynia) ёсць у спіску вёсак прыходу ўніяцкай царквы Пачапава за [[1680]] год.<ref>«Візіты ўніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.» / Укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 270 с.</ref> У сярэдзіне [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]] вёска ўваходзіла ў склад [[Маёнтак Бурдыкоўшчына|маёнтка Бурдыкоўшчына]], [[Свята-Пакроўская царква (Пачапава)|праваслаўны прыход Пачапава]]. Паводле перапісу [[1959]] года існавалі 2 вёскі — Вялікая Галынка і Малая Галынка, якія разам налічвалі 259 жыхароў. Пазней яны зліліся ў адну вёску Галынка. == Насельніцтва == * 21 двор, 143 жыхары (1909)<ref>Ярмолович В. С. Список населенных мест Минской губернии. Минск, Губ. стат. ком., 1909. — 232 с.</ref> * 48 двароў, 60 жыхароў (1998) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пачапаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] rqjjj9qzza84op54hvdjpr6lxo4k8ft 5189351 5189350 2026-08-29T16:07:00Z M.L.Bot 261 афармленне 5189351 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Галынка}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Галынка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 10.2 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39.2 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Пачапаўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 163 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Галы́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Halynka}}, {{lang-ru|Голынка}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 28 км на паўднёвы захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 239 км ад [[Брэст]]а, за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]] на лініі Баранавічы—[[Ліда]]. == Гісторыя == Вёска Галынка (Holynia) ёсць у спісе вёсак прыходу ўніяцкай царквы Пачапава за 1680 год.<ref>«Візіты ўніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.» / Укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 270 с.</ref> У сярэдзіне 19 стагоддзя вёска ўваходзіла ў склад [[Маёнтак Бурдыкоўшчына|маёнтка Бурдыкоўшчына]], [[Свята-Пакроўская царква (Пачапава)|праваслаўны прыход Пачапава]]. Паводле перапісу 1959 года існавалі 2 вёскі — Вялікая Галынка і Малая Галынка, якія разам налічвалі 259 жыхароў. Пазней яны зліліся ў адну вёску Галынка. == Насельніцтва == * 21 двор, 143 жыхары (1909)<ref>Ярмолович В. С. Список населенных мест Минской губернии. Минск, Губ. стат. ком., 1909. — 232 с.</ref> * 48 двароў, 60 жыхароў (1998) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пачапаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] jh2risuce5ce5osrgyqcifwwx7o2m8n 0 53868 5189344 5188739 2026-08-29T15:52:01Z Chaa5000 172915 5189344 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Застарынне}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Застарынне |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =[[File:Zastarynnie.jpg|thumb|Застарынне]] |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 50|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Пачапаўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 163 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242991618 }} '''Застары́нне'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zastarynnie}}, {{lang-ru|Застаринье}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 40 км на паўночны захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]]. Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]». == Гісторыя == На паўднёвы ўсход ад вёскі каля могілак археолагамі былі знойдзены рэшткі гарадзішча з валамі і равамі (мясцовая назва — ''«Гарадок»''). Пляцоўка авальная<ref>Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Ин-та истории АН БССР. Вып. 2: Памятники железного века и эпохи феодализма / Г. В. Штыхов; под редакцией Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1971. — 274, [2] c. — С. 13—14.</ref>. У [[1909]] годзе ў Пачапаўскай воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1921]] годзе ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Пачапаўскай гміне Навагрудскага павета. З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. З [[15 студзеня]] [[1940]] года ў [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з [[8 студзеня]] [[1954]] года Брэсцкай абласцей, з [[25 снежня]] [[1962]] года ў Баранавіцкім раёне. З [[12 кастрычніка]] [[1940]] года да [[16 ліпеня]] [[1954]] года — цэнтр [[Застарынскі сельсавет|Застарынскага сельсавета]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня [[1941]] года да [[9 ліпеня]] [[1944]] года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Ноччу [[2 мая]] [[1943]] года партызаны атрада імя А. Суворава арганізавалі ўрачысты сход жыхароў в. Застарынне, прысвечаны святу [[1 мая]]. Пра гэта стала вядома гітлераўцам. Раніцой 2 мая ў вёску ўварваліся карнікі, якія спалілі 108 двароў і загубілі 387 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўлена. == Інфраструктура == * Магазін * Аддзяленне сувязі * Сярэдняя школа * Бібліятэка * Фельчарска-акушэрскі пункт == Насельніцтва == * 74 двары, 402 жыхыры (1909) * 42 дамы, 260 жыхароў (1921) * 115 гаспадарак, 412 жыхароў (1940) * 392 жыхары (1959) * 78 двароў, 315 жыхароў (1998) * 117 гаспадарак, 304 жыхары (2005) == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла партызан, магіла ахвяр фашызму == Галерэя == <gallery> File:Zastarynnie.jpg| </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пачапаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Застарынне (Баранавіцкі раён)| ]] rh07vt26aea8yhfaqg0x2dsh08bp5dj 5189355 5189344 2026-08-29T16:10:51Z M.L.Bot 261 гэтая ж выява ўжо ёсць ніжэй у галерэі, як загалоўная ілюстрацыя яна не вельмі пасуе; аф. 5189355 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Застарынне}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Застарынне |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = <!--гэтая ж выява ўжо ёсць ніжэй у галерэі, як загалоўная ілюстрацыя яна не вельмі пасуе--> |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 50|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Пачапаўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 163 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242991618 }} '''Застары́нне'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zastarynnie}}, {{lang-ru|Застаринье}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 40 км на паўночны захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]]. Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]». == Гісторыя == На паўднёвы ўсход ад вёскі каля могілак археолагамі былі знойдзены рэшткі гарадзішча з валамі і равамі (мясцовая назва — ''«Гарадок»''). Пляцоўка авальная<ref>Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Ин-та истории АН БССР. Вып. 2: Памятники железного века и эпохи феодализма / Г. В. Штыхов; под редакцией Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1971. — 274, [2] c. — С. 13—14.</ref>. У 1909 годзе ў Пачапаўскай воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1921 годзе ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Пачапаўскай гміне Навагрудскага павета. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 25 снежня 1962 года ў Баранавіцкім раёне. З 12 кастрычніка 1940 года да 16 ліпеня 1954 года — цэнтр [[Застарынскі сельсавет|Застарынскага сельсавета]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Ноччу 2 мая 1943 года партызаны атрада імя А. Суворава арганізавалі ўрачысты сход жыхароў Застарыння, прысвечаны святу [[1 мая]]. Пра гэта стала вядома гітлераўцам. Раніцой 2 мая ў вёску ўварваліся карнікі, якія спалілі 108 двароў і загубілі 387 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўлена. == Інфраструктура == * Магазін * Аддзяленне сувязі * Сярэдняя школа * Бібліятэка * Фельчарска-акушэрскі пункт == Насельніцтва == * 74 двары, 402 жыхыры (1909) * 42 дамы, 260 жыхароў (1921) * 115 гаспадарак, 412 жыхароў (1940) * 392 жыхары (1959) * 78 двароў, 315 жыхароў (1998) * 117 гаспадарак, 304 жыхары (2005) == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла партызан, магіла ахвяр фашызму == Галерэя == <gallery> File:Zastarynnie.jpg| </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пачапаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Застарынне (Баранавіцкі раён)| ]] fv97p8rbruwg62zvf9fatkhl0b942ip 0 54049 5189639 4810145 2026-08-30T11:22:08Z Алесандр Бусел 136752 стыль, арфаграфія, пунктуацыя 5189639 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Канфуцыянства''' ({{кітайская|儒學|儒学||Rúxué}}, пал. жу сюэ) — адна з найстарэйшых філасофскіх сістэм свету, якая паходзіць з Кітая. Яна заснавана на вучэннях [[Канфуцый|Канфуцыя]], кітайскага вучонага і філосафа, які жыў у VI-V стагоддзях да нашай эры<ref name="крыніца1">[https://mgutu-organization.gitbook.io/religiovedenie-zach/35.-konfucianstvo Религиоведение. 35 Конфуцианство]{{ref-ru}}</ref>. == Вучэнне == Вучэнне Канфуцыя накіравана на падтрыманне гармоніі і парадку ў грамадстве, і на падставе яго прынцыпаў будуецца іерархічная сістэма ўзаемаадносін. Кожны член грамадства павінен ведаць сваё месца і ставіцца да іншых у адпаведнасці з іх статусам. Канфуцыянства абвяшчае ўладу правіцеля свяшчэннай, дараванай Небам, а раздзяленне людзей на вышэйшых і ніжэйшых («высакародных мужоў» і «дробных людцоў») — усеагульным законам справядлівасці. У аснову сацыяльнага ўладкавання канфуцыянства ставіць маральнае самаўдасканаленне і выкананне норм этыкету («лі»). Важнае значэнне ў вучэнні займае канцэпцыя «сяа» — [[Сыноўняя пачцівасць|сыноўняй пачцівасці]], павагі да бацькоў і старэйшых. Канфуцый лічыў «сяа» найбольш эфектыўным метадам кіравання краінай (краіна — гэта адна «вялікая сям’я»); кожны павінен усвядоміць адну простую ісціну: «Правіцель павінен быць правіцелем, бацька — бацькам, а сын — сынам». Таксама Канфуцыем была выкладзена канцэпцыя ідэальнага чалавека (цзюнь-цзы), у аснове характару якога павінна быць т.зв. «жэнь» — гуманнасць, чалавечнасць, любоў да людзей. Адным з галоўных прынцыпаў Канфуцыянства ёсць «Залатое правіла» — трэба ставіцца да іншых так, як бы вы хацелі, каб яны ставіліся да вас<ref name="крыніца1" />. == Уплыў == [[Файл:武汉市第六中学.jpg|thumb|Статуя Канфуцыя ля сярэдняй школы № 6 ва [[Ухань|Ухані]].]] Канфуцыянства вельмі моцна паўплывала на культуру і лад жыцця ў Кітаі. Яно фарміруе аснову грамадскай маралі і этыкі, кіруе палітычным ладам і ўяўляе сабою фундаментальныя каштоўнасці праўлення і грамадства ў цэлым. У сучаснай [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспубліцы]] канфуцыянства не мае статусу дзяржаўнай рэлігіі, але яно адыгрывае вельмі важную ролю ў культурным і дзяржаўным жыцці. Традыцыі, якія бяруць свой пачатак з канфуцыянскага вучэння, усё яшчэ захоўваюцца і важныя для людзей, у тым ліку сямейныя рытуалы, павага да старэйшых, а таксама павага да ведаў і адукацыі. Па-за межамі Кітая ідэі Канфуцыя прынялі многія краіны Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі, дзе яны сталі нацыянальнымі ідэалогіямі. Некаторыя ідэі канфуцыянства знайшлі сваё адлюстраванне ў заходніх філасофскіх традыцыях і культурах<ref name="крыніца1" />. === У Заходняй Еўропе === У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Заходняй Еўропе паўстала мода на ўсё кітайскае і [[Арыенталізм|ўсю ўсходнюю экзотыку]]. Гэтая мода суправаджалася і спробамі асвоіць кітайскую філасофію, пра якую сталі казаць ва ўзнёслых і захопленых тонах. Так, прыкладам, англічанін [[Роберт Бойль]] параўноўваў кітайцаў і індусаў з грэкамі і рымлянамі. У 1687 годзе выходзіць у свет лацінскі пераклад [[Лунь юй|«Лунь юя»]] Канфуцыя. Пераклад падрыхтавала група [[Езуіты|езуіцкіх навукоўцаў]]. У гэты час езуіты мелі шматлікія місіі ў Кітаі. Адзін з публікатараў, Піліп Купляню, вярнуўся ў Еўропу ў суправаджэнні маладога кітайца, хрышчонага пад імем Мішэль. Візіт гэтага госця з Кітая ў [[Версальскі палац|Версаль]] у 1684 годзе надаў яшчэ большую цікавасць да кітайскай культуры ў Еўропе. Адзін з самых вядомых езуіцкіх даследчыкаў Кітая, [[Матэа Рычы]], спрабаваў знайсці канцэптуальную сувязь паміж кітайскімі духоўнымі навукамі і хрысціянствам. Магчыма, яго даследніцкая праграма хварэла на [[еўропацэнтрызм]], але даследчык не гатовы быў адмовіцца ад думкі, што Кітай мог паспяхова развівацца па-за далучэннем да хрысціянскіх каштоўнасцяў. Прытым Рычы казаў, што «Канфуцый з'яўляецца ключом да кітайска-хрысціянскага сінтэзу». Больш таго, ён лічыў, што кожная рэлігія павінна мець свайго заснавальніка, які атрымаў шчыроту ці ''Які пасланы'', таму ён назваў Канфуцыя заснавальнікам «канфуцыянскай рэлігіі». Французскі філосаф [[Нікаля Мальбранш]] у сваёй кнізе «Гутарка хрысціянскага мысляра з кітайскім», якая выйшла ў [[1706]] годзе, вёў палеміку з канфуцыянствам. Мальбранш сцвярджае ў сваёй кнізе, што каштоўнасць хрысціянскай філасофіі складаецца ў тым, што яна абапіраецца адначасна і на інтэлектуальную культуру, і на каштоўнасці рэлігіі. Кітайскі мандарын, наадварот, паказвае ў кнізе прыклад голага інтэлектуалізму, у якім Мальбранш угледжвае прыклад глыбокай, але частковай мудрасці, дасяжнай з дапамогай адных толькі ведаў. Такім чынам, у інтэрпрэтацыі Мальбранша, Канфуцый — не заснавальнік рэлігіі, а прадстаўнік чыстага [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізму]]. [[Готфрыд Вільгельм Лейбніц]] таксама прысвяціў навуцы Канфуцыя нямала часу. У прыватнасці, ён параўноўвае філасофскія пазіцыі Канфуцыя, [[Платон]]а і хрысціянскай філасофіі, прыходзячы да высновы, што першы прынцып канфуцыянства, ''«Лі»'' — гэта ''Розум'' як аснова ''Прыроды''. Лейбніц праводзіць паралель паміж прынцыпам разумнасці створанага свету, прынятага ў хрысціянскім светапоглядзе, [[Рацыяналізм (філасофія)|новаеўрапейскім]] паняткам [[субстанцыя|субстанцыі]] як пазнавальнага, звышпачуццёвага падмурку прыроды, і платонаўскім паняткам «найвышэйшай рацыі», пад якім той разумее вечную, няствораную прычыну свету. Такім чынам, канфуцыянскі прынцып ''«Лі»'' падобны на платонаўскую «найвышэйшую рацыю» або на хрысціянскага Бога. Паслядоўнік і папулярызатар метафізікі Лейбніца, адзін з самых уплывовых філосафаў [[Асветніцтва]] [[Хрысціян фон Вольф]] успадкаваў ад настаўніка паважлівае стаўленне да кітайскай культуры і, у прыватнасці, да канфуцыянства. У сваім складанні «Прамова пра маральную навуку кітайцаў», а таксама ў іншых працах ён неаднаразова падкрэсліваў агульначалавечае значэнне вучэння Канфуцыя і неабходнасць яго ўважлівага вывучэння ў Заходняй Еўропе. Вядомы нямецкі гісторык [[Іаган Готфрыд Гердэр]], які крытычна ацэньваў кітайскую культуру, як адарваную ад іншых народаў, косную і няразвітую, таксама нямала няўхвальнага казаў і пра Канфуцыя. На яго думку, этыка Канфуцыя здольная спарадзіць толькі рабоў, якія закрыліся ад усяго свету і ад маральнага і культурнага прагрэсу. У сваіх лекцыях па гісторыі філасофіі [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегель]] скептычна ацэньвае тую цікавасць да канфуцыянства, якая мела месца ў Заходняй Еўропе ў XVII—XVIII стст. Паводле яго меркавання, у «Лінь юю» няма нічога выдатнага, а ёсць толькі сукупнасць банальнасцяў «хадзячай маралі». На думку Гегеля, Канфуцый паказвае узор чыста практычнай мудрасці, пазбытай вартасцей заходнееўрапейскай [[метафізіка|метафізікі]], якую Гегель ацэньвае вельмі высока. Як заўважае Гегель, «для славы Канфуцыя было б лепш, калі б яго творы не былі б перакладзеныя». == Літаратура == * Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад. Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфуцыянства| ]] [[Катэгорыя:Філасофскія кірункі і школы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] jqmp6unjcgodspc6gyljo9imnqreopq 0 54731 5189593 5181489 2026-08-30T10:23:28Z Ciepiersia 162280 афармленне 5189593 wikitext text/x-wiki [[Файл:2026.03.15 Folk Belarusian Pottery in the Interior of the House from Volieva, Sparyš.jpg|250px|міні|Спарышы ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]] '''Спарышы, блізняты, двайнікі'''<ref name="ПЛЦК">[http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]]</ref> — [[ганчарства|ганчарны]] выраб. [[гліна|Гліняная]] пасудзіна з 2-х ці 3-х [[гаршчок|гаршчкоў]] (зрэдку і [[сальніца|сальніцы]]) аднолькавага ці рознага памеру, змацаваных ручкай (да гаршчкоў рабіліся [[накрыўка|накрыўкі]]). У спарышах насілі ежу на поле ў [[сенакос]] ці [[жніво]]. == Паходжанне назвы == Першапачаткова тэрмінам «спарыш» называлі двайное зерне ці двайны [[колас]] — сімвал урадлівасці. У міфалогіі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] Спарыш — дух жніва, надзелены здольнасцю забяспечваць «спор», г.зн. ураджай і багацце, дастатак і шчасце ў цэлым<ref name="ПЛЦК" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спарышы́||104}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html Незвычайная экскурсія ў Міёрскім гісторыка-этнаграфічным музеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124155940/https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html |date=24 лістапада 2020 }} // Афіцыйны сайт раённай газеты «Міёрскі навіны» * [http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ганчарства]] [[Катэгорыя:Посуд]] [[Катэгорыя:Этнаграфія]] [[Катэгорыя:Ёмістасці]] 52cavj0iexcifrqp2neey0wizyv8b3c 5189609 5189593 2026-08-30T10:48:41Z M.L.Bot 261 5189609 wikitext text/x-wiki [[Файл:2026.03.15 Folk Belarusian Pottery in the Interior of the House from Volieva, Sparyš.jpg|міні|Спарышы ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].]] '''Спарышы''', '''блізняты''', '''двайнікі'''<ref name="ПЛЦК">[http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]]</ref> — [[ганчарства|ганчарны]] выраб. [[Кераміка|Керамічны]] посуд з двух або трох [[гаршчок|гаршчкоў]] (радзей [[сальніца|сальніц]]) аднолькавага або рознага памеру, змацаваных паміж сабой ручкай (да гаршчкоў рабілі [[накрыўка|накрыўкі]]). У спарышах насілі ежу на поле ў [[сенакос]] або [[жніво]]. == Паходжанне назвы == Спачатку «спарышам» называлі двайное зерне або [[колас]] — сімвал урадлівасці. У міфалогіі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] Спарыш — дух жніва, якія здольны забяспечваць «спор», то-бок ураджай і багацце, дастатак і шчасце агулам<ref name="ПЛЦК" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спарышы́||104}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html Незвычайная экскурсія ў Міёрскім гісторыка-этнаграфічным музеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124155940/https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html |date=24 лістапада 2020 }} // Афіцыйны сайт раённай газеты «Міёрскі навіны» * [http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ганчарства]] [[Катэгорыя:Посуд]] [[Катэгорыя:Этнаграфія]] [[Катэгорыя:Ёмістасці]] 2aotldrkrf3cjfootgjj1urb1uvew6z 5189610 5189609 2026-08-30T10:49:14Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне назвы */ 5189610 wikitext text/x-wiki [[Файл:2026.03.15 Folk Belarusian Pottery in the Interior of the House from Volieva, Sparyš.jpg|міні|Спарышы ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].]] '''Спарышы''', '''блізняты''', '''двайнікі'''<ref name="ПЛЦК">[http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]]</ref> — [[ганчарства|ганчарны]] выраб. [[Кераміка|Керамічны]] посуд з двух або трох [[гаршчок|гаршчкоў]] (радзей [[сальніца|сальніц]]) аднолькавага або рознага памеру, змацаваных паміж сабой ручкай (да гаршчкоў рабілі [[накрыўка|накрыўкі]]). У спарышах насілі ежу на поле ў [[сенакос]] або [[жніво]]. == Паходжанне назвы == Спачатку «спарышам» называлі двайное зерне або [[колас]] — сімвал урадлівасці. У міфалогіі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] Спарыш — дух жніва, здольны забяспечыць «спор», то-бок ураджай і багацце, дастатак і шчасце агулам<ref name="ПЛЦК" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спарышы́||104}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html Незвычайная экскурсія ў Міёрскім гісторыка-этнаграфічным музеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124155940/https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html |date=24 лістапада 2020 }} // Афіцыйны сайт раённай газеты «Міёрскі навіны» * [http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ганчарства]] [[Катэгорыя:Посуд]] [[Катэгорыя:Этнаграфія]] [[Катэгорыя:Ёмістасці]] nfxajz7hmp4nr5lc59dujv9tefu1mf5 0 60175 5189585 5022431 2026-08-30T09:56:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189585 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ладуцька}} {{ДД | імя = Мікалай Аляксандравіч Ладуцька | выява = Ladutko 2013.jpg | памер = | подпіс = | тытул = [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = Coat of arms of Minsk.svg | перыядпачатак = [[10 чэрвеня]] [[2009]] — в. а.<br> з [[25 чэрвеня]] [[2010]] | перыядканец = [[6 лістапада]] [[2014]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Мясніковіч]] | папярэднік = [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіл Паўлаў]] | пераемнік = [[Андрэй Віктаравіч Шорац|Андрэй Шорац]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | адукацыя = | званне = {{РБ, Генерал-маёр}}[[генерал-маёр]] запасу | узнагароды = | Commons = Nikolay Ladutko }} '''Мікалай Аляксандравіч Ладуцька''' (нар. {{ДН|21|03|1959}}, [[Мінск]]) — беларускі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч. [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] ў 2010—2014 гадах. == Біяграфія == У 1981 скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (сучасны [[БНТУ]]), у 2007 — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання]]. Працаваў у будаўніцтве і ў камсамольскім руху. З 2003 года — дырэктар Кіравання капітальнага будаўніцтва Мінгарвыканкама; удзельнічаў у будаўніцтве [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. З 2006 года — кіраўнік адміністрацыі [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна]]. 24 верасня 2007 года прызначаны намеснікам старшыні Мінгарвыканкама. 10 чэрвеня 2009 года ў сувязі з хваробай [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прызначаны выканаўцам абавязкаў старшыні Мінгарвыканкама, а 25 чэрвеня 2010 года — старшынёй<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/06/25/ic_articles_112_168363/ |title=naviny.by: Николай Ладутько стал мэром Минска без всяких и.о. |access-date=14 жніўня 2010 |archive-date=4 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704030004/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/06/25/ic_articles_112_168363 |url-status=dead }}</ref>. 6 лістапада 2014 года быў зняты з пасады<ref>[http://news.tut.by/society/422729.html Министр ЖКХ стал мэром Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109045809/http://news.tut.by/society/422729.html |date=9 лістапада 2014}}</ref>. З 8 чэрвеня 2015 па жнівень 2022 года Мікалай Ладуцька ўзначальваў прадпрыемства «Мотавела». 15 чэрвеня 2018 г. быў абраны старшынёй аб’яднання «Мінскі сталічны саюз прадпрымальнікаў і працадаўцаў»<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=211299|title=Экс-мэр Мінска Мікалай Ладуцька ўзначаліў сталічны саюз прадпрымальнікаў|author=|last=|first=|date=2018-06-16|website=www.nashaniva.by|publisher=Наша Ніва|language=|accessdate=2018-06-16}}</ref>. З канца 2022 года першы намеснік дарэктара камунальнага будаўніча-эксплуатацыйнага ўнітарнага прадпрыемства «Мінская cпадчына»<ref>{{Cite web |url=http://spadchina.by/kontaktnaya-informacziya.html |title=spadchina.by |access-date=26 снежня 2022 |archive-date=26 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226165628/http://spadchina.by/kontaktnaya-informacziya.html |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == * Ордэн Славы і Гонару (Руская праваслаўная царква; 2013)<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3136810.html Святейший Патриарх Кирилл: Празднуя 1025-летие Крещения Руси, мы замыкаем связь времен] {{ref-ru}}</ref> * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны III ступені]] (2014)<ref>[http://www.belta.by/president/view/ladutko-fazel-i-vorsin-udostoeny-gosnagrad-za-podgotovku-i-provedenie-chm-2014-po-hokkeju-v-minske-53207-2014 Ладуцька, Фазель і Ворсін ўдастоены дзяржузнагарод за падрыхтоўку і правядзенне ЧС-2014 па хакеі ў Мінску] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ладуцька Мікалай Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі адміністрацый раёнаў Мінска]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] fzr6gq3zbqotgl1jiijox9mw6fubn04 0 61774 5189487 4437847 2026-08-30T03:58:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189487 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Polypodium vulgare2.jpg |image title = |image descr = Агульны выгляд расліны |regnum = Расліны |rang = Від |latin = Polypodium vulgare |parent = Polypodium |author = [[L.]], 1753 |syn = {{btname|Polypodium virginianum|[[L.]]}} |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Polypodium vulgare |commons = Category:Polypodium vulgare | itis = 519460 | ncbi = 58048 |eol = |grin = |ipni = 17353990-1 |tpl = tro-26600283 }} '''Мнаганожка звычайная''', '''Плавун''', '''Плывун'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|102}}</ref><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref> (''Polypodium vulgare''), папараць салодкая — від травяністых папарацей роду [[Мнаганожка]] сямейства [[Мнаганожкавыя]]. == Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Барэальны горна-лясны рэліктавы від. Распаўсюджаная ва [[Умераны клімат|ўмеранай]] частцы [[Паўночнае паўшар’е|Паўночнага паўшар’я]] (лясная, горна-лясная, субальпійская, горна-тундравая зоны), у шэрагу месцаў умеранага пояса. Сустракаецца ў паўночных, заходніх і цэнтральных раёнах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[Крым]]е, на [[Каўказ]]е, у [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Расце ў рашчэлінах [[Скала|скал]] і на замшэлых камянях. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] месцы росту: мінеральныя грунтавыя агаленні на схілах у [[даліна]]х рэк і [[катлавіна]]х азёр; радзей пні, каранёвыя лапы, паваленыя ствалы дрэў і замшэлыя валуны ў мяшаных, сасновых, саснова-яловых і шыракалістых лясах і зараснікі хмызняку. Адзіная [[папараць]]-[[эпіфіт]], якая расце ў Сярэдняй [[Расія|Расіі]]. == Батанічнае апісанне == [[Выява:Polypodium vulgare-NF.jpg|thumb|left|{{Бат.іл.|Ліндман}}]] Нізкарослая [[вечназялёная расліна|вечназялёная]] папараць з скурыстымі, пальчата-складанымі [[ліст]]амі да 20 см даўжынёй. [[Карэнішча]] паўзучае, пакрыта залаціста-карычневай лускою, мае салодки смак, дзякуючы якому атрымала народную назву «салодкі корань». [[Сорус]]ы размешчаны ў два шэрагі ўздоўж цэнтральнай [[жылкаванне|жылкі]], першапачаткова яны залацістыя, пазней цямнеюць. [[Споры]] саспяваюць ў першай палове лета<ref>[http://flower.onego.ru/paporot/polypodi.html Мнаганожка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100117235506/http://flower.onego.ru/paporot/polypodi.html |date=17 студзеня 2010 }} ў Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін</ref>. == Ахова == {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|10|III}} Занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі 1-га і 2-га выданняў (1981, 1993). Ахоўваецца ў Польшчы.<ref>[http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=6 Мнаганожка звычайная ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5 * ''Фомин А. В.'' Род 25. Многоножка — Polypodium L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома М. М. Ильин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1934. — Т. I. — С. 85. — 302 + XVI с. — 5000 экз. * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} * ''Дорофеев А. М., Сюборова С. Ф.'' Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 134.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=10 Мнаганожка звычайная ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29309 Мнаганожка звычайная на сайце GRIN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000613073356/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29309 |date=13 чэрвеня 2000 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мнаганожкавыя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] q5my1nqva81h6d9nkwqnfv299mev0g7 0 65786 5189266 5110627 2026-08-29T12:50:11Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Арнольд Шварцэнэгер]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189266 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Арнольд Алоіз Шварцэнэгер''' ({{Lang-de|Arnold Alois Schwarzenegger}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] культурыст, {{Акцёр|ЗША|баявікоў|Аўстрыі}}, {{Кінарэжысёр|ЗША}}, [[кінапрадзюсар]], [[палітык]], [[прадпрымальнік]]. == Спартыўная кар’ера == Уладальнік шэрагу прэмій па бодзібілдынгу, у тым ліку сяміразовы ўладальнік тытула «Містар Алімпія». Аўтар кнігі «Класічная энцыклапедыя бодзібілдынгу», «Новая энцыклапедыя бодзібілдынгу», «Выхаванне культурыста». Складальнік зборніка індывідуальных трэніровачных праграм. == Кар’ера ў кіно == Першую ролю ў кіно атрымаў у 22 гады. «Геркулеса ў Нью-Ёрку» ён выконваў пад псеўданімам Стронг — на той момант для [[Галівуд]]а яго сапраўднае прозвішча было занадта складаным для вымаўлення. Пасля выканаў галоўныя ролі ў такіх фільмах, як «[[Конан-варвар (фільм)|Конан-варвар]]» (1982), «[[Тэрмінатар (фільм)|Тэрмінатар]]» (1984), «[[Каманда]]» (1985), «[[Драпежнік (фільм)|Драпежнік]]» (1987), «[[Чалавек бяжыць]]» (1987), «[[Поўны ўспамін]]» (1990), «[[Тэрмінатар 2: Судны дзень]]» (1991), «[[Праўдзівая хлусня]]» (1994), «Знішчальнік» (1996), «[[Канец дзён]]» (1999), «[[Тэрмінатар 3: Паўстанне машын]]» (2003) і інш. Мае шэраг прэмій у кінематографе<ref>{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6264/|title=Арнольд Шварценеггер|publisher=КиноПоиск|date=|accessdate=2016-10-03}} {{ref-ru}}</ref>. == Палітычная кар’ера == Палітык-рэспубліканец. 38-ы губернатар [[Каліфорнія|Каліфорніі]] (абраны ў 2003 годзе, перавыбраны ў 2006). Паўнамоцтвы губернатара мінулі ў 2011 годзе. == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар=Schwarzenegger, Arnold|загаловак=Total Recall: My Unbelievably True Life Story|спасылка=|выданне=|месца=New York|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2012|старонак=|isbn=978-1-84983-971-6}} * {{кніга|аўтар=Schwarzenegger, Arnold|частка=|загаловак=Be Useful: Seven Tools for Life|спасылка=|выданне=|месца=London|выдавецтва=Penguin Books|год=2023|том=|старонкі=|старонак=|isbn=978-0-59365-595-5}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Arnold Schwarzenegger}} {{вікіцытатнік|Арнольд Шварцэнэгер}} * [http://www.schwarzenegger.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * {{facebook|joinarnold|Арнольда Шварцэнэгера}} * {{twitter|Schwarzenegger|Арнольд Шварцэнэгер}} * {{youtube user|GovSchwarzenegger|Арнольда Шварцэнэгера}} * [http://www.arnieslife.com Музей Арнольда Шварцэнэгера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150407143037/http://www.arnieslife.com/ |date=7 красавіка 2015 }} {{ref-de}} * [http://www.imdb.com/name/nm0000216/ Арнольд Шварцэнэгер] {{ref-en}} на сайце [[Internet Movie Database]] {{Rodovid|12420|Арнольд Шварцэнэгер}} * [http://www.mister-olympia.com/photo/main.php?g2_itemId=288 Арнольд Шварцэнэгер у фотаальбоме «Містар Алімпія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111025094252/http://www.mister-olympia.com/photo/main.php?g2_itemId=288 |date=25 кастрычніка 2011 }} * [http://www.arnoldclassic.com/ Афіцыйны сайт чэмпіянату «Арнольд Класік»] * [http://fatalenergy.com.ru/Book/arnold/AR1.php Арнольд Шварцэнэгер. Выхаванне культурыста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081413/http://fatalenergy.com.ru/Book/arnold/AR1.php |date=29 верасня 2008 }} * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/schwarzenegger/interview.html Інтэрв’ю газеце «Аргументы і факты»] * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/schwarzenegger/interview1.html Інтэрв’ю часопісу Time out] {{start box}} {{succession box |before=[[Грэй Дэвіс]] |after=[[Джэры Браўн]] |title=[[Каліфорнія|Губернатар Каліфорніі]] |years=[[2003]] — [[2011]]}} {{end box}} {{Terminator}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шварцэнэгер Арнольд}} [[Катэгорыя:Культурысты]] [[Катэгорыя:Акцёры-культурысты]] [[Катэгорыя:Губернатары Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Акцёры-палітыкі]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Карыстальнікі Twitter]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Арнольд Шварцэнэгер]] oy2oujdlnnwlr7dm5r5ajj4w989djda 0 65962 5189319 5112765 2026-08-29T14:28:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189319 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ма́длен Ко́рбел О́лбрайт''' ({{lang-en|Madeleine Korbel Albright}}, {{ДН|15|5|1937}}, {{МН|Прага}} — {{ДС|23|3|2022}}, {{МС|Вашынгтон}}) — амерыканскі дыпламат. [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] (1997—2001 гг.), першая жанчына на гэтай пасадзе. == Біяграфія == Мары́я Я́на Ко́рбелава ({{lang-cs|Marie Jana Korbelová}}) нарадзілася ў [[Першая Чэхаславацкая Рэспубліка|Чэхаславацкай Рэспубліцы]] ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і. Пасля нямецкай акупацыі Чэхаславакіі ў 1939 годзе сям’я перабралася ў [[Лондан]], у 1949 годзе – у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У 1957 годзе Мадлен атрымала амерыканскае грамадзянства<ref name="ТАСС">[https://tass.ru/info/14164841 Биография бывшего госсекретаря США Мадлен Олбрайт]{{ref-ru}}</ref>. У 1959 годзе яна скончыла прыватны жаночы каледж Wellesley, затым працавала ў газеце [[The Denver Post]], дзе пазнаёмілася з Джозэфам Олбрайтам, за якога выйшла замуж. У іх нарадзіліся трое дзяцей, але пазней пара развялася<ref name="Forbes">[https://www.forbes.ru/society/460143-zeleznaa-ledi-amerikanskoj-diplomatii-kakoj-byla-madlen-olbrajt Железная леди американской дипломатии]{{ref-ru}}</ref>. Вучылася ў [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]], дзе ў 1968 годзе атрымала ступень магістра па [[Публічнае права|публічным праве]] і дзяржаўным кіраванні. Там жа, у 1976 годзе, абараніла доктарскую дысертацыю, прысвечаную ролі прэсы ў «[[Пражская вясна|Пражскай вясне]]» 1968 года<ref name="Forbes" />. Палітычная кар’ера Мадлен Олбрайт пачалася з працы на сенатара [[Эдмунд Маскі|Эдмунда Маскі]] – у 1972 годзе яна займалася зборам ахвяраванняў для яго выбарчай кампаніі, а затым была яго памочнікам<ref name="Forbes" />. У 1976 годзе адзін з універсітэцкіх выкладчыкаў Мадлен, [[Збігнеў Бжазінскі|Збігнеў Бжэзінскі]], стаў дарадцам па нацыянальнай бяспецы прэзідэнта [[Джымі Картэр]]а — і запрасіў Олбрайт у свой апарат. Пры [[Рональд Рэйган|Рональдзе Рэйгане]] яна пакінула дзяржслужбу<ref name="Forbes" />. У 1982–1993 гадах выкладала ў Школе дыпламатычнай службы [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскага ўніверсітэта]] (вяла семінар па палітыцы СССР і краін Усходняй Еўропы), таксама была дарадцам [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] па замежнай палітыцы<ref name="Forbes" /><ref>[https://bigenc.ru/c/olbrait-madlen-74c778 БРЭ. Олбрайт Мадлен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260207081405/https://bigenc.ru/c/olbrait-madlen-74c778 |date=7 лютага 2026 }}{{ref-ru}}</ref>. У 1993 годзе [[Біл Клінтан]], які перамог на прэзідэнцкіх выбарах, прызначыў яе пастаянным прадстаўніком ЗША пры [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. На гэтай пасадзе яна зарэкамендавала сябе як цвёрды і няўступлівы дыпламат<ref name="ТАСС" />. У студзені 1997 года была прызначана дзяржаўным сакратаром ЗША. Выступала за правядзенне Злучанымі Штатамі актыўнай наступальнай знешняй палітыкі і курсу на лідарства ў свеце, за ўзмацненне ролі ЗША ў НАТА<ref name="ТАСС" />. Пасля сыходу з пасады кіраўніка Дзярждэпартамента ў студзені 2001 года яна заснавала кансалтынгавую фірму Albright Group. У розныя гады ўваходзіла ў склад саветаў дырэктараў шэрагу няўрадавых структур<ref name="ТАСС" />. == Факты == * Мадлен Олбрайт – вядомы калекцыянер розных брошак (у яе калекцыі іх больш за 200), якімі яна любіла выказваць свой настрой і намеры<ref>[https://ruski.radio.cz/urozhenka-pragi-madlen-olbrayt-chetvert-veka-nazad-stala-gossekretarem-ssha-8739899 Уроженка Праги Мадлен Олбрайт четверть века назад стала госсекретарем США]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://style.rbc.ru/items/623c2b819a7947280be48234 Как Мадлен Олбрайт придумала язык брошей]{{ref-ru}}</ref><ref name="ТАСС" />. * У 2015 годзе сустрэлася з кандыдатам у прэзідэнты Беларусі [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццянай Караткевіч]]. == Кнігі == * ''Madam Secretary'' (2003) ISBN 0-7868-6843-0 * ''The Mighty and the Almighty: Reflections on America, God, and World Affairs'' (2006) ISBN 0-06-089257-9. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Олбрайт Мадлен}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі ЗША пры ААН]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] onzk50gru1ln4ka8awjh5shrqn1e1do 0 68551 5189285 4464853 2026-08-29T13:35:00Z DzBar 156353 +4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189285 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Антычны храм |Беларуская назва = Храм Артэміды Эфескай |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Турцыя |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = 37|lat_min = 56|lat_sec =58 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 21|lon_sec = 49 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = Руіны |Commons = }} [[Image:Ac artemisephesus.jpg|thumb|Руіны храма]] '''Храм [[Артэміда|Артэміды]] ў Эфесе''' — адно з [[сем цудаў свету|сямі цудаў антычнага свету]], знаходзіўся ў грэчаскім горадзе [[Эфес (горад)|Эфесе]] на ўзбярэжжы Малой Азіі (у цяперашні час [[горад Сельчук]] на поўдні правінцыі [[Ізмір (правінцыя)|Ізмір]] (іл), [[Турцыя]]). Першы буйны храм быў збудаваны ў сярэдзіне [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н. э.]], спалены [[Герастрат]]ам у [[356 да н. э.|356 годзе да н. э.]], неўзабаве адноўлены ў перабудаваным выглядзе, у [[III стагоддзе|III стагоддзі]] разбураны [[готы|готамі]]. == Памеры храма == Шырыня храма Артэміды была 51 метр, даўжыня — 105 м, вышыня калон — 18 м (калі сегменты круглыя, то шырыня і даўжыня = дыяметры, такім чынам аднолькавыя). Дах храма падтрымлівалі 127 калон, устаноўленыя ў восем шэрагаў. Паводле падання, кожная з гэтых калон была падарункам аднаго з 127 цароў. {{зноскі}} {{Сем цудаў свету}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў VI стагоддзі да н.э.]] [[Катэгорыя:Зніклі ў V стагоддзі]] [[Катэгорыя:1869 год у навуцы]] [[Катэгорыя:Артэміда]] rb26a1chiqmpz59cyhvneim1xs5vttl 0 68776 5189367 5178510 2026-08-29T16:33:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189367 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Горкі (значэнні)}} {{Пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Аляксей Максімавіч Пяшкоў | Псеўданімы = Максим Горький,<br>Иегудиил Хламида | Кірунак = Рамантызм/Рэалізм }} '''Максім Горкі''' (пры нараджэнні '''Аляксей Максімавіч Пяшкоў'''<ref>Сам Горкі лічыў, што яго сапраўднае прозвішча Пяшкоў павінна гучаць з націскам на О: {{пачатак цытаты}} Тогда я счёл возможным пояснить ему:<br /> — Я не Каширин, а — Пешко́в…<br /> — Пе́шков? — неверно повторил он. — Хорошее дело. {{канец цытаты|крыніца=''Максим Горький.'' З аўтабіяграфічнай аповесці «Детство»}} </ref><ref>«Прозвішча '''Пяшкоў''' не датычыцца слоў '''пешы''' або '''пешка''', у яго аснове ляжыць гутарковы варыянт '''Пяшко''' (ад '''Пётр'''). Гэтае прозвішча нярэдка прамаўляюць з націскам на першым складзе, хоць правільней прамаўляць '''Пяшко́ў''', на гэтым настойваў і А. М. Горкі» ({{кніга|аўтар=Ганжина И. М.|загаловак=Словарь современных русских фамилий|спасылка=http://www.antic-r.ru/bibl3.htm|месца=М.|выдавецтва=Астрель: {{нп5|АСТ (выдавецтва)|ACT|ru|АСТ (издательство)}}|год=2001|старонак=672|старонкі=367|isbn=5-237-04101-9|archive-date=17 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417124748/http://www.antic-r.ru/bibl3.htm}})</ref><ref>{{нп5|Вялікі энцыклапедычны слоўнік|БЭС|ru|Большой энциклопедический словарь}} ([https://ic.pics.livejournal.com/0_aura/29022417/77032/77032_original.jpg Максим Горький])</ref>, устойлівым ёсць таксама ўжыванне сапраўднага імя пісьменніка ў спалучэнні з псеўданімам — '''Аляксей Максімавіч Горкі'''; {{ДН|28|3|1868|16}}, [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|18|6|1936}}, {{нп5|Горкі-10|Горкі|ru|Горки-10}}<ref>''Вайнберг И. И.'' Горький Максим. // Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. Т. 1. — {{М.}}: Изд-во «Советская Энциклопедия», 1989. — С. 645—657.</ref>, [[Маскоўская вобласць]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — расійскі {{празаік|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, {{Драматург|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, {{Журналіст|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, {{публіцыст|Расіі|СССР|XIX стагоддзя|XX стагоддзя|Расійскай імперыі}}, грамадскі дзеяч<ref name="БС">{{кніга |частка = Горький Максим |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 166-167 |старонак = 737 }}</ref>. Адзін з самых значных і вядомых у свеце расійскіх [[пісьменнік]]аў і {{нп5|Руская філасофія|мысляроў|ru|Русская философия}}{{sfn|Басинский|2005|с=440—441, 452}}. Ганаровы акадэмік АН БССР (1932)<ref name="БС" />. Ганаровы член Менскага гарсавета (1931)<ref name="БС" /> 5 разоў намінаваны на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3557 Nomination Database — Literature].</ref>: у 1918, 1923, два разы ў 1928, 1933 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com.ua/books?id=VqWMhaewsQYC&pg=PA198&dq=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwijiv7mybDYAhUnYZoKHcNCBysQ6AEIJjAA#v=onepage&q&f=false|аўтар=Татьяна Марченко|загаловак=Русские писатели и Нобелевская Премия (1901-1955): (1901-1955)|год=2007|выдавецтва=Böhlau Verlag Köln Weimar|старонак=640|isbn=9783412140069}}</ref>. Пачаўшы з рамантычна адухоўленых навел, песень у прозе і апавяданняў, у 1901 годзе Горкі звярнуўся да [[драматургія|драматургіі]]. На мяжы XIX і XX стагоддзяў праславіўся як аўтар твораў у [[рэвалюцыя|рэвалюцыйным духу]], які быў асабіста блізкім да [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратаў]] і знаходзіўся ў апазіцыі да [[царызм|царскага рэжыму]]. Росквіт творчай біяграфіі пісьменніка адзначаны цыкламі нарысаў, аўтабіяграфічных аповесцяў, п’есамі, двума буйнымі раманамі, а таксама кнігамі і апавяданнямі ў жанры [[публіцыстыка|публіцыстычнай]] дакументалістыкі. Асноўны пафас твораў Горкага — мара пра «новых людзей», бясстрашных і свабодных, якія валодаюць высокімі інтэлектуальнымі і фізічнымі здольнасцямі, здольных дасягнуць {{нп5|Звышчалавек|звышмэтаў|ru|Сверхчеловек}} за гранню магчымага, не выключаючы {{нп5|Неўміручасць|неўміручасці|ru|Бессмертие}}{{sfn|Быков|2012|с=346}}. У [[эміграцыя|эміграцыі]] правёў агулам больш за 18 гадоў, у тым ліку 15 гадоў у [[Італія|Італіі]], пры гэтым не авалодаў ніводнай замежнай мовай<ref>{{cite journal|first=С. М.|last=Дёмкина|title=Италия в Музее А. М. Горького на Малой Никитской, 6|url=http://sites.utoronto.ca/tsq/17/demkina17.shtml|publisher=University of Toronto|journal= Academic Electronic Journal in Slavic Studies. Toronto Slavic Quarterly|accessdate=2016-01-09}}</ref><ref>{{cite news|first=Нива|last=Миракян|title=Неаполитанский период Максима Горького|url=http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/|publisher=Окно в Россию|date=2014-04-16|accessdate=2016-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119144128/http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/|archivedate=2015-11-19}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |accessdate=3 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119144128/http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |archivedate=19 лістапада 2015 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |accessdate=3 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119144128/http://windowrussia.ruvr.ru/2014_04_16/Neapolitanskij-period-Maksima-Gorkogo-4166/ |archivedate=19 лістапада 2015 |url-status= }}</ref>. У пачатку XX стагоддзя быў адным з ідэолагаў {{нп5|богабудаўніцтва||ru|Богостроительство}}<ref>''[[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Плеханов Г. В.]]'' О так называемых религиозных исканиях в России. «Исповедь» М. Горького как проповедь «новой религии» // Об атеизме и религии в истории общества и культуры. — М: Мысль, 1977. — С. 254.</ref>, у 1909 годзе дапамагаў удзельнікам гэтай плыні ўтрымліваць {{нп5|Капрыйская школа|школу на востраве Капры|ru|Каприйская школа}} для рабочых, якую [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]] называў «літаратарскім цэнтрам богабудаўніцтва». Горкі стаяў на чале трох буйных выдавецтваў — «[[Знание (выдавецтва, Санкт-Пецярбург)|Знание]]», «Парус» і «[[Всемирная литература (выдавецтва)|Всемирная литература]]» (з 1902 па 1921 год), прыўнёс у кнігавыдавецкую дзейнасць наватарскія падыходы. Нягледзячы на тое, што некаторы час Горкі быў найбуйнейшым спонсарам [[бальшавікі|бальшавіцкай]] фракцыі<ref>''О’Коннор Т. Э.'' Инженер революции. Леонид Красин и большевики. М., 1993.</ref>, да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і Савецкай улады ў яе пачатковы перыяд ён паставіўся скептычна. Хадатайнічаў перад бальшавікамі за арыштаваных і асуджаных на [[смяротнае пакаранне]]. Пасля некалькіх гадоў культурнай і праваабарончай працы ў [[Расійская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917-1922)|Савецкай Расіі]] жыў за мяжой у 1920-я ([[Берлін]], {{нп5|Марыянске-Лазне|Марыенбад|ru|Марианске-Лазне}}, [[Сарэнта]])<ref name="БС"/>. У 1932 годзе канчаткова вярнуўся ў СССР, дзе ў апошнія гады жыцця атрымаў афіцыйнае прызнанне як заснавальнік [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Горкі быў самым выдаваным у СССР савецкім пісьменнікам: за 1918—1986 гады агульны тыраж 3556 выданняў склаў 242,621 млн экзэмпляраў. Калі ж прымаць у разлік ўсіх рускіх пісьменнікаў, то Горкі саступае толькі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстому]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіну]]<ref>{{кніга|загаловак = Книгоиздание СССР. Цифры и факты. 1917—1987 |адказны=[[Яўген Львовіч Неміроўскі|Е. Л. Немировский]], М. Л. Платова|месца = М.|выдавецтва = Книга|год = 1987|старонкі=292, 308|старонак=320|тыраж=3000}}</ref>. Поўны збор твораў Горкага складаецца з 60 тамоў: мастацкія творы выдадзены ў 1968—1973 гадах, публіцыстыка — пасля 1985 года, лісты цалкам не выдадзеныя да гэтага часу{{sfn|Быков|2012|с=5}}. З 1932 па 1990 год імя Горкага насіў яго родны горад [[Ніжні Ноўгарад]]. Псеўданім ''М. Горкі'' ўпершыню з’явіўся 12 верасня 1892 года ў [[Тбілісі|тыфліскай]] газеце «{{нп5|Кавказ (газета)|Кавказ|ru|Кавказ (газета)}}» у подпісе да аповеду «{{нп5|Макар Чудра||ru|Макар Чудра}}»{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. == Біяграфія == === Дзяцінства === Аляксей Максімавіч Пяшкоў нарадзіўся ў 1868 годзе ў Ніжнім Ноўгарадзе, у вялікім драўляным доме на каменным падмурку на Каваліхінскай вуліцы, які належаў яго дзеду, уладальніку фарбавальнай майстэрні, Васілю Васільевічу Кашырыну{{sfn|Басинский|2005|с=21}}. Хлопчык з’явіўся ў сям’і {{нп5|Цясляр|цясляра|ru|Столяр}} Максіма Савацьевіча Пяшкова (1840—1871), які быў сынам разжалаванага афіцэра. Па іншай версіі, якую шэраг літаратуразнаўцаў ігнаруюць, біялагічным бацькам пісьменніка быў кіраўнік астраханскай канторы параходства І. С. Колчын<ref>[http://biographer.ru/biographies/64.html Биография на Biographer.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418134617/http://biographer.ru/biographies/64.html |date=18 красавіка 2009 }}</ref><ref name=autogenerated6>{{ВТ-ЭСБЕ|Пешков, Алексей Максимович}}</ref>. Быў ахрышчаны ў [[праваслаўе|праваслаўі]]{{sfn|Басинский|2005|с=15}}. У тры гады Алёша Пяшкоў захварэў [[халера]]й, але змог выжыць. Заразіўшыся ад сына халерай, М. С. Пяшкоў памёр 29 ліпеня 1871 года ў Астрахані, дзе ў апошнія гады жыцця працаваў кіраўніком параходнай канторы. Алёша амаль не памятаў бацьку, але расказы блізкіх пра яго пакінулі глыбокі след — нават псеўданім «Максім Горкі», па сцвярджэнні старых ніжагародцаў, быў узяты ім ў 1892 годзе ў памяць пра Максіма Савацьевіча. Маці Аляксея клікалі Варвара Васільеўна, народжаная Кашырына (1842—1879) — з [[Мяшчане|мяшчанскай]] сям’і; рана заўдавеўшы, другі раз выйшла замуж, памерла 5 жніўня 1879 года ад сухотаў. Бабуля Максіма — Акуліна Іванаўна замяніла хлопчыку бацькоў. Дзед Горкага Савацій Пяшкоў даслужыўся да афіцэра, але быў разжалаваны і сасланы ў Сібір «за жорсткае абыходжанне з ніжнімі чынамі», пасля чаго запісаўся ў мяшчане. Яго сын Максім пяць разоў уцякаў ад бацькі і ў 17 гадоў пайшоў з дому назаўжды{{sfn|Басинский|2005|с=442}}<ref>''Нефедова И. М.'' Максим Горький. Биография писателя: Пособие для учащихся. — Л.: Просвещение, 1971.</ref>. Рана асірацеўшы, Аляксей правёў дзіцячыя гады ў сям’і дзеда па маці Васіля Кашырына ў Ніжнім Ноўгарадзе, у прыватнасці ў {{нп5|Домік Кашырына|Доме на Паштовым з’ездзе|ru|Домик Каширина}}, дзе ў XXI стагоддзі размяшчаўся музей. З 11 гадоў вымушаны быў зарабляць — ісці «ў людзі»: працаваў «хлопчыкам» пры краме, буфетным посуднікам, на параходзе, пекарам, вучыўся ў [[іканапіс]]най майстэрні. Чытаць Аляксея навучыла маці, дзед Кашырын навучыў азам царкоўнай граматы. Нядоўга вучыўся ў {{нп5|земская школа|прыходскай школе|ru|Земская школа}}, потым, захварэўшы [[Натуральная воспа|воспай]], вымушаны быў спыніць навучанне ў школе. Затым два класа адвучыўся ў Слабадским пачатковым вучылішчы ў Канавіне, дзе жыў з маці і айчымам. Адносіны з настаўнікам і са школьным святаром складваліся ў Аляксея цяжка. Светлыя ўспаміны Горкага пра школу звязаныя з наведваннем яе епіскапам Астраханскім і Ніжнегародскім {{нп5|Хрысанф (Раціўцаў)|Хрысанфам|ru|Хрисанф (Ретивцев)}}. Уладыка вылучыў Пяшкова з усяго класа, доўга і павучальна гутарыў з хлопчыкам, пахваліў яго за веды [[Жыціе|жыццяў]] святых і [[Псалмы|Псалтыра]], папрасіў паводзіць сябе дабрапрыстойна, «не гарэзаваць». Аднак пасля ад’езду епіскапа Аляксей на злосць дзеду Кашырына скрэмзаў яго любімыя [[Біблія|святцы]] і выстрыг у кнігах нажніцамі лікі святых. У аўтабіяграфіі Пяшкоў адзначаў, што ў дзяцінстве не любіў хадзіць у царкву, але дзед прымушаў яго ісці ў храм сілай, пры гэтым ні пра [[споведзь]], ні пра [[Еўхарыстыя|прычашчэнне]] не згадваецца зусім. У школе Пяшкоў лічыўся цяжкім падлеткам{{sfn|Басинский|2005|с=17—18, 51—52}}. Атэістычны светапогляд захаваўся ў Горкага на ўсё жыццё, ужо стаўшы масцітым пісьменнікам, ён сказаў: «Бог выдуманы — і дрэнна выдуманы! — для таго, каб умацаваць уладу чалавека над людзьмі, і патрэбны ён толькі чалавеку-гаспадару, а рабочаму народу ён — відавочны вораг»<ref>Настольный календарь 1981. — М.: Политиздат, 1980. — С. 45</ref>. Пасля хатняй сваркі з айчымам, якога Аляксей ледзь не зарэзаў за жорсткае абыходжанне з маці, Пешкоў вярнуўся назад да дзеда Кашырына, які да таго часу зусім згалеў. На некаторы час «школай» хлопчыка стала вуліца, дзе ён праводзіў час у кампаніі падлеткаў, пазбаўленых бацькоўскага нагляду; атрымаў там мянушку Башлык. Нядоўга вучыўся ў пачатковым прыходскім вучылішчы для дзяцей з немаёмных слаёў. Пасля ўрокаў для пражытка збіраў рыззё, разам з кампаніяй аднагодкаў падкрадаў дровы са складоў; на ўроках Пяшкова высмейвалі як «галечу». Пасля чарговай скаргі аднакласнікаў настаўніку, што ад Пяшкова быццам бы пахне памыйнай ямай і непрыемна сядзець побач з ім, несправядліва пакрыўджаны Аляксей неўзабаве кінуў вучылішча. Сярэдняй адукацыі не атрымаў, дакументаў для паступлення ва ўніверсітэт не меў. Пры гэтым Пяшкоў валодаў моцнай воляй да навучання і, па сведчанні дзеда Кашырына, «конскай» памяццю. Пешкоў шмат і прагна чытаў, праз некалькі гадоў ўпэўнена вывучаў і цытаваў філосафаў-ідэалістаў — [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]], [[Эдуард фон Гартман|Гартмана]], [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]], {{нп5|Эльм Мары Каро|Каро|ru|Каро, Эльм Мари}}, {{нп5|Джэймс Сэллі|Сэллі|ru|Селли, Джеймс}}; учорашні валацуга пабіваў дыпламаваных прыяцеляў сваім знаёмствам з творамі класікаў. Аднак і да 30 гадоў Пешкоў пісаў напаўпісьменна, з масай арфаграфічных і пунктуацыйных памылак, якія яшчэ доўга выпраўляла яго жонка Кацярына, прафесійны {{нп5|карэктура|карэктар|ru|Корректура}}{{sfn|Басинский|2005|с=49—54}}. Пачынаючы з юнацтва і на працягу ўсяго жыцця Горкі увесь час паўтараў, што не «''піша''», а толькі «''вучыцца пісаць''». Сябе пісьменнік з маладых гадоў называў чалавекам, які «''ў свет прыйшоў, каб не згаджацца''»{{sfn|Басинский|2005|с=369}}<ref>{{артыкул |аўтар=Дмитрий Колесников |загаловак=Максим Горький: «Я в мир пришёл, чтобы не соглашаться…» |спасылка=http://sovross.ru/articles/893/15016 |выданне=Советская Россия |год=2013 |месяц=03 |чысло=30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923220129/http://sovross.ru/articles/893/15016 |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref>. З дзяцінства Аляксей быў [[Піраманія|піраманам]], надзвычай любіў глядзець, як зачаравальна гарыць агонь{{sfn|Быков|2012|с=342}}. Па агульным меркаванні літаратуразнаўцаў, аўтабіяграфічную трылогію Горкага, якая ўключае аповесці «Дзяцінства», «У людзях» і «Мае ўніверсітэты», нельга ўспрымаць як дакументальнае, а тым больш навуковае апісанне яго ранняй біяграфіі. Падзеі, выкладзеныя ў гэтых ''[[мастацкая літаратура|мастацкіх]]'' творах, творча зменены фантазіяй і уяўленнем аўтара, кантэкстам рэвалюцыйнай эпохі, калі былі напісаныя гэтыя кнігі Горкага. Сямейныя лініі Кашырына і Пяшкова выбудаваныя міфалагічна, далёка не заўсёды пісьменнік атаясамляў асобу свайго героя Аляксея Пяшкова з сабой, у трылогіі фігуруюць як сапраўдныя, так і выдуманыя падзеі і персанажы, характэрныя для часу, на які прыйшліся маладыя гады Горкага{{sfn|Басинский|2005|с=8—14, 26}}. Сам Горкі аж да сталага ўзросту лічыў, што ён нарадзіўся ў 1869 годзе; ў 1919 годзе ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] шырока адзначаўся яго 50-гадовы «юбілей»{{sfn|Басинский|2005|с=445}}. Дакументы, якія пацвярджаюць факт нараджэння пісьменніка ў 1868 годзе, паходжанне і акалічнасці дзяцінства (метрычныя запісы, [[Рэвізская сказка|рэвізскія казкі]] і паперы казённых палат), былі выяўленыя ў 1920-х гадах біёграфам Горкага, крытыкам і гісторыкам літаратуры {{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Ільёй Груздзевым|ru|Груздев, Илья Александрович}} і энтузіястамі-краязнаўцамі; упершыню апублікаваны ў кнізе «Горкі і яго час»{{sfn|Басинский|2005|с=8}}. Па сацыяльным паходжанні Горкі яшчэ ў 1907 годзе падпісваўся як «горада Ніжняга Ноўгарада цэхавы малярнага цэха Аляксей Максімавіч Пяшкоў». У [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|слоўніку Бракгаўза і Эфрона]] Горкі пазначаны як [[Мяшчане|мешчанін]]{{sfn|Басинский|2005|с=45, 293}}. === Юнацтва і першыя крокі ў літаратуры === У 1884 годзе Аляксей Пяшкоў прыехаў у [[Казань]] і паспрабаваў паступіць у [[Казанскі ўніверсітэт]], але пацярпеў няўдачу. У той год статутам універсітэта было рэзка скарочана колькасць месцаў для выхадцаў з самых бедных слаёў, да таго ж у Пяшкова не было атэстата аб сярэдняй адукацыі. Працаваў на прыстанях, дзе пачаў наведваць сходкі [[рэвалюцыя|рэвалюцыйна]] настроенай моладзі. Пазнаёміўся з [[Марксізм|марксісцкай]] літаратурай і [[Прапаганда|прапагандысцкай]] працай. У 1885—1886 гадах працаваў у [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай]] і {{нп5|Хлебабулачны выраб|булачнай|ru|Хлебобулочное изделие}} В. Сямёнава. У 1887 годзе працаваў у булачнай [[Народнікі|народніка]] Андрэя Сцяпанавіча Дзеранкова (1858—1953), даходы якой накіроўваліся на нелегальныя гурткі самаадукацыі і іншую фінансавую падпітку руху народнікаў ў Казані. У гэтым жа годзе страціў бабулю і дзядулю: А. І. Кашырына памерла 16 лютага, В. В. Кашырын — 1 мая{{sfn|Басинский|2005|с=40, 442}} 12 снежня 1887 года ў Казані, на высокім беразе над [[Волга]]й, за агароджай манастыра, 19-гадовы Пяшкоў у прыступе юнацкай [[дэпрэсія|дэпрэсіі]] распачаў спробу [[самагубства]], прабіўшы сабе са стрэльбы [[лёгкія|лёгкае]]. Куля затрымалася ў целе, вартаўнік-татарын, які падаспеў тэрмінова, выклікаў паліцыю, і Аляксея адправілі ў земскую бальніцу, дзе зрабілі паспяховую аперацыю. Рана аказалася не смяротнай, аднак яна паслужыла штуршком да пачатку працяглай хваробы дыхальных органаў. Спробу суіцыду праз некалькі дзён Пяшкоў паўтарыў ў бальніцы, дзе пасварыўся з прафесарам медыцыны Казанскага ўніверсітэта [[Мікалай Іванавіч Студзенскі|М. І. Студэнцкім]]<ref>{{ВТ-РБС|Студенский, Николай Иванович}}</ref>, раптам схапіў у ардынатарскай буйную бутэлечку {{нп5|Хлоральгідрат|хлоральгідрату|ru|Хлоральгидрат}} і зрабіў некалькі глыткоў, пасля чаго быў другі раз выратаваны ад смерці {{нп5|Прамыванне страўніка|прамываннем страўніка|ru|Промывание желудка}}. У аповесці «Мае ўніверсітэты» Горкі з сорамам і самаасуджэннем назваў тое, што здарылася, самым цяжкім эпізодам са свайго мінулага, апісаць гісторыю ён спрабаваў у апавяданні «Выпадак з жыцця Макара». За спробу самагубства і адмову ад пакаяння Казанскай духоўнай кансісторыяй быў адлучаны ад царквы на чатыры гады{{sfn|Басинский|2005|с=59—65, 94—111}}{{sfn|Груздев|1958|с=210}}. На думку псіхіятра, прафесара {{нп5|Іван Барысавіч Галант|І. Б. Галанта|ru|Галант, Иван Борисович}}, які ў сярэдзіне 1920-х гадоў вывучаў асобу пісьменніка і [[Псіхапаталогія|псіхапаталагічную]] падаплёку яго твораў і яго жыцця, у юнацтве Аляксей Пяшкоў быў псіхічна неўраўнаважаным чалавекам і моцна пакутаваў з гэтай прычыны; аб выяўленым ім постфактум «цэлым букеце» псіхічных захворванняў прафесар Галант паведаміў у лісце самому Горкаму. У маладога Пяшкова праглядаўся, у прыватнасцi, суіцыдальны комплекс, схільнасць да самагубства як да сродку кардынальнага рашэння жыццёвых праблем. Да падобных высноў ў 1904 годзе прыйшоў таксама псіхіятр, доктар медыцыны [[Мартын Восіпавіч Шайкевіч|М. В. Шайкевіч]], які напісаў кнігу «Псіхапаталагічныя рысы герояў Максіма Горкага», выдадзеную ў Санкт-Пецярбургу. Сам Горкі ў старым узросце адпрэчваў гэтыя дыягназы, не жадаючы прызнаваць сябе вылечаным ад псіхапаталогіі, аднак забараніць медыцынскія даследаванні сваёй асобы і творчасці быў не ў стане{{sfn|Басинский|2005|с=53, 62—65}}. У 1888 годзе разам з рэвалюцыянерам-народнікам {{нп5|Міхаіл Антонавіч Ромась|М. А. Ромасем|ru|Ромась, Михаил Антонович}} прыязджае ў сяло {{нп5|Краснавідава (Татарстан)|Краснавідава|ru|Красновидово (Татарстан)}} пад Казанню для вядзення рэвалюцыйнай прапаганды. Быў упершыню арыштаваны за сувязь з кружком {{нп5|Мікалай Яўграфавіч Федасееў|М. Я. Федасеева|ru|Федосеев, Николай Евграфович}}. Знаходзіўся пад пастаянным наглядам [[паліцыя|паліцыі]]. Пасля таго, як заможныя сяляне спалілі дробязную лаўку Ромася, Пяшкоў некаторы час [[Батрак|батрачыў]]. У кастрычніку 1888 года паступіў вартаўніком на станцыю {{нп5|Добрынка (станция)|Добрынка|ru|Добринка (станция)}} {{нп5|Гразе-Царыцынская чыгунка|Гразе-Царыцынскай чыгункі|ru|Грязе-Царицынская железная дорога}}. Уражанні ад знаходжання ў Добрынцы паслужылі асновай для аўтабіяграфічнага аповяду «Вартаўнік» і апавядання «Нуды дзеля». Потым з’ехаў на [[Каспійскае мора]], дзе падрадзіўся ў арцель рыбаловаў<ref>[http://galo.admlr.lipetsk.ru/Pages/kalendar2008/3_Gorkii.htm ГАЛО:Алексей Максимович Горький. К 140-летию со дня рождения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090714185010/http://galo.admlr.lipetsk.ru/Pages/kalendar2008/3_Gorkii.htm |date=14 ліпеня 2009 }}</ref>{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. У студзені 1889 года, па асабістым прашэнні (скарзе ў вершах), пераведзены на станцыю [[Барысаглебск]], затым вагаўшчыком на станцыю {{нп5|Імя Максіма Горкага (станцыя)|Крутая|ru|Им. Максима Горького (станция)}}<ref name="depo">Шилин Н. К. Депо: История локомотивного депо станции имени Максима Горького Волгоградского отделения Приволжской железной дороги. — Волгоград: ГУ «Издатель», 2001. — 592 с.</ref>. Там Аляксея заспела першае моцнае пачуццё да дачкі начальніка станцыі Марыі Басаргіной; Пяшкоў нават прасіў рукі Марыі ў яе бацькі, але атрымаў адмову<ref>{{cite web|url= http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1362085|title= Классик из железнодорожной мастерской|work = Для путешествий из России в Европу и обратно Максим Горький обычно пользовался берлинским экспрессом|publisher = [[Гудок (газета)|Гудок]]|date=2017-01-20|accessdate = 2017-07-04}}</ref>. Праз 10 гадоў ужо жанаты пісьменнік у лісце да жанчыны з пяшчотай успамінаў: «Я ўсё памятаю, Марыя Захараўна. Добрае не забываецца, не так ужо шмат яго ў жыцці, каб можна было забываць…»{{sfn|Басинский|2005|с=129}}. Спрабаваў арганізаваць сярод сялян земляробскую калонію [[Леў Мікалаевіч Талстой|талстоўскага]] тыпу. Склаў калектыўны ліст з гэтай просьбай «ад імя ўсіх» і хацеў сустрэцца з [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстым]] у [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Яснай Паляне]] і [[Масква|Маскве]]. Аднак Талстой (да якога тады ішлі за радай тысячы людзей, многіх з іх яго жонка {{нп5|Соф’я Андрэеўна Талстая|Соф’я Андрэеўна|ru|Толстая, Софья Андреевна}} называла «цёмнымі лайдакамі»), не прыняў хадака, і Пяшкоў вярнуўся ні з чым у [[Ніжні Ноўгарад]] у вагоне з надпісам «для жывёлы»{{sfn|Басинский|2005|с=115, 442}}. У канцы 1889 — пачатку 1890 года пазнаёміўся ў Ніжнім Ноўгарадзе з пісьменнікам [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Г. Караленкам]], якому прынёс для водгуку свой першы твор, паэму «Песня старога дуба». Прачытаўшы паэму, Караленка разнёс яе ў пух і прах. З кастрычніка 1889 года Пяшкоў працаваў пісарам у адваката [[Аляксандр Іванавіч Ланін|А. І. Ланіна]]<ref>[http://niznov-nekropol.ucoz.ru/index/lanin_a_i/0-3215 Ланин Александр Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181116205914/http://niznov-nekropol.ucoz.ru/index/lanin_a_i/0-3215 |date=16 лістапада 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. У гэтым жа месяцы упершыню быў арыштаваны<ref name="БС"/> і заключаны ў {{нп5|Ніжагародскі астрог|Ніжагародскую турму|ru|Нижегородский острог}} — гэта было «рэха» разгрому студэнцкага руху ў [[Казань|Казані]]; гісторыю першага арышту апісаў у нарысе «Час Караленка»{{sfn|Басинский|2005|с=134}}. Завязаў сяброўства са студэнтам-хімікам Н. З. Васільевым, які пазнаёміў Аляксея з [[філасофія]]й{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. 29 красавіка 1891 года Пяшкоў адправіўся з Ніжняга Ноўгарада вандраваць «па Русі». Пабываў у Паволжы, на Доне, на Украіне (у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] трапіў у лякарню), у Крыму і на Каўказе, большую частку шляху прайшоў пешшу, часам ехаў на фурманках, на тармазных пляцоўках чыгуначных грузавых вагонаў . У лістападзе прыйшоў у [[Тбілісі|Тыфліс]]. Уладкаваўся рабочым у {{нп5|Чыгуначны транспарт у Расіі|чыгуначную|ru|Железнодорожный транспорт в России}} майстэрню. Улетку 1892 года ў [[Абхазія|Абхазіі]] працаваў на будаўніцтве шашы [[Сухумі|Сухум]] — [[Новарасійск]], пасля чаго ненадоўга залучыўся на [[Бакінскі нафтагазаносны раён|Бакінскія нафтапромыслы]] — гэту працу пісьменнік потым называў самай цяжкай з усіх, што выпалі на яго долю{{sfn|Быков|2012|с=94}}. Тым жа летам вярнуўся ў Тыфліс, жыў у падвале на Нова-Арсенальнай вуліцы разам з механікам, каморнікам, семінарыстам, студэнтам і чыгуначным рабочым. Прапаноўваў рабочым запісваць у сшыткі і нататнікі факты самавольства і прыгнёту з боку адміністрацыі на прадпрыемствах, паколькі верыў, што зафіксаванае ў пісьмовай крыніцы валодае сілай сведчання і падточвае сацыяльную несправядлівасць. Тыфліскія знаёмыя адзначалі магутную постаць Пяшкова, яго знарок грубаватыя манеры, руху і жэсты. У Тыфліскі перыяд Пяшкоў напісаў цэлыя сшыткі высакамоўных вершаў у перайманне [[Джордж Байран|Байрану]], на памяць чытаў суседзям па склепе «{{нп5|Каін (п’еса)|Каіна||Cain (play)}}» і «{{нп5|Манфрэд (паэма)|Манфрэда|ru|Манфред (поэма)}}». Пасля на аснове сваіх вершаваных накідаў стварыў паэму «{{нп5|Дзяўчына і Смерць (паэма)|Дзяўчына і смерць|ru|Девушка и Смерть (поэма)}}», упершыню апублікаваную ў 1918 годзе. Наадварот, вусныя апавяданні Пешкова, па ўспамінах слухачоў, адрозніваліся жыццёвай пэўнасцю, іранічным стылем і яркасцю дэталяў{{sfn|Быков|2012|с=94—95}}. Да 1892 года Пяшкоў ужо меў досвед працы грузчыкам, сталяром, красільшчыкам, хлебапёкам, бурлаком, будаўніком, вартаўніком, рэпарцёрам і інш{{sfn|Быков|2012|с=107}}. У Тыфлісе Пяшкоў пазнаёміўся і пасябраваў з удзельнікам рэвалюцыйнага руху [[Аляксандр Мяфодзьевіч Калюжны|Аляксандрам Калюжным]]. Слухаючы апавяданні юнака аб падарожжах па краіне, Калюжны настойліва прапаноўваў Пяшкову запісваць гісторыі, якія з ім здарыліся. Калі рукапіс «{{нп5|Макар Чудра|Макара Чудры|ru|Макар Чудра}}» (драмы з цыганскага жыцця) быў гатовы, Калюжны з дапамогай знаёмага журналіста [[Уладзімір Дзмітрыевіч Цвятніцкі|Цвятніцкага]] здолеў надрукаваць аповяд у газеце «{{нп5|Кавказ (газета)|Каўказ|ru|Кавказ (газета)}}». Публікацыя выйшла 12 верасня 1892 года, падпісаны аповяд быў — ''М. Горкі''. Псеўданім «Горкі»<ref>{{пачатак цытаты}} Наколькі я памятаю, Аляксей Максімавіч ніколі не называў сябе ў друку Максімам Горкім. Ён падпісваўся карацей: «М. Горкі». Неяк ён сказаў, хітра паглядзеўшы на суразмоўцаў: — Адкуль вы ўсе ўзялі, што «М» — гэта Максім? А можа быць, гэта «Міхаіл» або «Магамет»?.. {{канец цытаты|крыніца={{кніга|аўтар=[[Самуіл Якаўлевіч Маршак|Маршак С. Я.]]|загаловак=Сочинения в четырёх томах|спасылка=http://www.s-marshak.org/content/view/33/|месца=М.|выдавецтва={{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Гослитиздат|ru|Художественная литература (издательство)}}|год=1960|том=4|старонак=824|старонкі=107|archive-date=18 лютага 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218172941/http://www.s-marshak.org/content/view/33/}}}}</ref> Аляксей прыдумаў сам. Пасля ён казаў Калюжнаму: «Не пісаць жа мне ў літаратуры — Пяшкоў…». У кастрычніку гэтага ж года Пяшкоў вярнуўся ў Ніжні Ноўгарад<ref name="МЧ">{{кніга |аўтар=Максим Горький |загаловак=Макар Чудра и другие рассказы |месца=М |выдавецтва="Детская литература" |год=1970 |старонак= 207|старонкі=195—196}}</ref>{{sfn|Басинский|2005|с=442}}. [[Файл:Ekaterina Peshkova.jpg|thumb|left|Адзіная законная жонка{{sfn|Басинский|2005|с=128, вкл. 7}} Горкага {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|Кацярына Пяшкова|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}.]] У 1893 годзе пісьменнік-пачатковец апублікаваў некалькі апавяданняў у ніжагародскіх газетах «Волгарь» і «Волжский вестник». Яго літаратурным настаўнікам становіцца Караленка. У гэтым жа годзе 25-гадовы Аляксей Пяшкоў ўступіў у першы, нявенчаны шлюб з [[Акушэрства|акушэркай]] Вольгай Юльеўнай Каменскай, гераіняй яго пазнейшага аповяду «Аб першым каханні» (1922). З Вольгай ён быў знаёмы з 1889 года, яна была старэйшая на 9 гадоў, да таго часу ўжо пайшла ад першага мужа і мела дачку. Пісьменніку здаўся пацешным таксама факт, што маці Каменскай, таксама акушэрка, калісьці прымала нованароджанага Пяшкова. Каменскай звернутая першая з вядомых аўтабіяграфій Горкага, напісаная ў выглядзе ліста пад уплывам паэта [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]] і якая мела вычварную назву «Выклад фактаў і дум, ад узаемадзеяння якіх адсохлі лепшыя кавалкі майго сэрца» (1893). Растаўся Аляксей з Каменскай ўжо ў 1894 годзе: пералом у адносінах наступіў пасля таго, як Вольга, якой «усю мудрасць жыцця замяніў падручнік акушэрства», заснула пры аўтарскім чытанні толькі што напісанай навелы «{{нп5|Старая Ізергіль||ru|Старуха Изергиль}}»{{sfn|Быков|2012|с=101—106}}{{sfn|Басинский|2005|с=17, 442}}. У жніўні 1894 года па рэкамендацыі Караленкі Пяшкоў напісаў апавяданне «{{нп5|Чалкаш||ru|Челкаш}}» пра прыгоды басяка-кантрабандыста. Аповяд аднёс у часопіс «{{нп5|Русское богатство||ru|Русское богатство}}», твор некаторы час праляжаў у рэдакцыйным партфелі. У 1895 годзе Караленка параіў Пяшкову пераехаць у [[Самара|Самару]], дзе той стаў прафесійным [[журналіст]]ам, і пачаў зарабляць сабе на хлеб артыкуламі, фельетонамі і нарысамі — пад [[Псеўданім|псеўданімам]] Иегудиил Хламида. Псеўданім парадыраваў з’едлівага семінарыста, аўтарскі стыль быў падобны «на духоўную літаратуру, красамоўную і архаічную». Папулярнай стала рэгулярная афарыстычныя рубрыка «Мысли и максимы». Усяго за два няпоўныя гады ў самарскай газеце Пяшкоў апублікаваў каля 500 артыкулаў, нарысаў і фельетонаў (не лічачы белетрыстыкі, якую склалі апавяданні), што было неймавернай прадукцыйнасцю для тагачасных публіцыстаў у Расіі{{sfn|Быков|2012|с=110—115}}. У чэрвеньскім нумары часопіса «Русское богатство», нарэшце, быў апублікаваны «Чалкаш», які прыносіць першую літаратурную вядомасць свайму аўтару — Максіму Горкаму{{sfn|Басинский|2005|с=443}}. У 1895 годзе ў выданні «Самарская газета» быў апублікаваны нарыс «Бабуля Акуліна» — першы накід да будучай аповесці «{{нп5|Дзяцінства (Горкі)|Дзяцінства|ru|Детство (Горький)}}»{{sfn|Басинский|2005|с=31}}. 30 жніўня 1896 года ў самарскім {{нп5|Вазнясенскі сабор (Самара)|Вазнясенскім саборы|ru|Вознесенский собор (Самара)}} Горкі {{нп5|Вянчанне|абвянчаўся|ru|Венчание}} з дачкой збяднелага памешчыка (які стаў упраўляючым), учорашняй гімназісткай, {{нп5|карэктура|карэктарам|ru|Корректура}} «Самарскай газеты» {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|Кацярынай Волжынай|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}, малодшай сябе на 8 гадоў. Нямала пабачыўшы і ўжо даволі вядомы пісьменнік здаўся працаўніцы карэктуры «напаўбогам», сам жа Горкі ўспрымаў нявесту паблажліва, доўгімі заляцаннямі не удастоіў. У кастрычніку 1896 года хвароба стала праяўляць сябе ўсё больш трывожна: Горкі месяц ляжаў з [[бранхіт]]ам, які перайшоў у [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]], а ў студзені яму быў упершыню пастаўлены дыягназ — [[туберкулёз]]. Лячыўся ў [[Крым]]у, далечваўся ў суправаджэнні жонкі на Украіне, у вёсцы {{нп5|Верхняя Самуйлаўка|Мануйлаўцы|ru|Верхняя Мануйловка}} пад [[Палтава]]й, дзе асвойваў [[Украінская мова|украінскую мову]]. 21 ліпеня 1897 года там жа нарадзіўся яго першынец — сын {{нп5|Максім Аляксеевіч Пяшкоў|Максім|ru|Пешков, Максим Алексеевич}}{{sfn|Быков|2012|с=117}}. У 1896 годзе Горкі піша водгук на першы кінасеанс {{нп5|Кінематограф (апарат)|апарата «Сінематограф»|ru|Кинематограф (аппарат)}} у кафэшантане Шарля Амона на {{нп5|Ніжагародскі кірмаш|Ніжагародскім кірмашы|ru|Нижегородская ярмарка}}<ref>{{cite web|url = http://www.bibliotekar.ru/kino/1.htm|title = Глава 1. Кинематограф в дореволюционной России (1896-1917)|author = Н. А. Лебедев|work = Очерки истории кино СССР|publisher = «Библиотекарь»|accessdate = 2015-04-05}}</ref><ref>Фільм [[Прыбыццё цягніка на вакзал Ла-Сьёта]]} згадваецца ў артыкуле Максіма Горкага (апублікаваны пад псеўданімам «M. Pacatus»), прысвечанаму першаму кінасеансу, арганізаванаму Шарлем Амонам на Ніжагародскім кірмашы («Нижегородский листок». — 1896, 4 (16) июля. — № 182. — С. 31)</ref>. У 1897 годзе Горкі — аўтар твораў у часопісах «{{нп5|Русская мысль (часопіс)|Русская мысль|ru|Русская мысль (журнал)}}», «{{нп5|Новое слово (1893—1897)|Новое слово|ru|Новое слово (1893—1897)}}» і «{{нп5|Северный вестник||ru|Северный вестник}}». Апублікаваны яго апавяданні «Канавалаў», «Зазубіна», «Кірмаш ў Голтве», «Муж і жонка Арловы», «Мальва», «Былыя людзі» і іншыя. У кастрычніку пачаў працу над першым буйным творам, аповесцю «Фама Гардзееў»{{sfn|Басинский|2005|с=443}}. === Літаратурная і грамадская дзейнасць === ==== Ад першай вядомасці — да прызнання (1897—1902) ==== З кастрычніка 1897 года да сярэдзіны студзеня 1898 года Горкі жыў у пасёлку Каменка (цяпер горад [[Куўшынава]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]) на кватэры ў свайго сябра Мікалая Захаравіча Васільева, які працаваў на Каменскай папяровай фабрыцы і які кіраваў нелегальным рабочым [[марксізм|марксісцкім]] гуртком. Пасля жыццёвыя ўражанні гэтага перыяду паслужылі пісьменніку матэрыялам для рамана «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}». У 1898 годзе выдавецтвам [[Сяргей Паўлавіч Дараватаўскі|С. Дараватаўскага]] і {{нп5|Аляксандр Пятровіч Чарушнікаў|А. Чарушнікава|ru|Чарушников, Александр Петрович}} выпушчаны першыя два тамы твораў Горкага. У тыя гады наклад першай кнігі маладога аўтара рэдка перавышаў 1000 экзэмпляраў. [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] раіў выпусціць першыя два тамы «Нарысаў і апавяданняў» М. Горкага па 1200 экзэмпляраў. Выдаўцы «рызыкнулі» і выпусцілі больш. Першы том 1-га выдання «Нарысаў і апавяданняў» выйшаў накладам 3000 экзэмпляраў<ref>{{Cite web |url=http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/text_0520.shtml |title=Издатель А. П. Чарушников |accessdate=2011-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806092904/http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/text_0520.shtml |archivedate=2011-08-06 |url-status=dead }}</ref>, другі том — 3500. Абодва тамы былі хутка распрададзеныя. Праз два месяцы пасля выхаду кнігі пісьменнік, чыё імя было ўжо на слыху, быў зноў арыштаваны ў Ніжнім, этапаваны і заключаны ў {{нп5|Метэхі|Метэхскі замак|ru|Метехи}} [[Тбілісі|Тыфліса]] за ранейшыя рэвалюцыйныя справы. У рэцэнзіі на «Нарысы і апавяданні» крытыка і публіцыста, галоўнага рэдактара часопіса «Русское богатство» {{нп5|Мікалай Канстанцінавіч Міхайлоўскі|М. К. Міхайлоўскага|ru|Михайловский, Николай Константинович}} адзначалася пранікненне ў творчасць Горкага «асаблівай маралі» і месіянскіх ідэй [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]]{{sfn|Басинский|2005|с=136}}. [[Файл:1900 yasnaya polyana-gorky and tolstoy.jpg|thumb|250px|left|1900 год, [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Ясная Паляна]]. [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] і Максім Горкі.]] У 1899 годзе Горкі ўпершыню з’яўляецца ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У гэтым жа годзе выдавецтвам С. Дараватаўскага і А. Чарушнікава першым выданнем выпушчаны трэці том «Нарысаў і апавяданняў» накладам 4100 экзэмпляраў і другім выданнем 1-й і 2-й тамы накладам па 4100 экзэмпляраў. У гэтым жа годзе публікуюцца раман «Фама Гардзееў», паэма ў прозе «{{нп5|Песня пра сокала||ru|Песня о Соколе}}». З’яўляюцца першыя пераклады Горкага на замежных мовах{{sfn|Басинский|2005|с=136—139}}. У 1900—1901 годзе Горкі напісаў раман «Трое», які застаўся малавядомым. Адбываецца асабістае знаёмства Горкага з [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Чэхавым]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстым]]. [[Файл:Mikhail Nesterov 042.jpg|thumb|250px|right|[[Міхаіл Васільевіч Несцераў|Міхаіл Несцераў]]. Партрэт А. М. Горкага. (1901 г.) {{нп5|Сядзіба Гагарына (Паварская вуліца)|Музей А. М. Горкага|ru|Усадьба Гагарина (Поварская улица)}}, [[Масква]].]] У сакавіку 1901 года ў Ніжнім Ноўгарадзе стварыў твор невялікага фармату, але рэдкага, арыгінальнага жанру, песню ў прозе, — шырока вядомую як «{{нп5|Песня пра Буравесніка||ru|Песня о Буревестнике}}». Удзельнічае ў [[марксізм|марксісцкіх]] працоўных гуртках Ніжняга Ноўгарада, {{нп5|Сормаўскі раён|Сормава|ru|Сормовский район}}, [[Санкт-Пецярбург]]а; напісаў {{нп5|Пракламацыя|пракламацыю|ru|Прокламация}}, якая заклікае да барацьбы з [[самадзяржаўе]]м. За гэты арыштаваны і высланы з [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]]. У 1901 годзе Горкі ўпершыню звярнуўся да драматургіі. Стварае п’есы «{{нп5|Мяшчане (п’еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}» (1901), «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» (1902). У 1902 годзе ён стаў [[Хросны бацька|хросным]] і прыёмным бацькам {{нп5|Яўрэі ў Расіі|яўрэя|ru|Евреи в России}} {{нп5|Зіновій Аляксеевіч Пяшкоў|Зіновія Свярдлова|ru|Пешков, Зиновий Алексеевич}}, які ўзяў прозвішча Пяшкоў і прыняў [[праваслаўе]]. Гэта было неабходна для таго, каб Зіновій атрымаў права жыць у Маскве. {{comment|21 лютага|6 сакавіка}} [[1902]] года пасля ўсяго шасці гадоў рэгулярнай літаратурнай дзейнасці адбываецца абранне Горкага ў ганаровыя акадэмікі [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]] па разрадзе прыгожага пісьменства. Абураны [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] наклаў з’едлівую рэзалюцыю: «''Больш чым арыгінальна''». І перш чым Горкі змог скарыстаць свае новыя правы, яго абранне было анулявана ўрадам, паколькі новаабраны акадэмік «знаходзіўся пад наглядам паліцыі». У сувязі з гэтым Чэхаў і Караленка адмовіліся ад сяброўства ў Акадэміі. Сябраваць з Горкім і праяўляць салідарнасць з ім у літаратурным асяроддзі стала прэстыжна. Горкі становіцца заснавальнікам плыні «сацыяльны рэалізм» і заканадаўцам літаратурных мод: з’яўляецца цэлая плеяда маладых пісьменнікаў (Елеонаў, {{нп5|Сямён Саламонавіч Юшкевіч|Юшкевіч|ru|Юшкевич, Семён Соломонович}}, {{нп5|Скіталец||ru|Скиталец (писатель)}}, {{нп5|Сяргей Іванавіч Гусеў-Арэнбургскі|Гусеў-Арэнбургскі|ru|Гусев-Оренбургский, Сергей Иванович}}, [[Аляксандр Іванавіч Купрын|Купрын]] і дзясяткі іншых), якіх абагульнена называлі «падмаксімкамі» і раз сустрэўшыся стараліся пераймаць Горкаму ва ўсім, пачынаючы ад манеры насіць [[вусы]] і шырокія капялюшы, акцэнтаванай рэзкасці і грубаватасці манер, уласцівых, як лічылася, простаму чалавека, уменню ўставіць па месцы ў літаратурную гаворку салёнае слоўца, і заканчваючы волжскім {{нп5|Оканне|оканнем|ru|Оканье}}, якое і ў Горкага гучала некалькі найграна, штучна{{sfn|Быков|2012|с=158}}<ref>{{cite web|url=http://feb-web.ru/feb/irl/irl/irl-5821.htm|title=Максим Горький|author=Мирский Д. С.|publisher=ФЭБ|accessdate=2011-03-20|description=С. 585|archiveurl=https://www.webcitation.org/68BLoXmns?url=http://feb-web.ru/feb/irl/irl/irl-5821.htm|archivedate=2012-06-05}}</ref>. [[20 сакавіка]] [[1917]] года пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння манархіі]] Горкі быў абраны ганаровым членам Акадэміі навук паўторна. У 1902 годзе Горкі ўпершыню апублікаваў верш «Валашская легенда», які стаў потым вядомым пад назвай «Легенда пра Марка». {{пачатак цытаты}} А вы на земле проживёте,<br /> Как черви слепые живут:<br /> Ни сказок о вас не расскажут,<br /> Ни песен про вас не споют. {{канец цытаты|крыніца=Максім Горкі. «Легенда пра Марка», апошняя страфа}} Першапачаткова «Легенда пра Марка» ўваходзіла ў апавяданне «Аб маленькай феі і маладым чабане (Валашская казка)». Пазней Горкі істотна перапрацаваў рэч, зноўку напісаў заключную страфу, зрабіў верш асобным творам і даў згоду кампазітару [[Аляксандр Апанасавіч Спендыяраў|Аляксандру Спендыяраву]] пакласці яго на музыку. У 1903 годзе выйшла першае выданне новага тэксту, які суправаджаўся нотамі. У далейшым верш шмат разоў перавыдаваўся пад назвамі: «Валашская казка», «Фея», «Рыбак і фея». У 1906 годзе верш уключаны ў кнігу «М. Горкі. Песня пра Сокала. Песня пра Буравесніка. Легенда пра Марка». Гэта першая кніга з аб’ёмнай «Таннай бібліятэкі таварыства „Веды“», выдадзенай у Санкт-Пецярбургу ў 1906 годзе, дзе налічвалася больш за 30 твораў Горкага<ref>[http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/text_1903_legenda_o_marko.shtml Легенда о Марко]</ref>. ==== Кватэра ў Ніжнім Ноўгарадзе ==== У верасні [[1902]] года, ужо сусветна вядомы пісьменнік, які атрымліваў салідныя ганарары, з жонкай Кацярынай Паўлаўнай і дзецьмі Максімам (нар. 21 ліпеня 1897) і Кацяй (нар. 26 мая 1901), пасяліўся ў арандаваных 11 пакоях [[Ніжні Ноўгарад|ніжагародскага]] дома барона [[Мікалай Фёдаравіч Кіршбаўм|М. Ф. Кіршбаўма]] (цяпер {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Ніжні Ноўгарад)|Музей-кватэра А. М. Горкага ў Ніжнім Ноўгарадзе|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород)}}). Да гэтага часу Горкі быў аўтарам шасці тамоў літаратурных твораў, каля 50 яго твораў былі выдадзеныя на 16 мовах. У 1902 годзе пра Горкага было апублікавана 260 газетных і 50 часопісных артыкулаў, выдадзена больш за 100 [[Манаграфія|манаграфій]]. У 1903 і 1904 гадах Таварыства рускіх драматычных пісьменнікаў і кампазітараў двойчы прысуджае Горкаму {{нп5|Грыбаедаўская прэмія|Грыбаедаўскую прэмію|ru|Грибоедовская премия}} за п’есы «Мяшчане» і «На дне». Пісьменнік набыў прэстыж у сталічным грамадстве: у [[Санкт-Пецярбург]]у Горкі быў вядомы па дзейнасці кніжнага выдавецтва «Знание», а ў [[Масква|Маскве]] з’яўляўся вядучым драматургам у [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Мастацкім тэатры]]. У Ніжнім Ноўгарадзе, пры шчодрай фінансавай і арганізацыйнай падтрымцы Горкага, завяршалася будаўніцтва [[Народны дом|Народнага дома]], ствараўся народны тэатр, адкрылася школа імя [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. І. Шаляпіна]]. Кватэру пісьменніка ў Ніжнім Ноўгарадзе сучаснікі называлі «Горкаўскай акадэміяй», у ёй, па ацэнцы {{нп5|Васіль Аляксеевіч Дзясніцкі|В. Дзясніцкага|ru|Десницкий, Василий Алексеевич}}, панавала «атмасфера высокага духоўнага настрою». Амаль штодня пісьменніка наведвалі ў гэтай кватэры прадстаўнікі [[інтэлігенцыя|творчай інтэлігенцыі]], у прасторнай гасцінай часцяком збіраліся па 30-40 дзеячаў культуры. Сярод гасцей былі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]], [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]], [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антон Чэхаў]], {{нп5|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Яўген Чырыкаў|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]], [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанцін Станіслаўскі]]. Самы блізкі сябар — [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], які таксама здымаў кватэру ў доме барона Кіршбаўма, актыўна ўдзельнічаў у жыцці сям’і Горкага і горада. У ніжагародскай кватэры Горкі скончыў п’есу «[[На дне]]», адчуў натхняльны поспех пасля яе пастановак у Расіі і Еўропе, зрабіў накіды да аповесці «[[Маці (аповесць)|Маці]]», напісаў паэму «Чалавек», асэнсаваў канву п’есы «[[Дачнікі]]»<ref>Государственный музей А. М. Горького. Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород, ул. Семашко, 19), 2008</ref>. ==== Адносіны з Марыяй Андрэевай, адыход з сям’і, «дзве жонкі» ==== [[Файл:MariyaAndreeva.jpg|thumb|250px|Фактычная жонка Горкага, актрыса Маскоўскага Мастацкага тэатра {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыя Андрэева|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}.]] На мяжы 1900-х гадоў у жыцці Горкага з’явілася статусная, прыгожая і паспяховая жанчына{{sfn|Быков|2012|с=160}}. 18 красавіка 1900 года ў [[Севастопаль|Севастопалі]], куды [[Маскоўскі Мастацкі тэатр]] выязджаў паказаць А. П. Чэхаву яго «Чайку», Горкі пазнаёміўся з вядомай маскоўскай актрысай {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыяй Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}. «Мяне захапіла прыгажосць і моц яго таленту», — успамінала Андрэева. Абодвум у год іх першай сустрэчы споўнілася па 32 гады. Пачынаючы з крымскіх гастроляў пісьменнік і актрыса сталі бачыцца часта, Горкі ў ліку іншых запрошаных гасцей стаў наведваць вечары-прыёмы ў багата абстаўленай 9-пакаёвай кватэры Андрэевай і яе мужа, важнага чыгуначнага чыноўніка Жэлябужскага, у {{нп5|Тэатральны праезд (Масква)|Тэатральным праездзе|ru|Театральный проезд (Москва)}}<ref name="Желябужский" />. Асаблівае ўражанне Андрэева зрабіла на Горкага ў вобразе Наташы ў яго першай п’есе «[[На дне]]»: «Прыйшоў увесь у слязах, ціснуў рукі, дзякаваў. У першы раз тады я моцна абняла і пацалавала яго, тут жа на сцэне, пры ўсіх»<ref name=autogenerated7>{{артыкул|аўтар=М. Ф. Андреева. |загаловак=Поездка в Крым|выданне=Литературная газета|год=1938 |месяц=10 |чысло=26 |нумар=59}}</ref>{{sfn|Воспоминания|1981|с=162—164}}. У коле сваіх сяброў Горкі называў Марыю Фёдараўну «Цудоўнай Чалавечынкай» ({{lang-ru|Чудесная Человечинка}})<ref name="Желябужский">{{cite web |url=http://andreeva.newgod.su/memories/chudesnaya-chelovechinka/|title=«Чудесная Человечинка»|author=А. Л. Желябужский|date=1967-01-01|publisher=Мария Фёдоровна Андреева, актриса, революционер, общественный деятель|accessdate=2016-12-11}}</ref>. Пачуццё да Андрэевай стала істотным фактарам эвалюцыі Горкага, адзначалі {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}} і [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]], у 1904—1905 годзе пісьменнік пад уплывам Андрэевай зблізіўся з ленінскай партыяй [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]] і ўступіў у яе<ref name="БС"/>. 27 лістапада 1905 года адбываецца першая сустрэча Горкага з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніным]]<ref name="БС"/>, які месяцам раней вярнуўся з [[эміграцыя|палітэміграцыі]]<ref>{{cite web | url =http://portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1295882693&archive=1295896498&start_from=&ucat=&| title =НОВОЕ ОБ ОТНОШЕНИЯХ ЛЕНИНА И ГОРЬКОГО|publisher=Педагогика школьная|date=2011-01-24}}</ref><ref>Мария Фёдоровна Андреева. Переписка. Воспоминания. Статьи. М., «Искусство». 1961</ref>{{sfn|Басинский|2005|name=autogenerated4}}{{sfn|Быков|2012|name=autogenerated5}}. У 1903 годзе Андрэева канчаткова сыходзіць са сваёй сям’і (дзе яна доўгі час жыла толькі як гаспадыня і маці дваіх дзяцей), здымае сабе кватэру, становіцца {{нп5|Грамадзянскі шлюб|грамадзянскай жонкай|ru|Гражданский брак}} і літаратурным сакратаром Горкага, пра што сведчыць Вялікая Савецкая Энцыклапедыя<ref name="БСЭ">{{cite web|url=http://www.endic.ru/enc_sovet/Andreeva-54164.html|title=Андреева Мария Фёдоровна|author=Т. М. Родина|date=1969—1978|publisher=Большая Советская Энциклопедия|accessdate=2016-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220114049/http://www.endic.ru/enc_sovet/Andreeva-54164.html|archivedate=20 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>. Пісьменнік, захоплены новым гарачым каханнем, назаўжды пакінуў [[Ніжні Ноўгарад]], стаў жыць у [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе літаратурнае прызнанне і новая грамадская дзейнасць адкрылі перад ім новыя перспектывы. Калі Горкі з Андрэевай летам 1906 года знаходзіліся ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="БС"/>, у Ніжнім Ноўгарадзе ад раптоўнага [[менінгіт]]у 16 жніўня памірае 5-гадовая дачка Горкага Каця. Горкі напісаў з Амерыкі пакінутай жонцы суцяшальны ліст, дзе патрабаваў берагчы сына{{sfn|Быков|2012|с=340}}. Муж і жонка па ўзаемнай згодзе прынялі рашэнне расстацца, незарэгістраваныя адносіны Горкага з Андрэевай працягваліся да 1919 года, пры гэтым [[развод]] з першай жонкай пісьменнікам не афармляўся. Афіцыйна К. П. Пяшкова заставалася яго жонкай да канца жыцця, і гэта не было проста фармальнасцю. 28 мая 1928 года, пасля сямігадовай эміграцыі прыехаўшы ў СССР з Італіі на святкаванне свайго 60-годдзя, Горкі спыніўся ў Маскве на Цвярской вуліцы ў кватэры Кацярыны Пяшковай, якая ўзначальвала тады Камітэт дапамогі палітвязням — адзіную легальную праваабарончую арганізацыю ў СССР. У чэрвені 1936 года, на пахаванні Горкага Кацярына Паўлаўна прысутнічала ў якасці яго законнай, усімі прызнанай ўдавы, якой асабіста выказаў спачуванне [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]]{{sfn|Быков|2012|с=фотовкладка с. 4; 340}}<ref>Мария Фёдоровна Андреева. Переписка. Воспоминания. Статьи. Москва, 1961</ref><ref name=autogenerated27>{{cite news|first=Михаил|last=Павлов|title=Роковая любовь Саввы Морозова|url=http://www.1tv.ru/anons/id=182023|publisher=Первый канал|date=2012-07-17|accessdate=2016-01-09}}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/haron/43.htm|title=Горький Алексей Максимович|date=2009-01-01|publisher=Сибирское университетское издательство|accessdate=2016-12-10}}</ref>. У 1958 годзе была ўпершыню выпушчаная ў серыі «{{нп5|Жыццё выдатных людзей||ru|Жизнь замечательных людей}}» масавым 75-тысячным накладам біяграфія «Горкі», аўтарам якой выступіў даследчык яго жыцця і творчасці, савецкі пісьменнік і сцэнарыст {{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Ілья Груздзеў|ru|Груздев, Илья Александрович}}, які быў знаёмы і складаўся ў перапісцы з самім Горкім. У гэтай кнізе ні словам не сказана пра тое, што Андрэева была фактычнай жонкай Горкага, а сама яна згаданая адзіны раз як актрыса Мастацкага тэатра, якая захварэла ў Рызе ў 1905 годзе [[перытаніт]]ам, пра што Горкі ў лісце К. П. Пяшковай выказаў непакой. Упершыню пра сапраўдную ролю Андрэевай ў жыцці Горкага масаваму чытачу стала вядома толькі ў 1961 годзе, калі былі выдадзеныя ўспаміны Марыі Андрэевай, {{нп5|Мікалай Яўгенавіч Бурэнін|Мікалая Бурэніна|ru|Буренин, Николай Евгеньевич}}, які суправаджаў іх у паездцы ў ЗША і іншых калегаў па сцэне, рэвалюцыйнай барацьбе{{sfn|Груздев|1958|с=160}}<ref>{{кніга |аўтар=Мария Фёдоровна Андреева|загаловак=Переписка, воспоминания, статьи, документы, воспоминания о М. Ф. Андреевой|месца=М. |выдавецтва=Искусство|год=1968|старонак=797|ref= М. Ф. Андреева}}</ref>. У 2005 годзе ў серыі {{нп5|Жыццё Выдатны людзей|ЖЗЛ|ru|Жыццё выдатных людзей}} выйшла новая біяграфія «Горкі», аўтарства {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Паўла Басінскага|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, дзе, хоць і скупа, але асветленая роля Марыі Андрэевай у жыцці пісьменніка, згадваецца таксама і пра тое, што адносіны паміж двума жонкамі не былі канфліктнымі: так, К. П. Пяшкова з сынам Максімам прыязджала на [[Капры]] ў госці да Горкага і нязмушана мела зносіны з М. Ф. Андрэевай. У дзень пахавання Горкага, 20 ліпеня 1936 года, згодна з гістарычнай фатаграфіяй у {{нп5|Дом Саюзаў|Калоннай зале Дома Саюзаў|ru|Дом Союзов}}, К. П. Пяшкова і М. Ф. Андрэева ​​ішлі за [[катафалк]]ам у адным шэрагу, плячом да пляча<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Басинский|2005|с=320, вкл. 3}}. Тэма «Горкі і Андрэева» даследуецца таксама ў манаграфіі [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрыя Быкава]] «Ці быў Горкі?» (2012)<ref name=autogenerated5 />. ==== Пралетарскі пісьменнік ==== [[Файл:Gorkiy 1905.jpg|250px|thumb|Максім Горкі, 1905.]] У 1904—1905 гадах Максім Горкі піша п’есы «[[Дачнікі (п’еса)|Дачнікі]]», «Дзеці сонца», «Варвары». За рэвалюцыйную {{нп5|Пракламацыя|пракламацыю|ru|Прокламация}}, і ў сувязі з [[Крывавая нядзеля|расстрэлам 9 студзеня]], арыштаваны і заключаны ў адзіночную камеру [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]<ref name="БС"/>. У абарону Горкага выступілі вядомыя дзеячы мастацтва [[Герхарт Гаўптман]], [[Анатоль Франс]], [[Агюст Радэн]], [[Томас Хардзі]], [[Джордж Мерэдзіт]], італьянскія пісьменнікі [[Грацыя Дэледа|Грацыя Деледда]], {{нп5|Марыа Рапісардзі||ru|Раписарди, Марио}}, [[Эдмонда Дэ Амічыс]], сербскі пісьменнік [[Радае Доманавіч]]<ref>''Вученов Д.'' Радое Доманович — жизнь, эпоха и творчество. — Белград: Издательство «Рад», 1959. — С. 162. — COBISS.SR-ID 29498127</ref>, кампазітар [[Джакама Пучыні]], філосаф [[Бенедэта Крочэ]] і іншыя прадстаўнікі творчага і навуковага свету з Германіі, Францыі, Англіі. У [[Рым]]е прайшлі студэнцкія дэманстрацыі<ref>{{cite web | url = http://sites.utoronto.ca/tsq/17/arias17.shtml | title = Toronto Slavic Quarterly: М. Ариас — Одиссея Максима Горького на «острове сирен»}}</ref>. Пад ціскам грамадскасці 14 лютага 1905 года {{нп5|Заклад (мера стрымання)|вызвалены пад заклад|ru|Залог (мера пресечения)}}. У лістападзе 1905 года Горкі ўступіў у [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскую сацыял-дэмакратычную рабочую партыю]]. У 1904 годзе ў Горкага адбыўся разрыў з Маскоўскім Мастацкім тэатрам. У Аляксея Максімавіча паўсталі планы стварэння ў [[Санкт-Пецярбург]]у новага маштабнага тэатральнага праекта. Галоўнымі арганізатарамі таварыства павінны былі стаць, акрамя Горкага, [[Сава Цімафеевіч Марозаў|Сава Марозаў]], [[Вера Фёдараўна Камісаржэўская|Вера Камісаржэўская]], {{нп5|Канстанцін Мікалаевіч Нязлобін|Канстанцін Нязлобін|ru|Незлобин, Константин Николаевич}}. Тэатр меркавалася адкрыць у арандаваным на сродкі Савы Марозава будынку на [[Ліцейны праспект|Ліцейным праспекце]], а ў складзе трупы планавалася аб’яднаць акцёраў тэатраў Нязлобіна і Камісаржэўскай, з Масквы запрошаны быў і [[Васіль Іванавіч Качалаў|Васіль Качалаў]]. Аднак па шэрагу прычын, як творчых, так і арганізацыйных, новы тэатр у Санкт-Пецярбургу так і не ўдалося стварыць. Восенню 1905 года ў Мастацкім тэатры адбылася прэм’ера новай п’есы Горкага «[[Дзеці сонца (п’еса)|Дзеці сонца]]», дзе Андрэева ​​выканала ролю Лізы<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/ANDREEVA_MARIYA_FEDOROVNA.html Андреева, Мария Федоровна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190104061316/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/ANDREEVA_MARIYA_FEDOROVNA.html |date=4 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. Асабістае жыццё Горкага ў гэты палітычна бурны перыяд, насупраць, характарызуецца супакаеннем, стабільнасцю і дабрабытам. Другую палову 1904 года Горкі і Андрэева ​​разам правялі ў дачным пасёлку [[Рэпіна (Санкт-Пецярбург)|Куакала]] пад Пецярбургам. Там, на мызе Лінтуля, Андрэевай арандавалася вялікая дача, пабудаваная ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], акружаная садам у духу старадаўніх маёнткаў рускіх памешчыкаў, дзе Горкі набыў у сувязі з Марыяй Фёдараўнай шчасце і супакой, якія натхняльна адбіліся на яго творчасці. Яны наведваліся ў суседнюю сядзібу «{{нп5|Пянаты (сядзіба)|Пянаты|ru|Пенаты (усадьба)}}», да мастака [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ільі Рэпіна]], у яго незвычайным доме аўтарскай архітэктуры зроблена некалькі вядомых фатаграфій пары. Потым Горкі і Андрэева адправіліся ў Рыгу, дзе гастраляваў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр]]. Адпачывалі на гаючых крыніцах курорта [[Старая Руса]]. Частку часу Горкі і Андрэева ​​праводзілі ў кватэры актрысы ў Маскве ва {{нп5|Успольны завулак|Успольным завулку|ru|Вспольный переулок}}, 16<ref name=autogenerated22>{{cite web |url=http://andreeva.newgod.su/memories/n-e-burenin-s-gorkim-i-andreevoy-v-amerike/|title=С Горьким и Андреевой в Америке|author=Н. Е. Буренин|date=1961-01-13|publisher=Мария Фёдоровна Андреева, актриса, революционер, общественный деятель|accessdate=2016-11-26}}</ref>. З 29 сакавіка па 7 мая 1905 года Горкі з Андрэевай адпачывалі ў [[Ялта|Ялце]], потым зноў на дачы актрысы ў мястэчку Куакала, дзе 13 мая пару і заспела вестка аб загадкавым самагубстве ў [[Ніца|Ніцы]] іх агульнага сябра і мецэната Савы Марозава<ref name="Желябужский"/><ref name=autogenerated27 />. ==== Горкі — выдавец ==== [[Файл:Gorkiy, Mamin-Sibiryak, Teleshov & Bunin.jpg|250px|thumb|М. Горькі, [[Дзмітрый Наркісавіч Мамін-Сібірак|Д. Н. Мамін-Сібірак]], {{нп5|Мікалай Дзмітрыевіч Целяшоў|М. Д. Целяшоў|ru|Телешов, Николай Дмитриевич}} і [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Бунін]]. [[Ялта]], 1902 год.]] Максім Горкі таленавіта праявіў сябе і як выдавец. З 1902 па 1921 год ён узначальваў тры буйныя выдавецтвы — «[[Знание (Пецярбург)|Знание]]», «Парус» і «{{нп5|Всемирная литература (выдавецтва)|Всемирная литература|ru|Всемирная литература (издательство)}}». Раўнапраўным удзельнікам-партнёрам выдавецтва «Знание», арганізаванага ў 1898 годзе ў Санкт-Пецярбургу, якое спецыялізавалася першапачаткова на навукова-папулярнай літаратуры, Горкі стаў 4 верасня 1900 года. Першай яго ідэяй было пашырэнне профілю выдавецтва кнігамі па філасофіі, эканоміцы і сацыялогіі, а таксама выпуск «таннай серыі» для народа на вобраз і падабенства «кніг-капеек» {{нп5|Іван Дзмітрыевіч Сыцін|Івана Сыціна|ru|Сытин, Иван Дмитриевич}}. Усё гэта выклікала пярэчанне іншых партнёраў і не было прынята. Яшчэ больш канфлікт Горкага з астатнімі чальцамі таварыства абвастрыўся, калі ён прапанаваў выдаваць кнігі новых пісьменнікаў-рэалістаў, што сустрэла асцярогі камерцыйнага правалу. У студзені 1901 года Горкі намерыўся пакінуць выдавецтва, аднак у выніку развязкі канфліктнай сітуацыі, наадварот, з таварыства пайшлі іншыя яго члены, а засталіся толькі Горкі і {{нп5|Канстанцін Пятровіч Пятніцкі|К. П. Пятніцкі|ru|Пятницкий, Константин Петрович}}. Пасля разлома Горкі ўзначаліў выдавецтва і стаў яго ідэолагам, а Пятніцкі ведаў тэхнічным бокам справы. Пад пачаткам Горкага выдавецтва «Знание» цалкам змяніла свой кірунак, зрабіла галоўны ўпор на [[белетрыстыка|белетрыстыку]] і развіла вялікую актыўнасць, высунуўшыся на лідзіруючыя пазіцыі ў Расіі. Штомесяц выпускалася каля 20 кніг сукупным тыражом больш за 200 тысяч асобнікаў. Ззаду засталіся найбуйнейшыя пецярбургскія выдаўцы [[Аляксей Сяргеевіч Суворын|А. С. Суворын]], [[Адольф Фёдаравіч Маркс|А. Ф. Маркс]], [[Маўрыкій Восіпавіч Вольф|М. В. Вольф]]. Да 1903 года «Знание» выпусціла асобнымі выданнямі з незвычайна буйнымі па тых часах накладамі сачыненні самога Горкага, а таксама [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Іван Аляксеевіч Бунін|Івана Буніна]], [[Аляксандр Іванавіч Купрын|Аляксандра Купрына]], [[Аляксандр Серафімавіч Серафімовіч|Серафімовіча]], {{нп5|Скіталец (пісьменнік)|Скітальца|ru|Скиталец (писатель)}}, {{нп5|Мікалай Дзмітрыевіч Целяшоў|Целяшова|ru|Телешов, Николай Дмитриевич}}, {{нп5|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Чырыкава|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, {{нп5|Сяргей Іванавіч Гусеў-Арэнбургскі|Гусева-Арэнбургскага|ru|Гусев-Оренбургский, Сергей Иванович}} і іншых пісьменнікаў. Дзякуючы намаганням Горкага і кнізе, якая выйшла ў выдавецтве «Знание», стаў знакамітым журналіст маскоўскай газеты «{{нп5|Курьер (газета)|Курьер|ru|Курьер (газета)}}» [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]]. У выдавецтве Горкага атрымалі усерасійскую вядомасць і іншыя пісьменнікі-рэалісты. У 1904 годзе выйшаў у свет першы калектыўны зборнік пісьменнікаў-рэалістаў, што ўкладвалася ў тэндэнцыю пачатку XX стагоддзя, калі павышаным попытам у чытачоў карысталіся [[альманах]]і і калектыўныя зборнікі. У 1905 годзе выпушчана серыя «Танная бібліятэка», у белетрыстычны цыкл якой увайшло 156 твораў 13 пісьменнікаў, уключаючы Горкага. Цана кніжак вагалася ад 2 да 12 капеек. У «Бібліятэцы» Горкі ўпершыню пазначыў блізкія яму ідэалагічныя арыенціры, у ёй быў арганізаваны аддзел марксісцкай літаратуры і ўтворана спецыяльная рэдакцыйная камісія па адборы кніг для народа. У склад камісіі ўвайшлі марксісты-бальшавікі [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]], {{нп5|Леанід Барысавіч Красін|Л. Б. Красін|ru|Красин, Леонид Борисович}}, [[Вацлаў Вацлававіч Вароўскі|В. В. Вароўскі]], [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарскі]] і іншыя{{sfn|Басинский|2005|с=226—232}}. Горкі вырабіў пераварот у ганарарнай палітыцы — «Знание» выплачвала за аўтарскі ліст у 40 тысяч знакаў ганарар 300 рублёў (у пачатку XX стагоддзя чарка [[гарэлка|гарэлкі]] каштавала 3 капейкі, баханка [[хлеб]]у — 2 капейкі). За першую кнігу Леанід Андрэеў атрымаў ад горкаўскага «Знания» 5642 рубля (замест 300 рублёў, якія абяцаў заплаціць канкуруючы выдавец Сыцін), што адразу зрабіла Андрэева ​​заможным чалавекам. Акрамя высокіх ганарараў Горкі укараніў новую практыку штомесячных авансаў, дзякуючы якой пісьменнікі нібы аказаліся «у штаце» і пачалі атрымліваць у выдавецтве «заработную плату», што было тады ў Расіі беспрэцэдэнтна. «Знание» штомесяц авансавала Буніна, Серафімовіча, Скітальца, усяго каля 10 пісьменнікаў. Навацыяй для расійскага кнігавыдання сталі ганарары ад замежных выдавецтваў і тэатраў, якіх дамаглося «Знание» ў адсутнасць афіцыйнай канвенцыі аб аўтарскіх правах — дасягалася гэта шляхам перасылкі замежным перакладчыкам і выдаўцам літаратурных твораў яшчэ да першай публікацыі іх у Расіі. Са снежня 1905 года па ініцыятыве Горкага за мяжой было створана спецыяльнае кнігавыдавецтва для рускіх аўтараў, дзе Горкі стаў адным з заснавальнікаў. Матэрыяльнае забеспячэнне пісьменнікаў у горкаўскім выдавецтве «Знание» з’явілася правобразам будучага [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], уключаючы як фінансавы бок, так і пэўную ідэалагічную арыентацыю, — што гады праз стала асновай савецкай літаратурнай палітыкі{{sfn|Басинский|2005|с=226—232}}. [[Файл:Maxim Gorky LOC Restored edit1.jpg|left|250px|thumb|Максім Горкі, 1906 год.]] М. Горкі прымаў удзел у {{нп5|Снежаньскае паўстанне ў Маскве (1905)|Снежаньскім паўстанні ў Маскве|ru|Декабрьское восстание в Москве (1905)}}<ref name="БС"/>. У пачатку 1906 года Горкі пакінуў Расію, дзе яго пачалі пераследваць за палітычную дзейнасць, і стаў палітычным эмігрантам. Па меры паглыблення ва ўласную творчасць Горкі страціў у эміграцыі цікавасць да дзейнасці выдавецтва «Знание». У 1912 годзе Горкі пакінуў таварыства, а ў 1913 годзе, калі ён вярнуўся ў Расію<ref name="БС"/>, выдавецтва ўжо перастала існаваць. За ўвесь час працы «Знание» выпусціла каля 40 калектыўных зборнікаў{{sfn|Басинский|2005|с=232}}. ==== У ЗША ==== У лютым 1906 годзе па даручэнні [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] і {{нп5|Леанід Барысавіч Красін|Красіна|ru|Красин, Леонид Борисович}} Горкі з фактычнай жонкай, актрысай {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыяй Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} адправіліся праз Фінляндыю, Швецыю, Германію, Швейцарыю і Францыю параходам у Амерыку. Пачалося падарожжа 19 студзеня 1906 года з дабрачыннай літаратурна-музычнай вечарыны ў [[Фінскі нацыянальны тэатр|Фінскім нацыянальным тэатры]] ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], дзе Горкі выступаў разам са {{нп5|Скіталец (пісьменнік)|Скітальцам (Пятровым)|ru|Скиталец (писатель)}} і Андрэевай, якая, згодна справаздачам царскай [[Ахоўнае аддзяленне|ахранкі]], прачытала заклік «супрацьурадавага зместу». 4 красавіка ў [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбуры]] Горкі, Андрэева ​​і іх сувязны і целаахоўнік, агент «{{нп5|Баявая тэхнічная група пры ЦК РСДРП|баявой тэхнічнай групы|ru|Боевая техническая группа при ЦК РСДРП}}» [[Бальшавікі|бальшавікоў]] {{нп5|Мікалай Яўгенавіч Бурэнін|Мікалай Бурэнін|ru|Буренин, Николай Евгеньевич}} падняліся на борт акіянскага лайнера «Фрыдрых Вільгельм Вялікі»<ref name="РС2015">''Владимир Абаринов''. [https://www.svoboda.org/a/27036829.html Русские писатели в Америке] «Радио Свобода», 25.05.2015</ref>. Андрэева выклапатала у капітана парахода для Горкага самую камфартабельную каюту на борце, якая найлепшым чынам падыходзіла для пісьменніцкай працы на працягу 6 дзён пераходу праз [[Атлантычны акіян|Атлантыку]]. У каюце Горкага быў кабінет з вялікім пісьмовым сталом, гасцёўня, спальня з ваннай і душам<ref name=autogenerated22 />. У Амерыцы Горкі з Андрэевай прабылі да верасня. Мэта — збор сродкаў у касу бальшавікоў для падрыхтоўкі рэвалюцыі ў Расіі. Па прыбыцці ў ЗША Горкага чакала захопленая сустрэча журналістаў і тых, хто спачуваў бальшавікам, ён удзельнічаў у некалькіх мітынгах у [[Нью-Ёрк]]у (сабрана ў партыйную касу 1200 долараў), [[Бостан]]е, [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]. Да госця з Расіі штодня тоўпіліся рэпарцёры, якія жадалі ўзяць інтэрв’ю. Неўзабаве Горкі пазнаёміўся і вырабіў прыемнае ўражанне на [[Марк Твэн|Марка Твэна]]. Аднак затым у Амерыку прасачылася інфармацыя (на думку пісьменніка і Бурэніна — з падачы пасольства і эсэраў) аб тым, што Горкі з {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|першай жонкай|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}} не развёўся, а з Андрэевай не браў шлюб, з-за чаго па-пурытанску настроеныя ўладальнікі гатэляў палічылі, што пара абражае маральныя асновы амерыканцаў, сталі высяляць гасцей з нумароў. Прытулілі Горкага і Андрэеву заможныя спадары Марцін — у сваім маёнтку на востраве {{нп5|Стэйтэн-Айлэнд||ru|Статен-Айленд}} у вусці [[Гудзон]]у<ref name=autogenerated22 />{{sfn|Груздев|1958|с=172}}<ref name="РС2015"/>. {{Урэзка |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px |Змест = ''«Дзе б ні быў Аляксей Максімавіч, ён звычайна станавіўся цэнтрам увагі. Ён горача гаварыў, шырока размахваў рукамі... Рухаўся ён незвычайна лёгка і спрытна. Кісці рук, вельмі прыгожыя, з доўгімі выразнымі пальцамі, краслілі ў паветры нейкія фігуры і лініі, і гэта надавала яго прамове асаблівыя маляўнічасць і пераканаўчасць... Не быўшы занятай у спектаклі "{{нп5|Дзядзька Ваня||ru|Дядя Ваня}}», я назірала, як ўспрымаў Горкі тое, што адбываецца на сцэне. Вочы яго то ўспыхвалі, то згасалі, часам ён моцна ўзварушваў доўгімі валасамі, відаць было, як ён імкнецца стрымацца, перасіліць сябе. Але слёзы нястрымна залівалі вочы, ліліся па шчоках, ён з прыкрасцю змахваў іх, гучна смаркаўся, збянтэжана азіраўся і зноў неадрыўна глядзеў на сцэну.'' |Подпіс = [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыя Андрэева]]''<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Воспоминания|1981|с=162—164}}}} У Амерыцы Горкі стварыў сатырычныя [[памфлет]]ы аб «буржуазнай» культуры {{нп5|Культура Францыі|Францыі|ru|Культура Франции}} і [[Культура ЗША|ЗША]] («Мае інтэрв’ю», «У Амерыцы»). У маёнтку мужа і жонкі Марцін у гарах {{нп5|Адзірондак||ru|Адирондак}} Горкі пачаў пралетарскі раман «Маці»; па ацэнцы [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрыя Быкава]] — «''самая навязвальная пры савецкай уладзе і самая забытая сёння кніга Горкага''»{{sfn|Быков|2012|с=169 }}. Вярнуўшыся ў верасні на кароткі час у Расію, піша п’есу «Ворагі», завяршае раман «Маці»<ref name=autogenerated6 />{{sfn|Воспоминания|1981|с=267—271}}. ==== На Капры. Распарадак рабочага дня Горкага ==== У кастрычніку 1906 года з-за [[туберкулёз]]у Горкі з грамадзянскай жонкай пасяліўся ў [[Італія|Італіі]]. Спачатку спыніліся ў [[Неапаль|Неапалі]], куды прыехалі 13 (26) кастрычніка 1906 года. У Неапалі праз два дні быў зладжаны мітынг перад гасцініцай «Везувій», дзе перад натхнёным натоўпам тых, хто спачуваў рускай рэвалюцыі, зачытаны заклік Горкага да «таварышаў італьянцаў». Неўзабаве па просьбе занепакоеных уладаў Горкі абгрунтаваўся на востраве [[Капры]]<ref name="БС"/>, дзе разам з Андрэевай пражыў 7 гадоў<ref>{{артыкул|аўтар=Ариас М.|загаловак=Одиссея Максима Горького на «острове сирен»: «русский Капри» как социокультурная проблема.|спасылка=http://sites.utoronto.ca/tsq/17/arias17.shtml|мова=|выданне=Toronto Slavic Quarterly|год=Summer 2006|нумар=17}}</ref> (с 1906 по 1913). Пара пасялілася ў прэстыжнай гасцініцы {{нп5|Grand Hotel Quisisana|||Grand Hotel Quisisana}}<ref>У ёй спыняўся таксама Фёдар Шаляпін. цяпер Grand Hotel Quisisana уваходзіць у сусветную гасцінічную асацыяцыю {{нп5|The Leading Hotels of the World||ru|The Leading Hotels of the World}}.</ref>. З сакавіка 1909 года па люты 1911 года Горкі з Андрэевай пражывалі на віле «Спінола» (цяпер «Берынг»), спыняліся на вілах (маюць памятныя дошкі аб знаходжанні пісьменніка) «Блезіюс» (з 1906 па 1909) і «Серфіна» (цяпер «П’ерына»)<ref>[http://www.capri.su/archives/author/joinerart/page/2/ Максим Горький на Капри] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121105092009/http://www.capri.su/archives/author/joinerart/page/2/ |date=5 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. На востраве Капры, з якога раз у суткі да Неапаля хадзіў параход, была немалая руская калонія. Тут жылі паэт і журналіст {{нп5|Леанід Мікалаевіч Старк|Леанід Старк|ru|Старк, Леонид Николаевич}} і яго жонка, пасля — бібліятэкар Леніна [[Шушанік Мікітаўна Манучар’янц|Шушанік Манучар’янц]], пісьменнік {{нп5|Іван Ягоравіч Вольнаў|Іван Вольнаў (Вольны)|ru|Вольнов, Иван Егорович}}, наездамі бывалі пісьменнікі [[Аляксей Сілыч Новікаў-Прыбой|Новікаў-Прыбой]], [[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|Міхаіла Салтыкоў]], Ян Струян, [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс Дзяржынскі]], іншыя літаратары і рэвалюцыянеры. Раз на тыдзень на віле, дзе жылі Андрэева ​​і Горкі, уладкоўваўся літаратурны семінар для маладых пісьменнікаў<ref name=autogenerated20>{{артыкул|аўтар= Манучарьянц Ш. Н.|загаловак=Знакомство с Горьким|выданне=// М. Горький в воспоминаниях современников|год=1981 |старонкі=276—280}}</ref>. [[Файл:Villa Behring on Capri.jpg|міні|Віла на Капры (бардовая), якую арандаваў Горкі ў 1909—1911 гг.]] Марыя Андрэева ​​падрабязна апісала вілу «Спінола» на віа Ланган, дзе яны з Горкім жылі працяглы час, і распарадак пісьменніка на Капры. Дом знаходзіўся на паўгары, высока над берагам. Віла складалася з трох пакояў: на ніжнім паверсе галоўная спальня і пакой Андрэевай, увесь другі паверх займала вялікая зала з панарамнымі вокнамі з суцэльнага шкла даўжынёй тры метра і вышынёй паўтара метра, адно з вокнаў з відам на мора. Там знаходзіўся кабінет Горкага. Марыя Фёдараўна, якая займалася (акрамя хатняй гаспадаркі) перакладамі сіцылійскіх народных казак, знаходзілася ў ніжнім пакоі, адкуль вяла наверх лесвіца, каб не перашкаджаць Горкаму, але пры першым жа зове дапамагчы яму ў чым-небудзь. Для Аляксея Максімавіча быў спецыяльна пабудаваны [[камін]], хоць звычайна дамы на Капры абаграваліся жароўнямі. Каля акна, якое выходзіць на мора, стаяў пакрыты зялёным сукном вялікі пісьмовы стол на вельмі доўгіх ножках — каб Горкаму з яго высокім ростам было зручна і не даводзілася занадта нагінацца. З правага боку ад стала знаходзілася канторка — на выпадак, калі Горкі стамляўся сядзець, ён пісаў стоячы. Паўсюдна ў кабінеце, на сталах і ўсіх паліцах размяшчаліся кнігі. Пісьменнік выпісваў газеты з Расіі — як вялікія сталічныя, так і губернскія, а таксама замежныя выданні. Яму прыходзіла на Капры шырокая карэспандэнцыя — як з Расіі, так і з іншых краін. Прачынаўся Горкі не пазней за 8 гадзін раніцы, праз гадзіну падавалася ранішняя кава, да якой паспявалі выкананыя Андрэевай пераклады артыкулаў, якія цікавілі Горкага. Штодня а 10 гадзіне пісьменнік садзіўся за пісьмовы стол і за рэдкімі выключэннямі працаваў да паловы на другую. У тыя гады Горкі працаваў над трылогіяй з правінцыйнага жыцця «Гарадок Акураў». А другой гадзіне — абед, у ходзе прыёму ежы Горкі знаёміўся з прэсай, нягледзячы на ​​пярэчанні лекараў. За абедам з замежных газет, пераважна італьянскіх, французскіх і англійскіх, Горкі атрымліваў уяўленне, што адбываецца ў свеце, і як рабочы клас адстойвае свае правы. Пасля абеду да 4 гадзін папаўдні Горкі адпачываў, седзячы ў крэсле, глядзець на мора і пакурваючы — са шкоднай звычкай, нягледзячы на ​​хворыя лёгкія, пастаянны моцны кашаль і {{нп5|крывахарканне||ru|Кровохарканье}}, ён не расставаўся. У 4 гадзіны Горкі і Андрэева ​​выходзілі на гадзінны шпацыр да мора. У 5 гадзін падаваўся чай, з паловы шостай Горкі зноў падымаўся да сябе ў кабінет, дзе працаваў над рукапісамі, ці чытаў. А сёмай гадзіне — вячэра, за якой Горкі прымаў таварышаў, што прыбылі з Расіі ці жылі на Капры ў эміграцыі — тады здараліся ажыўленыя гутаркі і ладзіліся вясёлыя інтэлектуальныя гульні. У 11 гадзін вечара Горкі зноў падымаўся ў кабінет, каб нешта яшчэ напісаць ці пачытаць. Клаўся ў ложак Аляксей Максімавіч каля гадзіны ночы, аднак засынаў не адразу, а яшчэ паўгадзіны-гадзіну чытаў, лежачы ў ложку. Улетку на вілу пабачыцца з Горкім прыязджала шмат рускіх і замежнікаў, якія чулі аб яго славе. Сярод іх былі як родныя (напрыклад, К. П. Пяшкова і сын Максім, прыёмны сын {{нп5|Зіновій Аляксеевіч Пяшкоў|Зіновій|ru|Пешков, Зиновий Алексеевич}}<ref name=capri1908>[http://lenin-ulijanov.narod.ru/photo_12.html В. И. Ленин в гостях у А. М. Горького играет в шахматы с А. А. Богдановым. 1908 г., между 10 (23) и 17 (30) апреля. Капри, Италия]</ref>, дзеці Андрэевай {{нп5|Юрый Андрэевіч Жэлябужскі|Юрый|ru|Желябужский, Юрий Андреевич}} і Кацярына), сябры — [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леанід Андрэеў]] са старэйшым сынам {{нп5|Вадзім Леанідавіч Андрэеў|Вадзімам|ru|Андреев, Вадим Леонидович}}, [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], [[Аляксандр Мікалаевіч Ціханаў (Сераброў)|Аляксандр Ціханаў (Сераброў)]], {{нп5|Герман Аляксандравіч Лапацін|Герман Лапацін|ru|Лопатин, Герман Александрович}} (перакладчык «{{нп5|Капітал (Маркс)|Капіталу|ru|Капитал (Маркс)}}» [[Карл Маркс|Маркса]]), знаёмыя{{sfn|Басинский|2005|с=294—295}}. Прыязджалі і зусім незнаёмыя людзі, якія спрабавалі знайсці праўду, даведацца, як жыць, шмат было і проста цікаўных. З кожнай сустрэчы адарваны ад Расіі Горкі спрабаваў атрымаць хоць бы макулінку новых жыццёвых ведаў або вопыту з радзімы для сваіх твораў. Рэгулярную перапіску Горкі падтрымліваў з Леніным, які знаходзіўся ў эміграцыі ў Францыі. Восенню ўсё звычайна раз’язджаліся, і Горкі зноў апускаўся ў працу на цэлыя дні. Зрэдку, у сонечнае надвор’е, пісьменнік здзяйсняў больш далёкія прагулкі або наведваў мініяцюрны кінематограф, гуляў з мясцовай дзятвой. Замежнымі мовамі, у прыватнасці, італьянскай, Горкі ніколькі не авалодаў, адзіная фраза, якую ён за 15 гадоў у Італіі запомніў і паўтараў: «Buona sera!» («Добры вечар»){{sfn|Воспоминания|1981|с=271—275}}. На Капры Горкі напісаў таксама «Споведзь» (1908), дзе пазначыліся яго філасофскія разыходжанні з Леніным (які наведваў Капры для сустрэч з Горкім у красавіку 1908 і чэрвені 1910 гадоў) і збліжэнне з {{нп5|Богабудаўніцтва|богабудаўнікамі|ru|Богостроительство}} [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Луначарскі]] і {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Багданаў|Багданаў|ru|Богданов, Александр Александрович}}. Паміж 1908 і 1910 год Горкі перажываў душэўны крызіс, які адбіўся і на яго творчасці: у прымірэнчай, антыбунтарскай аповесці «Споведзь», якая выклікала свайго канфармізм раздражнення і прыкрасць Леніна, сам Горкі пасля пераасэнсавання ўлавіў залішнюю дыдактычнасць. Горкі шчыра не разумеў, чаму Ленін больш схільны да альянсу з меншавікамі-пляханаўцамі, чым з бальшавікамі-багданаўцамі. Неўзабаве і ў Горкага абазначыўся разрыў з групай Багданава (яго школа «богабудаўнікоў» быў адселеная на вілу «Паскуале»), пад уплывам Леніна ў пісьменніка пачаўся адыход ад {{нп5|Махізм|махісцкай|ru|Махизм}} і {{нп5|Богашукальніцтва|богашукальніцкай філасофіі|ru|Богоискательство}} на карысць [[марксізм]]у. Ідэалізацыя надыходзячай рэвалюцыі ў Горкага працягвалася аж да таго, як ён паспеў пераканацца ў бязлітаснай жорсткасці [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|паслякастрычніцкіх рэалій]] у Расіі<ref name="Ленин" /><ref name="Белоусова" />. Іншыя важныя падзеі жыцця Горкага перыяду знаходжання на Капры: * 1907 год — дэлегат з правам дарадчага голасу {{нп5|V з’езд РСДРП|V з’езду РСДРП|ru|V съезд РСДРП}} ў [[Лондан]]е<ref name="БС"/>, [[Уладзімір Ільіч Ленін|сустрэча з Леніным]]<ref>{{кніга |частка=Глава III. Ленин у Горького на Капри|спасылка частка=http://leninism.su/books/4049-lenin-v-italii-chexoslovakii-polshe.html?start=2 |аўтар=Московский В.П., Семенов В.Г.|загаловак=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше |месца=М |выдавецтва=Издательство политической литературы|серыя=Памятные места |год=1986 |старонак=176 |тыраж=100 000}}</ref>. * 1908 год — п’еса «Апошнія», аповесць «Жыццё непатрэбнага чалавека». * 1909 год — аповесці «Гарадок Акураў», «Жыццё Мацвея Кажамякіна». * 1912 год — паездка з М. Ф. Андрэевай у [[Парыж]], сустрэча з Леніным. * 1913 год — скончыў «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}». У 1906—1913 гадах на Капры Горкі злажыў 27 невялікіх апавяданняў, якія склалі цыкл «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}». Эпіграфам да ўсяго цыклу пісьменнік паставіў словы [[Ханс Крысціян Андэрсен|Андэрсена]]: «Няма казак лепш за тыя, якія стварае само жыццё». Першыя сем казак былі апублікаваныя ў бальшавіцкай газеце «{{нп5|Звезда (часопіс XIX—XX стагоддзяў)|Звезда|ru|Звезда (журнал XIX—XX веков)}}»<ref name="БС"/>, частка — у «[[Правда (газета)|Правде]]»<ref name="БС"/>, астатнія надрукаваныя ў іншых бальшавіцкіх газетах і часопісах. Па ацэнцы {{нп5|Сцяпан Георгіевіч Шаумян|Сцяпана Шаумяна|ru|Шаумян, Степан Георгиевич}}, казкі яшчэ больш зблізілі Горкага з рабочымі. «І рабочыя з гонарам могуць заявіць: так — Горкі наш! Ён наш мастак, наш сябар і паплечнік у вялікай барацьбе за вызваленне працы!» «Велікапышнымі і духапад’ёмнымі» назваў «Казкі пра Італію» і Ленін, які цёпла ўспамінаў 13 дзён на Капры, праведзеныя ў 1910 годзе разам з Горкім у сумеснай рыбнай лоўлі, прагулках і спрэчках, якія пасля шэрагу ідэйных разыходжанняў зноў ўмацавалі іх сяброўскія адносіны, і пазбавілі Горкага, як меркаваў Ленін, ад яго «філасофскіх і богашукальніцкіх памылак». На зваротным шляху ў Парыж Горкі ў мэтах бяспекі суправаджаў Леніна ў цягніку да французскай мяжы<ref name="Ленин">{{cite web|url=http://leninism.su/component/content/article.html?id=4049%3&start=3|title=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше — 1910 год. Верные большой дружбе|author=Московский В. П., Семёнов В. Г.|date=2015|publisher=Ленин: Революционер. Мыслитель. Человек|accessdate=2017-01-21}}</ref>. ==== Вяртанне ў Расію, падзеі і дзейнасць 1913—1917 гадоў ==== 31 снежня 1913 года, скончыўшы ў Італіі аповесці «Дзяцінства», пасля абвяшчэння ўсеагульнай амністыі з нагоды 300-годдзя дома [[Раманавы]]х (якая крануўся перш за ўсё палітычных літаратараў), Горкі цягніком праз станцыю [[Кібартай|Вержбалава]] вярнуўся ў Расію. На мяжы [[Ахоўнае аддзяленне]] яго праглядзела, быў узяты пад назіранне [[філёр]]амі ўжо ў Санкт-Пецярбургу. У данясенні дэпартамента паліцыі пазначаны як «эмігрант, ніжагародскі цэхавы Аляксей Максімаў Пяшкоў» {{sfn|Груздев|1958|с=213—214}}. Пасяліўся з Марыяй Андрэевай ў {{нп5|Горкаўскае (Ленінградская вобласць)|Мустамяках|ru|Горьковское (Ленинградская область)}}, [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінляндыя]], у вёсцы {{нп5|Горкаўскае (Ленінградская вобласць)|Неувола|ru|Горьковское (Ленинградская область)}}, на дачы Аляксандры Карлаўны Горбік-Ланге, а затым у [[Санкт-Пецярбург]]у на Кронверкскім праспекце, дом 23, кватэра 5/16 (цяпер 10). Тут яны пражылі з 1914 па 1919 (па іншых даных — па 1921 год)<ref name="Белоусова" /><ref name=autogenerated20140204-2>{{cite web | url = http://www.biografii.ru/biogr_dop/gorkiy_m/gorkiy_m2.php | title = Максим Горький — жизнь и творчество}}</ref>. У 11-пакаёвай кватэры з дазволу гасцінных гаспадароў пасялілася больш за 30 іх сваякоў, знаёмых і нават прафесійных прыжывальцаў. Большасць з іх ні ў чым не дапамагалі па гаспадарцы і не атрымлівалі ніякіх {{нп5|Харчовы паёк|пайкоў|ru|Продовольственный паёк}}. У суседнім з Горкім пакоі абгрунтавалася {{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг|Марыя Будберг|ru|Будберг, Мария Игнатьевна}}, якая аднойчы прынесла на подпіс Горкаму нейкія паперы, тут жа пры гаспадарах «страціла прытомнасць ад голаду», была накормленая і запрошана пажыць, а неўзабаве стала прадметам страсці пісьменніка. Па ўспамінах дачкі Андрэевай Кацярыны Андрэеўны Желябужскай пра атмасферу дома ў гэтыя пяць гадоў, перанаселеная прыватная кватэра фактычна ператварылася ў прыёмную ўстанову, скардзіцца на жыццё і нягоды Горкаму «сюды прыходзілі ўсе: акадэмікі, прафесары, усякія пакрыўджаныя інтэлігенты і псеўдаінтэлігенты, усякія князі, дамы з „грамадства“, пераследаваныя расійскія капіталісты, якія яшчэ не паспелі збегчы да [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]] або за мяжу, наогул тыя, чыё добрае жыццё дзёрзка парушыла Рэвалюцыя». Сярод гасцей былі і шырока вядомыя людзі — [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], [[Барыс Пільняк]], [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карней Чукоўскі]], [[Яўген Іванавіч Замяцін|Яўген Замяцін]], {{нп5|Ларыса Міхайлаўна Рэйснер|Ларыса Рэйснер|ru|Рейснер, Лариса Михайловна}}, выдавец {{нп5|Зіновій Ісаевіч Гржэбін|З. Гржэбін|ru|Гржебин, Зиновий Исаевич}}, акадэмік {{нп5|Сяргей Фёдаравіч Альдэнбург|С. Альдэнбург|ru|Ольденбург, Сергей Фёдорович}}, рэжысёр {{нп5|Сяргей Эрнеставіч Радлаў|С. Радлаў|ru|Радлов, Сергей Эрнестович}}, [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|М. Дабужынскі]], літаратары {{нп5|Альберт Пятровіч Пінкевіч|А. Пінкевіч|ru|Пинкевич, Альберт Петрович}}, {{нп5|Васіль Аляксеевіч Дзясніцкі|В. Дзясніцкі|ru|Десницкий, Василий Алексеевич}}, рэвалюцыянеры {{нп5|Леанід Барысавіч Красін|Л. Красін|ru|Красин, Леонид Борисович}}, [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. Луначарскі]], [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|А. Калантай]], старшыня Петрасавета [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Р. Зіноўеў]] і упаўнаважаны Савета рабоча-сялянскай абароны [[Леў Барысавіч Каменеў|Л. Каменеў]], прыязджаў з Масквы і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]]{{sfn|Быков|2012|с=248—249}}. Асноўнае баўленне часу незлічоных насельнікаў і гасцей кватэры Горкага складалася ў тым, што яны бесперапынку елі, пілі, танчылі, азартна гулялі ў [[лато]] і ў карты, абавязкова на грошы, спявалі «нейкія дзіўныя песні», адбывалася саборнае чытанне распаўсюджаных у той час выданняў «для дзядкоў» і [[парнаграфія|парнаграфічных]] раманаў XVIII стагоддзя, папулярны ў тых, хто сабраўся, быў [[маркіз дэ Сад]]. Гутаркі вяліся такія, што ў дачкі Андрэевай, маладой жанчыны, па яе прызнанні, «гарэлі вушы»<ref name="Белоусова">{{cite web |url=http://www.sovsekretno.ru/articles/id/920/|title=Горький антиквариат|author=Таисия Белоусова|date=2002-11-01|publisher=Совершенно секретно|accessdate=2016-12-11}}</ref>. У 1914 годзе Горкі рэдагаваў бальшавіцкія газеты «{{нп5|Звезда (газета, Санкт-Пецярбург)|Звезда|ru|Звезда (газета, Санкт-Петербург)}}» і «[[Правда (газета)|Правда]]», мастацкі аддзел бальшавіцкага часопіса «Просвещение»<ref name="БС"/>, выдаваў першы зборнік пралетарскіх пісьменнікаў. Выдаваў з 1915 па 1917 год часопіс «[[Летопись]]», заснаваў выдавецтва «Парус»<ref name=autogenerated20140204-2 />. У 1912—1916 гадах Горкі стварае серыю апавяданняў і нарысаў, якія склалі зборнік «Па Русі», аўтабіяграфічныя аповесці «Дзяцінства», «У людзях». У 1916 годзе ў выдавецтве «Парус» была апублікавана аўтабіяграфічная аповесць «У людзях» і цыкл нарысаў «Па Русі»<ref name=autogenerated20140204-2 />. Апошняя частка трылогіі «Мае ўніверсітэты» была напісана ў 1923 годзе. ==== Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі, падзеі і дзейнасць 1917—1921 гадоў ==== У 1917—1919 гадах Горкі, які халаднавата ўспрыняў [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыі]], вёў вялікую грамадскую і праваабарончую працу, крытыкаваў метады бальшавікоў, асуджаў іх стаўленне да старой [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], ратаваў шэраг яе прадстаўнікоў ад рэпрэсій бальшавікоў і голаду. Заступаўся за зрынутых [[Раманавы]]х, над якімі паўсюдна здзекаваліся натоўпы, што стыхійна збіраліся. Не знойдучы падыходнай трыбуны для выражэння самастойнай пазіцыі, Горкі 1 мая 1917 года пачаў выдаваць газету «{{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}»<ref name="БС"/> на ганарары, атрыманыя за выданне кніг у выдавецтве «Нива», і на пазыкі банкіра, уладальніка банка «Груббе и Небо» [[Эрнэст Карлавіч Грубэ|Э. К. Грубэ]]. Рэагуючы на абвінавачванні ў прадажнасці і на тое, што гуляе на руку ворагам працоўнага класа, Горкі растлумачыў, што такія метады фінансавання пралетарскага друку ў Расіі не новыя: «За час з 1901 па 1917 год цераз мае рукі прайшлі сотні тысяч рублёў на справу расійскай сацыял-дэмакратычнай партыі, з іх мой асабісты заробак вылічаецца дзесяткамі тысяч, а ўсё астатняе чэрпалася з кішэняў „буржуазіі“. „[[Искра (газета)|Искра]]“ выдавалася на грошы [[Сава Цімафеевіч Марозаў|Савы Марозава]], які, вядома, не ў доўг даваў, а — ахвяраваў. Я мог бы назваць добры дзясятак шаноўных людзей — „буржуяў“, — якія матэрыяльна дапамагалі росту с.-д. партыі. Гэта выдатна ведае У. І. Ленін і іншыя старыя работнікі партыі»{{sfn|Быков|2012|с=215—216}}. [[Файл:М. Горькій. Революція и культура (1918).djvu|page=3|міні]] У газеце {{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}} Горкі выступіў у якасці {{нп5|Калумніст|калумніста|ru|Колумнист}}; са сваіх публіцыстычных калонак, якія [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Д. Быкаў]] ацаніў як «унікальную хроніку перараджэння рэвалюцыі», пазней Горкі сфармаваў дзве кнігі — «Несвоечасовыя думкі» і «Рэвалюцыя і культура». У лістападзе 1917 гады Горкі пісаў, што «''…Ленін лічыць, што мае права прарабіць з рускім народам жорсткі вопыт, загадзя асуджаны на няўдачу''»<ref>''Горький М.'' Вниманию рабочих. «Новая жизнь», № 177, 10 ноября 1917 г. // «Несвоевременные мысли» и рассуждения о революции и культуре. — М: Интерконтакт, 1990. — С. 84. — ISBN 5-278-00319-7.</ref>. Чырвонай ніткай публіцыстыкі Горкага ў гэты перыяд быў разважанні аб свабодзе рускага народа («Ці гатовыя мы да яе?»), заклік да авалодання ведамі і пераадолення невуцтва, да заняткаў творчасцю і навукай, да зберажэння культуры (каштоўнасці якой неміласэрна рабаваліся). Горкі актыўна асуджаў разгром «звераватымі» сельскімі мужыкамі маёнткаў {{нп5|Сяргей Мікалаевіч Худзякоў|Худзякова|ru|Худеков, Сергей Николаевич}} і {{нп5|Аляксандр Дзмітрыевіч Абаленскі|Абаленскага|ru|Оболенский, Александр Дмитриевич}}, спаленне панскіх бібліятэк, знішчэнне карцін і музычных інструментаў як класава чужых сялянству прадметаў. Непрыемна здзівіла Горкага, што з усіх рамёстваў у краіне квітнела {{нп5|спекуляцыя||ru|Спекуляция}}. Не спадабалася Горкаму [[люстрацыя]], якая пачалася ў Расіі, і публікацыя спісаў таемных супрацоўнікаў [[Ахоўнае аддзяленне|ахоўнага аддзялення]], якімі, да здзіўлення пісьменніка і грамадства, у Расіі невытлумачальна апынуліся многія тысячы. «Гэта ганебны абвінаваўчы акт супраць нас, гэта адна з прыкмет распаду і гніення краіны, прыкмета грозная», — палічыў Горкі. Гэтая і падобныя заявы выклікалі напружанасць ва ўзаемаадносінах пісьменніка і новай рабоча-сялянскай улады<ref>''Горький М.'' Несвоевременные мысли: Заметки о революции и культуре. — М.: Советский писатель, 1990. — С. 400. — ISBN 5-265-02154-X</ref><ref>Так, вядома, што ў 1918 годзе Горкі пасылаў грошы {{нп5|Васіль Васільевіч Разанаў|В. В. Разанаву|ru|Розанов, Василий Васильевич}}, які знаходзіўся ў галечы ў [[Сергіеў Пасад|Сергіевым пасадзе]]</ref>{{sfn|Быков|2012|с=215—217}}. Пасля перамогі Кастрычніка рэвалюцыйным уладам свабодная прэса была ўжо не патрэбна, і 29 ліпеня 1918 года газета «{{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}» была зачынена. «Несвоечасовыя думкі» з іх сумленнымі, крытычнымі ацэнкамі падзей першых паслярэвалюцыйных гадоў у наступны раз выдадзеныя ў СССР толькі праз 70 гадоў, у 1988 годзе. 19 лістапада 1919 года доме Елісеева на {{нп5|Дом Чычэрына (Санкт-Пецярбург)|Мойцы, 29|ru|Дом Чичерина}} па ініцыятыве Горкага быў адкрыты «{{нп5|Дом мастацтваў (Санкт-Пецярбург)|Дом мастацтваў|ru|Дом искусств}}» ({{lang-ru|ДИСК}}), правобраз пісьменніцкага прафсаюза, дзе праводзіліся лекцыі, чытанні, даклады і дыспуты, пісьменнікі мелі зносіны і атрымлівалі матэрыяльную дапамогу па прафесійнай прыкмеце. У Доме мастацтваў спрачаліся паміж сабой [[Рэалізм (літаратура)|рэалісты]], [[Сімвалізм|сімвалісты]] і [[Акмеізм|акмеістаў]], працавала паэтычная студыя [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Гумілёва]] «Ракавіна, якая гучыць», выступаў [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Блок]], дні і ночы праводзілі ў доме [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Чукоўскі]], [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Хадасевіч]], [[Аляксандр Грын|Грын]], [[Восіп Эмілевіч Мандэльштам|Мандэльштам]], [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|Шклоўскі]]. У 1920 годзе, дзякуючы Горкаму паўстала Цэнтральная камісія па паляпшэнню побыту навукоўцаў ({{lang-ru|ЦЕКУБУ}}), яна займалася размеркаваннем {{нп5|Харчовы паёк|харчовых пайкоў|ru|Продовольственный паёк}}, што дапамаглі петраградскім навуковым работнікам перажыць эпоху «[[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]». Падтрымліваў Горкі і групу маладых літаратараў «{{нп5|Серапіёнавы браты||ru|Серапионовы братья}}»{{sfn|Быков|2012|с=220—222}}. Малюючы псіхалагічны партрэт перакананага рэвалюцыянера, Горкі выкладае сваё крэда так: «Вечны рэвалюцыянер — гэта дрожджа, бесперапынна раздражняльная мазгі і нервы чалавецтва, гэта — ці геній, які, руйнуючы ісціны, створаныя да яго, творыць новыя, або — сціплы чалавек, спакойна упэўнены у сваёй сіле, згарае ціхім, часам амаль нябачным агнём, асвятляючы шлях да будучыні»<ref name="МГ">Максим Горький. Несвоевременные мысли. 1917—1918 гг. Газета «Новая жизнь»</ref>. Астуджэнне шлюбных адносін паміж Горкім і Андрэевай адбылося ў 1919 годзе не толькі па прычыне ўсё больш рэзка праяўляльных палітычных рознагалоссяў. Горкі, які адухоўлена марыў пра «новых ідэальных людзей» і спрабаваў стварыць іх рамантычны вобраз у сваіх творах, не прыняў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]], быў здзіўлены яе жорсткасцю і бязлітаснасцю, — калі, нягледзячы на ​​яго асабістае заступніцтва перад [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніным]], былі расстраляныя вялікі князь [[Павел Аляксандравіч]] і паэт [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Мікалай Гумілёў]]. Да асабістага разрыва з Андрэевай, па сцвярджэнні яе дачкі Кацярыны, прывёў не легкадумны флірт з Будберг, а доўгае захапленне Горкага Варварай Васільеўнай Шайкевіч — жонкай іх агульнага сябра, выдаўца і пісьменніка Аляксандра Ціханава (Сераброва)<ref name="Белоусова" />. У лютым 1919 года Горкі і Андрэева ​​былі прызначаны кіраваць Ацэначна-антыкварнай камісіяй {{нп5|Народны камісарыят гандлю і прамысловасці|Народнага камісарыята гандлю і прамысловасці|ru|Народный комиссариат торговли и промышленности}}. Да працы былі прыцягнутыя 80 лепшых піцерскіх спецыялістаў у галіне {{нп5|Антыкварыят|антыкварыяту|ru|Антиквариат}}. Мэта складалася ў тым, каб адабраць з маёмасці, канфіскаванай у цэрквах, у палацах і асабняках заможных класаў, у банках, антыкварных крамах, [[ламбард]]ах, прадметы, якія прадстаўляюць мастацкую ці гістарычную каштоўнасць. Затым гэтыя прадметы меркавалася перадаць у музеі, а частку канфіскаванага рэалізаваць на [[Аўкцыён|аўкцыёнах]] за мяжой. Праз некаторы час, па словах [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|Зінаіды Гіпіус]], кватэра Горкага на [[Кронверкскі праспект|Кронверкскім]] набыла выгляд «музея ці крамы старызніка». Аднак пры расследаванні, праведзеным следчым [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|УНК]] Назар’евым, даказаць асабістай карысці тых, хто ўзначальваў Ацэначна-антыкварную камісію, не ўдалося, а ў пачатку 1920 года камісіі для папаўнення экспартнага фонду дазволілі і скупляць прыватныя калекцыі<ref name="Белоусова" />. У гэтыя гады Горкі стаў вядомы і як збіральнік прадметаў мастацтва, калекцыянаваў гіганцкія [[Ваза|кітайскія вазы]], стаў у Петраградзе знаўцам у гэтай галіне. Пісьменнік цаніў (не толькі за тэксты) і рэдкія дарагія кнігі, аформленыя як вытанчаныя, мудрагелістыя і вычварныя творы паліграфічнага мастацтва. Будучы ў паслярэвалюцыйныя гады на фоне збяднення мас даволі заможным чалавекам, Горкі фінансаваў уласныя выдавецкія праекты, шмат займаўся дабрачыннасцю, утрымліваў у сваёй кватэры каля 30 дамачадцаў, высылаў матэрыяльную дапамогу гаротнікам літаратарам, правінцыйным настаўнікам, сасланым, часта зусім незнаёмым людзям, якія звярталіся да яго з лістамі і просьбамі{{sfn|Быков|2012|с=229—231}}. У 1919 годзе па ініцыятыве і пры вырашальным удзеле Горкага арганізавана выдавецтва «{{нп5|Всемирная литература (выдавецтва)|Всемирная литература|ru|Всемирная литература (издательство)}}»<ref name="БС"/>, мэтай якога на пяць гадоў, якія змясцілі разам больш за 200 тамоў, стаў выпуск у краіне сусветнай класікі ў эталонным перакладзе, з высокакваліфікаванымі каментарамі і інтэрпрэтацыямі найбуйнейшых літаратуразнаўцаў{{sfn|Быков|2012|с=233—239}}. Пасля {{нп5|Замахі на Леніна|замаху на Леніна ў жніўні 1918 года|ru|Покушения на Ленина}} адносіны Горкага і Леніна, азмрочаным да таго шэрагам сварак, зноў умацаваліся. Горкі адправіў Леніну спагадлівую тэлеграму і аднавіў перапіску з ім, перастаў займацца [[Фронда|франдзёрскай]] дзейнасцю. Шукаў у Леніна абароны ад піцерскіх чэкістаў, якія спрабавалі ўсталяваць у пісьменніка правапарушэнні і наведваліся на кватэру Горкага з {{нп5|Ператрус|ператрусамі|ru|Обыск}}. Горкі некалькі разоў выязджаў у Маскву для сустрэч з Леніным, [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскім]], [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкім]], шмат звяртаўся да старога сябра, якога цяпер называлі правадыром Кастрычніцкай рэвалюцыі, з рознымі просьбамі, у тым ліку з хадайніцтвамі аб асуджаных. Клапатаў Горкі і аб дазволе на выезд за мяжу для [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]], аднак яно было атрымана толькі за дзень да смерці паэта. Пасля расстрэлу Мікалая Гумілёва ў Горкага з’явілася адчуванне безвыходнасці ўласных намаганняў, пісьменнік стаў задумвацца аб ад’ездзе за мяжу. Ленін, які шанаваў Горкага за ранейшыя заслугі і сацыяльны рэалізм у творчасці, падаў ідэю адправіцца ў Еўропу для лячэння і збору сродкаў для барацьбы з {{нп5|Голад у Паволжы (1921-1922)|голадам|ru|Голод в Поволжье (1921—1922)}}, які напаткаў Расію пасля засухі 1921 года. У ліпені 1920 года Горкі ўбачыўся з Леніным, калі той прыязджаў у Петраград на {{нп5|Другі кангрэс Камуністычнага інтэрнацыяналу|Другі кангрэс Камінтэрна|ru|Второй конгресс Коммунистического интернационала}}. Пісьменнік атрымаў у падарунак ад Леніна, які наведаў Горкага ў яго кватэры перад вяртаннем у Маскву, толькі што выдадзеную ленінскую кнігу «{{нп5|Дзіцячая хвароба «левізны» ў камунізме||ru|Детская болезнь «левизны» в коммунизме}}», яны разам сфатаграфаваліся ля калон [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскага палаца]]. Гэта была апошняя сустрэча Горкага і Леніна{{sfn|Быков|2012|с=249—256}}. === Эміграцыя пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі === [[Файл:Joseph Stalin and Maxim Gorky, 1931.jpg|thumb|250px|Гутарка [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]] з [[Саюз пісьменнікаў СССР|Максімам Горкім]].]] 16 кастрычніка 1921 года- ад’езд M. Горкага за мяжу, слова «эміграцыя» ў кантэксце яго паездкі тады не ўжывалася. Афіцыйнай прычынай ад’езду было аднаўленне яго хваробы і неабходнасць, па патрабаванні [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], лячыцца за мяжой. Па іншай версіі, Горкі быў вымушаны з’ехаць з-за абвастрэння ідэалагічных рознагалоссяў з [[Марксізм-ленінізм|савецкай уладай]]<ref>[http://dugward.ru/library/hodasevich/hodasevich_o_smerti_gorkogo.html В. Ф. Ходасевич. О смерти Горького].</ref>. У 1921—1923 гадах жыў у [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], [[Берлін]]е, [[Прага|Празе]]. Адразу ў Італію Горкага не адпусцілі як «палітычна недобранадзейнага»{{sfn|Басинский|2005|с=369}}. Па ўспамінах [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Уладзіслава Хадасевіча]], у 1921 годзе Горкі, як хісткі і недобранадзейны мысліцель, па ініцыятыве [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўева]] і савецкіх {{нп5|Спецслужба|спецслужбаў|ru|Спецслужба}}, са згоды Леніна, адпраўлены ў [[Германія|Германію]], а Андрэева неўзабаве рушыла ўслед за былым грамадзянскім мужам «у мэтах нагляду за яго палітычнымі паводзінамі і тратамі грошай». З сабой Андрэева ​​ўзяла новага палюбоўніка, супрацоўніка [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пятра Кручкова|ru|Крючков, Пётр Петрович}} (будучага нязменнага сакратара пісьменніка), з якім разам пасялілася ў [[Берлін]]е, у той час як сам Горкі з сынам і нявесткай абгрунтаваўся за горадам. У Германіі Андрэева, скарыстаўшы свае сувязі ў савецкім урадзе, уладкавала Кручкова галоўным рэдактарам савецкага кнігагандлёвага і выдавецкага прадпрыемства «{{нп5|Международная книга||ru|Международная книга}}». Такім чынам Кручкоў пры садзейнічанні Андрэевай стаў фактычным выдаўцом твораў Горкага за мяжой і пасярэднікам ва ўзаемаадносінах пісьменніка з расійскімі часопісамі і выдавецтвамі. З прычыны гэтага Андрэева і Кручкоў змаглі цалкам кантраляваць расходаванне Горкім яго немалых грашовых сродкаў<ref name=autogenerated3 /><ref name="autogenerated2" /><ref>{{кніга| аўтар = Герасимова Е. М. и др.| частка = Крючков Пётр Петрович| спасылка частка = http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kryuchkovpp.php| загаловак = Современники А. М. Горького. Фотодокументы. Описание |месца = М.| выдавецтва= Издательство института мировой литературы имени А. М. Горького РАН| год = 2002| старонак= 693| isbn = 5-9208-0117-4}}</ref>. Вясной 1922 года Горкі напісаў адкрытыя лісты [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|А. І. Рыкаву]] і [[Анатоль Франс|Анатолю Франсу]], дзе выступіў супраць суда ў Маскве над [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэрамі]], які быў багаты для іх смяротнымі прысудамі. Атрымала рэзананс ліст надрукавала нямецкая газета «{{нп5|Vorwärts||ru|Форвертс (газета)}}», а таксама шэраг рускіх эмігранцкіх выданняў. Ленін ахарактарызаваў ліст Горкага як «паганы» і назваў яго «здрадай» сябра. З крытыкай ліста Горкага выступілі {{нп5|Карл Бернгардавіч Радэк|Карл Радэк|ru|Радек, Карл Бернгардович}} у «[[Правда (газета)|Праўдзе]]» і [[Дзям’ян Бедны]] ў газеце «{{нп5|Известия||ru|Известия}}». Да [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] Горкі, аднак, ставіўся насцярожана, але да 1928 года адкрыта не крытыкаваў яе. У [[Берлін]]е Горкі не ўшанаваў прысутнасцю ўшанаванне сябе з нагоды 30-годдзя літаратурнай дзейнасці, уладкованае [[Андрэй Белы|А. Белым]], [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|А. Талстым]], [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|У. Хадасевічам]], [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|В. Шклоўскім]] і іншымі рускімі літаратарамі, якія прыязна да яго ставіліся{{sfn|Басинский|2005|с=369}}. Улетку 1922 года Горкі жыў у {{нп5|Херынгсдорф|Херынгсдорфе|ru|Херингсдорф}}, на беразе [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], меў зносіны з [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксеем Талстым]], [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Уладзіславам Хадасевічам]], {{нп5|Ніна Мікалаеўна Берберава|Нінай Берберавай|ru|Берберова, Нина Николаевна}}<ref>{{нп5|Томас Урбан||ru|Урбан, Томас}}: ''Русские писатели в Берлине в 20-е годы ХХ века''; Санкт-Петербург 2014, с. 60-64.</ref>. У 1922 годзе напісаў з’едлівую брашуру «Аб рускім сялянстве», у якой усклаў адказнасць за трагічныя падзеі ў Расіі і «жорсткасць формаў рэвалюцыі» на сялянства з яго «заалагічным інстынктам ўласніка». Гэтая брашура, хоць і не друкавалася ў СССР, з’явілася, на думку {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|П. В. Басінскага|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, адным з першых літаратурна-ідэалагічных абгрунтаванняў будучай сталінскай палітыкі [[Калектывізацыя|суцэльнай калектывізацыі]]. У сувязі з кнігай Горкага у эмігранцкай прэсе з’явіўся [[неалагізм]] «народазлоб’е» ({{lang-ru|народозлобие}}){{sfn|Басинский|2005|с=368}}. З 1922 па 1928 год Горкі напісаў «Нататкі з дзённіка», «Мае ўніверсітэты», а таксама «Апавяданні 1922-24 гг.». Ядром зборніка, прасякнутага адзіным сюжэтам, з’яўляюцца «Аповяд аб незвычайным» і «Пустэльнік», дзе Горкі адзіны раз у сваёй творчасці звярнуўся да тэмы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Кастрычніцкая рэвалюцыя і наступная Грамадзянская вайна паўстаюць у кнізе падзеямі ўсеагульнага спрашчэння, плоскай рацыяналізацыі і дэградацыі, метафарамі нізвядзення з’яў незвычайнага і гуманнага — да штодзённага, прымітыўнага, цеснага і жорсткага{{sfn|Быков|2012|с=230—231}}. У 1925 годзе выйшаў у свет раман «{{нп5|Справа Артамонавых (раман)|Справа Артамонавых|ru|Дело Артамоновых (роман)}}»{{sfn|Басинский|2005|с=369}}. З 1924 Горкі жыў у [[Італія|Італіі]], у [[Сарэнта]] — на віле «Il Sorito» і ў санаторыях. Апублікаваў успаміны пра [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніне]]. У Сарэнта мастаком [[Павел Дзмітрыевіч Корын|Паўлам Корыным]] напісаны адзін з лепшых партрэтаў Горкага<ref>[http://artpoisk.info/artist/korin_pavel_dmitrievich_1892/portret_a_m_gor_kogo/ Портрет А. М. Горького. 1932] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181227185038/http://artpoisk.info/artist/korin_pavel_dmitrievich_1892/portret_a_m_gor_kogo/ |date=27 снежня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>; асаблівасцю карціны з’яўляецца малюнак пісьменніка на фоне вулкана [[Везувій]], пры гэтым Горкі як бы узвышаецца над горным волатам. Разам з тым у сюжэце карціны выразна гучыць тэма адзіноты, у якую паступова апускаўся Горкі{{sfn|Басинский|2005|с=369—371}}. У Еўропе Горкі гуляў ролю своеасаблівага «моста» паміж рускай эміграцыяй і СССР, спрабаваў прадпрымаць намаганні па збліжэнні рускіх эмігрантаў першай хвалі з гістарычнай радзімай{{sfn|Басинский|2005|с=370}}. Разам са [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|Шклоўскім]] і [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Хадасевічам]] Горкі пачаў свой адзіны выдавецкі праект у Еўропе — часопіс «{{нп5|Беседа (часопіс)|Беседа|ru|Беседа (журнал)}}». У новым канцэптуальнай выданні Горкі хацеў злучыць культурны патэнцыял літаратараў Еўропы, рускай эміграцыі і Савецкага Саюза. Планавалася выдаваць часопіс у Германіі, а распаўсюджваць пераважна ў СССР. Ідэя заключалася ў тым, каб маладыя савецкія пісьменнікі атрымалі магчымасць выдавацца ў Еўропе, а ў пісьменнікаў з рускай эміграцыі з’явіліся б чытачы на радзіме. І такім чынам часопіс сыграў бы злучную ролю — моста паміж Еўропай і Савецкай Расіяй. Меркаваліся высокія аўтарскія ганарары, што выклікала пісьменніцкі энтузіязм па абодва бакі межаў. У 1923 годзе ў берлінскім выдавецтве «Эпоха» выйшаў у свет першы нумар часопіса «Беседа». Супрацоўнікамі рэдакцыі пад пачаткам Горкага былі Хадасевіч, [[Андрэй Белы|Белы]], Шклоўскі, [[Бруна Фрыдрыхавіч Адлер|Адлер]], запрошаныя еўрапейскія аўтары [[Рамэн Ралан|Р. Ралан]], [[Джон Галсуорсі|Д. Галсуорсі]], [[Стэфан Цвэйг|С. Цвэйг]]; эмігранцкія {{нп5|Аляксей Міхайлавіч Рэмізаў|А. Рэмізаў|ru|Ремизов, Алексей Михайлович}}, {{нп5|Міхаіл Андрэевіч Асаргін|М. Асаргін|ru|Осоргин, Михаил Андреевич}}, {{нп5|Павел Паўлавіч Муратаў|П. Муратаў|ru|Муратов, Павел Павлович}}, {{нп5|Ніна Мікалаеўна Бярберава|Н. Бярберава|ru|Берберова, Нина Николаевна}}; савецкія [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонаў]], [[Канстанцін Аляксандравіч Федзін|К. Федзін]], [[Веніямін Аляксандравіч Каверын|В. Каверын]], [[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Б. Пастарнак]]. Хоць тады ўлады ў Маскве праект на словах падтрымалі, пазней у сакрэтных архівах {{нп5|Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў|Галоўліту|ru|Главное управление по делам литературы и издательств}} былі знойдзены дакументы, якія характарызавалі выданне як ідэалагічна шкоднае. Усяго выйшла 7 нумароў, але [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК РКП (б)]] забараніла дапускаць тыраж часопіса ў СССР, пасля чаго праект быў зачынены з прычыны бесперспектыўнасці. Горкі быў маральна прыгнечаны. Як перад пісьменнікамі эміграцыі, так і перад савецкімі літаратарамі Горкі, не здолеўшы стрымаць абяцанні, апынуўся са сваім немагчымым сацыяльным ідэалізмам ў няёмкім становішчы, што нанесла ўрон яго рэпутацыі{{sfn|Басинский|2005|с=373—375}}<ref>{{cite web|url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1014320|title=Лебедев-Полянский — в Политбюро о журнале «Беседа» Максима Горького|publisher=АРХИВ АЛЕКСАНДРА Н. ЯКОВЛЕВА|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6B1luMGZR?url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1014320|archivedate=2012-09-29}}</ref>. У сакавіку 1928 года ў Італіі Горкі адзначыў свой 60-гадовы юбілей. Тэлеграмы і лісты з віншаваннямі яму даслалі [[Стэфан Цвэйг]], [[Ліён Фейхтвангер]], [[Томас Ман]] і [[Генрых Ман]], [[Джон Галсуорсі]], [[Герберт Уэлс]], [[Сельма Лагерлёф]], [[Шэрвуд Андэрсан]], {{нп5|Эптан Біл Сінклер|Эптан Сінклер|ru|Синклер, Эптон Билл}} і іншыя вядомыя пісьменнікі Еўропы. Святкаванне юбілею Горкага на высокім узроўні было арганізавана і ў Савецкім Саюзе. У мностве гарадоў і вёсак СССР адбыліся выстаўкі пра жыццё і творчасць Горкага, у тэатрах шырока ішлі спектаклі па яго творах, у адукацыйных установах, клубах, на прадпрыемствах прачытаны лекцыі і даклады аб Горкім і значэнні яго прац для будаўніцтва сацыялізму{{sfn|Басинский|2005|с=388—389}}. Утрыманне Горкага і асоб, якія яго суправаджалі, у Італіі складала прыкладна 1000 долараў у месяц. У адпаведнасці з дамовай, падпісанай Горкім у 1922 годзе з гандлёвым прадстаўніцтвам СССР у Германіі і разлічанай на тэрмін да 1927 года, пісьменнік губляў права як самастойна, так і праз іншых асоб выдаваць свае творы на рускай мове — як у Расіі, так і за мяжой. Адзіныя абумоўленыя каналы выдання — Дзяржвыдат і гандлёвае прадстаўніцтва. Горкаму выплачваўся штомесячны ганарар за выданне яго збору твораў і іншых кніг 100 тысяч германскіх марак, 320 даляраў. Фінансаванне Горкага ажыццяўлялася праз {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|П. П. Кручкова|ru|Крючков, Пётр Петрович}}, выбіць грошы пісьменніка з СССР, па словах Андрэевай, было справай цяжкай{{sfn|Басинский|2005|с=372—373}}. === Паездкі ў СССР === У маі [[1928]] года па запрашэнні Савецкага ўрада і асабіста [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] першы раз за 7 гадоў пасля ад’езду ў эміграцыю Горкі прыехаў у [[СССР]]. 27 мая 1928 года, а 22 гадзіне, цягнік з Берліна спыніўся на першай савецкай станцыі [[Негарэлае (станцыя)|Негарэлае]], Горкага на пероне вітаў мітынг. З натхненнем пісьменніка сустракалі і на іншых станцыях па шляху да Масквы, а на плошчы перад Беларускім вакзалам Горкага чакаў шматтысячны натоўп, частку шляху да дома (спыніўся ён у кватэры жонкі К. П. Пяшковай) пісьменніка неслі на руках{{sfn|Басинский|2005|с=375}}. Горкі мусіў ацаніць поспехі будаўніцтва сацыялізму. Пісьменнік здзейсніў пяцітыднёвую паездку па краіне. З сярэдзіны ліпеня 1928 года Горкі наведаў [[Курск]], [[Харкаў]], [[Крым]], [[Растоў-на-Доне]], [[Баку]], [[Тбілісі]], [[Ерэван]], [[Уладзікаўказ]], [[Валгаград|Царыцын]], [[Самара|Самару]], [[Казань]], [[Ніжні Ноўгарад]] (на радзіме правёў тры дні), 10 жніўня вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]. Падчас паездкі Горкаму паказвалі дасягненні СССР, больш за ўсё яго захапіла арганізацыя працы і чысціня (вадзілі пісьменніка на загадзя падрыхтаваныя аб’екты). [[Канстанцін Аляксандравіч Федзін|Канстанціна Федзіна]], пісьменнікаў і літаратуразнаўцаў уразіла выдатная фізічная форма, поўная адсутнасць лядашчасці і здаравецкі поціск рукі Горкага, які перанёс пасля трох дзесяцігоддзяў цяжкай хваробы ''такія'' шляхавыя нагрузкі. Уражанні ад паездкі знайшлі сваё адлюстраванне ў цыкле нарысаў «Па Саюзу Саветаў». Але ў СССР Горкі не застаўся, восенню з’ехаў назад у Італію{{sfn|Быков|2012|с=284—287}}. У [[1929]] годзе Горкі другі раз прыехаў СССР і 20-23 чэрвеня наведаў {{нп5|Салавецкі лагер асобага прызначэння||ru|Соловецкий лагерь особого назначения}}, прыбыўшы туды на сумна вядомым цеплаходзе «Глеб Бокій», які прывозіў на [[Салавецкія астравы|Салаўкі]] зняволеных, у суправаджэнні самога [[Глеб Іванавіч Бокій|Глеба Бокія]]. У нарысе «{{нп5|Салаўкі (нарыс)|Салаўкі|ru|Соловки (очерк)}}» станоўча адазваўся аб рэжыме ў турме і перавыхаванні яе вязняў{{sfn|Быков|2012|с=287—288|name=autogenerated8}}. 12 кастрычніка 1929 года Горкі з’ехаў назад у [[Італія|Італію]]. У 1931 годзе Горкаму быў прадстаўлены савецкім урадам для пастаяннага пражывання ў Маскве {{нп5|асабняк С. П. Рабушынскага||ru|Особняк С. П. Рябушинского}} на {{нп5|Малая Нікіцкая вуліца|Малой Нікіцкай вуліцы|ru|Малая Никитская улица}}<ref name="Комм">А. М. Горкі ніколі не сустракаўся з былым гаспадаром, але сыграў выратавальную ролю ў лёсе яго брата: у 1918 годзе ён дамогся вызвалення з [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ЧК]] {{нп5|Дзмітрый Паўлавіч Рабушынскі|Дзмітрыя Паўлавіча Рабушынскага|ru|Рябушинский, Дмитрий Павлович}}, які пасля выхаду на волю, перад тым, як пакінуць радзіму, быў ў Горкага ў Петраградзе, у кватэры на [[Кронверкскі праспект|Кронверкскім праспекце]], дзякаваў за клопаты</ref>, с 1965 года — {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Масква)|Музей-кватэра А. М. Горкага ў Маскве|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Москва)}}. === Вяртанне ў СССР === З 1928 па 1933 год, як сцвярджае {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|П. В. Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, Горкі «жыў на два дамы, зіму і восень праводзячы ў [[Сарэнта]]» на віле Il Sorito, а канчаткова вярнуўся ў СССР 9 мая 1933 года{{sfn|Басинский|2005|с=251}}. Большасць распаўсюджаных крыніц паказвае, што Горкі прыязджаў у СССР у цёплы сезон 1928, 1929 і 1931 гадоў, у 1930 годзе не прыязджаў у СССР з-за праблем са здароўем, а канчаткова вярнуўся на радзіму ў кастрычніку 1932 года. Пры гэтым Сталін абяцаў Горкаму, што ён і далей зможа праводзіць зіму ў Італіі, на чым настойваў Аляксей Максімавіч, аднак пісьменніку замест гэтага з 1933 года прадаставілі вялікую дачу ў {{нп5|Мыс Мікалая|Тэселі|ru|Мыс Николая}} (Крым), дзе ён знаходзіўся ў халодны сезон з 1933 па 1936 год. У Італію Горкага больш не выпускалі{{sfn|Басинский|2005|с=389, 423—424}}. У пачатку 1930-х гадоў Горкі чакаў і разлічваў на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], на якую ён быў намінаваны 5 разоў, а па многіх прыкметах было вядома, што з года на год яе ўпершыню прысудзяць рускаму пісьменніку. Канкурэнтамі Горкага лічыліся {{нп5|Іван Сяргеевіч Шмялёў|Іван Шмялёў|ru|Шмелёв, Иван Сергеевич}}, [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Дзмітрый Меражкоўскі]] і [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]]. У 1933 годзе прэмію атрымаў Бунін, надзеі Горкага на статутнае сусветнае прызнанне паваліліся. Вяртанне Аляксея Максімовіча ў СССР літаратуразнаўцы збольшага звязваюць і з інтрыгай вакол прэміі, якую, па распаўсюджанай версыі, [[Нобелеўскі камітэт]] жадаў прысудзіць пісьменніку з [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]], а Горкі эмігрантам у поўным сэнсе слова не быў{{sfn|Басинский|2005|с=249}}. У сакавіку 1932 года дзве цэнтральныя савецкія газеты, «[[Правда (газета)|Правда]]» і «{{нп5|Известия||ru|Известия}}», адначасова надрукавалі артыкул-[[памфлет]] Горкага пад назвай, якая стала {{нп5|Крылатая фраза|крылатай фразай|ru|Крылатая фраза}} — «[[З кім вы, майстры культуры? (памфлет)|З кім вы, майстры культуры?]]»<ref>{{cite web|datepublished= 22 марта 1932| url=http://www.calend.ru/event/4857/| title=В советских газетах вышла статья-памфлет Максима Горького «С кем вы, мастера культуры?...» | publisher=// calend.ru| accessdate=2014-8-1}}</ref>. {{частка выявы |выява= |подпіс=Вокладка часопіса «{{нп5|Огонёк||ru|Огонёк}}» прымеркаваная да {{нп5|Першы з’езд савецкіх пісьменнікаў|першага з’езду савецкіх пісьменнікаў|ru|Первый съезд советских писателей}}, 1934 г. [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталін]] і М. Горкі <br> ''«Вы, пісьменнікі, — інжынеры,<br> якія будуюць чалавечыя душы»''. І. В. Сталін. |шырыня=230 |агульная=240 |верх=20 |права= |ніз= |лева=10 |павялічыць= }} У кастрычніку [[1932]] года Горкі, згодна з распаўсюджанай версіяй, канчаткова вяртаецца ў Савецкі Саюз. {{нп5|Рэпатрыяцыя|Рэпатрыіравацца|ru|Репатриация}} пісьменніка настойліва ўгаворваў сын Максім, не без уплыву [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]], што шчыльна апекавала яго ў якасці крамлёўскага курьера. Эмацыйнае ўздзеянне на Горкага аказалі маладыя, жыццярадасныя, поўныя гіганцкіх планаў і захапленняў ад поспехаў {{нп5|Пяцігодкі СССР|першай пяцігодкі|ru|Пятилетки СССР}} ў СССР пісьменнікі [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Леанід Лявонаў]] і {{нп5|Усевалад Вячаслававіч Іванаў|Усевалад Іванаў|ru|Иванов, Всеволод Вячеславович}}, якія прыязджалі да яго ў Італію{{sfn|Басинский|2005|с=369}}<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.topos.ru/article/2532?page=5|title=Челкаш № 9. Горький: версия судьбы|author={{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басинский|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}|date=2004-07-14|publisher=Логос. Литературно-философский журнал|accessdate=2016-12-09}}</ref>. У Маскве ўрад зладзіў Горкаму ўрачыстую сустрэчу, за ім і яго сям’ёй быў замацаваны былы {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Масква)|асабняк С. П. Рабушынскага|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Москва)}} ў цэнтры Масквы, дачы ў Горках і ў Тэселі (Крым), яго імем быў названы родны горад пісьменніка [[Ніжні Ноўгарад]]. Горкі адразу атрымлівае заказ Сталіна — падрыхтаваць глебу для 1-га з’езда савецкіх пісьменнікаў<ref name="БС"/>, а для гэтага правесці сярод іх тлумачальную працу. Горкім ствараецца мноства газет і часопісаў: аднаўляецца серыя «{{нп5|Жыццё выдатных людзей||ru|Жизнь замечательных людей}}», адкрываюцца кніжныя серыі «Гісторыя фабрык і заводаў», «Гісторыя грамадзянскай вайны», «Бібліятэка паэта», «Гісторыя маладога чалавека XIX стагоддзя», часопіс «{{нп5|Литературная учёба||ru|Литературная учёба}}», ён піша п’есы «{{нп5|Ягор Булычёв і іншыя (п’еса)|Ягор Булычёв і іншыя|ru|Егор Булычов и другие (пьеса)}}» (1932), «Дасцігаеў і іншыя» (1933). У 1934 годзе Горкі праводзіць {{нп5|Першы з’езд савецкіх пісьменнікаў|I Усесаюзны з'езд савецкіх пісьменнікаў|ru|Первый съезд советских писателей}}, выступае на ім з асноўным дакладам. У гэтым жа годзе Горкі — сурэдактар кнігі «{{нп5|Беламорска-Балтыйскі канал імя Сталіна (кніга)|Беламорска-Балтыйскі канал імя Сталіна|ru|Беломорско-Балтийский канал имени Сталина (книга)}}». Гэты твор [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандр Салжаніцын]] ахарактарызаваў як «першую кнігу ў рускай літаратуры, якая апявае рабскую працу»<ref name=autogenerated8 /><ref>''Солженицын, А. И.'' Архипелаг ГУЛАГ, 1918—1956. [В 3 кн.], Ч. III—IV: опыт художественного исследования. — М.: Астрель, 2009. — 560 с. — C. 49—51.</ref>. 23 мая 1934 года па замове [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] адначасова ў газетах «[[Правда (газета)|Правда]]» і «{{нп5|Известия||ru|Известия (газета)}}» надрукаваны артыкул Горкага «Пралетарскі гуманізм», дзе ў кантэксце ідэалагічнага супрацьстаяння «камунізм-фашызм» давалася катэгарычная ацэнка {{нп5|Гісторыя пераследу гомасексуалаў у Расіі|гомасексуальнасці|ru|История преследования гомосексуалов в России}} як шкоднай уласцівасці нямецкай буржуазіі (у Германіі да ўлады ўжо прыйшоў [[Адольф Гітлер|Гітлер]]): «не дзясяткі, а сотні фактаў кажуць аб разбуральным, раскладальным уплыве фашызму на моладзь Еўропы, — абвяшчаў Горкі. — Пералічваць факты — брыдка, ды і памяць адмаўляецца загружацца брудам, які ўсё больш старанна і багата фабрыкуе буржуазія. Пакажу аднак, што ў краіне, дзе мужна і паспяхова гаспадарыць пралетарыят, [[гомасексуалізм]], разбэшчвае моладзь, прызнаны сацыяльна злачынным і каральным, а ў „культурнай“ краіне вялікіх філосафаў, навукоўцаў, музыкаў ён дзейнічае свабодна і беспакарана. Ужо склалася саркастычная прымаўка: „Знішчыце гомасексуалістаў — фашызм знікне“»{{sfn|Бурлешин|2010}}{{sfn|Хили|2008|с=230—232}}. У 1935 годзе Горкі меў у Маскве цікавыя сустрэчы і гутаркі з [[Рамэн Ралан|Рамэнам Раланам]], у жніўні здзейсніў настальгічнае падарожжа на параходзе па [[Волга|Волзе]]. 10 кастрычніка 1935 года ў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскім Мастацкім тэатры]] адбылася прэм’ера п’есы Горкага «Ворагі»{{sfn|Басинский|2005|с=446}}. На працягу апошніх 11 гадоў жыцця ([[1925]]—[[1936]] гады) Горкі піша свой самы буйны, выніковы твор, раман-эпапею ў чатырох частках «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}» — пра лёсы рускай інтэлігенцыі ў пераломную эпоху, яе цяжкім і слізкім шляху ў рэвалюцыю, выкрыванні яе ілюзій і памылак. Раман застаўся не дапісаны да фіналу, тым не менш успрымаецца літаратуразнаўцамі як суцэльны твор, неабходны, на думку Д. Быкава, для чытання любым чалавекам, хто хоча спасцігнуць і зразумець рускае XX стагоддзе{{sfn|Быков|2012|с=280}}. Адзначаючы, што Горкага і яго героя, Кліма Самгіна, радніць прыцэльны погляд прыкмячаць за людзьмі «самае агіднае, засяроджанасць на адштурхвальных дэталях і жудаснаватых гісторыях», [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Д. Быкаў]] называе «Жыццё Кліма Самгіна» выдатным прыкладам «выкарыстання ўласных заганаў для стварэння сапраўднай літаратуры». Раман неаднаразова экранізаваны як культавы твор [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]] і стаў літаратурнай асновай для спектакляў у многіх тэатрах СССР{{sfn|Быков|2012|с=279—283}}. 11 мая 1934 года, прастудзіўшыся пасля начлегу на халоднай зямлі пад адкрытым небам на дачы ў Горках пад Масквой, нечакана памірае ад крупознага [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]] сын Горкага — {{нп5|Максім Аляксеевіч Пяшкоў|Максім Пяшкоў|ru|Пешков, Максим Алексеевич}}. У ноч, калі паміраў яго сын, Горкі на першым паверсе дачы ў Горках абмяркоўваў з прафесарам [[Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі|А. Д. Спяранскім]] дасягненні і перспектывы Інстытута эксперыментальнай медыцыны і праблему {{нп5|Неўміручасць|неўміручасці|ru|Бессмертие}}, якую ён лічыў актуальнай і дасягальнай для навукі. Калі ў тры гадзіны ночы суразмоўцам паведамілі пра смерць Максіма, Горкі запярэчыў: «Гэта ўжо не тэма» і працягваў захоплена тэарэтызаваць аб бессмяротнасці<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Быков|2012|с=339—340}}. === Смерць === [[Файл:Maxim Gorkiy deathbed.jpg|250px|thumb|Максім Горкі на смяротным адры.]] 27 мая 1936 года Горкі цягніком у няважным стане вярнуўся ў Маскву з адпачынку з {{нп5|Мыс Мікалая|Тэселі|ru|Мыс Николая}} (Крым). З вакзалу адправіўся ў сваю «рэзідэнцыю» у {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Масква)|асабняк Рабушынскага|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Москва)}} на Малой Нікіцкай вуліцы пабачыць унучак Марфу і Дар’ю, якія ў гэты час хварэлі [[грып]]ам; вірус перадаўся і дзядулі{{sfn|Басинский|2005|с=396}}. На наступны дзень, пасля наведвання магілы сына на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] Горкі [[Прастуда|прастудзіўся]] на халодным ветраным надвор’і і захварэў; праляжаў у {{нп5|Горкі-10|Горках|ru|Горки-10}} тры тыдні. Да 8 чэрвеня стала ясна, што пацыент ужо не выздаравее. Тройчы да ложка паміраючага Горкага прыязджаў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] — 8, 10 і 12 чэрвеня, Горкі знайшоў у сабе сілы падтрымаць гутарку пра жанчын-пісьменніц і іх выдатных кнігах, пра [[Французская літаратура|французскую літаратуру]] і жыццё французскага сялянства{{sfn|Быков|2012|с=343—344}}. У спальні безнадзейна хворага, які знаходзіўся ў свядомасці, у апошнія дні жыцця з ім развіталіся самыя блізкія людзі, сярод якіх былі афіцыйная жонка {{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова|К. П. Пяшкова|ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}, нявестка {{нп5|Надзея Аляксееўна Пяшкова|Н. А. Пяшкова па мянушцы Цімоша|ru|Пешкова, Надежда Алексеевна}}, асабісты сакратар ў [[Сарэнта]] {{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг|М. І. Будберг|ru|Будберг, Мария Игнатьевна}}, медсястра і сябар сям’і [[Алімпіяда Дзмітрыеўна Чарткова|А. Д. Чарткова]] (Ліпа), літаратурны сакратар, а затым дырэктар Архіва Горкага {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|П. П. Кручкоў|ru|Крючков, Пётр Петрович}}<ref name=autogenerated2 />, мастак [[Іван Мікалаевіч Ракіцкі|І. М. Ракіцкі]], які некалькі гадоў жыў у сям’і Горкага<ref name=autogenerated1 />. 18 чэрвеня прыблізна ў 11 раніцы Максім Горкі памёр у {{нп5|Горкі-10|Горках|ru|Горки-10}}, на 69-м годзе жыцця, перажыўшы сына крыху больш чым на два гады. Апошнія словы Горкага, тыя, што засталіся ў гісторыі, былі сказаны медсястры Ліпе (А. Д. Чарткова) — «А ведаеш, я зараз з Богам спрачаўся. Ух, як спрачаўся»{{sfn|Быков|2012|с=345|name=autogenerated3}}<ref name=autogenerated1 />. Пры неадкладна праведзеным тут жа, на стале ў спальні, [[Аўтапсія|ускрыцці]] высветлілася, што [[лёгкія]] памерлага знаходзіліся ў жахлівым стане, {{нп5|Пляўральная поласць|плеўра|ru|Плевральная полость}} прырасла да рэбраў, завапнякавалася, абодва лёгкіх закасцянелі, — так што лекары дзівіліся, якім чынам Горкі наогул дыхаў. З гэтых фактаў вынікала, што з дактароў здымалася адказнасць за магчымыя памылкі ў лячэнні гэтак далёка нябачнага захворвання, несумяшчальнага з жыццём. У ходзе ўскрыцця мозг Горкага быў выняты і дастаўлены ў маскоўскі {{нп5|НДІ мозгу АМН СССР|Інстытут мозгу|ru|НИИ мозга АМН СССР}} для далейшага вывучэння. Па рашэнні Сталіна цела было [[Крэмацыя|крэміравана]], прах змешчаны ва ўрне [[Некропаль ля Крамлёўскай сцяны|ля Крамлёўскай сцяны]] на [[Красная плошча (Масква)|Краснай плошчы]] ў [[Масква|Маскве]]. Пры гэтым ўдаве К. П. Пяшковай было адмоўлена ў пахаванні часткі праху ў магіле сына Максіма на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]<ref name=autogenerated1 />. [[Файл:Kremlin Wall Necropolis 23.JPG|250px|left|thumb|Надгробная пліта ў Крамлёўскай сцяне.]] На пахаванні, у ліку іншых, урну з прахам Горкага неслі [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатаў]]. Абставіны смерці Максіма Горкага і яго сына некаторымі лічацца «падазронымі», хадзілі чуткі пра [[Атручванне|атручванні]]<ref>''Лидия Спиридонова.'' [http://www.lgz.ru/article/16391/ Бацилла для Буревестника. Как ни удивительно, историкам литературы удалось доказать: убийца М. Горького — «фармацевт» Ягода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913151209/http://www.lgz.ru/article/16391/|date=13 верасня 2011}} // [[Литературная газета]], № 24 (6326), 15 июня 2011.</ref>, якія не знайшлі пацверджання<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. Сярод іншых абвінавачванняў [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Генрыха Ягоды]] і {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пятра Кручкова|ru|Крючков, Пётр Петрович}} на {{нп5|Трэці маскоўскі працэс|Трэцім Маскоўскім працэсе|ru|Третий московский процесс}} 1938 года было абвінавачванне ў атручванні сына Горкага. Згодна з допытам Ягоды, Максім Горкі быў забіты па загаду [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкага]], а забойства сына Горкага, {{нп5|Максім Алексеевіч Пяшкоў|Максіма Пяшкова|ru|Пешков, Максим Алексеевич}}, было яго асабістай ініцыятывай. Падобныя паказанні даў Кручкоў. І Ягода, і Кручкоў у ліку іншых асуджаных былі расстраляныя па прысудзе суда. Аб’ектыўных пацверджанняў іх «прызнаннях» не існуе, Кручкоў пасля быў рэабілітаваны<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. Некаторыя публікацыі ў смерці Горкага абвінавачваюць Сталіна<ref>''Анненков Ю. П.'' Дневник моих встреч.</ref>. Важным эпізодам у «[[Рэпрэсіі ў СССР|Маскоўскіх працэсах]]» быў {{нп5|Трэці маскоўскі працэс||ru|Третий московский процесс}} (1938), дзе сярод падсудных былі тры лекара ({{нп5|Ігнат Мікалаевіч Казакоў|Казакоў|ru|Казаков, Игнатий Николаевич}}, {{нп5|Леў Рыгоравіч Левін|Левін|ru|Левин, Лев Григорьевич}} і {{нп5|Дзмітрый Дзмітрыевіч Плятнёў|Плятнёў|ru|Плетнёв, Дмитрий Дмитриевич}}), які абвінавачваліся ў забойстве Горкага і іншых<ref name=autogenerated2 />. == Сям’я і асабістае жыццё == # Жонка ў 1896—1903 гг. — ''{{нп5|Кацярына Паўлаўна Пяшкова||ru|Пешкова, Екатерина Павловна}}'' (народжаная Волжына) (1876—1965). Развод афіцыйна не афармляўся<ref name=autogenerated20140204-1>{{cite web | url = http://gazeta.aif.ru/_/online/dochki/348/42_01 | title = Три жены Максима Горького}}</ref>. ## Сын — ''{{нп5|Максім Аляксеевіч Пяшкоў||ru|Пешков, Максим Алексеевич}}'' (1897—1934), яго жонка ''{{нп5|Надзея Аляксееўна Пяшкова||ru|Пешкова, Надежда Алексеевна}}'' («Цімоша») ### Унучка — ''[[Марфа Максімаўна Пяшкова]]'', яе муж ''{{нп5|Сярго Лаўрэнцьевіч Берыя||ru|Берия, Серго Лаврентьевич}}'' #### Праўнучкі — ''Ніна'' і ''Надзея'' #### Праўнук — ''Сяргей'' (насілі прозвішча «Пяшкоў» з-за лёсу Берыі) ### Унучка — ''{{нп5|Дар’я Максімаўна Пяшкова||ru|Пешкова, Дарья Максимовна}}'', яе муж ''{{нп5|Аляксандр Канстанцінавіч Гравэ||ru|Граве, Александр Константинович}}'' #### Праўнук — ''{{нп5|Максім Аляксандравіч Пяшкоў|Максім|ru|Пешков, Максим Александрович}}'' — савецкі і расійскі дыпламат #### Праўнучка — ''Кацярына'' ##### Прапраўнук — ''Аляксей Пяшкоў'', сын Кацярыны<ref>[http://www.izvestia.ru/news/334840 Алеша Пешков пишет книгу о наркотиках // Известия]</ref> ##### Прапраўнук — ''Цімафей Пяшкоў'', PR-тэхнолаг, сын Кацярыны<ref>[http://beta.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201502041457-ggtv.htm PR-службу телеканала «Звезда» возглавил праправнук Максима Горького, Тимофей Пешков]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.pr-files.ru/people/?a=view&id=98 Пешков Тимофей. Люди PR-files]</ref> ## Дачка — ''Кацярына Аляксееўна Пяшкова'' (1901—1906), памёрла ад [[менінгіт]]у<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated5 /> ## Прыёмны і хросны сын — ''{{нп5|Зіновій Аляксеевіч Пяшкоў||ru|Пешков, Зиновий Алексеевич}}'', брат [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Якава Свярдлова]], хроснік Горкага, які ўзяў яго прозвішча, і дэ факта прыёмны сын, яго жонка ''(1) Лідзія Бурага'' # Фактычная жонка<ref name="БСЭ" /><ref name=autogenerated20140204-1 /><ref>{{кніга|аўтар =Вайнберг, И. И.|частка = Горький Максим|загаловак = Русские писатели. 1800—1917: Биографический словарь|месца = Москва|выдавецтва = Советская энциклопедия|год = 1989|том =1: А—Г|старонкі = 656|старонак = 672|isbn = 5-85270-136-X}}</ref> в 1903—1919 г.г. — ''{{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева||ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}'' (1868—1953) — актрыса, рэвалюцыянерка, савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч ## Прыёмная дачка — ''Кацярына Андрэеўна Жэлябужская'' (бацька — сапраўдны стацкі саветнік Жэлябужскі, Андрэй Аляксеевіч) + ''Абрам Гармант'' ## Прыёмны сын — ''{{нп5|Юрый Андрэевіч Жэлябужскі||ru|Желябужский, Юрий Андреевич}}'' (бацька — сапраўдны стацкі саветнік Жэлябужскі, Андрэй Аляксеевіч) # Сужыцелька ў 1920—1933 гг. — ''{{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг||ru|Будберг, Мария Игнатьевна}}'' (1892—1974) — баранэса, як мяркуецца двайны агент [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] і англійскай разведкі<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-488824/The-sexy-Russian-spy-Lib-Dem-leader-hopeful-Nick-Cleggs-past.html The sexy Russian spy in Lib Dem leader hopeful Nick Clegg’s past]{{ref-en}}</ref>. === Акружэнне Максіма Горкага === [[Файл:1933 Pjotr Kryuchkov Maxim Gorky Genrikh Yagoda.png|250px|thumb|{{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пётр Кручкоў|ru|Крючков, Пётр Петрович}}, Максім Горкі і [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Генрых Ягода]] ў 1933 годзе.]] * Варвара Васільеўна Шайкевіч — жонка А. М. Ціханава (Сераброва), умілаваная Горкага, якая, як мяркуецца, мела ад яго {{нп5|Ніна Аляксандраўна Ціханава (балерына)|дачку Ніну|ru|Тихонова, Нина Александровна (балерина)}}{{sfn|Быков|2012|с=246}}. Факт біялагічнага бацькоўства Горкага лічыла бясспрэчным на працягу ўсяго жыцця і сама балерына Ніна Ціханава (1910—1995)<ref name=zverev-art>[http://zverev-art.narod.ru/ras/34.htm Очерк Юрия Зверева. Нина Тихонова. Внебрачная дочь М. Горького]</ref>. * [[Аляксандр Мікалаевіч Ціханаў|Аляксандр Мікалаевіч Ціханаў (Сераброў)]] — літаратар, памочнік, сябар Горкага і Андрэевай з пачатку 1900-х гадоў<ref>[http://isaran.ru/?q=ru/fund&ida=5&guid=A5226E53-47D8-0754-E6D5-7C6E3F880EFA Архив Горького ИМЛИ РАН. Тихонов Александр Николаевич (псевдоним — Серебров) (1880—1956), литературный деятель, писатель; один из основателей, редактор и заведующий издательством «Всемирная литература»]</ref>. * [[Іван Мікалаевіч Ракіцкі]] — мастак, які жыў у сям’і Горкага на працягу 20 гадоў. * Хадасевічы: [[Уладзіслаў Феліцыянавіч Хадасевіч|Уладзіслаў]], яго жонка {{нп5|Ніна Мікалаеўна Бярберава|Ніна Бярберава|ru|Берберова, Нина Николаевна}}; пляменніца Валянціна Міхайлаўна, яе муж [[Андрэй Фёдаравіч Дыдэрыхс|Андрэй Дыдэрыхс]]. * Якаў Ізраілевіч<ref>[https://www.sovsekretno.ru/articles/id/920/ Е. А. Желябужская. Горький антиквариат] {{ref-ru}}</ref>. * {{нп5|Пётр Пятровіч Кручкоў|Пётр Кручкоў|ru|Крючков, Пётр Петрович}} — літаратурны сакратар, затым дырэктар Архіва Горкага, у 1938 годзе разам з [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Ягодам]] расстраляны па абвінавачванні ў забойстве сына Горкага<ref name=autogenerated2 />. * {{нп5|Мікалай Яўгенавіч Бурэнін|Мікалай Бурэнін|ru|Буренин, Николай Евгеньевич}} — бальшавік, член «баявой тэхнічнай групы» [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]], які суправаджаў Горкага ў паездцы па Амерыцы, музыкант, кожны вечар у ЗША граў для Горкага. * Алімпіяда Дзмітрыеўна Чарткова («Ліпа») — медсястра, сябар сям’і<ref name=autogenerated1 />. * Яўген Кякіст — пляменнік {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Ф. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}. * Аляксей Леанідавіч Жэлябужскі — пляменнік першага мужа М. Ф. Андрэевай, пісьменнік, драматург. == Канцэпцыя неўміручасці == {{Урэзка |Выраўноўванне = right |Шырыня = 300px |Змест = ''«Наогул жа сьмерць, у параўнанні з працягласцю жыцця па часе і з яе насычанасцю пышным трагізмам - момант мізэрны, да таго ж пазбаўлены ўсіх прыкмет сэнсу. І калі гэта страшна - то страшна дурное. Рэчы на ​​тэму «вечнага абнаўлення» і г. д. Не могуць схаваць ідыятызму так званай прыроды. Было б больш разумна і эканамічней стварыць людзей вечнымі, як, трэба меркаваць, вечны сусвет, таксама не жыве ў нястачы ў частковым «разбурэнні ды адраджэнні». Аб бессмяротнасці або шматгадовым быцці неабходна паклапаціцца волі і розуму людзей. Цалкам упэўнены, што яны гэтага дасягнуць».'' |Подпіс = Максім Горкі, з ліста {{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Ілье Груздзеву|ru|Груздев, Илья Александрович}}, 1934''{{sfn|Басинский|2005|с=397}} }} [[Метафізіка|Метафізічная]] канцэпцыя {{нп5|Неўміручасць|неўміручасці|ru|Бессмертие}} — не ў [[Рэлігія|рэлігійным]] сэнсе, а менавіта як фізічнай неўміручасці чалавека, — займала розум Горкага на працягу дзесяцігоддзяў, грунтавалася на яго тэзісах аб «поўным пераходзе ўсёй матэрыі ў псіхічную», «знікненні фізічнай працы», «царстве думкі»{{sfn|Быков|2012|с=238—239}}. Гэтая тэма абмяркоўвалася і была падрабязна заканспектавана пісьменнікам у ходзе гутаркі з [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандрам Блокам]], якая адбылася 16 сакавіка 1919 года ў Санкт-Пецярбургу, у выдавецтве «Всемирная литература», на святкаванні ўяўнага 50-гадовага юбілею Горкага («юбіляр» зменшыў сабе год). Блок быў настроены скептычна і заявіў, што ў неўміручасць не верыць. Горкі ў адказ запярэчыў, што колькасць [[атам]]аў у [[Сусвет|Сусвеце]], якім бы няўяўна велізарным яно ні было, — усё роўна вядома, а такім чынам цалкам магчыма «вечнае вяртанне». І праз шматлікія стагоддзі зноў можа атрымацца так, што Горкі і Блок зноў будуць весці дыялог у Летнім садзе «такім жа хмурным вечарам пецярбургскай вясны». Праз 15 гадоў тэму неўміручасці Горкі з ранейшай ўпэўненасцю абмяркоўваў з лекарам, прафесарам [[Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі|А. Д. Сперанскім]]{{sfn|Быков|2012|с=348}}. Па вяртанні ў СССР у 1932 годзе, Горкі звярнуўся да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] з прапановай стварыць {{нп5|Усесаюзны інстытут эксперыментальнай медыцыны||ru|Всесоюзный институт экспериментальной медицины}} (УІЭМ), які займаўся б, у прыватнасці, і праблемай неўміручасці. Сталін падтрымаў просьбу Горкага, інстытут быў у тым жа годзе створаны ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] на базе раней існавалага Імператарскага інстытута эксперыментальнай медыцыны, заснаванага {{нп5|Ольдэнбургская дынастыя|прынцам Ольдэнбургскім|ru|Ольденбургская династия}}, які з’яўляўся папячыцелем інстытута да лютага 1917 года. У 1934 годзе інстытут УІЭМ быў пераведзены з Ленінграда ў Маскву. Адной з прыярытэтных задач інстытута было максімальнае падаўжэнне чалавечага жыцця, гэтая ідэя выклікала наймацнейшы энтузіязм Сталіна і іншых членаў Палітбюро. Сам Горкі, будучы цяжка хворым чалавекам, ставячыся да ўласнай няўхільна надыходзячай [[Смерць|смерці]] абыякава, іранічна і нават пагарджаючы яе, верыў у прынцыповую магчымасць дасягнення навуковымі сродкамі чалавечага неўміручасці. Сябар і лекар Горкага, загадчык аддзела патафізіялогіі УІЭМ, прафесар [[Аляксей Дзмітрыевіч Спяранскі|А. Д. Спяранскі]], з якім Горкі пастаянна вёў даверныя размовы пра бессмяротнасць, лічыў у размове з пісьменнікам максімальнай навукова абгрунтаванай мяжою працягласці жыцця чалавека, і то ў аддаленай перспектыве, — 200 гадоў. Аднак прафесар Спяранскі прама сказаў Горкаму, што зрабіць чалавека несмяротным медыцына не зможа ніколі. «Дрэнная ваша медыцына», — уздыхнуў Горкі з вялікай крыўдай за магчымасці ''ідэальнага чалавека будучага''{{sfn|Басинский|2005|с=408—410}}. == Горкі і яўрэйскае пытанне == У жыцці і творчасці Максіма Горкага {{нп5|яўрэйскае пытанне||ru|Еврейский вопрос}} займала значнае месца. Для сучаснага сусветнага {{нп5|яўрэйства||ru|Еврейство}} Горкі традыцыйна — самы ўшанаваны з савецкіх пісьменнікаў неяўрэйскага паходжання. Адным з дэвізаў жыцця Горкі прызнаваў словы яўрэйскага мудраца і настаўніка закону {{нп5|Гілель|Гілеля|ru|Гиллель}}: "Калі я не за сябе, то хто ж за мяне? А калі я толькі за сябе, то што ж я? "Менавіта гэтыя словы, па перакананні Горкага, выказваюць самую сутнасць калектыўнага ідэалу [[сацыялізм]]у{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У 1880-х гадах пісьменнік у нарысе [http://www.lechaim.ru/ARHIV/131/61.htm «Погром»] (упершыню апублікаваны ў зборніку «Дапамога яўрэям, якія пацярпелі ад неўраджаю», 1901<ref>{{ЭЯЭ|11281|Горький Максим}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewish.ru/history/press/2009/08/news994276864.php|title=Горький боролся с антисемитизмом|author=Иосиф Тельман|date=2009-08-07|publisher=// Jewish.ru|accessdate=2017-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170304114238/http://www.jewish.ru/history/press/2009/08/news994276864.php|archivedate=2017-03-04|url-status=dead}}</ref>) з гневам і асуджэннем апісаў {{нп5|яўрэйскі пагром||ru|Еврейский погром}} у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], сведкам якога ён стаў. А тых, хто граміў яўрэйскае жыллё, адлюстраваў выразнікамі «цёмнай і узлаванай сілы»{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У 1914 годзе, падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі [[Яўрэі|яўрэяў]] масава {{нп5|Гісторыя яўрэеў ў Расіі|высялялі з прыфрантавой зоны|ru|История евреев в России}} руска-германскага фронту, па ініцыятыве Горкага было створана Рускае таварыства для вывучэння яўрэйскага жыцця і ў 1915 годзе пачаўся выпуск публіцыстычнага зборніка «{{нп5|Шчыт (літаратурны зборнік, 1915)|Шчыт|ru|Щит (литературный сборник, 1915)}}» у інтарэсах абароны яўрэяў. Горкі напісаў некалькі артыкулаў аб яўрэях, дзе не толькі ўзвысіў яўрэйскі народ, але і абвясціў яго заснавальнікам ідэі [[сацыялізм]]у, «рухавіком гісторыі», «дрожджамі, без якіх немагчымы гістарычны прагрэс». У вачах рэвалюцыйна настроеных масаў такая характарыстыка выглядала тады вельмі прэстыжна, у ахавальных кансэрватыўных колах — выклікала насмешку. У дачыненні да лейтматываў сваёй творчасці Горкі знайшоў у яўрэях тых самых «ідэалістаў», якія не прызнавалі ўтылітарнага матэрыялізму і шмат у чым адпавядалі яго рамантычным намерам «новых людзей». У 1921—1922 гадах Горкі, карыстаючыся сваім аўтарытэтам у [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] і [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]], асабіста дапамог 12 яўрэйскім пісьменнікам на чале з буйным [[Сіянізм|сіяністам]], паэтам [[Хаім Нахман Бялік|Хаімам Бялікам]] эміграваць з Савецкай Расіі ў [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціну]]. З прычыны гэтай падзеі Горкага прылічаюць да дзеячаў, якія стаялі ля вытокаў {{нп5|Алія (тэрмін)|выезду савецкіх яўрэяў|ru|Алия (термин)}} на гістарычныя тэрыторыі [[Зямля Ізраільская|Зямлі абетаванай]]. У 1906 годзе, выступаючы на ​​яўрэйскім мітынгу ў [[Нью-Ёрк]]у, Горкі выступіў з прамовай, якая затым была апублікаваная артыкулам пад назвай «Аб яўрэях» і разам з артыкулам «Пра „[[Бунд]]“» і нарысам «Пагром» склала кнігу Горкага, якая выйшла ў тым жа годзе асобным выданнем і была прысвечана яўрэйскаму пытанню. У нью-ёркскай прамове Горкі, у прыватнасці, заявіў: «У працяг ўсяго цяжкага шляху чалавецтва да прагрэсу, да святла, на ўсіх этапах стомнага шляху яўрэй стаяў жывым пратэстам, даследчыкам. Ён заўсёды быў тым маяком, на якім горда і высока разгараўся над усім светам неаслабны пратэст супраць усяго бруднага, усяго нізкага ў чалавечым жыцці, супраць грубых актаў гвалту чалавека над чалавекам, супраць агіднай пошласці духоўнага невуцтва»{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. Далей у сваёй прамове з трыбуны Горкі распаўсюджваўся аб тым, што «адна з прычын жудаснай нянавісці да яўрэяў — гэта тое, што яны далі свету хрысціянства, падавіўшы ў чалавеку звера і абудзіўшы ў ім сумленне — пачуццё любові да людзей, патрэбу думаць пра дабро ўсіх людзей». Пасля навукоўцы і гісторыкі шмат спрачаліся пра дзіўнае разуменнt Горкім [[хрысціянства]] як [[Іўдаізм|іўдзейскай]] рэлігіі — некаторыя спісвалі гэта на адсутнасць у пісьменніка базавай адукацыі па {{нп5|Закон Божы (дысцыпліна)|Закону Божаму|ru|Закон Божий (дисциплина)}} і ведаў у {{нп5|Рэлігіязнаўства|рэлігіязнаўстве|ru|Религиоведение}}, іншыя лічылі неабходным рабіць папраўку на гістарычны кантэкст. Разам з тым цікавасць навукоўцаў і літаратуразнаўцаў выклікалі таксама цікавасць Горкага да [[Стары Запавет|Старога Запавету]] і, у асаблівасці, да [[Кніга Іова|Кнігі Іова]]{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У дарэвалюцыйнай Расіі асобныя літаратурныя крытыкі падазравалі Горкага і ў [[антысемітызм]]е. Падставай да такіх здагадках паслужылі словы некаторых персанажаў пісьменніка — напрыклад, Рыгора Арлова ў першай рэдакцыі аповяду «Муж і жонка Арловы». Пад «антысеміцкім» вуглом часткай крытыкаў успрымалася і апавяданне «Каін і Арцём». Літаратуразнаўцы больш позняга перыяду адзначалі, што аповяд [[амбівалентнасць|амбівалентны]], гэта значыць дае магчымасць множных інтэрпрэтацый, здабывання розных сэнсаў — нават супрацьлеглых і узаемавыключальных, пры тым што сапраўдная аўтарская задума была вядомы толькі Горкаму{{sfn|Басинский|2005|с=176—181}}. У прадмове да зборніка «Горкі і яўрэйскае пытанне», выдадзеным ў 1986 годзе на рускай мове ў [[Ізраіль|Ізраілі]], яго аўтары-складальнікі Міхаіл (Мелех) Агурскі і Маргарыта Шклоўская прызнавалі: «Наўрад ці знойдзецца рускі культурны ці грамадскі дзеяч XX стагоддзя, які б у такой меры, як Максім Горкі, быў знаёмы з яўрэйскімі праблемамі, з яўрэйскімі культурнымі каштоўнасцямі, яўрэйскай гісторыяй, палітычнымі і духоўнымі пошукамі яўрэйскага народа»{{sfn|Басинский|2005|с=176}}. == Сексуальнасць Горкага == Павышаную [[сексуальнасць чалавека|сексуальнасць]] Горкага, якая адбілася ў яго творчасці, была адзначана шматлікімі яго сучаснікамі і знаходзілася ў загадкавым супярэчнасці са шматгадовай [[Туберкулёз лёгкіх|цяжкай хранічнай хваробай]], адзначаюць пісьменнікі і літаратуразнаўцы [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]] і {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}. Падкрэсліваліся ўнікальныя асаблівасці мужчынскай прыроды арганізму Горкага: ён не адчуваў фізічнага болю, валодаў звышчалавечай інтэлектуальнай працаздольнасцю і вельмі часта маніпуляваў сваёй знешнасцю, што пацвярджае мноства яго фатаграфій{{sfn|Басинский|2005|с=441}}. У гэтай сувязі ставіцца пад сумнеў карэктнасць дыягназу [[туберкулёз]]у, які, згодна з агульнапрызнаным [[эпікрыз]]ам, развіваўся ў Горкага на працягу 40 гадоў, у адсутнасць [[антыбіётыкі|антыбіётыкаў]], — і тым не менш пісьменнік захоўваў працаздольнасць, цягавітасць, тэмперамент і выдатную [[патэнцыя|мужчынскую сілу]] на працягу ўсяго жыцця, амаль аж да скону. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца шматлікія шлюбы, захапленні і сувязі Горкага (парой мімалётныя, якія праходзяць паралельна), што суправаджалі ўвесь яго пісьменніцкі шлях і засведчаныя мноствам незалежнай адна ад адной крыніц. Яшчэ ў лісце 1906 года [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніду Андрэеву]] з [[Нью-Ёрк]]а адразу пасля прыбыцця ў Амерыку Горкі адзначае: «Цікавая тут [[прастытуцыя]] і [[рэлігія]]»{{sfn|Басинский|2005|с=289}}. Распаўсюджаным сярод сучаснікаў Горкага было сцвярджэнне аб тым, што на [[Капры]] «Горкі ў гатэлях не прапускаў ніводнай пакаёўкі». Гэта якасць асобы пісьменніка праявіла сябе і ў яго прозе. Раннія творы Горкага асцярожныя і цнатлівыя, аднак у пазнейшых, як адзначае Д. Быкаў, "ён перастае саромецца чаго б там ні было — нават [[Іван Аляксеевіч Бунін|Буніну]] далёка да горкаўскага [[эротыка|эратызму]], хоць у Горкага ён ніяк не эстэтызаваны, [[секс]] апісваецца цынічна, груба, часта з агідай "{{sfn|Быков|2012|с=245—246}}. Акрамя вядомых умілаваных Горкага мемуарысткі {{нп5|Ніна Мікалаеўна Берберава|Ніна Берберава|ru|Берберова, Нина Николаевна}} і Кацярына Жэлябужская паказвалі таксама на сувязь Горкага з жонкай пісьменніка Аляксандра Ціханава (Сераброва) Варварай Шайкевіч, чыя дачка {{нп5|Ніна Аляксандраўна Ціханава|Ніна|ru|Тихонова, Нина Александровна (балерина)}} (нар. 23 лютага 1910) ашаламляла сучаснікаў сваім падабенствам з Горкім. Вельмі нядобрая для пралетарскага класіка прыжыццёвая версія, што цыркуляваць сярод яго знаёмых, паказвае на {{нп5|снахацтва|запал|ru|Снохачество}} Горкага да ўласнай нявесткі {{нп5|Надзея Аляксееўна Пяшкова|Надзеі|ru|Пешкова, Надежда Алексеевна}}, якой ён даў мянушку Цімоша<ref name="Ардов">''Протоиерей {{нп5|Міхаіл Віктаравіч Ардаў|Михаил Ардов|ru|Ардов, Михаил Викторович}}''. [http://www.uni-potsdam.de/u/slavistik/zarchiv/0998wc/n173h161.htm Ненаписанная трагедия. История невестки Горького ждет своего Шекспира!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161211063503/http://www.uni-potsdam.de/u/slavistik/zarchiv/0998wc/n173h161.htm |date=11 снежня 2016 }} — «Кулиса НГ». Приложение к «Независимой газете». 1998, № 15, сентябрь.</ref>. Па ўспамінах [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]], апошняя пасія Горкага {{нп5|Марыя Ігнатаўна Будберг|Марыя Будберг|ru|Будберг, Мария Игнатьевна}} прыцягнула пісьменніка не столькі прыгажосцю, колькі «неверагоднай сексуальнай прыцягальнасцю». Аб развітальных моцных, здаровых абдымках і гарачым, далёка не брацкім пацалунку паміраючага Горкага ўспамінала яго хатняя медсястра Ліпа — [[Алімпіяда Дзмітрыеўна Чарткова|А. Д. Чарткова]]{{sfn|Быков|2012|с=245—246}}<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name="Белоусова" />. [[Гіперсексуальнасць]] Горкага звязваюць з падзеямі яго юнацтва. Згодна з распаўсюджанай сярод літаратуразнаўцаў трактоўкай, гісторыя страты нявіннасці 17-гадовым Алёшам Пяшковым апісана ў аповядзе «Аднойчы восенню», дзе герой праводзіць ноч з [[прастытуцыя|прастытуткай]] на беразе пад лодкай. З тэкстаў позняга Горкага вынікае, што ў юныя гады ён з непрыязнасцю ўспрымаў цялесныя адносіны, не заснаваныя на духоўнай блізкасці. У апавяданні «Аб першым кахання» Горкі піша: «Я верыў, што адносіны да жанчыны не абмяжоўваюцца тым актам фізічнага зліцця, які я ведаў у яго па-жабрацку грубай, жывёльна простай форме, — гэты акт выклікаў у ва мне амаль агіду, нягледзячы на ​​тое, што я быў моцны, даволі пачуццёвы юнак і валодаў лёгка ўзбудлівым уяўленнем»{{sfn|Быков|2012|с=49—50}}. == Адзнакі == «Вы былі нібы высокая арка, перакінутая паміж двума светамі — мінулым і будучым, а таксама паміж Расіяй і Захадам», — пісаў Горкаму [[Рамэн Ралан]] у 1918 годзе<ref>[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=e76e8563-1b68-4b34-aeb6-22d4f40cfdf4] // Переписка А. М. Горького с зарубежными литераторами. — С. 142</ref>. [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], які выйграў у Горкага канкурэнцыю за [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], прызнаваў «майстравітасць» Горкага, але не бачыў у ім буйнога таленту, і яго сусветную славу лічыў «бяспрыкладнай па незаслужанасці»<ref>{{Cite news|title=Горький|url=http://bunin.niv.ru/bunin/rasskaz/pod-serpom-i-molotom/gorkiy.htm|accessdate=2018-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170512135836/http://bunin.niv.ru/bunin/rasskaz/pod-serpom-i-molotom/gorkiy.htm|archivedate=12 мая 2017|url-status=dead}}</ref>. У лісце да {{нп5|Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданава|ru|Алданов, Марк Александрович}} Бунін пісаў: «Я толькі што прачытаў — упершыню — „Мае ўніверсітэты“ Горкага. Гэта нешта зусім жахлівае — не перабольшваю! — па ілжывасці, хвальба і па такой брыдкай пахабнасці, якой няма роўні ва ўсёй расійскай літаратуры!»<ref>{{Cite web|url=http://russianway.rhga.ru/upload/main/05_Bunin4.pdf|title=''Бунин И.'' Дневники}}</ref> Шмат разоў у эміграцыі ён публічна крытыкаваў Горкага за [[Багема|багемны лад жыцця]], доўгае пражыванне ў камфортных умовах на еўрапейскіх курортах, наяўнасць празмерна вялікай для пралетарскага пісьменніка ўласнасці ў Расіі, тэатральныя паводзіны ў грамадстве. У кампаніях літаратараў і іншых творчых дзеячаў Горкі, па назіраннях Буніна, трымаўся знарочыста нязграбна і ненатуральна, «ні на каго з публікі не глядзеў, сядзеў у гуртку двух-трох абраных сяброў са знакамітасцяў, злосна хмурыўся, па-салдацку (знарочыста па-салдацку) кашляў, курыў папяросу за папяросай, цягнуў чырвонае віно, — выпіваў заўсёды поўную шклянку, не адрываючыся, да дна, — гучна вымаўляў часам для агульнага карыстання якую-небудзь сентэнцыю або палітычнае прароцтва і зноў, робячы выгляд, што не заўважае нікога вакол, то нахмурыўшыся, то барабанячы вялікімі пальцамі па стале, то з прытворнай абыякавасцю падымаючы бровы і зморшчыны лба, казаў толькі з сябрамі, але і з імі неяк мімаходзь, — хоць і без умолку…» Гаварылася таксама пра грандыёзны прыём, які ў снежні 1902 года ў маскоўскім рэстаране закаціў Горкі пасля прэм’еры ў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскім Мастацкім тэатры]] сваёй п’есы «{{нп5|На дне||ru|На дне}}», прысвечанай жабракам, галодным і абарваным насельнікам начлежак{{sfn|Басинский|2005|с=234—237, 248}}. На думку {{нп5|Вячаслаў Аляксеевіч П’яцух|Вячаслава П’яцуха|ru|Пьецух, Вячеслав Алексеевич}}, значнасць Горкага як пісьменніка ў савецкую эпоху была гіпертрафаванай з ідэалагічных пазіцый. «У сутнасці, Горкі не быў ні хітруном, ні злыднем, ні ментарам, які ўпаў у дзяцінства, а быў ён нармальны рускі ідэаліст, схільны дадумваць жыццё ў радасным кірунку, пачынаючы з таго моманту, дзе яно прымае непажаданыя рысы», адзначаў П’яцух у эсэ «Горкі Горкі»{{sfn|Быков|2012|с=277—278}}. «Горкага спарадзіў невядомы іншаму свету выключна расійскі комплекс віны інтэлігенцыі перад мужыком», — лічыла ў рэдакцыйным артыкуле да праекту «Персоны стагоддзя» выданне «Ex libris НГ». Дарэвалюцыйнага Горкага літаратуразнаўцы называлі «адным з лепшых экспанатаў у вітрыне музея маладога расійскага лібералізму і дэмакратыі», разам з тым у прароцкім пафасе «{{нп5|Старая Ізергіль|Старой Ізергіль|ru|Старуха Изергиль}}» угледжваюць далёка не бяскрыўднае {{нп5|Звышчалавек|ніцшэанства|ru|Сверхчеловек}}<ref>«[[Независимая газета|Ex libris НГ]]», 11 лютага 1999 г. — С. 3.</ref>. Літаратуразнавец і біёграф пралетарскага класіка [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]] у манаграфіі, прысвечанай Горкаму, знаходзіць яго чалавекам, «абдзеленым густам, неразборлівым у сяброўстве, славалюбным, схільным да самалюбавання пры ўсім сваім абліччы Буравесніка і праўдалюбцы», але разам з тым называе моцным, хоць і няроўным, пісьменнікам, якога хочацца чытаць і перачытваць на новым пераломе рускага гістарычнага шляху. У пачатку XXI стагоддзя, адзначае Быкаў, калі агульнапрынята як мага больш спажываць і як мага менш пры гэтым думаць, зноў сталі прывабнымі і выратавальнымі рамантычныя ідэалы Горкага, які марыў пра «новы тып чалавека, які спалучае сілу і культуру, гуманнасць і рашучасць, волю і спачуванне»{{sfn|Быков|2012|с=347—348}}. Літаратуразнавец {{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Павел Басінскі|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}, вылучаючы магутны інтэлект Горкага і надзвычай хутка набытыя ім пасля басяцкага, неадукаванага дзяцінства фантастычна шырокія, энцыклапедычныя пазнанні, шматгадовае служэнне Горкага дагматыцы сацыялізму і «калектыўнага розуму», называе самым каштоўным і цяжка вытлумачальным у яго светапоглядзе гуманістычную ідэю Чалавека, а самога Горкага — стваральнікам новай, постмадэрнісцкай «рэлігіі Чалавека» (толькі ў гэтым рэвалюцыйным сэнсе трэба разумець парадокс «''{{нп5|богабудаўніцтва||ru|Богостроительство}}''» пісьменніка). Мастацтва вывучаць у сваіх творах Чалавека і супярэчлівую людскую прыроду знутры зрабілі пісьменніка, па ацэнцы Басінскага, «духоўным правадыром свайго часу», вобраз якога сам Горкі стварыў у «Легендзе аб Данка»{{sfn|Басинский|2005|с=433—441}}. У лекцыях па рускай літаратуры [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзімір Набокаў]] пісаў, што мастацкі талент Горкага не мае вялікай каштоўнасці, але Горкі не пазбаўлены цікавасці як яркая з’ява рускага грамадскага жыцця<ref>{{Cite news|title=Лекции по русской литературе. Максим Горький (1868—1936)|url=http://nabokov-lit.ru/nabokov/kritika-nabokova/lekcii-po-russkoj-literature/gorkij.htm|accessdate=2018-07-20}}</ref>. Падобную з набокаўскай ацэнку даў творчасці Горкага [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Дзмітрый Меражкоўскі]]: «Усе лірычныя выліванні аўтара, апісанні прыроды, любоўныя сцэны — у лепшым выпадку пасрэдная, у горшым — зусім дрэнная літаратура. <…> Але тыя, хто за гэтаю сумніўнаю паэзіяй не бачыць у Горкім знамянальнай з’явы грамадскага, жыццёвага, — памыляюцца яшчэ значна больш тых, хто бачыць у ім вялікага паэта»<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/m/merezhkowskij_d_s/text_0180.shtml|title=''Мережковский Д. С.'' Чехов и Горький|publisher=az.lib.ru|accessdate=2018-07-20}}</ref>. [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Чэхаў]] у многіх лістах з сімпатыяй адгукаўся пра Горкага, прызнаючы яго не абы які талент. Разам з тым у лісце да {{нп5|Васіль Аляксандравіч Сумбатаў|Сумбатава|ru|Сумбатов, Василий Александрович}} ён пісаў, што з часам творы Горкага забудуць, хоць сам ён наўрад ці будзе забыты<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/c/chehow_a_p/text_0570.shtml|title=''Чехов А. П.'' О Горьком|publisher=az.lib.ru|accessdate=2018-07-20}}</ref>. [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] ў 1909 годзе казаў {{нп5|Душан Пятровіч Макавіцкі|Макавіцкаму|ru|Маковицкий, Душан Петрович}}: «Перачытваў Горкага. Ён мне быў тады антыпатычны. Баяўся, што я несправядлівы. Не, не змянілася маё меркаванне»<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litnas/texts/ma4/ma4-007-.htm?cmd=p|title=Дневник, 1909—1979|author=Маковицкий Д. П.|publisher={{нп5|Фундаментальная электронная бібліятэка||ru|Фундаментальная электронная библиотека}}|accessdate=2018-07-20}}</ref>. == Горкі і шахматы == Горкі быў умелым гульцом у [[шахматы]], вядомыя таксама шахматныя партыі сярод яго гасцей. Яму належаць некалькі каштоўных заўваг па шахматнай тэме, у тым ліку ў {{нп5|Некралог|некралогу|ru|Некролог}} Леніна, напісаным ў 1924 годзе. Калі ў першапачатковай рэдакцыі гэтага некралога шахматы бегла згадваюцца толькі адзін раз, то ў канчатковую рэдакцыю Горкі уставіў аповяд аб партыях Леніна супраць {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Багданаў|Багданава|ru|Богданов, Александр Александрович}} на [[Італія|італьянскім]] востраве [[Капры (востраў)|Капры]]. Захавалася серыя аматарскіх фотаздымкаў, зробленых на Капры ў 1908 годзе (паміж 10 (23) і 17 (30) красавіка), калі Ленін знаходзіўся ў гасцях у Горкага. Фатаграфіі знятыя з розных ракурсаў і захавалі {{нп5|Ленін і шахматы|Леніна|ru|Ленин и шахматы}}, які гуляе з Горкім і {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Багданаў|Багданавым|ru|Богданов, Александр Александрович}} — вядомым рэвалюцыянерам-[[марксізм|марксістам]], [[Урач|лекарам]] і [[філосаф]]ам<ref>{{cite web |url=http://photo-day.ru/vladimir-ilich-lenin-chast-1/ |title=Владимир Ильич Ленин: часть 1 |date=2012-02-22 |publisher=Photo-Day |accessdate=2016-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023055221/http://photo-day.ru/vladimir-ilich-lenin-chast-1/ |archivedate=23 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Аўтарам усіх гэтых фатаграфій (ці, прынамсі, двух з іх) быў {{нп5|Юрый Андрэевіч Жэлябужскі|Юрый Жэлябужскі|ru|Желябужский, Юрий Андреевич}}, сын {{нп5|Марыя Фёдараўна Андрэева|Марыі Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} і пасерб Горкага, а ў будучыні — буйны савецкі кінааператар, рэжысёр і сцэнарыст. У той час ён быў дваццацігадовым юнаком<ref>{{кніга |частка=Глава III. Ленин у Горького на Капри|спасылка частка=http://leninism.su/books/4049-lenin-v-italii-chexoslovakii-polshe.html?start=2 |аўтар=Московский В. П., Семенов В. Г.|загаловак=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше |месца=М |выдавецтва=Издательство политической литературы|серыя=Памятные места |год=1986 |старонак=176 |тыраж=100 000}}</ref>. == Зносіны з беларускай літаратурай == М. Горкі актыўна чытаў газету «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», цікавіўся беларускім фальклорам. 3 1896 года ў сваяцкіх і сяброўскіх адносінах з сям’ёй [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]] (яны былі жанаты з дзвюмя роднымі сёстрамі)<ref name="БС"/>. М. Горкі першы з рускіх пісьменнікаў звярнуў увагу на беларускую літаратуру, даў высокую ацэнку творчасці [[Янка Купала|Я. Купалы]] і [[Якуб Колас|Я. Коласа]]. Пераклаў на рускую мову верш Я. Купалы «[[:s:ru:А кто там идет... (Купала/Горький)|А хто там ідзе?]]»<ref name="БС"/>, які назваў нацыянальным гімнам беларусаў. Мастацкую школу Горкага прайшлі многія таленавітыя прадстаўнікі беларускай літаратуры<ref name="БС"/>. === Беларускія пераклады === Першы пераклад твора М. Горкага зроблены ў 1910 годзе<ref name="БС"/> (апавяданне «Дзед Архіп і Лёнька»). Творы яго перакладаліся і выдаваліся ў БССР неаднаразова і масавымі тыражамі<ref name="БС"/>. У 1935-38 гадах выйшаў збор сачыненняў Горкага на беларускай мове<ref name="БС"/>. На беларускую мову творы М. Горкага перакладалі [[Тэрэза Гардзялкоўская]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкі]], [[Эдуард Людвігавіч Самуйлёнак|Э. Самуйлёнак]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]], [[Міхась Лынькоў|М. Лынькоў]], [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|А. Куляшоў]], [[Янка Брыль|Я. Брыль]], [[Эдзі Агняцвет|Э. Агняцвет]], [[Змітрок Астапенка|З. Астапенка]], [[Сымон Баранавых|С. Баранавых]], [[Васіль Вітка|В. Вітка]], [[Юрка Гаўрук|Ю. Гаўрук]], [[Аляксей Зарыцкі|А. Зарыцкі]], [[Мікола Лобан|М. Лобан]], [[Міхась Машара|М. Машара]], [[Ян Скрыган|Я. Скрыган]], [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч|Т. Хадкевіч]], [[Уладзімір Марцінавіч Хадыка|У. Хадыка]], [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|А. Якімовіч]]<ref name="БС"/>. * 3б. твораў. Т. 5—13, 16—20, 23—24. Мн., 1935—38 (т. 1—4, 14—15, 21— 22 не выд.); * Архіп і Лявонка. Вільня, 1910; * Зброднік. Канавалаў, Чалкаш. Мн., 1930; * Справа Артамонавых. Мн., 1941; * Маці. Мн., 1941; * Дзяцінства. Мн., 1949; * У людзях. Мн., 1952; * Мае універсітэты. Мн., 1953; * Казкі. Мн., 1968. == Зносіны з беларускім тэатрам == Пастаноўка п’ес Горкага ў Беларусі спрыяла развіццю беларускага нацыянальнага тэатра. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Тэатр імя Я. Купалы]] паставіў п’есы «На дне» (1920, 1921, 1968), «Апошнія» (1937), «Зыкавы» (1955), [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|тэатр імя Я. Коласа]] — «Мяшчане» (1938), «Ягор Булычоў і іншыя» (1942), «Ворагі» (1952), «Васа Жалязнова» (1953), «Дачнікі» (1964), «Зыкавы» (1968)<ref name="БС"/>. == Зносіны з украінскай літаратурай == У [[1927]] годзе {{нп5|Книгоспілка (выдавецтва)|Книгоспілка|uk|Книгоспілка (видавництво)}} вырашыла выдаць украінскай мовай аповесць М. Горкага «Маці» для моладзі, са скарачэннямі. У сувязі з гэтым, галоўны рэдактар выдавецтва, пісьменнік {{нп5|Алекса Андрэевіч Слісарэнка|Алекса Слісарэнка|ru|Слисаренко, Олекса Андреевич}}, звярнуўся з лістом да аўтара твора, каб той даў дазвол на друк украінамоўнага перакладу. Горкі напісаў ліст-адказ на гэты зварот, дзе катэгарычна забараніў пераклады сваіх твораў украінскай<ref>Вапліте. Харків, 1927.&nbsp;— Ч.3.&nbsp;— С.137</ref>. З’яўленне гэтага ліста выклікала пратэсты тагачаснай украінскай інтэлігенцыі<ref>[[Пятро Панч|Петро Панч]]. Я був свідком.— Літературна Україна, № 19 (4376), 10 травня 1990.</ref>, якая асудзіла праявы рускага імперскага шавінізму Горкага. Пасля {{нп5|Уладзімір Кірылавіч Вінічэнка|Уладзімір Вінічэнка|ru|Винниченко, Владимир Кириллович}} напісаў ліст-адказ на заяву Горкага пад назвай «{{нп5|Адкрыты ліст У. Вінічэнкі да М. Горкага||ru|Одвертий лист В. Винниченка до М. Горького}}», дзе асуджаў яго ўкраінафобскія погляды<ref>[http://ukrlife.org/main/evshan/vynnych2.htm Володимир Винниченко. Одвертий лист до М. Горького.— Українське життя в Севастополі. Бібліотека ім. Марії Фішер-Слиж]</ref>. == Горкі і Расія == У артыкуле 1922 года «[[Пра рускае сялянства (артыкул)|Пpа рускае сялянства]]» ({{lang-ru|О русском крестьянстве}})<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9E_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_(%D0%93%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9) О русском крестьянстве (Горький)]</ref>, напісаным і апублікаваным у Берліне, Горкі так апісвае рускі народ: {{Урэзка |Змест = Я думаю, што рускаму народу выключна — так сама выключна, як англічаніну пачуццё гумару — уласціва пачуццё асаблівай жорсткасці, халаднакроўнай, якая быццам выпрабоўвае межы чалавечага цярпення да болю, якая быццам вывучае цэпкасць, устойлівасць жыцця. У рускай жорсткасці адчуваецца д’ябальская дасканаласць, у ёй ёсць нешта тонкае, вытанчанае. Гэтую ўласцівасць наўрад ці можна растлумачыць словамі «псіхоз», «садызм», словамі, якія, па сутнасці, i агулам нічога не тлумачаць. ю.. Калі б факты жорсткасці былі праявай перакручанай псіхалогіі адзінак, — пра іх можна было не казаць. Але я маю на ўвазе толькі калектыўныя забавы пакутамі чалавека.}} Артыкул быў забаронены ў СССР і ніколі не друкаваўся ў сучаснай Расіі<ref>[https://joyreactor.cc/post/4416081 Статья Максима Горького «О русском крестьянстве» (издательство И. П. Ладыжникова, Берлин, 1922). Никог / очень длиннопост :: Реактор познавательный :: сквозь время :: длиннопост :: о русском крестьянстве :: статья :: Максим Горький :: литература :: История]</ref> {{Урэзка |Змест = Чалавек Захаду яшчэ ў раннім дзяцінстве, толькі што ўстаўшы на заднія лапы, бачыць усюды вакол сябе манументальныя вынікі працы яго продкаў. Ад каналаў Галандыі да тунэляў Італьянскай Рыўеры і вінаграднікаў Везувія, ад вялікай працы Англіі і да магутных Сілезскіх фабрык — уся зямля Еўропы цесна пакрыта грандыёзнымі ўвасабленнямі арганізаванай волі людзей, — волі, якая паставіла сабе ганаровую мэту: падпарадкаваць стыхійныя сілы прыроды разумным інтарэсам чалавека. Зямля — ​​у руках чалавека, і чалавек сапраўды ўладар яе. Гэтае ўражанне ўсмоктваецца дзіцем Захаду і выхоўвае ў ім свядомасць каштоўнасці чалавека, павага да яго працы і пачуццё сваёй асабістай значнасці як спадчынніка цудаў, працы і творчасці продкаў. Такія думкі, такія пачуцці і адзнакі не могуць узнікнуць у душы рускага селяніна. Бязмежная плоскасць, на якой цесна згрудзіліся драўляныя, крытыя саломай вёскі, мае атрутную ўласцівасць спусташаць чалавека, высмоктваць яго жаданні. Выйдзе селянін за межы вёскі, паглядзіць у пустату вакол яго, і праз некаторы час адчувае, што гэтая пустата ўлілася ў душу яму. Нідзе навокал не відаць трывалых слядоў працы і творчасці. Сядзібы памешчыкаў? Але іх мала, і ў іх жывуць ворагі. Гарады? Але яны — далёка і не нашмат культурна значней вёскі. Вакол — бязмежная раўніна, а ў цэнтры яе — нікчэмны, маленькі чалавечак, кінуты на гэтую сумную зямлю для катаржнай працы. І чалавек насычаецца пачуццём абыякавасці, якое забівае здольнасць думаць, памятаць перажытае, выпрацоўваць з досведу свайго ідэі! Гісторык рускай культуры, характарызуючы сялянства, сказаў пра яго: «Мноства забабонаў і ніякіх ідэй». Гэтае сумнае меркаванне пацвярджаецца ўсім рускім фальклорам.}} == Іншае == * Ганаровы прафесар [[Ніжагародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. І. Лабачэўскага|ННДУ імя Лабачэўскага]]<ref>[http://www.unn.ru/site/about/znakomstvo-s-universitetom/pochetnye-professora-universiteta Почетные профессора Университета — Университет Лобачевского] {{ref-ru}}</ref> == Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе — Ленінградзе == * 09.1899 года — кватэра {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч Пасэ|У. А. Пасэ|ru|Поссе, Владимир Александрович}} ў доме Трафімава — [[Вуліца Маякоўскага (Санкт-Пецярбург)|Надзеждзінская вуліца]], 11; * 02. — вясна 1901 года — кватэра У. А. Пасэ ў доме Трафімава — Надзеждзінская вуліца, 11; * 11.1902 года — кватэра {{нп5|Канстанцін Пятровіч Пятніцкі|К. П. Пятніцкага|ru|Пятницкий, Константин Петрович}} ў даходным доме — Мікалаеўская вуліца, 4; * 1903 — восень 1904 года — кватэра К. П. Пятніцкага ў даходным доме — [[Вуліца Марата (Санкт-Пецярбург)|Мікалаеўская вуліца]], 4; * восень 1904—1906 — кватэра К. П. Пятніцкага ў даходным доме — {{нп5|Вуліца Паўстання (Санкт-Пецярбург)|Знаменская вуліца|ru|Улица Восстания (Санкт-Петербург)}}, 20, кв. 29; * Пачатак 03.1914 — восень 1921 года — даходны дом [[Яўгенія Канстанцінаўна Барсава|Я. К. Барсавай]] — [[Кронверкскі праспект]], 23; * 30.08-07.09.1928 г., 18.06-11.07.1929 г., канец 09.1931 г. — гасцініца «Еўрапейская» — {{нп5|Італьянская вуліца|вуліца Ракава|ru|Итальянская улица}}], 7; == Творчасць == У друку ўпершыню выступіў з апавяданнем «{{нп5|Макар Чудра||ru|Макар Чудра}}» (1892). У яго ранняй творчасці спалучаліся рамантызм і рэалізм. У алегарычных творах («{{нп5|Песня пра Сокала||ru|Песня о Соколе}}», 1895, «{{нп5|Песня пра Буравесніка||ru|Песня о Буревестнике}}», 1901) адлюстраваліся погляды М. Горкага на рэвалюцыю. Шырокі рэзананс меў зборнік «Нарысы і апавяданні» (т. 1-3, 1898-99). У рэалістычных творах (раманы «[[Фама Гардзееў]]», 1899; «Трое», 1900-01, і інш.) паказаў Расію напярэдадні ХХ ст. У драме «{{нп5|Мяшчане (п’еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}» (паст. 1902), п’есах «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» (1902), «Дачнікі» (1904), «{{нп5|Дзеці сонца (п’еса)|Дзеці сонца|ru|Дети солнца (пьеса)}}» (1905), «[[Варвары (п’еса)|Варвары]]» і «{{нп5|Ворагі (п’еса)|Ворагі|ru|Враги (пьеса)}}» (1906) адлюстраваў перадрэвалюцыйныя працэсы ў расійскім грамадстве. У рамане «{{нп5|Маці (раман)|Маці|ru|Мать (роман)}}» (1907) спачувальна паказаў нарастанне рэвалюцыйнага руху ў Расіі. Аповесці «Лета» і «Гарадок Акураў» (1909), «Жыццё Мацвея Кажамякіна» (1910-11) пра рускае сялянства і мяшчанства. Патрыятычнымі настроямі прасякнуты «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}» (1911-13), цыкл алавяданняў «Па Русі» (1912-17). У публіцыстычнай кнізе «Несвоечасовыя думкі» (асобнае выданне 1918) крытыкаваў узяты [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніным]] курс на рэвалюцыю, сцвярджаў пра яе дачаснасць і разбуральныя вынікі. Напісаў аўтабіяграфічную трылогію («{{нп5|Дзяцінства (Горкі)|Дзяцінства|ru|Детство (Горький)}}», 1913-14; «У людзях», 1916; «Мае ўніверсітэты», 1923), раман «{{нп5|Справа Артамонавых (раман)||ru|Дело Артамоновых (роман)}}» (1925), п’есы «{{нп5|Ягор Булычоў і іншыя (п’еса)||ru|Егор Булычов и другие (пьеса)}}» (паст. 1932), «Дасцігаеў і іншыя» (1933), «{{нп5|Васа Жалязнова||ru|Васса Железнова}}» (1936, 1-я рэд. 1910), у якіх зноў звярнуўся да паказу жыцця Расіі да 1917 года. Аўтар літаратурных партрэтаў «Леў Талстой» (1919), «[[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Г. Караленка]]» (1923), «Сяргей Ясенін» (1927) і інш. Апошні твор — незакончаны раман-эпапея «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}» (ч. 1-3, 1927-31, ч. 4, 1937) у надзвычай згушчанай, насычанай форме адлюстраваў падзеі перадрэвалюцыйных дзесяцігоддзяў. === Працы === ==== Раманы ==== * [[1900 год у гісторыі літаратуры|1900]]—[[1901 год у гісторыі літаратуры|1901]] — «[[Трое (раман)|Трое]]» * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «{{нп5|Маці (раман)|Маці|ru|Мать (роман)}}» (другая рэдакцыя — [[1907 год у гісторыі літаратуры|1907]]) * [[1925 год у гісторыі літаратуры|1925]] — «{{нп5|Справа Артамонавых (раман)||ru|Дело Артамоновых (роман)}}» * [[1925 год у гісторыі літаратуры|1925]]—[[1936 год у гісторыі літаратуры|1936]]— «{{нп5|Жыццё Кліма Самгіна||ru|Жизнь Клима Самгина}}» ==== Аповесці ==== * [[1894 год у гісторыі літаратуры|1894]] — «Гарамыка Павел» * [[1899 год у гісторыі літаратуры|1899]] — «[[Фама Гардзееў]]» * [[1900 год у гісторыі літаратуры|1900]] — «Мужык. Нарысы» (засталася няскончанай, трэцяя глава пры жыцці аўтара не друкавалася) * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «Жыццё непатрэбнага чалавека». * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «Споведзь» * [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]] — «Лета» * [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]] — «Гарадок Акураў», «Жыццё Мацвея Кажамякіна». * [[1913 год у гісторыі літаратуры|1913]]—[[1914 год у гісторыі літаратуры|1914]] — «{{нп5|Дзяцінства (Горкі)|Дзяцінства|ru|Детство (Горький)}}» * [[1915 год у гісторыі літаратуры|1915]]—[[1916 год у гісторыі літаратуры|1916]] — «[[У людзях]]» * [[1923 год у гісторыі літаратуры|1923]] — «[[Мае ўніверсітэты (аповесць)|Мае ўніверсітэты]]» * [[1929 год у гісторыі літаратуры|1929]] — «[[На краі Зямлі (аповесць)|На краі Зямлі]]» ==== Апавяданні, нарысы ==== * [[1892 год у гісторыі літаратуры|1892]] — «{{нп5|Дзяўчына і Смерць (паэма)|Дзяўчына і Смерць|ru|Девушка и Смерть (поэма)}}» (паэма-казка, апублікаваная ў ліпені 1917 ў газеце «{{нп5|Новае жыццё (1917—1918)|Новае жыццё|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}») * [[1892 год у гісторыі літаратуры|1892]] — «{{нп5|Макар Чудра||ru|Макар Чудра}}» * [[1893 год у гісторыі літаратуры|1893]] — «[[Емяльян Піляй (апавяданне)|Емяльян Піляй]]» * [[1894 год у гісторыі літаратуры|1894]] — «Мой спадарожнік», «[[Дзед Архіп і Лёнька (апавяданне)|Дзед Архіп і Лёнька]]» * [[1895 год у гісторыі літаратуры|1895]] — «{{нп5|Чалкаш||ru|Челкаш}}», «{{нп5|Старая Ізергіль||ru|Старуха Изергиль}}», «Памылка», «{{нп5|Песня пра Сокала||ru|Песня о Соколе}}» (паэма ў прозе) * [[1896 год у гісторыі літаратуры|1896]] — «Нуда», «Разбойнікі на Каўказе» (нарыс) * [[1897 год у гісторыі літаратуры|1897]] — «Былыя людзі», «Муж і жонка Арловы», «Мальва», «Канавалаў», «Свавольнік», «Дзеля нудоты» * [[1898 год у гісторыі літаратуры|1898]] — «Варанька Олесава», «Прахадзімец» * [[1899 год у гісторыі літаратуры|1899]] — «{{нп5|Дваццаць шэсць і адна||ru|Двадцать шесть и одна}}» * [[1901 год у гісторыі літаратуры|1901]] — «{{нп5|Песня пра Буравесніка||ru|Песня о Буревестнике}}» (паэма ў прозе) * [[1903 год у гісторыі літаратуры|1903]] — «Чалавек» (паэма ў прозе) * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «[[Таварыш!]]», «[[Мудрэц (апавяданне)|Мудрэц]]» * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «[[Салдаты (нарысы М. Горкага)|Салдаты]]»<ref>Гл. [[s:ru|Солдаты (Горький)|''М. Горький''. Солдаты]] ў Вікікрыніцах.</ref> * [[1911 год у гісторыі літаратуры|1911]] — «{{нп5|Казкі пра Італію||ru|Сказки об Италии}}»<ref>[http://home.sinn.ru/~gorky/TEXTS/SSP/PRIM/ital_pr.htm Сказки об Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413115906/http://home.sinn.ru/~gorky/TEXTS/SSP/PRIM/ital_pr.htm |date=13 красавіка 2010 }}</ref> * [[1912 год у гісторыі літаратуры|1912]]—[[1917 год у гісторыі літаратуры|1917]] — «Па Русі» (цыкл апавяданняў) * [[1924 год у гісторыі літаратуры|1924]] — «Апавяданні 1922—1924 гадоў» * [[1924 год у гісторыі літаратуры|1924]] — «Нататкі з дзённіка» (цыкл апавяданняў) * [[1929 год у гісторыі літаратуры|1929]] — «{{нп5|Салаўкі (нарыс)|Салаўкі|ru|Соловки (очерк)}}» (нарыс) ==== П’есы ==== * [[1901 год у гісторыі літаратуры|1901]] — «{{нп5|Мяшчане (п’еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}» * [[1902 год у гісторыі літаратуры|1902]] — «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» * [[1904 год у гісторыі літаратуры|1904]] — «[[Дачнікі (п’еса)|Дачнікі]]» * [[1905 год у гісторыі літаратуры|1905]] — «{{нп5|Дзеці сонца (п’еса)|Дзеці сонца|ru|Дети солнца (пьеса)}}» * 1905 — «[[Варвары (п’еса)|Варвары]]» * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «{{нп5|Ворагі (п’еса)|Ворагі|ru|Враги (пьеса)}}» * [[1908 год у гісторыі літаратуры|1908]] — «[[Апошнія (п’еса)|Апошнія]]» * [[1910 год у гісторыі літаратуры|1910]] — «[[Дзівакі (п’еса)|Дзівакі]]» * 1910 — «[[Дзеці (п’еса)|Дзеці]]» («Сустрэча») * 1910 — «{{нп5|Васа Жалязнова||ru|Васса Железнова}}» (2-я рэдакцыя — [[1933 год у гісторыі літаратуры|1933]]; 3-я рэдакцыя — [[1935 год у гісторыі літаратуры|1935]]) * [[1913 год у гісторыі літаратуры|1913]] — «[[Зыкавы (п’еса)|Зыкавы]]» * 1913 — «[[Фальшывая манета (п’еса)|Фальшывая манета]]» * [[1915 год у гісторыі літаратуры|1915]] — «{{нп5|Стары (п’еса)|Стары|ru|Старик (пьеса)}}» (пастаўлена 1 студзеня 1919 года на сцэне Дзяржаўнага Акадэмічнага Малога тэатра; апублікавана ў 1921 у Берліне). * [[1930 год у гісторыі літаратуры|1930]]—[[1931 год у гісторыі літаратуры|1931]] — «[[Сомаў і іншыя (п’еса)|Сомаў і іншыя]]» * [[1931 год у гісторыі літаратуры|1931]] — «{{нп5|Ягор Булычёв і іншыя (п’еса)|Ягор Булычёв і іншыя|ru|Егор Булычов и другие (пьеса)}}» * [[1932 год у гісторыі літаратуры|1932]] — «[[Дасцігаеў і іншыя (п’еса)|Дасцігаеў і іншыя]]» ==== Публіцыстыка ==== * [[1906 год у гісторыі літаратуры|1906]] — «Мае інтэрв’ю», «У Амерыцы» (памфлеты) * [[1912]] — Фельетон. Пачатак апавядання // Сибирская торговая газета. № 77. 7 кастрычніка 1912 года. Цюмень (перадрукоўка з газеты «Мысль» (Кіеў)). * [[1917 год у гісторыі літаратуры|1917]]—[[1918 год у гісторыі літаратуры|1918]] — цыкл артыкулаў «Несвоечасовыя думкі» ў газеце «{{нп5|Новая жизнь (1917—1918)|Новая жизнь|ru|Новая жизнь (1917—1918)}}» (у 1918 выйшаў асобным выданнем<ref>Гл. «[[s:ru:Революция и культура (Горький 1918)|Революция и культура]]» ў Вікісховішчы.</ref>). * [[1922 год у гісторыі літаратуры|1922]] — «{{нп5|Пра рускае сялянства||ru|О русском крестьянстве}}» Ініцыяваў стварэнне серыі кніг «[[Гісторыя фабрык і заводаў]]» (ГФЗ), выступіў з ініцыятывай адраджэння дарэвалюцыйнай серыі «{{нп5|Жыццё выдатных людзей||ru|Жизнь замечательных людей}}». === Педагогіка === А. М. Горкі быў таксама рэдактарам наступных кніг аб перадавым педагагічным вопыце, які ўзнік у тыя гады: * ''{{нп5|Мацвей Самойлавіч Паграбінскі|Погребинский М. С.|ru|Погребинский, Матвей Самойлович}}'' Фабрика людей. М., 1929 г. — аб дзейнасці знакамітай у тыя гады Болшаўскай працоўнай камуны, аб якой быў зняты фільм {{нп5|Пуцёўка ў жыццё||ru|Путёвка в жизнь}}, які заваяваў першую прэмію на {{нп5|1-ы Венецыянскі кінафестываль|I міжнародным кінафестывалі ў Венецыі|ru|1-й Венецианский кинофестиваль}} (1932)<ref>''{{нп5|Гётц Хіліг|Гётц Хиллиг|ru|Хиллиг, Гётц}}''. [http://www.el-history.ru/node/348 А. С. Макаренко и Болшевская коммуна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170528043332/http://www.el-history.ru/node/348 |date=28 мая 2017 }} // Постметодика, № 2, 2001 «Громадянська освіта в школі».</ref>. * ''[[Антон Сямёнавіч Макаранка|Макаренко А. С.]]'' Педагогическая поэма. М., 1934 г.<ref>''{{нп5|Гётц Хіліг|Гётц Хиллиг|ru|Хиллиг, Гётц}}''. [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=3258&level1=main&level2=articles Как Горький редактировал Макаренко] // Relga — электр. научно-культурологический журнал. № 11 (240) от 2012 г.</ref>. Выпуск і поспех апошняй шмат у чым вызначыў магчымасць далейшага апублікавання іншых твораў А. С. Макаранкі, яго шырокай вядомасці і прызнання першапачаткова ў Савецкім Саюзе, а затым і ва ўсім свеце. Да педагагічных распачынанняў Горкага можна аднесці сяброўскую ўвагу і разнастайную (перш за ўсё, маральную і творчую) падтрымку, якую ён аказваў шматлікім сучаснікам, якія звярталіся да яго з розных нагодаў, у тым ліку маладым пісьменнікам. Сярод апошніх — не толькі Макаранка, але і {{нп5|Уладзімір Цімафеевіч Юразанскі|У. Ц. Юразанскі|ru|Юрезанский, Владимир Тимофеевич}}<ref>[http://libinfo.org/index/index.php?id=115407 Юрезанский, Владимир Тимофеевич (архив писателя)] Москва, РГАЛИ (упомянуто письмо М. Горького В. Т. Юрезанскому от 1923 г.)</ref>. == Кінаўвасабленні == * {{нп5|Аляксей Пятровіч Лярскі|Аляксей Лярскі|ru|Лярский, Алексей Петрович}} («{{нп5|Дзяцінства Горкага||ru|Детство Горького}}», «{{нп5|У людзях (фільм)|У людзях|ru|В людях (фильм)}}», 1938) * Мікалай Вальберт («{{нп5|Мае ўніверсітэты (фільм)|Мае ўніверсітэты|ru|Мои университеты (фильм)}}», 1939) * [[Павел Пятровіч Кадачнікаў|Павел Кадачнікаў]] («{{нп5|Якаў Свярдлоў (фільм)|Якаў Свярдлоў|ru|Яков Свердлов (фильм)}}», 1940, «[[Педагагічная паэма (фільм)|Педагагічная паэма]]», 1955, «Пролог», 1956) * [[Мікалай Канстанцінавіч Чаркасаў|Мікалай Чаркасаў]] («{{нп5|Ленін у 1918 годзе||ru|Ленин в 1918 году}}», 1939, «{{нп5|Акадэмік Іван Паўлаў||ru|Академик Иван Павлов}}», 1949) * {{нп5|Уладзімір Мікалаевіч Емяльянаў|Уладзімір Емяльянаў|ru|Емельянов, Владимир Николаевич}} («{{нп5|Апасіяната (фільм, 1963)|Апасіяната|ru|Аппассионата (фильм, 1963)}}», 1963; «{{нп5|Рыскі да партрэта У. І. Леніна||ru|Штрихи к портрету В. И. Ленина}}», 1969) * {{нп5|Аляксей Васільевіч Локцеў|Аляксей Локцеў|ru|Локтев, Алексей Васильевич}} («{{нп5|Па Русі (фільм)|Па Русі|ru|По Руси (фильм)}}», 1968) * {{нп5|Апанас Іванавіч Качаткоў|Апанас Качаткоў|ru|Кочетков, Афанасий Иванович}} («{{нп5|Так нараджаецца пасня||ru|Так рождается песня}}», 1957, «[[Маякоўскі пачынаўся так…]]», 1958, «[[Скрозь ледзяную імглу]]», 1965, «{{нп5|Неверагодны Іегудзііл Хламіда||ru|Невероятный Иегудиил Хламида}}», 1969, «{{нп5|Сям’я Кацюбінскіх (фільм)|Сям’я Кацюбінскіх|ru|Семья Коцюбинских}}», 1970, «{{нп5|Чырвоны дыпламат. Старонкі жыцця Леаніда Красіна||ru|Красный дипломат. Страницы жизни Леонида Красина}}», 1971, «{{нп5|Давер (фільм, 1975)|Давер|ru|Доверие (фильм, 1975)}}», 1975, «{{нп5|Я — актрыса||ru|Я — актриса}}», 1980) * [[Валерый Антонавіч Парошын|Валерый Парошын]] («{{нп5|Вораг народа Бухарын||ru|Враг народа Бухарин}}», 1990, «{{нп5|Пад знакам Скарпіёна||ru|Под знаком Скорпиона}}», 1995) * {{нп5|Ілья Львовіч Алейнікаў|Ілья Алейнікаў|ru|Олейников, Илья Львович}} («[[Анекдоты (фільм)|Анекдоты]]», 1990) * {{нп5|Аляксей Аляксеевіч Федзькін|Аляксей Федзькін|ru|Федькин, Алексей Алексеевич}} («{{нп5|Імперыя пад ударам||ru|Империя под ударом}}», 2000) * Аляксей Восіпаў («{{нп5|Мая Прачысценка||ru|Моя Пречистенка}}», 2004, «[[Сава Марозаў (фільм)|Сава Марозаў]]», 2007) * [[Мікалай Паўлавіч Качура|Мікалай Качура]] («{{нп5|Ясенін (тэлесерыял)|Ясенін|ru|Есенин (телесериал)}}», 2005, «{{нп5|Троцкі (тэлесерыял)|Троцкі|ru|Троцкий (телесериал)}}», 2017) * Аляксандр Сцёпін («{{нп5|Сакрэтная служба Яго Вялікасці||ru|Секретная служба Его Величества}}», 2006) * {{нп5|Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгій Тараторкін|ru|Тараторкин, Георгий Георгиевич}} («{{нп5|Палон страсці||ru|Плен страсти}}», 2010) * [[Дзмітрый Раманавіч Сутырын|Дзмітрый Сутырын]] («{{нп5|Маякоўскі. Два дні||ru|Маяковский. Два дня}}», 2011) * {{нп5|Андрэй Ігаравіч Смалякоў|Андрэй Смалякоў|ru|Смоляков, Андрей Игоревич}} («{{нп5|Арлова і Аляксандраў||ru|Орлова и Александров}}», 2014) === Бібліяграфія === {{main|Бібліяграфія Максіма Горкага}} * {{кніга | аўтар = Максим Горький. | загаловак = Собрание сочинений в двадцати четырёх томах | месца = М. | выдавецтва = ОГИЗ | год = 1928—1930 }} * {{кніга | аўтар = Максим Горький. | загаловак = Собрание сочинений : в 30 т. | месца = М. | выдавецтва = Государственное издательство художественной литературы | год = 1949—1956 }} * {{кніга | аўтар = Максим Горький. | загаловак = Полное собрание сочинений и писем | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1968—цяперашні час }} ** {{кніга | загаловак = Художественные произведения в двадцати пяти томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1968—1976 | тыраж = }} ** {{кніга | загаловак = Варианты к художественным произведениям в десяти томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1974—1982 }} ** {{кніга | загаловак = Литературно-критические и публицистические статьи в ? томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 19?? }} ** {{кніга | загаловак = Письма в двадцати четырёх томах | месца = М. | выдавецтва = «Наука» | год = 1998—наст. время }}<ref>Серыя не завершана. З запланаваных 24-х тамоў лістоў выпушчана 20 (1—20 тт.)</ref> == Памяць == [[Файл:Мемориальная доска писателю Максиму Горькому.JPG|250px|thumb|Мемарыяльная дошка Горкаму на вуліцы Глінкі ў Смаленску.]] * Практычна ў кожным буйным населеным пункце [[Распад СССР|дзяржаў былога]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] была ці ёсць вуліца Горкага. У 2013 годзе імя Горкага насілі 2110 вуліц, праспектаў і завулкаў у Расіі, а яшчэ 395 носяць імя Максіма Горкага<ref>[http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 Федеральная информационная адресная система] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421112738/http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 |date=2015-04-21 }}</ref> * Горад [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]] — назва Ніжняга Ноўгарада з 1932 па 1990 год. * {{нп5|Горкаўскі напрамак Маскоўскай чыгункі||ru|Горьковское направление Московской железной дороги}}. * Сяло {{нп5|Горкаўскае (Арэнбургская вобласць)|Горкаўскае|ru|Горьковское (Оренбургская область)}} {{нп5|Наваорскі раён|Наваорскага раёна|ru|Новоорский район}} [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] * Пасёлак {{нп5|Горкаўскае (Ленінградская вобласць)|Горкаўскае|ru|Горьковское (Ленинградская область)}} ў Ленінградскай вобласці. * Пасёлак {{нп5|Горкаўскі (Валгаград)|Горкаўскі|ru|Горьковский (Волгоград)}} (былы Варапанава). * {{нп5|Пасёлак імя Максіма Горкага||ru|Посёлок имени Горького (Владимирская область)}} {{нп5|Камешкаўскі раён||ru|Камешковский район}} [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]] * Раённы цэнтр сяло [[Горкаўскае (Омская вобласць)|Горкаўскае]] ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] (былое Іконнікава). * Вёска Максім Горкі {{нп5|Знаменскі раён (Омская вобласць)|Знаменскі раён|ru|Знаменский район (Омская область)}} [[Омская вобласць|Омскай вобласці]]. * Вёска імя Максіма Горкага {{нп5|Круцінскі раён||ru|Крутинский район}} [[Омская вобласць|Омской вобласці]] * У Ніжнім Ноўгарадзе Цэнтральная раённая дзіцячая бібліятэка, {{нп5|Ніжагародскі тэатр драмы імя М. Горкага|акадэмічны драматычны тэатр|ru|Нижегородский театр драмы имени М. Горького}}, {{нп5|Вуліца Горкага (Ніжні Ноўгарад)|вуліца|ru|Улица Горького (Нижний Новгород)}}, а таксама {{нп5|Плошча Горкага (Ніжні Ноўгарад)|плошча|ru|Площадь Максима Горького (Нижний Новгород)}}, у цэнтры якой усталяваны {{нп5|Помнік Максіму Горкаму (Ніжні Ноўгарад)|помнік пісьменніку|ru|Памятник Максиму Горькому (Нижний Новгород)}} працы скульптара [[Вера Ігнатаўна Мухіна|В. І. Мухінай]] носяць імя М. Горкага. Але самай важнай славутасцю з’яўляецца {{нп5|Музей-кватэра А. М. Горкага (Ніжні Ноўгарад)|музей-кватэра М. Горкага|ru|Музей-квартира А. М. Горького (Нижний Новгород)}}. * У [[Крывы Рог|Крывым Рогу]] ў гонар пісьменніка ўсталяваны помнік і маецца {{нп5|Плошча Горкага (Крывы Рог)|плошча|uk|Площа Горького (Кривий Ріг)}} ў цэнтры горада. * Самалёт {{нп5|АНТ-20|АНТ-20 «Максим Горький»|ru|АНТ-20}}, створаны ў 1934 годзе ў [[Варонеж]]ы на {{нп5|Варонежскае акцыянернае самалётабудаўнічае таварыства|авіяцыйным заводзе|ru|Воронежское акционерное самолётостроительное общество}}. Савецкі агітацыйны пасажырскі шматместны 8-маторны самалёт, самы вялікі самалёт свайго часу з сухапутным шасі<ref>''Леонид Сергеев''. [http://www.vaso.ru/?menu=history_h04 Правда и вымысел о самолёте-гиганте АНТ-20] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120509085848/http://www.vaso.ru/?menu=history_h04 |date=9 мая 2012 }} // Воронежское акционерное самолётостроительное общество, сет. страница</ref>. * Лёгкі крэйсер «{{нп5|Максім Горкі (крэйсер)|Максім Горкі|ru|Максим Горький (крейсер)}}». Пабудаваны ў 1936 годзе. * Круізны лайнер «{{нп5|Maxim Gorkiy (турбаход)|Maxim Gorkiy|ru|Maxim Gorkiy (турбоход)}}». Пабудаваны ў Гамбургу ў 1969 годзе, пад савецкім сцягам з 1974 года. * Рачны пасажырскі цеплаход «{{нп5|Максім Горкі (тып рачных судоў)|Максім Горкі|ru|Максим Горький (тип речных судов)}}». Пабудаваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] для СССР у 1974 годзе. * Станцыі метро ў [[Горкаўская (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбургу]] і {{нп5|Горкаўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Ніжнім Ноўгарадзе|ru|Горьковская (станция метро, Нижний Новгород)}}, а таксама раней у Маскве з 1979 па 1990 гг. (цяпер «[[Цвярская (станцыя метро)|Цвярская]]»). Таксама, з 1980 па 1997 гг. у Ташкенце (цяпер «{{нп5|Буюк іпак юлі (станцыя метро)|Буюк іпак юлі|ru|Буюк Ипак йули (станция метро)}}») * [[Кінастудыя імя М. Горкага]] (Масква). * {{нп5|Літаратурны музей (Ніжні Ноўгарад)|Дзяржаўны літаратурны музей імя А. М. Горкага|ru|Литературный музей (Нижний Новгород)}} (Ніжні Ноўгарад). * [[Літаратурна-мемарыяльны музей А. М. Горкага (Самара)]]. * Мануйлаўскі літаратурна-мемарыяльны музей А. М. Горкага. * ААТ «{{нп5|Печатный двор имени А. М. Горького||ru|Печатный двор имени А. М. Горького}}» (Санкт-Пецярбург). * Драматычныя тэатры ў гарадах: [[Масква]] ([[Маскоўскі Мастацкі тэатр]], 1932 года), [[Уладзівасток]] ({{нп5|Прыморскі драматычны тэатр імя Горкага|ПКАДТ|ru|Приморский драматический театр имени Горького}}), [[Берлін]] ({{нп5|Maxim-Gorki-Theater|||Maxim-Gorki-Theater}}), [[Астана]] ([[Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага|РДТ]]), [[Тула]] ({{нп5|Тульскі акадэмічны тэатр драмы||ru|Тульский академический театр драмы}}), [[Мінск]] ([[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|НАДТ]]), [[Растоў-на-Доне]] ({{нп5|Растоўскі тэатр драмы імя М. Горкага|РАТ|ru|Ростовский театр драмы имени М. Горького}}), [[Краснадар]] ({{нп5|Краснадарскі акадэмічны тэатр драмы||ru|Краснодарский академический театр драмы}}), [[Самара]] ([[Самарскі тэатр драмы імя М. Горкага|САТД]]), [[Арэнбург]] ({{нп5|Арэнбургскі абласны драматычны тэатр імя М. Горкага||ru|Оренбургский областной драматический театр имени М. Горького}}), [[Валгаград]] (Валгаградскі абласны драматычны тэатр), [[Магадан]] (Магаданскі абласны музычна-драматычны тэатр), Сімферопаль ({{нп5|Крымскі акадэмічны тэатр імя М. Горкага|КАРДТ|ru|Крымский академический театр имени М. Горького}}), [[Махачкала]] ({{нп5|Дзяржаўны рэспубліканскі рускі драматычны тэатр імя М. Горкага||ru|Государственный республиканский русский драматический театр им. М. Горького}}), Нальчык ([[Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага (Нальчык)|Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага]]), [[Кастанай]], [[Кудымкар]] (Комі-Пярмяцкі нацыянальны драматычны тэатр), Тэатры юнага гледача ў [[Азербайджанскі дзяржаўны тэатр юнага гледача|Баку]], [[Сцепанакерт]] ([[Дзяржаўны тэатр армянскай драмы імя М. Горкага (Сцепанакерт)|Дзяржаўны тэатр армянскай драмы імя М. Горкага]]), {{нп5|Першы ўкраінскі тэатр для дзяцей і юнацтва|Львове|ru|Первый украинский театр для детей и юношества}} (з 1938 па 1990), а таксама ў Ленінградзе/Санкт-Пецярбургу з 1932 па 1992 год ([[Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава]]). Таксама імя было прысвоена Міжабласному рускаму драматычнаму тэатру Ферганскай даліны, {{нп5|Акадэмічны рускі драматычны тэатр Узбекістана|Ташкенцкаму дзяржаўнаму акадэмічнаму тэатру|ru|Академический русский драматический театр Узбекистана}}, {{нп5|Тульскі акадэмічны тэатр драмы|Тульскаму абласному драматычнаму тэатру|ru|Тульский академический театр драмы}}, [[Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага|Цэлінаградскаму абласному драматычнаму тэатру]]. * Бібліятэкі ў Баку, Пяцігорску, [[Уладзімірская абласная бібліятэка|абласная бібліятэка]] ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Валгаград]]зе, [[Жалезнагорск (Краснаярскі край)|Жалезнагорску]], {{нп5|Запарожская абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Запорожская областная универсальная научная библиотека}} ў [[Запарожжа|Запарожжы]], [[Краснаярская краявая бібліятэка|краявая бібліятэка]] ў Краснаярску, {{нп5|Луганская абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка імя М. Горкага|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Луганская областная универсальная научная библиотека имени М. Горького}} ў [[Луганск]]у, Ніжнім Ноўгарадзе, {{нп5|Разанская абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка імя Горкага|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Рязанская областная универсальная научная библиотека имени Горького}} ў [[Разань|Разані]], Навуковая бібліятэка імя А. М. Горкага Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта, [[Навуковая бібліятэка імя М. Горкага СПБДУ]] ў Санкт-Пецярбургу<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.pu.ru/ |title=Научная библиотека им. М. Горького СПбГУ |accessdate=2017-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131061612/http://www.lib.pu.ru/ |archivedate=2010-01-31 |url-status=dead }}</ref>, Таганрогская Цэнтральная гарадская дзіцячая бібліятэкаа, {{нп5|Цвярская ордэна «Знак Пашаны» абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|абласная ўніверсальная навуковая бібліятэка|ru|Тверская ордена «Знак Почёта» областная универсальная научная библиотека}} ў Цвяры, Пярмі<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.permregion.ru/ |title=ГКУК «Пермская государственная краевая библиотека им А. М. Горького» |accessdate=2011-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919134216/http://www.lib.permregion.ru/ |archivedate=2011-09-19 |url-status=dead }}</ref>. * Паркі ў гарадах: [[Растоў-на-Доне]] ({{нп5|Парк культуры і адпачынку імя Максіма Горкага (Растоў-на-Доне|ЦП|ru|Парк культуры и отдыха имени Максима Горького (Ростов-на-Дону)}}), [[Таганрог]] ({{нп5|Парк культуры і адпачынку імя Горкага (Таганрог)|ЦПКіА|ru|Парк культуры и отдыха имени Горького (Таганрог)}}), Саратаў ({{нп5|Саратаўскі ГПКіА імя М. Горкага|ГПКіА|ru|Саратовский ГПКиО имени М. Горького}}, Мінск ([[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|ЦДП]]), Краснаярск ({{нп5|Цэнтральны парк (Краснаярск)|ЦП|ru|Центральный парк (Красноярск)}}, насіў імя Горкага з 1934 па 2002 год, на тэрыторыі помнік М. Горкаму), [[Харкаў]] ({{нп5|Цэнтральны парк культуры і адпачынку імя Максіма Горкага (Харкаў)|ЦПКіА|ru|Центральный парк культуры и отдыха имени Максима Горького (Харьков)}}) (ЦПКіА), [[Адэса]] (ЦПКіА), [[Мэлітопаль]] ({{нп5|Мэлітопальскі гарадскі парк культуры і адпачынку імя Максіма Горкага|ГПКіА|ru|Мелитопольский городской парк культуры и отдыха имени Максима Горького}}), [[Масква]] ({{нп5|Парк Горкага (Масква)|ЦПКіА|ru|Парк Горького (Москва)}}), [[Алматы]] ({{нп5|Цэнтральны парк культуры і адпачынку імя Горкага|ЦПКіА|ru|Центральный парк культуры и отдыха имени Горького (Алма-Ата)}}). * Школа-ліцэй імя М. Горкага ў п. [[Баўціна]] [[Тупкараганскі раён|Тупкараганскага раёна]] [[Казахстан]]а * Асноўная школа (прагімназія) імя М. Горкага ў [[Клайпеда|Клайпедзе]], [[Літва]] * ВНУ: [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]], [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрДУ]], {{нп5|Данецкі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт||ru|Донецкий национальный медицинский университет}}, [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] (з 1936 па 1995 цяпер імя [[Максім Танк|М. Танка]]), {{нп5|Омскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт||ru|Омский государственный педагогический университет}}, {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}} (да 1993, цяпер імя [[Махтумкулі]]), [[Абхазскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (з 1933 і, прынамсі, да 1979), [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт]] насіў імя Горкага ў 1936—1999 гадах, {{нп5|Ульянаўскі аграрны ўніверсітэт|Ульянаўскі сельскагаспадарчы інстытут|ru|Ульяновский аграрный университет}}, {{нп5|Уманскі нацыянальны ўніверсітэт садоўніцтва|Уманскі сельскагаспадарчы інстытут|ru|Уманский национальный университет садоводства}}, Казанскі ордэна «Знак Пашаны» сельскагаспадарчы інстытут насіў імя Максіма Горкага да прысваення яму статуса акадэміі ў 1995 годзе (цяпер {{нп5|Казанскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт||ru|Казанский государственный аграрный университет}}), {{нп5|Паволжскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Марыйскі політэхнічны інстытут|ru|Поволжский государственный технологический университет}}, [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. М. Горкага]] (1934—1993). * {{нп5|Інстытут сусветнай літаратуры імя А. М. Горкага РАН||ru|Институт мировой литературы имени А. М. Горького РАН}}. Пры інстытуце дзейнічае музей імя А. М. Горкага. * {{нп5|Палац культуры імя Горкага (Санкт-Пецярбург)||ru|Дворец культуры имени А. М. Горького}}. * {{нп5|Ансамбль палаца культуры імя Горкага (Навасібірск)|Палац культуры імя Горкага (Навасібірск)|ru|Ансамбль дворца культуры имени Горького (Новосибирск)}}. * Палац культуры імя Горкага ([[Нявіннамыск]]). * [[Горкаўскае вадасховішча]] на Волзе. * Чыгуначная станцыя {{нп5|Імя Максіма Горкага (станцыя)|імя Максіма Горкага|ru|Им. Максима Горького (станция)}} (былая Крутая) ({{нп5|Прыволжская чыгунка||ru|Приволжская железная дорога}}). * Завод імя Горкага ў [[Хабараўск]]у і прылеглы да яго мікрараён ({{нп5|Жалезнадарожны раён (Хабараўск)|Жалезнадарожны раён|ru|Железнодорожный район (Хабаровск)}}). * {{нп5|Дзяржаўная прэмія РСФСР імя М. Горкага||ru|Государственная премия РСФСР имени М. Горького}} * Жылы раён імя Максіма Горкага ў г. [[Дальнягорск]]у Прыморскага края. * {{нп5|Зеленадольскі завод імя А. М. Горкага|Зеленадольскі суднабудаўнічы завод імя Горкага|ru|Зеленодольский завод имени А. М. Горького}} ў [[Татарстан]]е. * Клінічны санаторый імя М. Горкага ([[Варонеж]]). * Пасёлак [[Максім Горкі (Тамбоўская вобласць|Максім Горкі]] {{нп5|Жэрдзеўскі раён|Жэрдзеўскага|ru|Жердевский район}} (раней Шпікулаўскага) раёна [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. === Помнікі === Помнікі Максіму Горкаму ўстаноўлены ў многіх гарадах. Сярод іх: * У [[Расія|Расіі]] — [[Барысаглебск]], [[Арзамас]], [[Валгаград]], [[Варонеж]], [[Выбарг]], [[Добрынка (Ліпецкая вобласць)|Добрынка]], [[Іжэўск]], [[Краснаярск]], [[Масква]], [[Нявіннамыск]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Арэнбург]], [[Пенза]]<ref>[http://welcome2penza.ru/attractions/174/15/#start Бюст Максима Горького, памятники Пензы, достопримечательности Пензы и Пензенской области / Туризм и отдых в Пензенской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413131438/http://welcome2penza.ru/attractions/174/15/#start |date=13 красавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Пячора]], [[Растоў-на-Доне]], [[Рубцоўск]], [[Рыльск]], [[Разань]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Сароў]], [[Сочы]], [[Таганрог]], [[Чалябінск]], [[Уфа]], [[Ярцава]]. * У Беларусі — [[Добруш]], [[Мінск]], [[Магілёў]], бюст у [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Мінскім парку імя Горкага]]. * Ва Украіне — [[Вінніца]], [[Дніпро]], [[Данецк]], [[Крывы Рог]], [[Мэлітопаль]], [[Харкаў]], [[Ялта]]<ref>[http://dozor.kharkov.ua/news/social/1139864.html Памятник Горькому из центрального парка переехал в Куряжскую колонию] {{ref-ru}}</ref>, [[Ясынувата]] * У Азербайджане — [[Баку]]. * У Казахстане — [[Алматы]]<ref>[http://www.zakon.kz/4699205-v-almaty-iz-centralnogo-parka-propal.html Памятник Горькому из центрального парка переехал на «Свалку истории»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328121025/http://www.zakon.kz/4699205-v-almaty-iz-centralnogo-parka-propal.html |date=28 сакавіка 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Алтай (горад)|Алтай]], [[Кастанай]]. * У Грузіі — [[Тбілісі]]. * У Малдове — [[Кішынёў]], [[Леова]]. * У Італіі — [[Сарэнта]]. {{^}} <gallery widths="180" heights="180" caption="Помнікі Горкаму"> Gorky Mukhina(6).jpg|Інстытут сусветнай літаратуры і музей Горкага. Перад будынкам стаіць помнік Горкаму скульптара [[Вера Ігнатаўна Мухіна|Веры Мухінай]] і архітэктара {{нп5|Аляксандр Аляксеевіч Заварзін|Аляксандра Заварзіна|ru|Заварзин, Александр Алексеевич}}. Масква, вул. {{нп5|Паварская вуліца (Масква)|Паварская|ru|Поварская улица}}, 25а Panitnik Maximy Gorkomy in Luhansk.jpg|Помнік у [[Луганск]]у Памятник Горькому (2015).JPG|Помнік у [[Мелітопаль|Мелітопалі]] Памятник Горькому в Кишинёве (2015).jpg|Помнік у [[Кішынёў|Кішынёве]] (2015) </gallery> === У філатэліі === Максім Горкі на маляваны на паштовых марках: {{кал}} * Албаніі 1986 года, * Балгарыі 1968 года, * Венгрыі 1948 і 1951 года, * ГДР 1953 і 1968 года * Луганскай народнай рэспублікі 2018 года{{канец кал}} {{^}} <gallery widths="180" heights="180" caption="Максім Горкі на [[Паштовая марка|паштовых марках]]"> Stamp 08.jpg|Почтовая марка СССР, 1932 год Rus Stamp-Gorky-1932.jpg|Паштовая марка СССР, 1932 год Stamp of USSR 0858.jpg|Паштовая марка СССР, 1943 год Stamp of USSR 0859.jpg|Паштовая марка СССР, 1943 год MaksimGorky2.jpg|Марка СССР «10 гадоў з дня смерці М. Горкага» (1946, 30 капеек, ЦФА 1053, Скот 1047) MaksimGorky.jpg|Марка СССР «10 лет со дня смерти М. Горького» (1946, 60 копеек, ЦФА 1054, Скот 1048) DDR 1953 Maxim Gorky.jpg|Паштовая марка ГДР, 1953 год The Soviet Union 1956 CPA 1969 stamp (Maxim Gorky (after Vasily Yefanov) and Scene from The Mother).jpg|Паштовая марка СССР, 1956 год 1958 CPA 2136.jpg|Паштовая марка СССР, 1958 год 1959 CPA 2323.jpg|Паштовая марка СССР, 1959 год: помнік Горкаму ў Маскве The Soviet Union 1968 CPA 3615 stamp (Maxim Gorky (after Valentin Serov, 1905)).jpg|Паштовая марка СССР, 1968 год Russia-2000-stamp-Maxim Gorky.jpg|Марка Расіі з серыі «Расія. XX стагоддзе. Культура» (2000, 1,30 рублёў, ЦФА 620, Скот 6606d)<ref name="CPA">Нумары паводле [[каталог паштовых марак|каталогаў]] {{нп5|Каталог паштовых марак СССР|ЦФА|ru|Каталог почтовых марок СССР}} і «{{нп5|Скот (каталог марак|Скот|ru|Скотт (каталог марок)}}».</ref> </gallery>У 2018 годзе ФДУП «Пошта Расіі» выпусціла паштовы блок, прысвечаны 150-годдзю з дня нараджэння пісьменніка. === У нумізматыцы === [[Файл:RR5110-0153R.png|200px|thumb|right|Сярэбраная манета 2 рубля «Максім Горкі» Цэнтральнага Банка Расіі.]] * У 1988 годзе ў СССР была выпушчаная манета наміналам 1 рубель, прысвечаная 120-годдзю з дня нараджэння пісьменніка. * У 2018 годзе да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка Банк Расіі выпусціў у серыі «Выдатныя асобы Расіі» памятную сярэбраную манету наміналам 2 рублі {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Горкі Максім||360—361}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Павел Валер’евіч Басінскі|Басинский П. В.|ru|Басинский, Павел Валерьевич}}|загаловак=Горький|месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия|год=2005|старонак=451 [13]|серыя={{нп5|Жыццё выдатных людзей|ЖЗЛ|ru|Жизнь замечательных людей}} |isbn=5-235-02850-3 |тыраж=5000 |ref= Басинский}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Быков Д. Л.]]|загаловак=Был ли Горький?|месца=М. |выдавецтва=АСТ. Астрель|год=2012|старонак=348|isbn=978-5-17-054542-1 |тыраж=2000 |ref= Быков}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Ілья Аляксандравіч Груздзеў|Груздев И. А.|ru|Груздев, Илья Александрович}}|загаловак=Горький|месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия|год=1958|старонак=383|серыя={{нп5|Жыццё выдатных людзей|ЖЗЛ|ru|Жизнь замечательных людей}}|тыраж=75000|ref=Груздев}} * ''[[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарский]]'' [http://lunacharsky.newgod.su/lib/theme/o-gorkom Подборка статей о М. Горьком] * ''[[Карней Іванавіч Чукоўскі|Корней Чуковский]]''. [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Critica/Kritika9.htm Новые произведения Горького] * ''Корней Чуковский''. [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/Gorkiy.htm Горький] (из книги [http://www.chukfamily.ru/Kornei/Prosa/Sovremenniki.htm Современники]) * ''{{нп5|Уладзімір Міхайлавіч Шуляцікаў|В. М. Шулятиков|ru|Шулятиков, Владимир Михайлович}}''. О Максиме Горьком // Курьер. 1901. № 222, 236 [http://az.lib.ru/s/shuljatikow_w_m/text_0430.shtml] * {{кніга | аўтар = {{нп5|Павел Хрысанфавіч Максімаў|Максимов П. Х.|ru|Максимов, Павел Хрисанфович}} | загаловак = Воспоминания о Горьком | выданне = 3-е, испр. и доп | месца = М. | выдавецтва = {{нп5|Советский писатель||ru|Советский писатель}} | год = 1956 }} * {{кніга | аўтар = Спиридонова Л. | загаловак = Настоящий Горький: Мифы и реальность | месца = М | выдавецтва = ИМЛИ РАН | год = 2013 | старонак = 440 | тыраж = 500 | isbn = 978-5-9208-0401-3 }} * {{кніга | аўтар = {{нп5|Барыс Аронавіч Бялік|Бялик Б. А.|ru|Бялик, Борис Аронович}} | загаловак = Судьба Максима Горького | выданне = 3-е изд., доп | месца = М. | выдавецтва= {{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Художественная литература|ru|Художественная литература (издательство)}} | год = 1986 | старонак = 478 | тыраж = 20 000 }} * {{кніга | аўтар = {{нп5|Барыс Аронавіч Бялік|Бялик Б. А.|ru|Бялик, Борис Аронович}} | загаловак = Властители дум и чувств: В. И. Ленин и М. Гонький | выданне = | месца = М. | выдавецтва= {{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Художественная литература|ru|Художественная литература (издательство)}} | год = 1970 | старонак = | тыраж = }} * {{кніга | аўтар = {{нп5|Леанід Якаўлевіч Рэзнікаў|Резников Л. Я.|ru|Резников, Леонид Яковлевич}} | загаловак = Максим Горький — известный и неизвестный | месца = Петрозаводск | год = 1996 | старонак = 301 }} * {{кніга|аўтар = {{нп5|Дан Хілі|Дан Хили|ru|Хили, Дан}}|загаловак = Гомосексуальное влечение в революционной России: регулирование сексуально-гендерного диссидентства|арыгінал= Homosexual Desire in Revolutionary Russia: The Regulation of Sexual and Gender Dissent|адказны= науч. ред. Л. В. Бессмертных, Ю. А. Михайлов, пер. с англ. Т .Ю. Логачева. В. И. Новиков|месца= Москва|выдавецтва= НИЦ «Ладомир»|год = 2008|старонак= 624|серыя = Русская потаенная литература|isbn = 978-5-86218-470-9|тыраж = 1000|ref = Хили}} * {{артыкул|аўтар= Бурлешин А. В.|загаловак = Вскрытая повседневность. Размышления и наблюдения по поводу книги Дана Хили|спасылка = http://magazines.russ.ru/nlo/2010/102/bu34-pr.html|выданне= {{нп5|Новое литературное обозрение||ru|Новое литературное обозрение}}|тып = Часопіс|год = 2010|нумар = 102|issn = 0869-6365|ref = Бурлешин}} * Летопись жизни и творчества А. М. Горького. В. 1-4. — М., 1958-60 * {{кніга|загаловак=М. Горький в воспоминаниях современников|адказны=под ред. В. Э. Вацуро, Н. К. Гея, С. А. Макашина, А. С. Мясникова, В. Н. Орлова|месца=М. |выдавецтва={{нп5|Художественная литература (выдавецтва)|Художественная литература|ru|Художественная литература (издательство)}}|год=1981|том=1 |старонак=447|серыя=Серия литературных мемуаров|тыраж=75000 |ref= Воспоминания}} * {{нп5|Барыс Васільевіч Міхайлоўскі|Михайловский Б.|ru|Михайловский, Борис Васильевич}}, [[Яўген Барысавіч Тагер|Тагер Е.]] Творчество М. Горького. — 3 изд. — М., 1969 * {{нп5|Барыс Васільевіч Міхайлоўскі|Михайловский Б. В.|ru|Михайловский, Борис Васильевич}} Творчество Горького и мировая литература. 1892—1916. М., 1965 * {{нп5|Мікалай Кір’якавіч Піксанаў|Пиксанов Н. К.|ru|Пиксанов, Николай Кирьякович}} Горький и национальные литературы. — М., 1946 * [[Міна Маркаўна Юновіч|Юнович М.]], М. Горький в борьбе за равенство и дружбу народов. — 2 изд. — М., 1957 * Горький и литература народов Советского Союза. — Ереван, 1970 * [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Богданович А.]] Страницы из жизни Максима Горького.. — Мн., 1965 * [[Васіль Уладзіміравіч Івашын|Ивашин В. В.]], М. Горький и белорусская литература начала XX века. — Мн., 1956 * Максім Горкі і Беларусь: Зб. артыкулаў і ўспамінаў. — Мн., 1968 == Спасылкі == * {{lib.ru|http://az.lib.ru/g/gorxkij_m/}} * [http://maksim-gorky.ru Музей-квартира Максима Горького в Нижнем Новгороде] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Горкі Максім}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Максім Горкі| ]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Расіі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Руская эміграцыя першай хвалі]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Казачнікі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя прафесары]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] gc88bv3b2bk5bispyvlgoj2ykwbvujr 0 68878 5189640 5104230 2026-08-30T11:24:09Z 5189640 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Статкевіч}} {{асоба}} '''Мікалай Віктаравіч Статкевіч''' або '''Мікола Статкевіч''' (нар. [[12 жніўня]] [[1956]], в. [[Лядна (Слуцкі раён)|Лядна]], [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі палітык, лідар партыі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народная Грамада]]. Адзін са стваральнікаў грамадскага аб’яднання «[[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў]]». == Біяграфія == Нарадзіўся 12 жніўня 1956 года ў вёсцы [[Лядна (Слуцкі раён)|Лядна]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ў сям’і настаўнікаў. Паходзіць са старажытнага праваслаўнага [[Статкевічы|шляхецкага роду]] герба [[Касцеша (герб)|Касцеша]]. Продкі маці паходзяць са шляхецкага роду [[Валадковічы|Валадковічаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2018/4/30/288167/|title=ИНТЕРВЬЮ. Николай Статкевич: Лукашенко бы струсил сразиться по-мужски|website=charter97.org|access-date=2024-01-21}}</ref><ref>[http://statkevich.org/articles.php?article_id=32] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191020100157/http://statkevich.org/articles.php?article_id=32|date=20 кастрычніка 2019}}</ref>. Дзед палітыка, Павал Статкевіч, быў расстраляны ў 1944 годзе за сувязь з партызанамі. Дзед [[па кудзелі]], Сымон Гарабец, быў сябрам [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]], расстраляны ў часе [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскіх рэпрэсій]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/25446674.html|title=Радавод Статкевіча: аднаго дзеда забіў НКВД, другога расстралялі фашысты|first=Алег|last=Грузьдзіловіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2014-07-05|access-date=2024-01-21}}</ref>. У 1973 годзе паступіў у [[Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча|Мінскае вышэйшае інжынернае зенітнае ракетнае вучылішча]] (МВІЗРВ), якое скончыў у 1978 годзе па спецыяльнасці «ваенны інжынер па радыёэлектроніцы». Па размеркаванні быў накіраваны ў [[Мурманская вобласць|Мурманскую вобласць]], дзе служыў 4 гады. Меў вышэйшую баявую класіфікацыю — «Майстар». У 1982 годзе вярнуўся ў [[Мінск]], паступіў у МВІЗРВ ў ад’юнктуру. Абараніў кандыдацкую дысертацыю, стаў кандыдатам тэхнічных навук. Выкладаў у МВІЗРВ. Паступіў у дактарантуру. Напісаў больш за 60 навуковых прац у галіне кіравання, эканомікі і сацыяльнай псіхалогіі. У пачатку 1991 года ў знак пратэсту супраць падаўлення танкамі дэманстрантаў у [[Вільня|Вільні]] выйшаў з [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. 20 жніўня 1991 года публічна выступіў супраць путчу ў [[Масква|Маскве]]. Кандыдат тэхнічных навук, падпалкоўнік запасу. === Беларускае аб’яднанне вайскоўцаў === У 1991 годзе абвясціў аб стварэнні [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускага згуртавання вайскоўцаў]] (БЗВ), якое ставіла за мэту «''стварэнне беларускай арміі, абарону незалежнасці і гісторыка-патрыятычнае выхаванне грамадства''». Адной з першых акцый БЗВ стала прыняцце грамадзянскай прысягі на вернасць [[Беларусь|Беларусі]] 8 верасня 1992 года, у гадавіну [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанскай бітвы]], Дзень беларускай вайсковай славы. У 1993 годзе выступіў супраць Дамовы аб калектыўнай бяспецы з ваюючымі краінамі ([[Арменія]], [[Таджыкістан]] і інш.), паводле ўмоў якой Беларусь павінна была адпраўляць сваіх салдат на чужыя войны. За гэта звольнены з войска за месяц да планаванай абароны доктарскай дысертацыі. Пасля шырокай грамадскай кампаніі ў падтрымку Міколы Статкевіча беларускі парламент падпісаў гэты дагавор з умовай не адпраўляць беларускіх салдат у «гарачыя кропкі». 16 лютага 1994 года [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] забараніў дзейнасць БЗВ за ўдзел яго членаў у ахове забастоўкі рабочых у [[Мінск]]у ад дзеянняў міліцыі. 16 лютага 1994 года быў створаны арганізацыйны камітэт патрыятычнага руху БЗВ. 10 сакавіка 1995 года БЗВ быў зарэгістраваны [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі]] як «непалітычны грамадска-патрыятычны рух». Асноўныя мэты: «абарона незалежнасці, дэмакратыі; патрыятычнае выхаванне ў грамадстве і арміі; недапушчэнне выкарыстання арміі супраць народа; садзейнічанне стварэнню беларускага войска». Пастаянны ціск улады на БЗВ прывёў Статкевіча да прыняцця рашэння ісці ў палітыку. У 1995 годзе Статкевіч сышоў з пасады старшыні БЗВ, а сама арганізацыя канчаткова спыніла сваё існаванне праз пяць гадоў, не здолеўшы прайсці перарэгістрацыю<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/131147|title=Найноўшая гісторыя Беларусі: як ствараўся «Белы легіён» ФОТЫ, ВІДЭА|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2024-01-21}}</ref>. === Палітычная дзейнасць === З 1995 года старшыня [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі Народная Грамада]]. У лістападзе 1996 года ў часе давыбараў у [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўны Савет]] на адной з акруг Мінска выйшаў у другі тур, аднак выбары былі скасаваныя праз прыняцце новай рэдакцыі Канстытуцыі<ref>Свабода. — 1996. — [http://kamunikat.org/download.php?item=14590-1.pdf&pubref=14590 № 90]{{Недаступная спасылка}} — с.1</ref>. З 1999 года старшыня Усходнееўрапейскага сацыял-дэмакратычнага форуму. Адзін з арганізатараў пратэстнай акцыі «[[Марш свабоды ў Мінску (1999)|Марш свабоды]]» ў 1999 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://90s.by/years/1999/marsh-svabody.html|title=90s.by|website=90s.by|access-date=2024-01-21}}</ref>. У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]], але абраны не быў. З 2003 года член «[[Еўрапейская кааліцыя Свабодная Беларусь|Еўрапейскай кааліцыі]]». Удзельнік [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|парламенцкіх выбараў 2004 года]]<ref>{{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/elections/2004/10/14/ic_news_623_346713 |title=Архіўная копія |access-date=9 лютага 2022 |archive-date=11 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211012747/https://naviny.by/rubrics/elections/2004/10/14/ic_news_623_346713 |url-status=dead }}</ref>. У 2005 годзе асуджаны да 3 гадоў абмежавання волі за арганізацыю ў кастрычніку 2004 года ў Мінску вулічнай акцыі супраць афіцыйных вынікаў парламенцкіх выбараў і рэферэндуму. У 2006 годзе міжнародная арганізацыя [[Amnesty International]] прызнала Мікалая Статкевіча вязнем сумлення<ref>{{Cite web |url=http://amnesty.org.ru/node/885 |title=Беларусь: наказаны воспользовавшиеся своим правом на свободу слова |work=[[Amnesty International]] |access-date=2009-11-16 |archive-date=2012-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902211418/http://amnesty.org.ru/node/885 |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе напярэдадні парламенцкіх выбараў нягледзячы на судзімасць была зарэгістраваная ягоная ініцыятыўная група, аднак подпісы былі прызнаныя несапраўднымі, і сам Статкевіч не атрымаў статус кандыдата ў дэпутаты<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/politics/503215.html|title=Статкевич идет в кандидаты в депутаты и хочет провести акцию в Дроздах|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201014054020/http://news.tut.by/politics/503215.html|archivedate=2020-10-14|work=[[TUT.BY]]|url-status=dead}}</ref>. У 2009 годзе кангрэсам «Еўрапейскай кааліцыі» вылучаны кандыдатам у прэзідэнты на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарах 2010 года]]. Паводле афіцыйных даных, заняў 7 месца з 10, набраўшы 1,05 % галасоў<ref>[http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-soob9.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161012100420/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-soob9.pdf|date=12 кастрычніка 2016}}</ref>. 19 снежня 2010 годзе браў удзел у акцыі на [[Плошча 2010|плошчы Незалежнасці]] супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў. Затрыманы неўзабаве пасля разгону акцыі. 26 траўня 2011 года асуджаны да 6 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму. [[Amnesty International]] прызнала Статкевіча вязнем сумлення. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 2012 года ініцыятыўная група Мікалая Статкевіча не была зарэгістраваная праз знаходжанне Статкевіча ў турме<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24657220.html|title=Ініцыятыўныя групы Статкевіча і Міхалевіча не зарэгістравалі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. 22 жніўня 2015 года Статкевіч быў датэрмінова вызвалены паводле амністыі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У часе знаходжання Статкевіча ў турме была сфармаваная ініцыятыўная група па яго вылучэнні ў кандыдаты ў Прэзідэнты на выбарах 2015 года. У ініцыятыўную групу ўвайшлі [[Лявон Вольскі]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|Сяргей Законнікаў]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/153021|title=Больш за 1500 чалавек, у тым ліку вядомыя людзі, увайшлі ў ініцыятыўную групу Мiкалая Статкевiча|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]], [[Алесь Пушкін]]<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/u-initsyyatyunaj-grupe-mikalaya-statkev/ |title=У ініцыятыўнай групе Мікалая Статкевіча больш за 1500 чалавек |access-date=9 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331101312/https://www.racyja.com/palityka/u-initsyyatyunaj-grupe-mikalaya-statkev/ |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. Быў адным з арганізатараў мітынгу 10 кастрычніка 2015 года перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|прэзідэнцкімі выбарамі]]<ref>http://korrespondent.net/world/3574749-v-mynske-proshly-massovye-aktsyy-protyv-lukashenko В Минске прошли массовые акции против Лукашенко</ref>. Таксама арганізаваў акцыю пратэсту 12 верасня 2016 года пасля [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбараў]]<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/politics/511819.html|title=Оппозиция в Минске потребовала от властей новые выборы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722062319/https://news.tut.by/politics/511819.html |archivedate=22 ліпеня 2017 |url-status=dead |lang=ru |work=[[TUT.BY]]}}</ref>. Падтрымліваў пратэсты індывідуальных прадпрымальнікаў 2016 года<ref>http://naviny.by/rubrics/economic/2016/03/14/ic_articles_113_191185 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170513094304/http://naviny.by/rubrics/economic/2016/03/14/ic_articles_113_191185 |date=13 мая 2017 }} Предприниматели провели в Минске новую акцию протеста</ref>. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 2016 года ініцыятыўная група Мікалая Статкевіча не была зарэгістраваная праз яго судзімасць<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/politics/456754.html?crnd=50808|title=ЦИК закончил регистрацию инициативных групп. Восемь претендентов продолжают борьбу|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129090233/https://news.tut.by/politics/456754.html?crnd=50808|archivedate=2020-11-29|work=[[TUT.BY]]|url-status=dead}}</ref>. Адзін з арганізатараў акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэсту ў Беларусі]] 2017 года. У студзені 2019 года [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускім нацыянальным кангрэсам]] высунуты ў якасці кандыдата ў Прэзідэнты<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/223780|title=Танны піяр ці стратэгія перамогі? Як Статкевіча вылучалі ў прэзідэнты РЭПАРТАЖ|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. === Выбары 2020 года. Зняволенне === Не зарэгістраваны для ўдзелу ў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] праз непагашаную судзімасць, супрацоўнічаў з [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргеем Ціханоўскім]]. Затрыманы 31 траўня 2020 года па дарозе на перадвыбарчы пікет [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], асуджаны на 15 сутак, а пасля яшчэ на 15 сутак. 30 чэрвеня аб’яўлена, што Мікалай Статкевіч надалей застанецца пад вартай, яму прад’яўлена абвінавачанне паводле ч. 1 арт. 342 Крымінальнага кодэксу («''Арганізацыя ці ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак''»)<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/49510|title = Спіс палітычных вязняў|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200703171056/http://spring96.org/be/news/49510|archivedate = 3-7-2020|accessdate = 3-7-2020}}</ref>. 14 снежня 2021 года на закрытым судзе ў будынку СІЗА Гомеля Мікалай Статкевіч быў асуджаны паводле ч. 1 арт. 293 крымінальнага кодэкса (арганізацыя масавых беспарадкаў) да 14 гадоў пазбаўлення волі асобага рэжыму (суддзя [[Мікалай Іванавіч Доля]]). Разам са Статкевічам на розныя тэрміны асуджаны [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]], Дзмітрый Папоў, Арцём Сакаў, Уладзімір Цыгановіч, ім таксама прысуджаная кампенсацыя на карысць дзяржавы ў памеры 3,078 мільёнаў рублёў<ref>{{cite web|url = https://spring96.org/be/news/106067|title = Ад 14 да 18 гадоў калоніі. Вынесены прысуды па «справе Ціханоўскага»|author = |authorlink = |date = 14-12-2021|publisher = [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = be|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. 11 верасня 2025 года быў вывезены з турмы разам з іншымі 52-ма палітвязнямі пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376744|title=Вызвалілі Міколу Статкевіча|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376731|title=Лукашэнка сустрэўся з прадстаўніком Трампа Джонам Коўлам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref> дзеля далейшай прымусовай дэпартацыі з Беларусі ў [[Літва|Літву]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>. Адмовіўся пакідаць Беларусь, застаўся ў нейтральнай паласе, праз некалькі гадзін вярнуўся ў Беларусь у суправаджэнні службоўцаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376790|title=Літоўскія памежнікі: Статкевіч вярнуўся ў Беларусь|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>, далейшы лёс доўгі час быў невядомым<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/lukashenka-pryznau-mikalay-statkevich-u-belarusi-ale-dze-efir|title=Лукашэнка прызнаў: Мікалай Статкевіч у Беларусі. Але дзе? Эфір |website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2025-09-18|access-date=2025-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/mikalaj-statkevic-znachodzicca-u-hlybockaj-kalonii/|title=Мікалай Статкевіч знаходзіцца ў Глыбоцкай калоніі?|last=|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2025-09-15|access-date=2025-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/388597|title=З'явілася яшчэ адно ФОТА Міколы Статкевіча пасля вызвалення|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-02-19|access-date=2026-02-19}}</ref>. 19 лютага 2026 года быў адпушчаны дамоў у Мінску, пра што паведаміла жонка, Марына Адамовіч<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/388567|title=Мікола Статкевіч на свабодзе. Ён перанёс інсульт|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-02-19|access-date=2026-02-19}}</ref>. Як стала вядома, 21 студзеня 2026 года Мікола Статкевіч перанёс [[інсульт]] у зняволенні, быў у рэанімацыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/388597|title=З'явілася яшчэ адно ФОТА Міколы Статкевіча пасля вызвалення|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-02-19|access-date=2026-02-19}}</ref>. Мікола Статкевіч паведаміў, што пасля адмовы ад прымусовай дэпартацыі ён быў вернуты ў калонію ў [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/388634|title=У рэанімацыі Мікалая Статкевіча тры тыдні кармілі праз трубку|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-02-20|access-date=2026-02-20}}</ref>. [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Наталля Эйсмант]], прэс-сакратарка Аляксандра Лукашэнкі, заявіла, што Статкевіч вярнуўся ў турму, бо адмовіўся ехаць у Літву. Таксама, паводле Эйсмант, дазвол на шпіталізацыю Статкевіча нібыта даваў сам Лукашэнка<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/388621|title=Эйсмант: Статкевіча памілавалі ўжо паўгода назад, але тады ён вярнуўся ў турму|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-02-20|access-date=2026-02-20}}</ref>. == Сям’я == У 2011 годзе ажаніўся з Марынай Адамовіч<ref>{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2011/12/21/ic_articles_116_176244|title=Свадьба Статкевича и Адамович: без колец и без свидетелей|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120109173502/http://naviny.by/rubrics/society/2011/12/21/ic_articles_116_176244/|archivedate=2012-01-09|url-status=dead|work=[[Naviny.by]]|lang=ru}}</ref>, мае дзвюх дачок ад першага шлюбу, якія жывуць у Германіі<ref>{{Cite web |title=Дзеці лідэраў беларускай апазіцыі дзе жывуць і чым займаюцца |url=https://belaruspartisan.by/print/?ID=407255 |accessdate=9 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331101325/https://belaruspartisan.by/print/?ID=407255 |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead |work=[[Беларускі партызан]]}}</ref>. == Узнагароды == * Міжнародная прэмія імя [[Вілі Брант]]а «За асаблівую палітычную мужнасць» (2012)<ref>http://www.nv-online.info/by/339/politics/55526/{{Недаступная спасылка}} Николай Статкевич награжден премией Вилли Брандта</ref> * Прэмія імя [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрыя Захаранкі]] «З адкрытым забралам» «за мужнасць, за гонар, за самаахвярнасць» (2012)<ref>https://charter97.org/ru/news/2012/2/24/48491/ Николай Статкевич награжден премией «С открытым забралом»</ref> * [[Медаль да стагоддзя БНР|Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29838254.html|title=Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref> == Ацэнкі == У адказ на крытыку старшыні ЦВК Беларусі [[Лідзія Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]] кандыдата ў прэзідэнты 2010 года Мікалая Статкевіча былы палітвязень і палітолаг [[Сяргей Марцалеў]] заявіў: «Ярмошына хвалюецца, бо Статкевіч прадэманстраваў рэжыму, што ён з’яўляецца паслядоўным і, галоўнае, эфектыўным палітыкам». {{Зноскі|2}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С. 251—252 * ''Тамковіч А.'' Супраць плыні. — 2011. — С. 41—52 * Адзін дзень палітвязня 2009—2011. — 2011. — С. 200—211 — ISBN 978-0-929849-42-3  == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://statkevich.org Афіцыйны сайт Мікалая Статкевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191102084702/http://statkevich.org/ |date=2 лістапада 2019 }} * {{YouTube|m0Tq0lWlzRE|фільм Дарога Статкевіча}} {{Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2010 года}} {{Старшыні БСДП}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Статкевіч Мікалай Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] th27opebnpg3k73kwbbzzsnyn4arrxw 0 73648 5189308 5079402 2026-08-29T14:01:41Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Асфальт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189308 wikitext text/x-wiki [[Выява: Автомобильная дорога Котлас-Сыктывкар около д.Нырма (3).jpg|250пкс|міні|Два пласты асфальтабетону і пласт чорнага друзу.]] [[File:Kabul-Kandahar Highway in 2003.jpg|thumb|Будаўніцтва асфальтавай дарогі ў Афганістане]] '''Асфальтабето́н''', '''асфа́льтавы бето́н'''&nbsp;— [[будаўнічы матэрыял]], які атрымліваюць ушчыльненнем спецыяльна прыгатаванай у нагрэтым стане сумесі [[дробны друз|друзу]], [[пясок|пяску]], [[мінеральны парашок|мінеральнага парашку]] і [[бітум]]у. Для надання асфальтабетону аднароднасці і паляпшэння яго якасці ў сумесь дабаўляюць таксама [[паверхнева-актыўныя рэчывы]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=62}}. == Віды асфальтабетону == У залежнасці ад тэмпературы ўкладкі і тыпу бітуму адрозніваюць наступныя віды асфальтабетону: * ''гарачы''&nbsp;— змяшчае вязкі бітум і ўкладваецца пры тэмпературы не ніжэй за 120 °C; * ''цёплы''&nbsp;— выкарыстоўваецца ма-лавязкі бітум, тэмпература ўкладкі складае 40—85 °C; * ''халодны''&nbsp;— змяшчае вадкі бітум і ўкладваецца пры тэмпературы навакольнага асяроддзя (не ніжэй за 10 °C){{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=62}}. Паводле памеру зерня асфальтабетон бывае: * ''буйназярністы'' (памер зерня да 40 мм); * ''дробназярністы'' (да 20 мм); * ''пясчаны'' (да 5 мм){{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=62}}. == Прымяненне == Асфальтабетон выкарыстоўваецца для будаўніцтва [[дарожнае адзенне|пакрыццяў]] і [[дарожная аснова|асновы]] [[аўтамабільная дарога|аўтамабільных дарог]], [[аэрадром]]аў, гарадскіх [[вуліца|вуліц]] і [[плошча|плошчаў]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=62}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=2|старонкі=62|артыкул=Асфальтабетон|ref=Беларуская энцыклапедыя}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Каўстабіяліты}} [[Катэгорыя:Дарогі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Нафтапрадукты]] [[Катэгорыя:Бетон]] [[Катэгорыя:Асфальт]] p9ruf5x2tl784gfecqiryb1f4l5hgpq 0 73940 5189687 5099815 2026-08-30T11:49:57Z ~2026-47201-47 173376 /* Спасылкі */ 5189687 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Чамялы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg= 52|lat_min= 47|lat_sec=4.3 |lon_deg= 25|lon_min=32|lon_sec=11.62 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Івацэвіцкі |сельсавет = Волькаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 149 |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 1645 |паштовы індэкс = 225290 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Чамялы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čamialy}}, {{lang-ru|Чемелы}}) — [[вёска]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Волькаўскі сельсавет|Волькаўскага сельсавета]]. == Назва == У гэтым жа рэгіёне фіксавалася горадзенскае прозвішча '''Чэмель'''. На ўсходзе Літвы бытавала Чэмэль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9D3-9S6R?i=145&cat=2325238 https://www.epaveldas.lt/preview?id=604%2F10%2F108</ref>. == Цікавыя факты == * У 1970-х годах вёску наведваў [[Уладзімір Сямёнавіч Высоцкі|У.С. Высоцкі]], калі праходзілі зніманні кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Магчыма з гэтай вёскай быў звязаны эпізод, апісаны [[Марына Уладзі|М. Уладзі]]: «Адзін з сяброў - рэжысёр [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віця Тураў]], у якога ты здымаўся ў фільме аб партызанах, – прывозіць нас у вёску, ацалелую ў вайне, дзе мы спыняемся ў мілай бабкі. Хата малюсенькая, затое ёсць добры агарод, а каза дае дастаткова малака, каб кожную раніцу ты выпіваў яго, яшчэ цёплага, вялікую кружку. Мы праводзім дні ў прагулках па наваколлі. Віця паказвае нам месцы, дзе чвэрць стагоддзя таму ішлі жорсткія бітвы. А між тым прырода такая цудоўная! Ідэальна круглыя ​​азёры акружаны ўзгоркамі. Пачатак восені, палі і лес – у золаце, яшчэ цёпла. Мы выяўляем былыя партызанскія стаянкі, якія параслі травой, – сапраўдныя падземныя пасёлкі. Мы праходам праз абвугленыя разваліны вёсак - іх не сталі аднаўляць пасля вайны, а пакінулі як помнікі. У Беларусі сотні [[Арадур-сюр-Глан|Арадур]]аў – вёсак, у якіх не выжыў ніхто. Кантраст паміж такой мяккай прыродай і зверствам злачынстваў нас узрушае. Увечары мы сядзім за сталом у цёплым святле газавай лямпы. Старая ўспамінае... "У сорак чацвёртым у вёсцы заставалася толькі дзевяць жанчын ад пятнаццаці да сарака пяці гадоў, некалькі старых, пяць малалетніх дзяўчынак і двое нямоглых старых. Усе мужчыны ад чатырнаццаці да сямідзесяці пайшлі на фронт або да партызан. Немцы адступаюць – гэта разгром! усе мужчыны забітыя. З фронту прыйшлі пахаванні: "Загінуў за Радзіму". Ад партызан - страшнае паведамленне: "Нікога ў жывых з вёскі вось такой". Калі жанчыны бачаць невялікую групу савецкіх салдат з дваццаціпяцігадовым капітанам на чале, рашэнне іх ужо прынятае. Накарміўшы і напаіўшы мужчын, яны топяць лазню. Кожная прыносіць чыстую бялізну, на свежых ложках – россыпы вышытых падушак. Змучаныя салдаты засынаюць, знаходзячы пасля доўгіх месяцаў вайны гэтае забытае шчасце. У адной хаце ўсё не згасае святло. Самая адважная з жанчын гаворыць з маладым капітанам: – Тое, пра што я папрашу зараз, напэўна, вас пакарабаціць. Але пастарайцеся зразумець. Вайна адняла ў нас мужчын. Для таго каб жыццё працягвалася, нам патрэбны дзеці. Падарыце нам жыццё." На некалькі хвілін старая змаўкае. І, справіўшыся са збянтэжанасцю, заканчвае сваё апавяданне: – "У суседняй хаце жыве трактарыст. Ён – азіят, як і яго бацька. Паштальёнка падобная на сваіх армянскіх продкаў, калгасная кухарка – сапраўдная сібірачка..." Я ціхенька плачу. Расказаная старой гісторыя лепш за любую афіцыйную прапаганду дае мне адчуць усю глыбіню трагедыі, праз якую прайшла гэтая краіна<ref>Марина Влади. [https://lib.ru/WYSOCKIJ/wladi.txt Владимир или Прерванный полет]. Советский писатель, М., 1990</ref>». * Па стане на 2025 г. вёска мае 2 вуліцы: Цэнтральную і Школьную. * 25 жніўня 2025 г. недалёк ад вёскі адбылося лабавое [[Дарожна-транспартнае здарэнне|ДТЗ]] у якім загінулі сутыкнуліся 2 легкавыя аўтамабілі і грузавік. У выніку здарэння абодва кіроўцы легкавых машын і яшчэ 3 пасажыры загінулі, яшчэ адна пасажырка, дзяўчына 9 гадоў была шпіталізавана<ref>[https://sputnik.by/20250825/sk-po-faktu-dtp-v-ivatsevichskom-rayone-vozbuzhdeno-delo-1099195575.htmlСК: по факту ДТП в Ивацевичском районе возбуждено дело] // [[Sputnik]], 25.08.2025</ref><ref>[https://auto.onliner.by/2025/08/25/avariya-s-pyatyu-pogibshimi-na-trasse-m1 Авария с пятью погибшими на трассе М1. Возбуждено уголовное дело] // [[Onliner.by]], 25.08.2025</ref>. ==Гл. таксама== [[Чамялоўскае вадасховішча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://etomesto.com/map-atlas_1812/?y=52.789285&x=25.535742 Чамялы на Вялікай карце Расійскай Імперыі 1812 года для Напалеона] {{Волькаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Волькаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна]] td4vk0zhzkcvc88ivmpknq10e84jms5 0 76080 5189477 5091549 2026-08-30T02:51:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189477 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца }} '''Меляшкоўцы-Залесенскія'''<ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/download.php?item=22770-1.pdf&hash=340f9f46e32b8cb518d94923150e043489141d6f&pubref=22770|title=Ніва. Тыднёвік беларусаў у Польшчы|url-status=dead}}</ref>, таксама '''Меляшкоўцы Залясяньске'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Mieleszkowce Zalesiańskie}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{гміна Кузніца}} e1ksp4c4l3x32xtl451jo3e73k33ofn 0 76082 5189478 5091552 2026-08-30T02:51:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189478 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Вёска |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца }} '''Меляшкоўцы-Паўловіцкія'''<ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/download.php?item=22770-1.pdf&hash=340f9f46e32b8cb518d94923150e043489141d6f&pubref=22770|title=Ніва. Тыднёвік беларусаў у Польшчы|url-status=dead}}</ref>, таксама '''Меляшкоўцы Паўлавіцке'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Mieleszkowce Pawłowickie}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{гміна Кузніца}} ngjxc7zlg18xbqhh8j4iqpousfka0sa 10 78610 5189559 4621520 2026-08-30T09:18:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189559 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Другая сусветная вайна |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Другая сусветная вайна]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Тэмы |спіс1 = * [[Дзіўная вайна]] * [[Бліцкрыг]] * [[Ленд-ліз]] * [[Рух Супраціўлення ў Другой сусветнай вайне|Рух Супраціўлення]] |загаловак2 = Тэатры ваенных<br/>дзеянняў |спіс2 = * [[Заходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Заходняя Еўропа]] * [[Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Усходняя Еўропа]] ** [[Вялікая Айчынная вайна|савецка-германскі фронт]] * [[Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Міжземнамор’е]] * [[Афрыканскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Афрыка]] * [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Ціхі акіян]] |загаловак3 = [[Храналогія Другой сусветнай вайны|Храналогія]] |спіс3 = {{Навігацыйная табліца|child |загаловак1 = Напярэдадні |спіс1 = * [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Японска-кітайская вайна (1937—1945)]] * [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года]] * [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам]] |загаловак2 = 1939 |спіс2 = * [[Польская абарончая вайна (1939)|Польская абарончая вайна 1939]] * [[Бітва за Атлантыку (1939—1945)|Бітва за Атлантыку]] * [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінская вайна (1939—1940)]] |загаловак3 = 1940 |спіс3 = * [[Нарвежская аперацыя]] * [[Французская кампанія]] * [[Бітва за Міжземнамор’е (1940-1943)|Бітва за Міжземнамор’е]] * [[Бітва за Брытанію]] * [[Усходнеафрыканская кампанія]] * [[Паўночнаафрыканская кампанія]] * [[Сенегальская аперацыя]] * [[Габонская аперацыя]] * [[Абарона Мальты]] * [[Італа-грэчаская вайна]] * [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР]] * [[Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР]] |загаловак4 = 1941 |спіс4 = * [[Югаслаўская аперацыя]] * [[Грэчаская аперацыя]] * [[Бітва ля мыса Матапан]] * [[Іракская аперацыя]] * [[Крыцкая аперацыя]] * [[Сірыйска-Ліванская аперацыя]] * [[План Барбароса|Аперацыя Барбароса]] * [[Кіеўская аперацыя (1941)]] * [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Савецка-фінская вайна (1941—1944)]] * [[Абарона Запаляр’я]] * [[Бітва пад Уманню]] * [[Блакада Ленінграда]] * [[Іранская аперацыя]] * [[Бітва за Маскву]] * [[Абарона Севастопаля (1941—1942)|Севастопальская абарона]] * [[Напад на Пёрл-Харбар]] * [[Тайландская аперацыя]] * [[Малайская аперацыя]] * [[Ганконгская абарона]] * [[Філіпінская аперацыя (1941—1942)|Філіпінская аперацыя (1941—1942)]] * [[Гуамская аперацыя (1941)|Гуамская аперацыя]] * [[Бітва за востраў Уэйк|Уэйкская аперацыя]] * [[Аперацыя ў Галандскай Ост-Індыі]] * [[Трэцяя Чаншайская аперацыя]] |загаловак5 = 1942 |спіс5 = * [[Дзямянская аперацыя (1942)|Дзямянская аперацыя]] * [[Бітва за Батаан (1942)|Бітва за Батаан]] * [[Тыморская аперацыя]] * [[Бітва за Аўстралію]] * [[Новагвінейская кампанія]] * [[Сінгапурская абарона]] * [[Рэйд у Індыйскі акіян|Бітва за Індыйскі акіян]] * [[Бітва за Гуадалканал]] * [[Бітва ля ўсходніх Саламонавых астравоў]] * [[Мадагаскарская аперацыя]] * [[Бітва ў Каралавым моры]] * [[Аперацыя «Паляванне на дроп»]] * [[Бітва за Мідуэй]] * [[Алеўцкая аперацыя]] * [[Андаманская аперацыя]] * [[Харкаўская аперацыя (1942)]] * [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Бітва за Каўказ (1942—1943)]] * [[Сталінградская бітва]] * [[Маракана-Алжырская аперацыя]] * [[Чжэцзян-Цзянсійская аперацыя]] |загаловак6 = 1943 |спіс6 = * [[Аперацыя «Іскра»|Дэблакада Ленінграда]]<!-- блакада была знята менавіта тут, а ў студзені 1944 г. скончылася аблога --> * [[Туніская кампанія]] * [[Італьянская кампанія (1943—1945)|Італьянская кампанія (1943—1945)]] * [[Курская бітва]] * [[Смаленская аперацыя (1943)]] * [[Дадэканеская аперацыя]] * [[Гілберта-Маршалаўская аперацыя]] * [[Бірманская аперацыя (1942—1943)|Бірманская аперацыя]] * [[Бітва за Дняпро]] * [[Хуаінь-Янчэнская аперацыя]] * [[Чунцінская аперацыя]] * [[Бітва пры Чандэ]] * [[Дняпроўска-Карпацкая аперацыя]] |загаловак7 = 1944 |спіс7 = * [[Краснасельска-Ропшынская аперацыя|Наступленне пад Ленінградам]] * [[Корсунь-Шаўчэнкаўская аперацыя]] * [[Крымская аперацыя (1944)|Крымская аперацыя]] * [[Выбаргска-Петразаводская аперацыя (1944)|Выбаргска-Петразаводская аперацыя]] * [[Нармандская аперацыя]] * [[Паўднёва-французская аперацыя]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Аперацыя «Баграціён»|Беларуская аперацыя, 1944]] * [[Прыбалтыйская аперацыя (1944)|Прыбалтыйская аперацыя]] * [[Філіпінская аперацыя (1944—1945)|Філіпінская аперацыя (1944—1945)]] * [[Львоўска-Сандамірская аперацыя]] * [[Яска-Кішынёўская аперацыя]] * [[Бухарэсцка-Арадская аперацыя]] * [[Усходне-Карпацкая аперацыя]] * [[Дэбрэцэнская аперацыя]] * [[Галандская аперацыя (1944)|Галандская аперацыя]] * [[Гуамская аперацыя (1944)|Гуамская аперацыя]] * [[Марыянская аперацыя]] * [[Будапешцкая аперацыя]] * [[Петсама-Кіркенеская аперацыя]] * [[Лапландская вайна]] * [[Бітва за Пелеліу]] * [[Ардэнская аперацыя (1945)|Ардэнская аперацыя]] * [[Аперацыя «Іці-Го»]] |загаловак8 = 1945 |спіс8 = * [[Бітва за Івадзіму]] * [[Вісла-Одэрская аперацыя]] * [[Барнейская аперацыя (1945)|Барнейская аперацыя]] * [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская аперацыя]] * [[Бітва за астравы Рукю]] * [[Балатонская абарончая аперацыя|Балатонская аперацыя]] * [[Хэнань-Хубэйская аперацыя]] * [[Маас-Рэйнская аперацыя]] * [[Рурская аперацыя]] * [[Верхне-Сілезская наступальная аперацыя|Верхне-Сілезская аперацыя]] * [[Ніжне-Сілезская наступальная аперацыя|Ніжне-Сілезская аперацыя]] * [[Усходне-Памеранская аперацыя]] * [[Берлінская наступальная аперацыя]] * [[Пражская аперацыя]] * [[Венская аперацыя]] * [[Савецка-японская вайна]] * [[Атамныя бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі]] }} |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Вялікая Айчынная вайна]] </noinclude> tfsk68zc453gfx5kkyudrt0wla7qwud 0 82331 5189380 5115185 2026-08-29T17:28:03Z JerzyKundrat 174 5189380 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Анры́ Філі́п Петэ́н''' ({{lang-fr|Henri Philippe Pétain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі ваенны і палітычны дзеяч<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/peten-filipp-621d31 БРЭ. Петен Филипп]{{ref-ru}}</ref>. Кіраўнік [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкага]] [[урад Вішы|ўрада Вішы]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == У 1878 годзе скончыў ваеннае вучылішча [[Сен-Сір]]. Служыў у розных гарнізонах на тэрыторыі Францыі, выкладаў тактыку ў ваеннай школе. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызначаны камандзірам пяхотнай брыгады, у маі 1915 года — камандуючым [[2-я армія (Францыя)|2-й арміяй]], на чале якой вызначыўся ў [[Вердэнская аперацыя|бітве пад Вердэнам]]. З красавіка 1917 года — начальнік Генеральнага штаба пры ваенным міністры, з мая — галоўнакамандуючы французскай арміі. Пасля вайны яму было прысвоена званне маршала Францыі (21 лістапада 1918 года, праз 10 дзён пасля падпісання [[Першае камп’енскае перамір’е|перамір’я ў Камп’ене]]). Ён знаходзіўся на розных пасадах, камандаваў французскімі войскамі падчас [[Рыфская вайна|каланіяльнай вайны ў Марока]]. 17 мая 1940 года, праз тыдзень пасля пачатку [[Французская кампанія|нямецкага ўварвання]], Петэн быў прызначаны намеснікам старшыні ва ўрадзе [[Поль Рэйно|Поля Рэйно]]. Калі немцы занялі Парыж, французскі ўрад тэрмінова эвакуяваўся ў [[Бардо (горад)|Бардо]], Рэйно падаў у адстаўку і кіраўніком кабінета стаў Петэн. Ужо праз тыдзень, 22 чэрвеня, пасланая Петэнам дэлегацыя падпісала [[Другое камп’енскае перамір’е|перамір’е з Германіяй]] у [[Камп’енскі вагон|тым самым вагоне]], у якім [[Фердынанд Фош]] прыняў капітуляцыю Германіі ў Першай сусветнай вайне. У наступным месяцы Петэн узначаліў калабаранцкі ўрад<ref name="БРЭ" /><ref name="ruposters">[https://ruposters.ru/news/13-11-2018/slava-bescheste-frantsii Слава и бесчестье Франции: кем был маршал Петен при жизни и кем стал после смерти]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Рэжым Вішы}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|міні|left|200px|Маршал Анры Філіп Петэн вітае [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Монтуар-сюр-ле-Луар]] 24 кастрычніка 1940 года]] Згодна з нямецкім умовам, да заключэння мірнага дагавора, якое павінна было адбыцца пасля завяршэння вайны ў Еўропе, Францыя дзялілася на дзве часткі: немцы акупавалі ўсю поўнач краіны разам з Парыжам, а таксама Атлантычнае ўзбярэжжа, поўдзень захоўваў намінальную незалежнасць пад уладай Петэна. 10 ліпеня 1940 года ў адным з казіно курортнага гарадка [[Вішы]] Нацыянальны сход [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй рэспублікі]] (дэмакратычна абраны яшчэ да вайны) пераважнай большасцю галасоў (569 за пры 80 супраць і 20 тых, хто ўстрымаўся) перадаў усю паўнату канстытуцыйнай, заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады маршалу Петену. У радыёзвароце 30 кастрычніка 1940 заклікаў нацыю супрацоўнічаць ({{lang-fr|collaborer}}) з акупантамі, так з’явіўся тэрмін «калабарацыянізм» (літар. «супрацоўніцтва»). З Рэспублікай было скончана, замест яе з’явілася «Французская дзяржава». Вядомы з часоў [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскай рэвалюцыі]] дэвіз нацыі «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]» быў скасаваны, замест яго ўводзіўся новы — «Праца, сям’я, Радзіма». Змяніўся гімн — [[Марсельеза|Марсельезу]] забаранілі, цяпер французы павінны былі спяваць «Маршал, мы тут!» ({{lang-fr|Maréchal, nous voilà !}})<ref name="ruposters" />. У лістападзе 1942 года, нямецкія войскі акупавалі поўдзень Францыі. З гэтага моманту нават і пра падабенства незалежнасці не магло ісці і гаворкі. Але намінальна Петэн захоўваў сваю ўладу да 1944 года. У жніўні 1944 года немцы гвалтоўна вывезлі ўсю верхавіну ўрада Вішы ў [[Бадэн-Вюртэмберг]], у замак Sigmaringen. 24 красавіка 1945 года Петэн з жонкай непрыкметна дабраўся да нямецка-швейцарскай мяжы, а 26 красавіка ўлады Швейцарыі перадалі яго прадстаўнікам [[Шарль дэ Голь|дэ Голя]]. Па іншай, менш прыгожай версіі, вясной 1945 года [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікі]] захапілі маршала ў палон і вывезлі ў Парыж. У жніўні 1945 года яго прысудзілі да смяротнага пакарання за супрацоўніцтва з нацыстамі. Аднак выкананне прысуду спачатку было адтэрмінавана, а затым заменена на пажыццёвае зняволенне, якое ён быў адпраўлены адбываць на востраў d’Yeu ў [[Біскайскі заліў|Біскайскім заліве]], дзе і памёр<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2020/07/23_a_13162609.shtml?utm_auth=false&updated Союзник Гитлера: почему не казнили маршала Петена]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Францыі}} {{Прэм'ер-міністры Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петэн Філіп}} [[Катэгорыя:Палітыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)]] gn6qczvk8xju1pn5us02j8f0dhaqkk8 5189381 5189380 2026-08-29T17:28:39Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Анры Філіп Петэн]] у [[Філіп Петэн]] па-над перасылкай 5189380 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Анры́ Філі́п Петэ́н''' ({{lang-fr|Henri Philippe Pétain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі ваенны і палітычны дзеяч<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/peten-filipp-621d31 БРЭ. Петен Филипп]{{ref-ru}}</ref>. Кіраўнік [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкага]] [[урад Вішы|ўрада Вішы]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == У 1878 годзе скончыў ваеннае вучылішча [[Сен-Сір]]. Служыў у розных гарнізонах на тэрыторыі Францыі, выкладаў тактыку ў ваеннай школе. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызначаны камандзірам пяхотнай брыгады, у маі 1915 года — камандуючым [[2-я армія (Францыя)|2-й арміяй]], на чале якой вызначыўся ў [[Вердэнская аперацыя|бітве пад Вердэнам]]. З красавіка 1917 года — начальнік Генеральнага штаба пры ваенным міністры, з мая — галоўнакамандуючы французскай арміі. Пасля вайны яму было прысвоена званне маршала Францыі (21 лістапада 1918 года, праз 10 дзён пасля падпісання [[Першае камп’енскае перамір’е|перамір’я ў Камп’ене]]). Ён знаходзіўся на розных пасадах, камандаваў французскімі войскамі падчас [[Рыфская вайна|каланіяльнай вайны ў Марока]]. 17 мая 1940 года, праз тыдзень пасля пачатку [[Французская кампанія|нямецкага ўварвання]], Петэн быў прызначаны намеснікам старшыні ва ўрадзе [[Поль Рэйно|Поля Рэйно]]. Калі немцы занялі Парыж, французскі ўрад тэрмінова эвакуяваўся ў [[Бардо (горад)|Бардо]], Рэйно падаў у адстаўку і кіраўніком кабінета стаў Петэн. Ужо праз тыдзень, 22 чэрвеня, пасланая Петэнам дэлегацыя падпісала [[Другое камп’енскае перамір’е|перамір’е з Германіяй]] у [[Камп’енскі вагон|тым самым вагоне]], у якім [[Фердынанд Фош]] прыняў капітуляцыю Германіі ў Першай сусветнай вайне. У наступным месяцы Петэн узначаліў калабаранцкі ўрад<ref name="БРЭ" /><ref name="ruposters">[https://ruposters.ru/news/13-11-2018/slava-bescheste-frantsii Слава и бесчестье Франции: кем был маршал Петен при жизни и кем стал после смерти]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Рэжым Вішы}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|міні|left|200px|Маршал Анры Філіп Петэн вітае [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Монтуар-сюр-ле-Луар]] 24 кастрычніка 1940 года]] Згодна з нямецкім умовам, да заключэння мірнага дагавора, якое павінна было адбыцца пасля завяршэння вайны ў Еўропе, Францыя дзялілася на дзве часткі: немцы акупавалі ўсю поўнач краіны разам з Парыжам, а таксама Атлантычнае ўзбярэжжа, поўдзень захоўваў намінальную незалежнасць пад уладай Петэна. 10 ліпеня 1940 года ў адным з казіно курортнага гарадка [[Вішы]] Нацыянальны сход [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй рэспублікі]] (дэмакратычна абраны яшчэ да вайны) пераважнай большасцю галасоў (569 за пры 80 супраць і 20 тых, хто ўстрымаўся) перадаў усю паўнату канстытуцыйнай, заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады маршалу Петену. У радыёзвароце 30 кастрычніка 1940 заклікаў нацыю супрацоўнічаць ({{lang-fr|collaborer}}) з акупантамі, так з’явіўся тэрмін «калабарацыянізм» (літар. «супрацоўніцтва»). З Рэспублікай было скончана, замест яе з’явілася «Французская дзяржава». Вядомы з часоў [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскай рэвалюцыі]] дэвіз нацыі «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]» быў скасаваны, замест яго ўводзіўся новы — «Праца, сям’я, Радзіма». Змяніўся гімн — [[Марсельеза|Марсельезу]] забаранілі, цяпер французы павінны былі спяваць «Маршал, мы тут!» ({{lang-fr|Maréchal, nous voilà !}})<ref name="ruposters" />. У лістападзе 1942 года, нямецкія войскі акупавалі поўдзень Францыі. З гэтага моманту нават і пра падабенства незалежнасці не магло ісці і гаворкі. Але намінальна Петэн захоўваў сваю ўладу да 1944 года. У жніўні 1944 года немцы гвалтоўна вывезлі ўсю верхавіну ўрада Вішы ў [[Бадэн-Вюртэмберг]], у замак Sigmaringen. 24 красавіка 1945 года Петэн з жонкай непрыкметна дабраўся да нямецка-швейцарскай мяжы, а 26 красавіка ўлады Швейцарыі перадалі яго прадстаўнікам [[Шарль дэ Голь|дэ Голя]]. Па іншай, менш прыгожай версіі, вясной 1945 года [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікі]] захапілі маршала ў палон і вывезлі ў Парыж. У жніўні 1945 года яго прысудзілі да смяротнага пакарання за супрацоўніцтва з нацыстамі. Аднак выкананне прысуду спачатку было адтэрмінавана, а затым заменена на пажыццёвае зняволенне, якое ён быў адпраўлены адбываць на востраў d’Yeu ў [[Біскайскі заліў|Біскайскім заліве]], дзе і памёр<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2020/07/23_a_13162609.shtml?utm_auth=false&updated Союзник Гитлера: почему не казнили маршала Петена]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Францыі}} {{Прэм'ер-міністры Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петэн Філіп}} [[Катэгорыя:Палітыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)]] gn6qczvk8xju1pn5us02j8f0dhaqkk8 5189383 5189381 2026-08-29T17:29:19Z JerzyKundrat 174 5189383 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Анры́ Філі́п Петэ́н''' ({{lang-fr|Henri Philippe Pétain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі ваенны і палітычны дзеяч<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/peten-filipp-621d31 БРЭ. Петен Филипп]{{ref-ru}}</ref>. Кіраўнік [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкага]] [[урад Вішы|ўрада Вішы]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == У 1878 годзе скончыў ваеннае вучылішча [[Сен-Сір]]. Служыў у розных гарнізонах на тэрыторыі Францыі, выкладаў тактыку ў ваеннай школе. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызначаны камандзірам пяхотнай брыгады, у маі 1915 года — камандуючым [[2-я армія (Францыя)|2-й арміяй]], на чале якой вызначыўся ў [[Вердэнская аперацыя|бітве пад Вердэнам]]. З красавіка 1917 года — начальнік Генеральнага штаба пры ваенным міністры, з мая — галоўнакамандуючы французскай арміі. Пасля вайны яму было прысвоена званне маршала Францыі (21 лістапада 1918 года, праз 10 дзён пасля падпісання [[Першае камп’енскае перамір’е|перамір’я ў Камп’ене]]). Ён знаходзіўся на розных пасадах, камандаваў французскімі войскамі падчас [[Рыфская вайна|каланіяльнай вайны ў Марока]]. 17 мая 1940 года, праз тыдзень пасля пачатку [[Французская кампанія|нямецкага ўварвання]], Петэн быў прызначаны намеснікам старшыні ва ўрадзе [[Поль Рэйно|Поля Рэйно]]. Калі немцы занялі Парыж, французскі ўрад тэрмінова эвакуяваўся ў [[Бардо (горад)|Бардо]], Рэйно падаў у адстаўку і кіраўніком кабінета стаў Петэн. Ужо праз тыдзень, 22 чэрвеня, пасланая Петэнам дэлегацыя падпісала [[Другое камп’енскае перамір’е|перамір’е з Германіяй]] у [[Камп’енскі вагон|тым самым вагоне]], у якім [[Фердынанд Фош]] прыняў капітуляцыю Германіі ў Першай сусветнай вайне. У наступным месяцы Петэн узначаліў калабаранцкі ўрад<ref name="БРЭ" /><ref name="ruposters">[https://ruposters.ru/news/13-11-2018/slava-bescheste-frantsii Слава и бесчестье Франции: кем был маршал Петен при жизни и кем стал после смерти]{{ref-ru}}</ref>. {{Асноўны артыкул|Рэжым Вішы}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|міні|left|Маршал Анры Філіп Петэн вітае [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Монтуар-сюр-ле-Луар]] 24 кастрычніка 1940 года]] Згодна з нямецкім умовам, да заключэння мірнага дагавора, якое павінна было адбыцца пасля завяршэння вайны ў Еўропе, Францыя дзялілася на дзве часткі: немцы акупавалі ўсю поўнач краіны разам з Парыжам, а таксама Атлантычнае ўзбярэжжа, поўдзень захоўваў намінальную незалежнасць пад уладай Петэна. 10 ліпеня 1940 года ў адным з казіно курортнага гарадка [[Вішы]] Нацыянальны сход [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй рэспублікі]] (дэмакратычна абраны яшчэ да вайны) пераважнай большасцю галасоў (569 за пры 80 супраць і 20 тых, хто ўстрымаўся) перадаў усю паўнату канстытуцыйнай, заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады маршалу Петену. У радыёзвароце 30 кастрычніка 1940 заклікаў нацыю супрацоўнічаць ({{lang-fr|collaborer}}) з акупантамі, так з’явіўся тэрмін «калабарацыянізм» (літар. «супрацоўніцтва»). З Рэспублікай было скончана, замест яе з’явілася «Французская дзяржава». Вядомы з часоў [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскай рэвалюцыі]] дэвіз нацыі «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]» быў скасаваны, замест яго ўводзіўся новы — «Праца, сям’я, Радзіма». Змяніўся гімн — [[Марсельеза|Марсельезу]] забаранілі, цяпер французы павінны былі спяваць «Маршал, мы тут!» ({{lang-fr|Maréchal, nous voilà !}})<ref name="ruposters" />. У лістападзе 1942 года, нямецкія войскі акупавалі поўдзень Францыі. З гэтага моманту нават і пра падабенства незалежнасці не магло ісці і гаворкі. Але намінальна Петэн захоўваў сваю ўладу да 1944 года. У жніўні 1944 года немцы гвалтоўна вывезлі ўсю верхавіну ўрада Вішы ў [[Бадэн-Вюртэмберг]], у замак Sigmaringen. 24 красавіка 1945 года Петэн з жонкай непрыкметна дабраўся да нямецка-швейцарскай мяжы, а 26 красавіка ўлады Швейцарыі перадалі яго прадстаўнікам [[Шарль дэ Голь|дэ Голя]]. Па іншай, менш прыгожай версіі, вясной 1945 года [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікі]] захапілі маршала ў палон і вывезлі ў Парыж. У жніўні 1945 года яго прысудзілі да смяротнага пакарання за супрацоўніцтва з нацыстамі. Аднак выкананне прысуду спачатку было адтэрмінавана, а затым заменена на пажыццёвае зняволенне, якое ён быў адпраўлены адбываць на востраў d’Yeu ў [[Біскайскі заліў|Біскайскім заліве]], дзе і памёр<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2020/07/23_a_13162609.shtml?utm_auth=false&updated Союзник Гитлера: почему не казнили маршала Петена]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Францыі}} {{Прэм'ер-міністры Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петэн Філіп}} [[Катэгорыя:Палітыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Францыя)]] gaeesdpbeet4roingp3gwxdkjkhovqh 0 91216 5189277 5008754 2026-08-29T13:15:36Z DzBar 156353 /* Дзяржаўныя сімвалы */ 5189277 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Германская імперыя |саманазва = {{lang-de|Deutsches Reich}} |гімн = Heil dir im Siegerkranz |аўдыё = Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg |сцяг = Flag of the German Empire.svg|270px|[[Сцяг Германскай імперыі]] |герб = Wappen Deutsches Reich - Reichsadler 1889.svg |карта = German_Empire_in_1918.png |p1 = Паўночнагерманскі саюз |flag_p1 = Flag of the German Empire.svg |утворана = [[18 студзеня]] [[1871]] |ліквідавана = [[9 лістапада]] [[1918]] |s1 = Веймарская рэспубліка |flag_s1 = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |s2 = Вольны горад Данцыг |flag_s2 = Flag of the Free City of Danzig.svg |дэвіз = |заснавана = Нічога не запічваць у гэтым пункце. |год_заснавання1 = [[1 студзеня]] [[1871]] |заснавана1 = Канстытуцыя Нямецкага саюза |год_заснавання2 = [[18 студзеня]] [[1871]] |заснавана2 = Абвяшчэнне германскім імператарам Вільгельма I |сталіца = [[Берлін]] |гарада = [[Мюнхен]], [[Гамбург]] |мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]]<ref>У раёнах: [[Польская мова|польская]] ([[Позен (правінцыя)|Позен]], [[Верхняя Сілезія]], [[Мазуры]]); [[Французская мова|французская]] ([[Эльзас-Латарынгія]]).</ref> |валюта = 1 [[Залатая марка]] = 100 [[пфеніг]]аў |плошча = 540 857,54 км² |насельніцтва = 1 снежня 1871 — 41.058.792<br/> 1 снежня 1890 — 49.428.470<br/> 1 снежня 1910 — 64.925.993<br/><small> — асацыяваная [[Германская Усходняя Афрыка]] 7.750.000 <br/> — асацыяваная [[Германская Заходняя Афрыка]] 5.645.000<br/> — асацыяваная [[Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка]] 200.000<br/> — асацыяваныя іншыя калоніі ў [[Акіянія|Акіяніі]] 650.000 </small> |шчыльнасць1 = 76 |год_шчыльнасці1 = 1871 |шчыльнасць2 = 91 |год_шчыльнасці2 = 1890 |шчыльнасць3 = 120 |год_шчыльнасці3 = 1910 |форма_кіравання = з 1871 па 1918 — [[канстытуцыйная манархія]] <br/> у 1918 — [[парламентарная манархія]] |тытул_кіраўнікоў = [[Германскі імператар]], [[Кароль Прусіі]] |кіраўнік1 = [[Вільгельм I Гогенцолерн]] |год_кіраўніка1 = з [[1871]] па [[1888]] |кіраўнік2 = [[Фрыдрых III Гогенцолерн]] |год_кіраўніка2 = [[1888]] |кіраўнік3 = [[Вільгельм II Гогенцолерн]] |год_кіраўніка3 = з [[1888]] па [[1918]] |тытул_кіраўнікоў4 = [[Рэйхсканцлер]] |кіраўнік4 = [[Ота фон Бісмарк]] |год_кіраўніка4 = з [[1871]] па [[1890]] |кіраўнік5 = [[Леа фон Капрыві]] |год_кіраўніка5 = з [[1890]] па [[1894]] |кіраўнік6 = [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст]] |год_кіраўніка6 = з [[1894]] па [[1900]] |кіраўнік7 = [[Бернгард фон Бюлоў]] |год_кіраўніка7 = з [[1900]] па [[1909]] |кіраўнік8 = [[Тэабальд фон Бэтман-Гольвег]] |год_кіраўніка8 = з [[1909]] па [[1917]] |кіраўнік9 = [[Георг Міхаэліс]] |год_кіраўніка9 = [[1917]] |кіраўнік10 = [[Георг фон Гертлінг]] |год_кіраўніка10 = з [[1917]] па [[1918]] |кіраўнік11 = [[Максіміліян Бадэнскі]] |год_кіраўніка11 = у [[1918]] |дадатковы_параметр = Дэвіз |змесціва_параметру = [[Gott mit uns]] |рэлігія = [[пратэстантызм]], [[каталіцызм]] |дынастыя = [[Гогенцолерны]] |Этап1 = [[Бітва пры Седане]] (нацыянальнае свята) |Дата1 = [[2 верасня]] |Год1 = [[1870]] |Этап2 = Падпісанне [[Канстытуцыя Нямецкага саюза|канстытуцыі Нямецкага саюза]] |Дата2 = [[1 студзеня]] |Год2 = [[1871]] |Этап3 = Абвяшчэнне германскім [[кайзер]]ам Вільгельма I |Дата3 = [[18 студзеня]] |Год3 = [[1871]] |Этап4 = [[Калоніі Германіі|Каланіяльная экспансія]] |Дата4 = [[1884]] — |Год4 = [[1890]] |Этап5 = [[Вільгельмінізм|Эра Вільгельма II]] |Дата5 = [[1888]] — |Год5 = [[1918]] |Этап6 = [[Першая Сусветная вайна]] |Дата6 = [[1914]] — |Год6 = [[1918]] |заўвагі = }} {{Гісторыя Германіі}} '''Герма́нская імпе́рыя, Ка́йзераўская Герма́нія, або Другі́ Рэйх''' ([[Нямецкая мова|ням]]. Deutsches Kaiserreich) — прынятая ў беларускай гістарыяграфіі назва [[Германія|нямецкай дзяржавы]] ў 1871—1918 гадах. На працягу гэтага часу Германія была [[Федэрацыя|федэратыўнай]] [[Манархія|манархічнай]] [[дзяржава]]й.<ref>Zur Kontroverse über das Reich als konstitutionelle Monarchie siehe [[Hans-Peter Ullmann]], ''Politik im Deutschen Kaiserreich 1871—1918'', München 2005, [http://books.google.de/books?id=Dw2965kqIQUC&pg=PA65 S. 65 f.]</ref> Афіцыйная назва нямецкай дзяржавы ў 1871—1945 гадах — {{langi|de|Deutsches Reich}} (Германскі [[рэйх]]), што можна перакласці як ''«Германская імперыя»'', хоць дакладнейшы пераклад ''«Германская дзяржава»''. У гістарыяграфіі гэты перыяд прынята раздзяляць на: * Германскую імперыю (Кайзераўскую Германію) (18 студзеня 1871 — 9 лістапада 1918); * [[Веймарская рэспубліка|Веймарскую рэспубліку]] (9 лістапада 1918 — 30 студзеня 1933); * [[Трэці Рэйх]] (нацысцкую Германію) (30 студзеня 1933—23 мая 1945). Такім чынам, паняцце «Германская імперыя» ўжываюць у асноўным да Кайзераўскай Германіі, што адпавядае паняццю нямецкай гістарыяграфіі {{langi|de|Deutsches Kaiserreich}}, а не да Веймарскай рэспублікі (ням. ''Weimarer Republik'') і Трэцяга Рэйху (ням. ''Drittes Reich''). Германская імперыя пачалася з абвяшчэння прускага караля [[Вільгельм I Гогенцолерн|Вільгельма I]] германскім імператарам 18 студзеня 1871 года ў люстраной зале [[Версаль|Версальскага палаца]]. Стварэнню дзяржавы папярэднічалі перамогі [[Паўночнагерманскі саюз|Паўночнагерманскага саюза]] і яго саюзнікаў у [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайне 1870 года]]. Такім чынам у 1871 годзе, дзякуючы [[Прусія|Прусіі]], яе каралю — Вільгельму I, а таксама [[Ота фон Бісмарк]]у была створана першая агульнанямецкая дзяржава — Германская імперыя. У часы імперыі [[Германія]] з’яўлялася [[Вялікія дзяржавы|высокаіндустрыяльнай дзяржавай]]. Хуткаму развіццю [[Сацыяльны інстытут|сацыяльна-эканамічных інстытутаў]] і пераходу яе ад аграрнай да індустрыяльнай дзяржавы ў апошніх дзесяцігоддзях [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] спрыяла некалькі фактараў: па-першае, пасля перамогі над Францыяй, Германія атрымала ваенныя рэпарацыі, якія склалі моцную апору для добрага эканамічнага росту. Па-другое, набываў усё большае значэнне сектар паслуг з-за павелічэння [[Міжнародны гандаль|знешняга]] і ўнутранага [[Гандаль|гандлю]], росту [[Банкаўская сістэма|банкаўскай сістэмы]]. Нягледзячы на крызіс [[1873]] года (г. зв. ''Gründerkrach)'', які быў вызваны панікай на нямецкіх [[Фондавая біржа|фондавых біржах]], а таксама мілітарызацыіяй, эканоміка Германскай імперыі працягвала сваё хуткае індустрыяльнае развіццё. Пасля аб’яднання ўсіх нямецкіх дзяржаў, у грамадстве новай краіны адбываліся хуткія сацыяльныя змены. Іх характэрнымі рысамі сталі высокія тэмпы росту [[Насельніцтва Германіі|насельніцтва]], [[унутраная эміграцыя]] і [[урбанізацыя]]. У выніку гэтых працэсаў, змянялася і яго класавая структура. Асабліва пачынаючы з [[1890]] года, адчувалася павелічэнне ролі новага сярэдняга класа, які цяпер складаўся з разнастайных тэхнікаў, служачых, а таксама дробных і сярэдніх дзяржаўных чыноўнікаў. Прычым [[Эканоміка|эканамічнае]] значэнне [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] наадварот знізілася, што вельмі моцна адказалася на [[Валавы ўнутраны прадукт|валавым нацыяльным прадукце]]. Унутранае і знешнепалітычнае развіццё было падкантрольна да 1890 года, першаму і найбольш доўга дзеючаму канцлеру імперыі — князю [[Ота фон Бісмарк]]у. Яго параўнальны [[Ліберальны кансерватызм|ліберальны]] перыяд, можна ахарактарызаваць унутранымі палітычнымі рэформамі і [[Культурная барацьба|культурнай барацьбой]], а таксама давольна кансерватыўнай палітыкай. Апроч таго, у перыяд яго кіравання адбыўся пераход на дзяржаўны інтэрвенцыянізм (мытныя налогі, [[Страхаванне|сацыяльнае страхаванне]]), а таксама быў прыняты закон супраць [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|сацыял-дэмакраў]] і [[Камуністычная партыя Германіі|сацыялістаў]]. Бісмарк спрабаваў стварыць у знешняй палітыцы сістэму саюзаў для самаабароны і гандлю (напрыклад, саюз з [[Аўстра-Венгрыя]]й у 1879 годзе). Нягледзячы на гэта, у канцы свайго сроку, ён актывізаваў палітыку заморскага [[імперыялізм]]у. За гэтым рушылі ўслед міжнародныя канфлікты сфер інтарэсаў з іншымі каланіяльнымі дзяржавамі (асабліва з [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніяй]]). Наступны этап у гісторыі Германіі, які пачаўся адразу пасля звальнення Бісмарка, часта называюць [[Вільгельмінізм|эрай Вільгельма Другога]]. Гэта сувязна з тым, што [[Вільгельм II Гогенцолерн|імператар Вільгельм II]] (з 1888 года) праводзіў дастаткова мілітарызаваную і ізаляцыйную палітыку (як унутраную, так і знешнюю). Але часткова, на гэткую палітыку [[Спіс манархаў Германіі|імператара]], уплывалі і некаторыя члены ўрада, вельмі часта мяняючы ягоныя рашэнні ў другі бок. Рост колькасці грамадскіх арганізацый і партый, а таксама растучая роля прэсы ў жыцці насельніцтва, гулялі значную ролю ў фарміраванні [[Грамадская думка|грамадскай думкі]]. Менавіта для таго, каб павялічыць сваю патрымку сярод насельніцтва, урад Германскай імперыі, праводзіў іперыялістычную [[Знешняя палітыка|знешнюю палітыку]] і антысацыял-дэмакратычную ўнутраную. Для таго ж, павялічвалася колькасць [[Германская імперская армія|арміі]] і [[Крыгсмарынэ|флота]]. Кайзер Вільгельм ІІ, на працягу ўсяго свайго кіравання, прытрымліваўся палітыкі мілітарызацыі і частковай [[Ізаляцыянізм|ізаляцыі]] (у будучым такая палітыка дапамагла ў вядзенні сусветнай вайны). Iменна яго [[Мілітарызм|мілітарыстычныя]] і [[Імперыялізм|імперыялістычныя]] погляды, прывялі свет да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], падчас якой дзяржава была ўцянута ў [[Пазіцыйная вайна|пазіцыйную вайну]] адразу на двух франтах. Нягледзячы на тое, што ў першыя годы Германія вяла баявыя дзеянні вельмі паспяхова, дальнейшае развiццё падзей паказала, што яе рэсурсаў не хопіць, каб перамагчы больш вялікія сілы Антанты. У апошнiя месяцы вайны, Германiя больш не магла весцi абарону сваёй лiнii фронту, у вынiку чаго пачала хуткiмi тэмпамi здаваць пазiцыi. Пасля гэтых падзей, [[манархія]] пачала страчваць сваю падтрымку ў народзе. Пад самы канец вайны, у [[1918]] годзе былі праведзены так званыя ''«Кастрычніцкія рэформы»'', якія вызначылі тое, што для прыняцця якога-небудзь важнага рашэння, канцлер, спачатку, павінен быў мець дазвол [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстага]]. [[29 кастрычніка]] [[1918]] года ў Германскай імперыі пачалася [[Лістападаўская рэвалюцыя]], вынікам якой стала звяржэнне манархіі ў краіне (Вільгельм II збег у [[Нідэрланды]]). Неўзабаве пасля гэтага, Нацыянальная асамблея у горадзе [[Веймар]]ы абвясціла [[11 жніўня]] [[1919|1919 года]] аб усталяванні ў Германіі [[Парламентарная дэмакратыя|парламентарнай дэмакратычнай]] [[Рэспубліка|рэспублікі]], якая потым палучыла назву ''Веймарская рэспубліка.'' == Перадгісторыя == Канец [[19 стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] для нямецкага народа быў адзначаны, як стварэннем нацыянальнай дзяржавы, так і шматлікімі палітычнымі і тэрытарыяльнымі зменамі. Гэтыя змены, якія цалкам прайшлі ў канцы ХІХ стагоддзя, мелі далёкія каранні. Яшчэ пасля заканчэння [[Свяшчэнная Рымская імперыя|святой Рымскай імперыі Германскай нацыі]], пачынаючы з [[1806]] года яны перайшлі ў новую фазу. Старажытная дзяржава ({{lang-de|Das Alte Reich}}, даслоўны пераклад — Стары Рэйх), якая была створана яшчэ Рымска-Германскімі імператарамі страціла свой першапачатковы сэнс. [[Напалеонаўскія войны]] ў поўнай меры паказалі ўсю недзеяздольнасць гэтай дзяржавы. Ідэі [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]] паміж [[1789]] і [[1799]] гадамі, а таксама супраціўленне [[Напалеонаўскія войны|гегемончай палітыке]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] накіравалі вызваленчыя войны амаль па ўсей [[Еўропа|Еўропе]], у тым ліку і сярод нямецкіх дзяржаў. Пачалося узбуйненне нацыянальных рухаў з ідэяй стварэння адзінай нямецкай дзяржавы. Праблема германскіх дзяржаў выключалася ў тым, што было некалькі ідэй і шляхоў аб’яднання. Але, пачынаючы з узвышэння [[Прусія|Прусіі]] выдзеліліся два асноўных шляха (спосаба) [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднання Германіі]]: * [[Вялікагерманскі шлях аб’яднання Германіі]], дзе галоўную ролю ў аб’яднальчым працэсе надлежала выконваць [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. * [[Малагерманскі шлях аб’яднання Германіі]], дзе галоўная роля належала [[Прусія|Прусіі]]. Пасля перамогі над напалеонаўскай Францыяй дзяржаў антынапалеонаўскай кааліцыі ([[Вялікабрытанія]], [[Прусія]], [[Расійская імперыя|Расія]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]]), нямецкія князі аднак, не мелі, ніякай цікавасці да стварэння цэнтральнай улады, якая магла б абмяжоўваць іх уладу. Таму на [[Венскі кангрэс|Венскім Кангрэсе]] [[1815]] года быў заснаван толькі [[Германскі саюз]], які вельмі слаба аб’яднаў тыя тэрыторыі, што ўваходзілі да 1806 года ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі Германскай нацыі]]. На Венскім Кангрэсе пачалася новая эпоха, якая атрымала ў нямецкай гісторыяграфіі назву ''[[Vormärz]]'' (даслоўна ''фарміраванне''). Эпоха характарызавалася палітыкай [[Рэстаўрацыя|Рэстаўрацыі]]: палітыкай аб’яднання дзяржаў у саюзы. Гэта ўсё адбывалася ў рамках так званага [[Свяшчэнны саюз|Свяшчэннага саюза]], у які ўваходзілі [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]], [[Прусія]] і [[Расійская імперыя|Расія]], краіны-ўдзельніцы якога павінны былі правесці рэстаўрацыю ўнутры сябе, для таго, каб была створана такая міждзяржаўная абстаноўка ў Европе, якая была да [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]] 1789 года. [[Файл:Maerz1848 berlin.jpg|thumb|220px|left|Дэманстрацыі на вуліцах Берліна, 18 сакавіка 1848 года, падчас Сакавіцкай рэвалюцыі (малюнак невядомага мастака).]] Нацыянальныя і буржуазна-дэмакратычныя рухі стаялі насуперак палітыке рэстаўрацыі. Яны прывялі да шматлікіх хваляванняў на тэрыторыі большай частцы [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. У выніку гэтых хваляванняў адбылася і [[Нямецкая рэвалюцыя 1848-1849 гадоў|сакавіцкая рэвалюцыя 1848 года]] ў германскіх дзяржавах. Члены толькі што адбыўшайся германскай рэвалюцыі, дэмакратычна абралі парламент і Нацыянальны сход у Франкфурце, які прапанаваў шляхам прыняцця [[Паўльскірхская Канстытуцыя|Паўльскірхскай Канстытуцыі]] выбраць прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм IV|Фрыдрыха Вільгельма IV]] нямецкім імператарам. Нягледзячы на гэта, спроба аб’яднаць большасць германскіх дзяржаў на канстытуцыйнай аснове не ўдалася. Пасля канчатковага падаўлення рэвалюцыі 1849 года, Германскі саюз працягнуў існаванне ў былым выглядзе. Наступнае дзесяцігоддзе можна назваць эпохай палітычнай рэакцыі (Рэакцыйная эра ў Германскім саюзе, 1849—1871), падчас якой, былі падушаны ўсе дэмакратычныя і ліберальныя амбіцыі. Пачынаючы з [[1860-я|1860-х гадоў]], былі сфарміраваны, у сучасным сэнсе гэтага слова, першыя [[Палітычная партыя|палітычныя партыі]] ў германскіх дзяржавах. У той жа час зноў адбыўся раскол паміж адносінамі Аўстра-Венгрыі і Прусіі. У [[1864]] годзе, з-за [[Шлезвіг-Гольштэйнскае пытанне|Шлезвіг-Гольштэйнскага пытання]], была абвешчана [[Пруска-Дацкая вайна|вайна паміж Даніяй і Прусіяй]]. Пасля, на бок Прусіі далучылася і Аўстра-Венгрыя. Але гэтае партнёрскае суіснаванне дзвюх нямецкіх краін было, аднак, нядоўгім. У выніку спрэчкі вакол Шлезвіг-Гольштэйн адбылася [[Аўстра-пруска-італьянская вайна|нямецкая вайна 1866 года]], у якой войскі Прусіі і некаторых іншых паўднева-германскіх дзяржаў, сумесна з Італіяй, ваявалі супраць войскаў Аўстрыі, якія былі ў саюзе з паўдневымі нямецкімі дзяржавамі, сярод якіх былі [[Бадэн]], [[Баварыя]], [[Ніжняя Саксонія]] і [[Вюртэмберг]]. Пасля паражэння Аўстрыі распаўся [[Германскі саюз]] і быў створаны [[Паўночнагерманскі саюз]], які быў спачатку ваенным саюзам, а ўжо пасля зрабіўся паўнавартаснай дзяржавай пад прускім кіраваннем. Княствы паўднёвай Германіі, якія былі саюзнікамі Аўстрыі, псля вайны ўтварылі абарончы саюз з Прусіяй. У [[1870]] годзе пачалася [[франка-пруская вайна|Франка-германская вайна]], якая была выклікана спрэчкамі паміж Прусіяй і [[Францыя]]й за [[Іспанская рэвалюцыя (1868)|іспанскую спадчыну]]. Аб’яўленне вайны паступіла ад французскага бока, пасля таго, як прускі прэм’ер-міністр [[Ота фон Бісмарк]] апублікаваў адрэктаваную версію [[Эмская дэпеша|Эмскай дэпешы]], якая палітычна скампраметавала Францыю. Падчас вайны, паўднёвыя нямецкія дзяржавы вырашылі далучыцца на сторану Прусіі. Бісмарк выкарыстаў гэта, каб каранаваць прускага караля, як Нямецкага імператара і інтэграваць паўдневыя нямецкія [[Дзяржава|дзяржавы]] ў адзіную імперыю. Тры вайны паміж 1864 і 1871 гадамі сталі звацца ў нямецкім народзе ''Германскімі аб’яднаўчымі войнамі''. == Гісторыя стварэння дзяржавы == [[Файл:Wernerprokla.jpg|thumb|220px|left|Абвяшчэнне Германскай імперыі ў [[Люстэркавая галерэя, Версальскі палац|Версалі]]. [[Бісмарк]] у белым у цэнтры карціны.]]У [[1870]] годзе пачалася [[Франка-пруская вайна]]. Пасля [[Бітва пры Седане|перамогі пры Седане]] і ўзяццю французскага імператра [[Напалеон III Банапарт|Напалеона III]] у палон (2 верасня 1870), усе шляхі да стварэння адзінай імперыі былі адкрыты. Бісмарк пачаў весці перамовы з паўдневымі нямецкімі краінамі аб аб’яднанні краіны малагерманскім шляхам, але з невялічкімі дамовамі, дзе галоўная роля па-ранейшаму адводзілася Прусіі. Вынік гэтых прамоў, у любым выпадзе, быў фактычна адзін — далучэнне Баварыі, [[Вюртэмберг]]а і [[Бадэн]]а да Паўночнагерманскага саюза, і стварэння ў [[Лістапад (месяц)|лістападзе]] 1870 года новай «Нямецкай канфедэрацыі». З-за ўзросшай ролі Прусіі, іншыя планы федэральнага будаўніцтва краіны больш не разглядваліся, таму адзіная сепаратна накіраваная Баварыя не мела ніякіх шансаў, каб не ўвасці ў склад новай імперыі. Бісмарцкі шлях аб’яднання краіны гарантаваў безумоўнае дамініраванне Прусіі ў новым, так званым ''Другім Рэйху''. Нягледзячы на некаторыя дамовы з паўднёвымі нямецкімі краінамі, манархічны федэралізм, па-ранейшаму, з’яўляўся дастаткова вялікім бар’ерам для [[парламентарызм]]а. У нямецкай грамадскай думке таго часу, праяўляліся ідэі анэксіі [[Эльзас]]а і часткі [[Латарынгія|Латарынгіі]], як спрадвечна нямецкіх тэрыторый, выпадкова папаўшых пад уладу Францыі. Гэта прывяло да вайны, якая стала адной з прычын узмацнення «[[Германска-французская варожасць|нямецка-французскай варожасці]]», а таксама — тым самым дадатковым імпульсам, які прывёў да ўзрастання нацыяльнага энтузіазму ў Германіі. Гэтыя две прамовы дапамаглі Бісмарку падпісаць дамовы з паўднёвымі нямецкімі краінамі і тым самым аб’яднаць Германію. Тым не менш, ён павінен быў пайсці на саступкі. Так, Баварыя захоўвала ў мірны час сваё асабістае войска ([[Баварская армія]]). Акрамя таго, ён дазволіў Вюртэмбергу мець асабістую [[Пошта|паштовую сістэму]]. Паўднёвагерманскія краіны захавалі права на свае агульныя дзяржаўныя [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]] ([[Баварская Каралеўская чыгунка|Каралеўская Баварская чыгунка]], [[Вюртэмбергская Каралеўская чыгунка]], [[Дзяржаўная чыгунка вялікага герцагства Бадэн]]а, [[Дзяржаўная чыгунка герцагства Гесэн]] і іншыя). У знешняй палітыцы яны вельмі паспяхова адстойвалі свае дыпламатычныя правы. Але ўсё ж такі, нягледзячы на такія значныя саступкі, абсалютна ўсе краіны страчвалі свой поўны суверэнітэт (Баварыя, напрыклад, павінна была на працягу 4 гадоў перавесці больш за 5 мільёнаў залатых марак у г. зв. ''[[:de:Welfenfonds|Welfenfonds]]''). [[Файл:Berlin Stadtschloss um 1900.jpg|thumb|права|Гарадскі палац у Берліне. Каля 1900 г.]] Нягледзячы на прыняцце [[Канстытуцыя Паўночнагерманскага саюза|Канстытуцыі Паўночнагерманскага саюза]], пасля заснавання Германскай Імперыі быў патрэбен новы канстытуцыйны дакумент, які павінны былі ратыфіцыраваць усе члены новай краіны і, які быў павінны адпаведаць формам [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] таго часу. Прускаму каралю, як прэзідэнту нямецкага саюзу, быў нададзены новы тытул — Нямецкі [[Кайзер]]. Гэты тытул, акрамя свайго першапачатковага канстытуцыйнага значэння, меў таксама і яшчэ адно — сімвалічнае. Справа ў тым, што такой жа тытул быў у манархаў [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнай Рымскай імперыі]], а таму, гэта як бы пароўнівала новую краіну з старой. Гэта падкрэслівала манархічную легітымнасць дзяржавы, што было важна для Бісмарка, караля Баварыі [[Людвіг II (кароль Баварыі)|Людвіга II]], а таксама для кіраўніка самай вялікай часткі-краіны імперыі — караля Прусіі Вільгельма I. Але кароль Вільгельм I, як не странна, усё ж баяўся, што новы тытул будзе не самым падыходзячым. Таму, ён патрабаваў тытул імператара ўсёй Германіі ''(Kaisers von Deutschland)''. Але саюзныя манархі адкінулі гэты варыянт адразу, паколькі ён мог быць інтэрпрэтыраваны, як тытул усіх ''нямецкіх тэрыторый'' (у склад якіх уваходзіла [[Аўстрыйская імперыя]], [[Швейцарыя|Швейцарская Канфедэрацыя]] і [[Люксембург]]). Толькі дзякуючы вялікаму ціску Бісмарка на Вільгельма, той, нарэшце, прыняў тытул германскага імператара (Deutschen Kaisers, або імператара толькі тэрыторый самой Германіі). Абвяшчэнне новага тытулу, а разам і з ім — новай дзяржавы, адбылося ў Люстэркавай зале ў [[Версаль|Версалі]]. [[3 сакавіка]] 1871 года адбыліся першыя парламенцкія выбары. Першы ўстаноўчы сход рэйхстага адбыўся [[21 сакавіка]] ў Берліне, які цяпер быў абвешчаны сталіцай. Новая Канстытуцыя Германскай імперыі набыла моц [[16 красавіка]] таго ж года. [[Франкфурцкі мір|Франкфурцкі дагавор]] фармальна скончыў франка-германскую вайну. Яго падпісанне адбылося 10 мая. Спецыяльны дагавор аб’яднаў розныя нямецкія валюты ў адну, якая была ўведзена ў якасці адзінага сродку плацёжаў ў краіне. Яна была заснавана на залатым запасе. == Структура дзяржавы == === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне Германскай імперыі}} Пасля аб’яднання Германіі кіраўнікі некалі незалежных германскіх дзяржаў захавалі сваю ўладу і падпарадкоўваліся толькі імператару — каралю Прусіі. Так што ў Германіі не было адзінай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. У склад аб’яднанай дзяржавы ўвайшлі 25 федэральных дзяржаў (''ням. Bundesstaat''), 3 Вольных і Ганзейскіх горада ([[Гамбург]], [[Любек]] і [[Брэмен]]), а таксама адна «Імперская зямля» [[Эльзас-Латарынгія]]. {| class="wikitable sortable toptextcells" |+Адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура Германскай імперыі 1871—1918<ref>[http://gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223043549/http://gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |date=23 лютага 2015 }}.</ref> ! bgcolor="#B3B7FF" |Саюзная дзяржава ! bgcolor="#B3B7FF" |Форма кіравання ! bgcolor="#B3B7FF" |Сталіца ! bgcolor="#B3B7FF" width="10 em" |Плошча ў км² (1910) ! bgcolor="#B3B7FF" width="10 em" |Насельніцтва (1871)<ref>[[Hubert Kiesewetter]]: ''Industrielle Revolution in Deutschland. Regionen als Wachstumsmotoren.'' Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-515-08613-7, S.&nbsp;126.</ref> ! bgcolor="#B3B7FF" width="10 em" |Насельніцтва (1900)<ref>[http://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PPN=PPN514401303_1910&DMDID=dmdlog8 Statistisches Jahrbuch für das Deutsche Reich 1911].</ref> ! bgcolor="#B3B7FF" width="10 em" |Насельніцтва (1910) |- |[[Файл:Flag of Prussia (1892-1918).svg|25px|border|link=]] [[Каралеўства Прусія]] ''(Königreich Preußen)'' |[[Манархія]] |[[Берлін]] | align="right" |348.780 | align="right" |24.691.085 | align="right" |34.472.509 | align="right" |40.165.219 |- |[[Файл:Flag of Bavaria (lozengy).svg|25px|border|link=]] [[Каралеўства Баварыя]] ''(Königreich Bayern)'' |[[Манархія]] |[[Мюнхен]] | align="right" |75.870 | align="right" |4.863.450 | align="right" |6.524.372 | align="right" |6.887.291 |- |[[Файл:Flagge Königreich Württemberg.svg|25px|border|link=]] [[Каралеўства Вюртэмберг]] ''(Königreich Württemberg)'' |[[Манархія]] |[[Штутгарт]] | align="right" |19.507 | align="right" |1.818.539 | align="right" |2.169.480 | align="right" |2.437.574 |- |[[Файл:Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg|25px|border|link=]] [[Каралеўства Саксонія]] ''(Königreich Sachsen)'' |[[Манархія]] |[[Дрэздэн]] | align="right" |14.993 | align="right" |2.556.244 | align="right" |4.202.216 | align="right" |4.806.661 |- |[[Файл:Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg|25px|border|link=]] [[Вялікае герцагства Бадэн]] ''(Großherzogtum Baden)'' |[[Манархія]] |[[Карлсруэ]] | align="right" |15.070 | align="right" |1.461.562 | align="right" |1.867.944 | align="right" |2.142.833 |- |[[Файл:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|25px|border|link=]] [[Вялікае герцагства Мекленбург-Шверын]] ''(Großherzogtum Mecklenburg-Schwerin)'' |[[Манархія]] |[[Шверын]] | align="right" |13.127 | align="right" |557.707 | align="right" |607.770 | align="right" |639.958 |- |[[Файл:Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg|25px|border|link=]] [[Вялікае герцагства Гесэн]] ''(Großherzogtum Hessen)'' |[[Манархія]] |[[Дармштат]] | align="right" |7.688 | align="right" |852.894 | align="right" |1.119.893 | align="right" |1.282.051 |- |[[Файл:Flagge Herzogtum Oldenburg.svg|25px|border|link=]] [[Вялікае герцагства Ольдэнбург]] ''(Großherzogtum Oldenburg)'' |[[Манархія]] |[[Ольдэнбург]] | align="right" |6.429 | align="right" |314.591 | align="right" |399.180 | align="right" |483.042 |- |[[Файл:Flagge Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach (1897-1920).svg|25px|border|link=]] [[Саксен-Веймар-Айзенах|Вялікае герцагства Саксен-Веймар-Айзенах]] ''(Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach)'' |[[Манархія]] |[[Веймар]] | align="right" |3.610 | align="right" |286.183 | align="right" |362.873 | align="right" |417.149 |- |[[Файл:Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg|25px|border|link=]] [[Вялікае герцагства Мекленбург-Штрэліц]] ''(Großherzogtum Mecklenburg-Strelitz)'' |[[Манархія]] |[[Нойштрэліц]] | align="right" |2.929 | align="right" |96.982 | align="right" |102.602 | align="right" |106.442 |- |[[Файл:Flagge Herzogtum Braunschweig.svg|25px|border|link=]] [[Браўншвайг-Вольфенбютэль|Герцагства Браўншвайг]] ''(Herzogtum Braunschweig)'' |[[Манархія]] |[[Браўншвейг]] | align="right" |3.672 | align="right" |312.170 | align="right" |464.333 | align="right" |494.339 |- |[[Файл:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1826-1911).svg|25px|border|link=]] [[Герцагства Саксен-Майнінген]] ''(Herzogtum Sachsen-Meiningen)'' |[[Манархія]] |[[Майнінген]] | align="right" |2.468 | align="right" |187.957 | align="right" |250.731 | align="right" |278.762 |- |[[Файл:Flagge Herzogtum Anhalt.svg|25px|border|link=]] [[Герцагства Анхальт]] ''(Herzogtum Anhalt)'' |[[Манархія]] |[[Дэсау]] | align="right" |2.299 | align="right" |203.437 | align="right" |316.085 | align="right" |331.128 |- |[[Файл:Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1911-1920).svg|25px|border|link=]] [[Саксен-Кобург-Гота|Герцагства Саксен-Кобург і Гота]] ''(Herzogtum Sachsen-Coburg und Gotha)'' |[[Манархія]] |[[Кобург]]/[[Гота]] | align="right" |1.977 | align="right" |174.339 | align="right" |229.550 | align="right" |257.177 |- |[[Файл:Flag white green 5x3.svg|25px|border|link=]] [[Герцагства Саксен-Альтэнбург]] ''(Herzogtum Sachsen-Altenburg)'' |[[Манархія]] |[[Альтенбург]] | align="right" |1.324 | align="right" |142.122 | align="right" |194.914 | align="right" |216.128 |- |[[Файл:Flagge Fürstentum Lippe.svg|25px|border|link=]] [[Княства Ліпэ]] ''(Fürstentum Lippe)'' |[[Манархія]] |[[Дэтмольд]] | align="right" |1.215 | align="right" |111.135 | align="right" |138.952 | align="right" |150.937 |- |[[Файл:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|25px|border|link=]] [[Княства Вальдэк]] ''(Fürstentum Waldeck)'' |[[Манархія]] |[[Арольсэн]] | align="right" |1.121 | align="right" |56.224 | align="right" |57.918 | align="right" |61.707 |- |[[Файл:Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg|25px|border|link=]] [[Княства Шварцбург-Рудальштат|Княства Шварцбург-Рудпальштат]] ''(Fürstentum Schwarzburg-Rudolstadt)'' |[[Манархія]] |[[Рудальштат]] | align="right" |941 | align="right" |75.523 | align="right" |93.059 | align="right" |100.702 |- |[[Файл:Flagge Fürstentum Schwarzburg-Sondershausen.png|25px|border|link=]] [[Княства Шварцбург-Зондэрхаўзэн]] ''(Fürstentum Schwarzburg-Sondershausen)'' |[[Манархія]] |[[Зондэрхаўзэн]] | align="right" |862 | align="right" |67.191 | align="right" |80.898 | align="right" |89.917 |- |[[Файл:Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg|25px|border|link=]] [[Княства Ройс новай Лініі]] ''(Fürstentum Reuß jüngere Linie)'' |[[Манархія]] |[[Гера]] | align="right" |827 | align="right" |89.032 | align="right" |139.210 | align="right" |152.752 |- |[[Файл:Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg|25px|border|link=]] [[Княства Шлаўмбург-Ліпэ]] ''(Fürstentum Schaumburg-Lippe)'' |[[Манархія]] |[[Бюкебург]] | align="right" |340 | align="right" |32.059 | align="right" |43.132 | align="right" |46.652 |- |[[Файл:Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg|25px|border|link=]] [[Княства Ройс старой Лініі]] ''(Fürstentum Reuß älterer Linie)'' |[[Манархія]] |[[Грайц]] | align="right" |316 | align="right" |45.094 | align="right" |68.396 | align="right" |72.769 |- |[[Файл:Flag of Hamburg.svg|25px|border|link=]] [[Гамбург|Свабодны і Ганзейскі горад Гамбург]] ''(Freie und Hansestadt Hamburg)'' |[[Рэспубліка]] |Гамбург | align="right" |414 | align="right" |338.974 | align="right" |768.349 | align="right" |1.014.664 |- |[[Файл:Flagge der Hansestadt Lübeck.svg|25px|border|link=]] [[Любек|Свабодны і Ганзейскі горад Любек]] ''(Freie und Hansestadt Lübeck)'' |[[Рэспубліка]] |Любек | align="right" |298 | align="right" |52.158 | align="right" |96.775 | align="right" |116.599 |- |[[Файл:Flag of Bremen.svg|25px|border|link=]] [[Брэмен|Свабодны Ганзейскі горад Брэмен]] ''(''Freie Hansestadt Bremen) |[[Рэспубліка]] |Брэмен | align="right" |256 | align="right" |122.402 | align="right" |224.882 | align="right" |299.526 |- |[[Файл:Dienstflagge Elsaß-Lothringen Kaiserreich.svg|25px|border|link=]] [[Эльзас-Латарынгія|Імперская зямля Эльзас-Латарынгія]] ''(Reichsland Elsaß-Lothringen)'' |[[Манархія]] |[[Страсбург]] | align="right" |14.522 | align="right" |1.549.738 | align="right" |1.719.470 | align="right" |1.874.014 |- | bgcolor="ffffec" |[[Файл:Flag of the German Empire.svg|25px|border|link=]] '''Германская імперыя''' ''(Deutsches Reich)'' | bgcolor="ffffec" |'''Манархія''' | bgcolor="ffffec" |'''Берлін''' | bgcolor="ffffec" align="right" |'''540.858''' | bgcolor="ffffec" align="right" |'''41.058.792''' | bgcolor="ffffec" align="right" |'''56.367.178''' | bgcolor="ffffec" align="right" |'''64.925.993''' |} {{Інтэрактыўная карта дзяржаў у складзе Германскай Імперыі|width=650|}} === Тэрытарыяльна-палітычная сітуацыя ў Цэнтральнай Еўропе === [[Файл:Karte Deutsches Reich, Verwaltungsgliederung 1900-01-01.png|280px|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльный падзел Германскай імперыі (на [[1 студзеня]] [[1900]])]] Германская імперыя межавала з 8 краінамі: На поўначы яна мела мяжу з [[Данія]]й (77 км), на паўночным усходзе і ўсходзе з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] (1.322 км), на паўднёвым усходзе і поўдні з [[Аўстра-Венгрыя]]й (2.388 км), на поўдні са [[Швейцарыя]]й (385 км), на паўднёвым захадзе з [[Францыя]]й (392 км), на захадзе з [[Люксембург]]ам (219 км) і [[Бельгія]]й (84 км), на паўночным захадзе з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]] (567 км). Агульная працялегласць мяжы склаладала 5.434 км (без [[Бодэнскае возера|Бодэнскага возера]]). Гэтыя межы былі адзначаны ў нямецкай масавай думке канчатка XIX ст., як нібыта натуральныя гістарычныя межы рассялення нямецкай нацыі ў [[Цэнтральная Еўропа|цэнтральнай Еўропе]]. === Дзяржаўныя сімвалы === {{Listen | type = music | filename = Die Wacht am Rhein - German Patriotic Anthem (Old Recording).wav | title = Die Wacht am Rhein | description = "Die Wacht am Rhein" (Вахта на Рэйне) }} Спачатку Германская імперыя не мела ні афіцыйнага нацыянальнага [[гімн]]а, ні нацыянальнага [[сцяг]]а. Існаваў толькі кайзераўскі баявы гімн [[Heil Dir im Siegerkranz]], мелодыя якога была ідэнтычна [[Гімн Вялікабрытаніі|брытанскаму]], а таксама некалькі агульнанямецкіх нацыянальных песень, такіх як [[Вахта на Рэйне]] (ням. ''{{Lang|de|Die Wacht am Rhein}}'') і [[Песня немцаў]] (ням. ''{{Lang|de|Das Lied der Deutschen}}''). [[Чорна-бела-чырвоны сцяг Германіі|Чорна-бела-чырвоны сцяг]] спачатку быў прыняты, як [[Гандлёвы сцяг|гандлёвы]] і [[ваенны сцяг]] [[Паўночнагерманскі саюз|Паўночнагерманскага саюза]]. Толькі ў [[1892]] годзе ён быў вызначаны, як нацыянальны сцяг Германскай імперыі. [[Чорны колер|Чорны]] і [[белы колер]] на ім былі ўзяты са [[Сцяг Прусіі|сцягу Прусіі]], а [[Чырвоны колер|чырвоны]] — са ўсіх сцягоў [[Ганза|Вольных і Ганзейскіх гарадоў.]] == Узброеныя сілы == {{main|Германская імперская армія}} {{main|Германскі імперскі флот}} == Цэнтральнае кіраванне == Па канстытуцыі, прэзідэнцтва належала прускаму каралю, які карыстаўся тытулам германскага імператара. Права ўдзелу ў заканадаўчых пытаннях імператар меў толькі ў якасці прускага караля. Імператару належала права апублікавання законаў; але так як ён па канстытуцыі не карыстаўся нават затрымальным veto, тое гэта права з’яўляецца простым абавязкам выканаўчай улады. Імператару падавалася, зрэшты, даволі шырокае права выдаваць уласныя распараджэнні. Імператару падавалася права ў выпадках, якія пагражаюць грамадскай бяспекі, як у ваенны, так і ў мірны час, абвясціць любую частку імперыі (за выключэннем Баварыі) у аблогавым становішчы. Імператар меў права прызначэння і звальнення ўсіх галоўных імперскіх службовых асоб, пачынаючы з канцлера. Імперскі канцлер з’яўляўся галоўным органам выканаўчай улады і разам з тым адзінай асобай, адказным перад [[Бундэсрат (Германская імперыя)|саюзным саветам]] і [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|рэйхстагам]] за ўсе дзеянні гэтай улады. Акрамя самога рэйхсканцлера, у Германскай імперыі не існавала ніякіх міністраў. Замест іх існавалі падпарадкаваныя рэйхсканцлеру дзяржаўныя сакратары, якія старшынствавалі ў імперскіх ведамствах ({{lang-de|Reichsämter}}). Так з’явіліся [[Reichseisenbahnamt]], Reichspostamt, Reichsjustizamt, Reichsschatzamt, кіраванне Эльзаса-Латарынгіі, знешне- і ўнутрыпалітычныя палітычнае ведамствы, Reichsmarineamt і нарэшце [[Reichskolonialamt]]. == Калоніі Германіі == {{main|Калоніі Германіі}} Германія ўключылася ў каланіяльную гонку вельмі позна — у сярэдзіне 80-х гадоў XIX стагоддзя. Тым не менш гэта не перашкодзіла ёй набыць даволі значныя ўладанні ў Афрыцы, Азіі і Акіяніі. '''На афрыканскім кантыненце''' гэта — [[Тогаленд]], [[Германскі Камерун|Камерун]], [[Германская Усходняя Афрыка]] і [[Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка]]. * Тога — з канца XIX — пачатку XX стагоддзя разам з часткай [[Гана|Ганы]] — германская калонія. * Камерун — з канца XIX стагоддзя — пратэктарат Германіі. * Германская Усходняя Афрыка — кантынентальная частка Танзаніі (Танганьіка), Руанда і Бурундзі. * [[Танганьіка]] (кантынентальная частка [[Танзанія|Танзаніі]]). З 1880-х гадоў — пад уладай Германіі. * Бурундзі. Да каланізацыі — Бурундзія. З 1903 г. — уключана (у складзе Руанды-Урундзі) у калонію Германская Усходняя Афрыка. * Руанда. З канца XIX стагоддзя захоплена Германіяй і ўключана (у складзе Руанды-Урундзі) у калонію Германская Усходняя Афрыка. * Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка — Намібія. З 1884 г. — германскі пратэктарат Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка. '''У Азіі''' — порт [[Цындаа]] (Кайтчоу) на паўвостраве Шаньдун, захоплены ў 1897 годзе, а затым «арандаваны» ў кітайскага ўрада на 99 гадоў. '''У Акіяніі''' — [[Новая Гвінея]], [[Мікранезія]] ([[востраў Наўру|Наўру]], [[Палау]], [[Маршалавы астравы|Маршалавы]], [[Каралінскія астравы|Каралінскія]], [[Марыянскія астравы]]), Заходняе [[Самоа]]. * [[Германская Новая Гвінея]] ** Новая Гвінея. З сярэдзіны 1880-х г. паўночнаўсходняя частка вострава каланізавана Германіяй. ** Наўру. З 1888 г. — частка германскага пратэктарата Новая Гвінея. ** Палау. З 1899 г. — германская калонія. ** Марыянскія астравы прададзены Іспаніяй Германіі ў 1889 г. ** Маршалавы астравы захоплены ў 1885 годзе. З 1886 г. — германскі пратэктарат. ** Каралінскія астравы таксама набыты ў Іспаніі. * Заходняе Самоа. У канцы XIX стагоддзя захоплена Германіяй. Прайграўшы Першую сусветную вайну, Германія страціла свае заморскія ўладанні. Тога і Камерун былі падзелены паміж Вялікабрытаніяй і Францыяй. [[Тэрыторыя Танганьіка|Танганьіка]] дасталася Вялікабрытаніі, Руанда і Бурундзі — Бельгіі. Намібія адышла Паўднёваафрыканскаму Саюзу. Цындао захоплены Японіяй, Новая Гвінея — Аўстраліяй. Каралінскія, Марыянскія і Маршалавы астравы, Палау адышлі Японіі, Заходняе Самоа — Новай Зеландыі. Па заканчэнні Другой сусветнай вайны Японія страціла свае нядаўнія «германскія» набыткі. == Першая сусветная вайна == {{main|Першая сусветная вайна}} Пачатак вайны быў для Германіі паспяховым: расійскія войскі былі [[бітва пры Танэнберзе|разбіты ва Усходняй Прусіі]], [[Узброеныя сілы Германскай Імперыі ў ПСВ|нямецкая армія]] акупавала Бельгію і Люксембург, уварвалася ў Паўночна-усходнюю Францыю. Парыж быў выратаваны, але пагроза заставалася. Саюзнікі Германіі ваявалі горш: аўстрыйцы былі ўшчэнт разгромлены ў [[Галіцыя|Галіцыі]], туркі пацярпелі мноства паражэнняў на Каўказскім фронце. Італія здрадзіла сваім саюзнікам і [[23 мая]] [[1915]] года абвясціла вайну Аўстра-Венгрыі. Толькі з дапамогай нямецкай арміі аўстрыйцы і туркі вярнулі некаторыя пазіцыі, італьянцы былі [[Бітва пры Капарэце|разбіты пры Капарэце]]. Германія атрымала мноства перамог падчас актыўных баявых дзеянняў, але да 1915 годзе на ўсіх франтах пачалася [[пазіцыйная вайна]], якая ўяўляла з сябе ўзаемную аблогу — на знясіленне. Нягледзячы на свой прамысловы патэнцыял, Германія не магла атрымаць перамогу над праціўнікам у пазіцыйнай вайне. Нямецкія калоніі былі акупаваны. Перавага ў рэсурсах быў у Антанты, і [[11 лістапада]] [[1918]], праз два дні пасля пачатку [[Лістападаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі]], Германія здалася. Пасля вайны краіна ляжала ў разрусе, абсалютна знясіленая. У выніку Германію ахапіў [[Сусветны эканамічны крызіс#Германія|эканамічны крызіс]], у разгар якога ў снежні [[1922]] года кілаграм [[хлеб]]у каштаваў каля 130 марак, а годам пазней — звыш 300 мільяр­даў. У ліпені [[1923]] года залатая марка каштавала 262 тысячы папяровых марак, а ў лістападзе — ужо 100 мільярдаў. Такім чынам, за чатыры месяца кошт папяровай маркі абваліўся ў 382.000 раз<ref>{{cite web|url=http://www.wm-finance.com.ua/books/view/6/section:4|title=Гіперінфляцыя ў Германіі 1923 года|accessdate=2009-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BENAaYx?url=http://www.wm-finance.com.ua/books/view/6/section:4|archivedate=24 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. {{rq|sources|translate}} == Гл. таксама == {{commonscat|German Empire}} * [[Каланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Знешняя экспансія Германіі]] * [[Гісторыя Германіі]] * [[Германія (паштовая марка)|«Германія» (серыя паштовых марак)]] * [[Германская каланіяльная імперыя]] * [[Паўстанне плямёнаў герэра і нама (1904—1907)]] * [[Германскі імператар]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm Германская імперыя; Адміністрацыйныя адзінкі і насельніцтва зямель 1900—1910 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223043549/http://gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?gem1900_2.htm |date=23 лютага 2015 }} {{ref-de}} {{Цэнтральныя дзяржавы}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германская імперыя| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы]] [[Катэгорыя:Каланіяльныя імперыі]] hy9dkr8m3rsh7kjljhiqiiev77rf16m 0 92493 5189333 5189251 2026-08-29T15:40:52Z M.L.Bot 261 афармленне 5189333 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Харгейса''' ({{lang-so|Hargeysa}}, {{lang-ar|هرجيسا}}) — горад у [[Самалі]], найбуйнейшы горад і сталіца непрызнанай дзяржавы [[Самаліленд]], другі па колькасці горад Самалі пасля [[Магадзіша]]. Харгейса быў адміністрацыйным цэнтрам Брытанскага Самалі ў 1941-1960 гадах. У 1960 годзе Брытанскае Самалі аб’яднана з Рэспублікай Самалі. Горад размешчаны на вышыні 1250—1300 м над узроўнем мора. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Commonscat|Hargeisa}} {{DEFAULTSORT:Харгейса}} [[Катэгорыя:Гарады Самаліленда]] {{Сталіцы Афрыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} pqk2yl22jz3q8eb80jlfbhr572s0nmx 0 96000 5189335 5189186 2026-08-29T15:45:40Z M.L.Bot 261 5189335 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Інтэрнацыянальная вуліца}} {{Вуліца Мінска |назва =Інтэрнацыянальная вуліца |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён =[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = Belarus-Minsk-International Street 23 - 31.jpg |памер = |тлумачэнне = Частка вуліцы за [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацам Рэспублікі]] |назва ў гонар = |былыя назвы = * Зборавая * Турэмная * Праабражэнская |працягласць =994<ref name="minsk-on">[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная на minsk-old-new] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальтавае |рух =двухбаковы |індэкс = |тэлефоны = |метро ={{minskmetro|1}} [[станцыя метро Кастрычніцкая (Мінск)|Кастрычніцкая]] (250 м),<br>{{minskmetro|2}} [[станцыя метро Няміга (Мінск)|Няміга]] (310 м) |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі =Помнік Валенцію Ваньковічу |храмы = |дзяржаўныя ўстановы =[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]], [[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]] |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Інтэрнацыяна́льная ву́ліца''' — вуліца ў [[Верхні Горад|Верхнім Горадзе]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Праходзіць ад [[вуліца Гарадскі Вал|вуліцы Гарадскі Вал]] да [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]], ляжыць паміж [[вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйнай]] і [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад Гарадскога Вала. == Гісторыя == З XVI стагоддзя заходняя частка вуліцы звалася '''Зборавай''' ад збудаванага на ёй тым часам<ref name="УІ">[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=96 Улица Интернациональная] {{ref-ru}}</ref> [[Кальвінскі збор (Мінск)|кальвінскага збору]] пры агульнай падтрымцы князя [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла Чорнага]] і фундацыі менскіх заможных пратэстантаў. Назву Зборавая гэта частка вуліцы захоўвала да 1866 года<ref name="УІ"/>. [[Файл:Інтэрнацыянальная Жаночая гімназія.jpg|thumb|Жаночая гімназія. Пачатак 20-га стагоддзя]] У 1673 годзе на вуліцы пабудавалі каменны [[касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак]] у стылі сталага [[барока]]. Да 1830-х гадоў вуліца ўпіралася ў земляны гарадскі вал, які праходзіў прыклада па трасе сучаснай вуліцы [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі Вал]]. Калі вал зрылі, вуліцу працягнулі ў [[Раманаўская Слабада|Раманаўскае прадмесце]]. Пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў]] касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак канфіскавалі і перадалі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]], у іх будынках адкрылі Праабражэнскі манастыр, у 1872 годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]]. У 1866 годзе вуліцу пераназвалі ў '''Турэмную''', бо яна вяла з горада да новапабудаванага [[Турэмны замак (Мінск)|турэмнага замка]]. У 1882 годзе па ініцыятыве жыхароў вуліцу пераназвалі ў '''Праабражэнскую'''<ref name="baj">[http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Іван САЦУКЕВІЧ. ТАПАНІМІЯ ВУЛІЦ І ПЛОШЧАЎ МЕНСКА Ў ХІХ — ПАЧАТКУ ХХ СТ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110824075549/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm |date=24 жніўня 2011 }}</ref>. У 1899 годзе ў раёне турмы адкрыта жаночая ўрадавая гімназія, у якой пазней вучылася [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]]. Праабражэнская была адной з цэнтральных вуліц губернскага Мінска<ref name="УІ"/>. Даўжыня вуліцы ад Губернатарскай да Нова-Раманаўскай складала 175 сажняў (367,5 метры). Вуліца была забрукавана, мела тратуары і вячэрняе асвятленне. Забудоўваць яе можна было толькі каменнымі дамамі. Частка Інтэрнацыянальнай ад сучаснай вуліцы Леніна да Гарадскога Валу — адна старэйшых вуліц Мінска<ref name="УІ"/>. Усходнюю частку вуліцы прынамсі з XVI ст. называлі '''Валоцкай'''. У 1866 годзе Валоцкая перайменавана ў '''Хрышчэнскую'''. Пасля ўсталявання [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай улады]] Праабражэнская вуліца перайменавана ў Інтэрнацыянальную, а Валоцкая — у '''Кастрычніцкую''', у 1-й палове 1960-х гадоў часткі вуліцы аб’яднаны пад агульнай назвай '''Інтэрнацыянальная'''. Цяперашні комплекс гістарычнай забудовы склаўся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў, будынкі прымыкаюць адзін да другога, арыентаваны галоўнымі [[фасад]]амі на лінію за­будовы і ўтвараюць ураўнаважаную [[Архітэктурная кампазіцыя|кампазіцыю]]<ref name="спад"/>. == Апісанне == Накіравана з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Працягвае вуліцу [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|Валадарскага]] (ад скрыжавання з [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскім Валам]]). Вуліцу перасякаюць вуліцы [[вуліца Камсамольская (Мінск)|Камсамольская]], [[вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]], [[вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]], далей ад вуліцы Інтэрнацыянальнай пачынаецца [[вуліца Зыбіцкая (Мінск)|вуліца Зыбіцкая]] і ідзе на захад. Канчаецца т-падобным скрыжаваннем з [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцай Янкі Купалы]]. == Характэрныя будынкі і збудаванні == === Па няцотным баку === [[Файл:Pozarka2.jpg|thumb|left|Пажарнае дэпо, здымак канца ХIX ст.]] * Будынак Мінскага пажарнага дэпо (зараз Дэпо № 1), хоць і знаходзіцца па адрасе Гарадскі Вал, 12/1, таксама адносіцца да комплексу архітэктурнай забудовы на Інтэрнацыянальнай. Дэпо было пабудавана на рагу тагачасных Праабражэнскай (Інтэрнацыянальнай) і Нова-Раманаўскай па ініцыятыве вольна-пажарнага грамадства, якое адкрылася 21 студзеня 1885 года. Каб зарабіць грошы, пажарнае таварыства зацейвала ледзяную коўзанку, вечары і гулянні, здавала ў арэнду пляц пад цырк і звярынец. Зараз тут змяшчаецца музей пажарнай справы<ref>[http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:International street 1.jpg|thumb|Вул. Інтэрнацыянальная № 1]] * № 1 ''(Гарадскі Вал № 10)'' — пяціпавярховы жылы дом. [[Файл:Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная. 2012 (02).jpg|міні|злева|Дом № 3]] * № 3 — недабудаваны бізнес-цэнтр «Верхні горад», які складаецца з трохпавярховага будынка з мансардай і даўгабуда ў двары. Пры рэканструкцыі будынка ў катлаване, на глыбіні чатырох метраў знойдзены дзве 400-кілаграмовыя 6-фунтовыя палявыя [[гармата|гарматы]] XVIII стагоддзя, якія стралялі на 2-2,5 км літымі ядрамі, разрыўнымі гранатамі і карцеччу<ref>[http://historialis.com/ru/news/1130.html В Минске откопали две старинные пушки]</ref>. У 1980-я гады ў дварах пачалося будаўніцтва гасцініцы, якая з прычыны роспуску СССР ператварылася ў даўгабуд. У 2001 годзе яго выкупіла выкупіў ТАА «Сулона». Па ініцыятыве «Сулоны» гасцініца перапрафілявана ў бізнес-цэнтр «Верхні горад», узвядзенне якога пачалося толькі ў 2005 годзе пасля працяглых паравалок з дакументамі і ўзгадненнямі. У 2003—2005 гадах дольшчылі аддалі на будоўлю амаль 36 мільярдаў рублёў (16,8 мільёна долараў), з якіх рэальна на будаўніцтва бізнес-цэнтра пайшло толькі 6,5 мільёна долараў. У канцы 2010 года дольшчыкі звярнуліся да прэзідэнта з просьбай дазволіць самастойна дабудаваць аб’ект. У 2012 годзе, скарыстаўшыся прапановай [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]], дольшчыкі стварылі ГА «Абарона правоў дольшчыкаў бізнес-цэнтра „Верхні горад“», выкупілі частку ТАА «Сулона» і сталі новым інвестарам бізнес-цэнтра. У 2015 годзе 78 чалавек пісалі адкрыты ліст з просьбай дазволіць за ўласныя грошы дабудаваць бізнес-цэнтр. Увесну таго ж года адзін з сузаснавальнікаў ТАА «Сулона» Сяргей Дзямчук, якому належала траціна кампаніі, прысудзілі да 8 гадоў пазбаўлення свабоды за тое, што прысвоіў грошы дольшчыкаў. На ўсе аб’екты, да якіх мелі дачыненне кантралюемыя ім кампаніі, былі накладзены [[арышт]]ы. Некалькі спроб дабудаваць аб’ект не мелі поспеху. Увосень 2016 года зямля ў «Сулоны» была адабраная [[Мінгарвыканкам]]ам для наступнага продажу з аўкцыёну. У лютым 2018 года прынята рашэнне знесці даўгабуд у двары<ref>[https://realty.tut.by/news/offtop-realty/580376.html Дольщики в шоке: долгострой в центре Минска, в который они вложили 6,5 млн долларов, снесут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180928121712/https://realty.tut.by/news/offtop-realty/580376.html |date=28 верасня 2018 }}</ref>. * № 5 — будынак «Мінскрамбуда» (2-я палова XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4704&post_id=411466 Ахоўная таблічка, № 5]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (485).jpg|thumb|Дом № 7]] * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 7 (Мінск)|7]] ''(Камсамольская № 16)'' — будынак [[Дзяржаўны камітэт па гідраметэаралогіі РБ|Дзяржаўнага камітэта па гідраметэаралогіі РБ]] (1951<ref name="спіс"/> або 1952<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4702&post_id=406781 Ахоўная таблічка, № 7]{{Недаступная спасылка}}</ref>), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:International street 9.jpg|thumb|Вул. Інтэрнацыянальная № 9, былая гасцініца «Мачыз»]] * № 9 — ''гасцініца «Мачыз» Махліна'' (XIX ст.)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Перабудаваны. [[Файл:Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная, 11.jpg|thumb|left|Гатэль «Гарні»]] * № 11 — [[Будынак гасцініцы Суціна|''гатэль «Гарні»'' ці ''гасцініца купца Б. А. Суціна'']] (1880-я)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="суц"/>. У вайну будынак амаль не пацярпеў, але яго аблічча змянілася ў 1960-я: зніклі балконы і частка дэкору, з’явілася ўязная арка<ref name="суц"/>. У канцы ХХ стагоддзя ў ім знаходзілася кафэ «Адпачынак», а таксама атэль «Мінатэль». У 2008 годзе вырашылі вярнуць будынку першапачатковыя функцыі і выгляд 1887 года. У кастрычніку 2011 года скончана рэканструкцыя (арх. [[С. В. Машковіч]]), якая вярнула гэтаму будынку ўсе архітэктурныя асаблівасці<ref name="суц"/>. У трохзоркавым гатэлі «Гарні» 70 нумароў рознай камфортнасці з стылізаванымі пад [[19 стагоддзе|XIX стагоддзе]] [[інтэр'ер]]амі. Дабудаваныя дадатковыя два паверхі, а на чацвёртым паверсе зроблена мансарда, з прычыны чаго вышыня будынка павялічылася на 8 метраў. На даху — назіральная пляцоўка<ref name="суц">[http://realt.onliner.by/2011/09/23/garni Гасцініцу XIX стагоддзя ў Мінску аднавілі па архіўных фота]</ref><ref name="бт">[http://www.tvr.by/bel/society.asp?id=46234 Першая гасцініца спецыяльна да чэмпіянату свету па хакеі 2014 года адкрыецца ўжо сёлета]{{Недаступная спасылка}}. Белтэлерадыёкампанія</ref><ref>[http://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11] [[Архитектура и строительство]]</ref><ref>[http://www.ctv.by/news/~news=57928 Відэа аб будынку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228123042/http://www.ctv.by/news/~news=57928 |date=28 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |width="30%"|[[Выява:Интернациональная-30-е-1.jpg|150x1000px]] |width="40%"|[[Выява:Macziz-1.jpg|260x1000px]] |width="40%"|[[Выява:Улица Преображенская.jpg|260x1000px]] |- |Вуліца ў 1930-я г. Злева ''гатэль «Гарні»'', далей — ''дом Берлянда'' |Перспектыва Праабражэнскай вуліцы ў канцы 19 стагоддзя. Злева ''гасцініца «Мачыз»'', далей — ''«Гарні»'', справа — ''Праабражэнскі жаночы манастыр'' |Вуліца Праабражэнская на скрыжаванні з Багадзельнай (былой Феліцыянаўскай, цяпер [[Вуліца Камсамольская (Мінск)|Камсамольскай]]). [[1915]] г. |} * № 11а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 11б * № 13 — ''дом Берлянда'', унікальны аб’ект міжнароднага значэння (канец XIX ст.)<ref name="спіс"/>. У 1908 годзе ў гэтым будынку адкрылася банкірская кантора Берлянда. З 1911 года — таксама Мінскае гандлёва-прамысловае таварыства ўзаемнага крэдыту<ref name="УІ"/>. У 1916 — сталовая Мінскага земскага і гарадскога саюзаў<ref name="глоб"/>. * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 13а (Мінск)|13а]] — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 15 — жылы дом. * № 17 ''(пл. Свабоды № 5)'' — жылы дом. У будынку размяшчаецца ''мастацкая галерэя «Верхні горад»'' і ''«Беларускі саюз кампазітараў»''. [[Файл:Engelsstraße.jpg|left|thumb|вул. Інтэрнацыянальная з прыступак [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]]]] * № 19 [[Файл:Minsk Internationalnaya Street.jpg|thumb|Дамы № 21 — 31]] * № 21 ''(вул. Энгельса № 3)'' — ''дом Фрэнкеля''<ref name="глоб">[http://globustut.by/minsk/ Мінск] // Глобус Беларусі</ref> або ''«Дом Манюшкі»''<ref name="спад">{{cite web|url=http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html|title=Улица Интернациональная|publisher=Официальный сайт «Минской Спадчины»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141229124909/http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html|archivedate=29 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> (1797<ref name="алат"/>), аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Будынак упершыню пазначаны на плане Мінска 1797 г. З боку двара паўночна-усходні фасад узмоцнены масіўнымі контрфорсамі. З боку вул. Інтэрнацыянальнай размешчаны два балконы на адліваных чыгунных кранштэйнах. Першы і другі паверхі падзелены двума карнізнымі паясамі. У канцы 1820-х гадоў дом належаў нейкаму Клімкевічу.<ref name="Энг">[http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm Улица Энгельса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062004/http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref>, напачатку XX стагоддзя да першапачаткова двухпавярховага будынка быў надбудаваны трэці паверх. Тут у 1830—1831 гадах жыў кампазітар [[Станіслаў Манюшка]]<ref name="спад"/>. [[Файл:Інтэр1.jpg|thumb|Дамы № 23 — 31]] * № 23 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 25 — будынак забаўляльнага комплексу «Журавінка» (арх. {{Не перакладзена 3|Эркут Шахінбаш|Эркут Шахінбаш|tr|Erkut Şahinbaş}}), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 27 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 29 — будынак ''Кіравання ваеннай контрразведкі КДБ Рэспублікі Беларусь'' ([[XIX ст.]])<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100827&post_id=400759 Ахоўная таблічка на доме № 29]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 29а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 31, 33.jpg|left|thumb|Дамы № 31 і № 33]] * № 31 — ''дом Ленскай'' ([[19 стагоддзе|XIX ст.]]), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Сюды (тады гэта частка вуліцы насіла назву Хрышчэнская) ў 1904 з вуліцы Захар’еўскай (цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]]) пераведзена [[Мінская гарадская публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]]. У 1908 годзе ў якасці ганаровага члена бібліятэкі быў абраны [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]]. Бібліятэкай было набыта 3 асобнікі яго сачыненняў і партрэт для бібліятэкі<ref>{{cite web |url = http://www.pushlib.org.by/about/history |title = Гісторыя Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна |publisher = Афіцыйны сайт Мінскай абласной бібліятэкі імя Пушкіна |accessdate = 2013-07-01 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130903021339/http://pushlib.org.by/about/history |archivedate = 3 верасня 2013 |url-status = dead }}</ref>. У 1916—1917 гадах чытачом бібліятэкі быў класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]]. У падвале гэтага дома размяшчалася падпольная тыпаграфія адной з рэвалюцыйных газет<ref name="mdby">.[http://www.mdby.org/activities/625-2011-08-11-05-40-03 Таямнічыя шкілеты ў цэнтры горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412122012/http://www.mdby.org/activities/625-2011-08-11-05-40-03 |date=12 красавіка 2012 }}</ref> У сакавіку 1938 года бібліятэка была рэарганізавана ў Мінскую абласную бібліятэку імя А. С. Пушкіна. Падчас Вялікай Айчыннай вайны рэдкія выданні твораў Пушкіна, успаміны, дзённікі сучаснікаў паэта і дакументы былі або знішчаны, або вывезены ў Германію. У 1966 годзе было прынята рашэнне аб будаўніцтве новага будынка абласной бібліятэкі імя А. С. Пушкіна на [[вуліца Гікалы (Мінск)|вуліцы Гікалы]] ў цэнтры [[Мінск|горада]], куды бібліятэка пераехала ў лістападзе 1971 года<ref>[http://pushlib.iatp.by/history.htm ГІСТОРЫЯ БІБЛІЯТЭКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130126024938/http://pushlib.iatp.by/history.htm |date=26 студзеня 2013 }} Мінская абласная бібліятэка імя Пушкіна</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pushlib.org.by/catalog |title = Электронны каталог Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна |publisher = Афіцыйны сайт Мінскай абласной бібліятэкі імя Пушкіна |accessdate = 2013-07-01 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130903020448/http://pushlib.org.by/catalog |archivedate = 3 верасня 2013 |url-status = dead }}</ref>, але аб ёй нагадвае мемарыяльная дошка на будынку<ref name="УІ"/>. У бліжэйшай будучыні ў доме размесціцца аддзел рэдкіх кніг Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі<ref name="ВГ">[http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus Верхний город] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130807024357/http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus |date=7 жніўня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. * № 31а [[Файл:Belarus-Minsk-Manor of Vankovich Family in Upper Town-1.jpg|thumb|Гарадская сядзіба Ваньковічаў]] [[Файл:FligelWankowicz.jpg|thumb|Дом № 33 — паўднёва-заходні флігель сядзібы]] * № 33 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 33а — ''[[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]]'', помнік палацава-сядзібнай архітэктуры, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. У двары сядзібы ўстаноўлена скульптурная кампазіцыя «Раніца мастака» — бронзавая фігура [[Валенцій Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], з [[палітра]]й і [[пэндзаль|пэндзлем]] (2010, скульптар [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|В. І. Слабодчыкаў]])<ref name="vank">[http://artmuseum.by/ru/aboutmuseum/filial/vank Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы ХIХ стагоддзя. Мінск]</ref>. Сядзіба гэтая была пабудавана ў канцы XVIII — пачатку ХІХ стагоддзя, мела ўнікальны фруктовы сад, у якім раслі нават [[Грэцкі арэх|грэцкія арэхі]], з насення якіх у [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Батанічным садзе АН]] была высаджана цэлая алея<ref name="УІ"/>. : У 1848 годзе сядзіба складалася з жылога дома, двух флігеляў, стайні (якія прылягаюць да былой Пушкінскай бібліятэкі), у двары раслі [[пірамідальная таполя|пірамідальныя таполі]], а ў сядзібу вяла каменная брама, якую «вартавалі» скульптуры сабачак. Пасля рэвалюцыі дом падзялілі на камунальныя кватэры. У канцы [[1970–я|1970-х]] будынак збіраліся знесці, але ўмяшаўся першы сакратар [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КПБ]] [[Ціхан Кісялёў]]. : У 1990-я гады мінулага стагоддзя сядзіба, якая знаходзілася ў запусценні, рэканструявана па праекце архітэктара [[Ірына Мікалаеўна Дорахава|І. Дорахавай]].<ref>[http://pda.sb.by/post/43222/ Минская шляхта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301003833/http://pda.sb.by/post/43222/ |date=1 сакавіка 2012 }}</ref> * № 33б — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:InterVul2.jpg|thumb|left|Cядзіба Ваньковічаў. З правага боку адноўлены флігель кіраўніка]] * № 33в — паўночна-ўсходні флігель кіраўніка гарадская сядзіба Ваньковічаў. Першы паверх яго быў мураваны, другі — з дрэва. Па цэнтры размяшчаўся пяцігранны мураваны эркер з вежападобным завяршэннем, якое з’яўлялася своеасаблівай дамінантай у сілуэце гістарычнага цэнтра [[Мінск]]а, надавала строгаму ансамблю рамантычны характар. Зруйнаваны, паводле некаторых звестак, у 1975 годзе, адноўлены ў 2008 годзе турыстычнай кампаніяй «АлатанТур»<ref name="алат">[http://www.tio.by/newspaper/2380 Здані муроў старога Мінска] Віктар КОРБУТ</ref>. === Па цотным баку === [[Файл:Інтэр2.jpg|thumb|left|Дом № 2]] * № 2 ''(Гарадскі Вал № 8)'' — жылы дом (1954)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4793&post_id=411391 Пашпарт дома № 2]{{Недаступная спасылка}}</ref> * № 4 — [[Дом Броня (Інтэрнацыянальная вуліца, 4)|жылы дом]]<ref name="gov"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 6 — [[Дом Броня (Інтэрнацыянальная вуліца, 6)|жылы дом]]<ref name="gov"/> (пачатак XX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100821&post_id=411471 Ахоўная таблічка, № 6]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> [[Файл:Inter8.jpg|thumb|Дамы № 8-10-12-14]] * № [[Дом Вульфа Мазо|8]] — адміністрацыйны будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> У будынку размешчана Кіраванне капітальнага будаўніцтва Мінгарвыканкама. У 2011 пачалася рэстаўрацыя: было заменена крыццё, нарошчаны парапет, адноўлена тынкоўка, ліквідаваны гараж у праёме аркі. Усе працы плануецца скончыць не раней III квартала 2012 года<ref>[http://news.date.bs/society_251186.html Фасад дома № 8 на вуліцы Інтэрнацыянальнай адновяць да канца года]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * № [[Дом Біргера|10]] — адміністрацыйны будынак (сярэдзіна XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=101150&post_id=411486&tag= Ахоўная таблічка, № 10]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 12 — жылы дом, адміністрацыйны будынак<ref name="gov">[http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ Перечень жилых домов, включенных в Государственный список историко-культурных ценностей Республики Беларусь по г. Минску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120428075359/http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ |date=28 красавіка 2012 }}</ref> (1917)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100822&post_id=411491 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № [[Дом Грынгаўза|14]] — жылы дом<ref name="gov"/> (1917<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4792&post_id=411514 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка}}</ref>), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 16.jpg|180px|thumb|left|Дом Ліўшыца]] * № 16 — ''[[дом Ліўшыца]]'' (1913)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння.<ref name="спіс"/> Зверху на фасадзе захаваўся надпіс «1913»<ref name="УІ"/>. Будынак уяўляе сабой адзін з найбольш цікавых і добра захаваных узораў мінскай {{Не перакладзена 3|Сецэссіён|сецэсіі|ru|Сецессион}}<ref name="ВГ"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-3.jpg|thumb|Вуліца Інтэрнацыянальная ў кірунку да Гарадскога Вала]] * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 18 (Мінск)|18]] ''(Камсамольская № 18)'' — ''дом Ліфшыца'' ці ''пякарня і кандытарскі магазін Офлі'' ([[19 стагоддзе|XIX ст.]])<ref name="глоб"/><ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=20177&post_id=411528 Ахоўная таблічка, № 18]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 20 — [[Кінатэатр Перамога (Мінск)|кінатэатр «Перамога»]], гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс">{{кніга |аўтар = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак =[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref> (1929<ref name="спіс"/>;1947, арх. [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]])<ref name="arch"> {{кніга |аўтар = А.С. Шамрук |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі ХХ-пачатку ХХI ст.:эвалюцыя стыляў і мастацкіх канцэпцый |арыгінал = Архитектура Беларуси ХХ-начала ХХI в.:эволюция стилей и художественных концепций |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Белорус. Наука |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 335 |isbn = 978-985-08-0868-4 |тыраж = 2000 }}</ref>. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаны часткі разбуранага бамбёжкамі<ref>Па іншай версіі ўзарваны падпольшчыкамі ў 1943-м</ref> ''Клуба харчавікоў імя Сталіна''<ref name="kimpress">[http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5190&mode=print МУЛЬТЫПЛЕКС пасляваеннага Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922090947/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5190&mode=print |date=22 верасня 2015 }} Некалькі старонак з гісторыі кінатэатра «Перамога»</ref> (1929), размешчанага ў адным з карпусоў былога Спаса-Праабражэнскага манастыра, які на пачатку ХХ стагоддзя займала ''гасцініца «Бельвю»'', а пад час нямецкай акупацыі салдацкі клуб<ref name="kimpress"/>. Будынак быў сярод першых у Мінску, адноўленых пасля вайны<ref name="ДП">[http://www.nemiga.info/discovery/history/9-maya.htm Освобождение Минска. День Победы] {{ref-ru}}</ref>. У вонкавым абліччы будынка адгадваюцца элементы палацавай архітэктуры 19-га стагоддзя і стыль канструктывізму 30-х гадоў 20-га стагоддзя<ref name="ДП"/>. [[Файл:Admin prosecutors office.JPG|thumb|Будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] * № 22 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. У 1633 годзе на гэтым месцы быў збудаваны [[касцёл Святога Войцеха (Мінск)|касцёл Св. Войцеха]], які ўваходзіў у [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак|комплекс кляштара бенедыкцінак]]. Кляштар у 1871<ref name="kimpress"/> годзе ліквідаваны і ў 1872 годзе ў яго будынках адкрылі праваслаўны Праабражэнскі жаночы манастыр<ref name="мінск">[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} Мінск стары і новы {{ref-ru}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады ліквідавалі мінскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква працягвала дзейнічаць у будынку былога касцёла, але ў 1930-я гады яе прыстасавалі пад клуб. У 50-х гадах тагачасны дырэктар [[Кінатэатр Перамога (Мінск)|кінатэатра «Перамога»]] Ізраіль Кагановіч марыў аднавіць храм і рэканструяваць яе пад яшчэ адну кіназалу, але ў сярэдзіне 1960-х гадоў комплекс касцёла і кляштара ўзарвалі. Пазней з левага боку ад падмуркаў касцёла збудавалі сучасны адміністрацыйны будынак з чырвонай цэглы. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="33%"|[[Выява:Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1871).jpg|270px]] |width="33%"|[[Выява:План жаночага Праабражэнскага манастыра.jpg|180px]] |width="33%"|[[Выява:Православный Преображенский монастырь.jpg|270px]] |- |Касцёла Войцеха да яго перабудовы ў праваслаўную царкву. Не пазней за [[1871]] год. |План жаночага Праабражэнскага манастыра, [[1910]]—[[1918]] гг. [[НГАБ]]. |Праваслаўны Праабражэнскі манастыр. [[1904]] год. |} * № 24 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. * № 24а * № 26 — будынак (1956), частка архітэктурнага ансамбля (1947—1954, арх. [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі|Г. Заборскі]]), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/>. У гэтым доме з 1975 па 1983 гг. жыў выдатны дзеяч [[Кінематограф|кінамастацтва]], [[Народны артыст Беларусі|народны артыст БССР]], [[дзяржаўная прэмія БССР|лаўрэат дзяржаўнай прэміі БССР]], [[кінарэжысёр]] [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|В. П. Чацверыкоў]], аб чым сведчаць мемарыяльная дошка<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=5146&post_id=400760 мемарыяльная дошка Чацверыкова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * № 26а [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-1.jpg|thumb|Гатэль «Еўропа» і будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]]] [[Файл:Europa old.jpg|thumb|Гасцініца «Еўропа» пасля рэканструкцыі ў 1906—1908 гадах]] * № 28 — ''[[Еўропа (атэль, Мінск)|Гатэль «Еўропа»]]'' (адноўлены ў 2007). Дарэвалюцыйная гасцініца была ўзведзена на сродкі выхадца з найбагацейшай мінскай купецкай дынастыі Веньяміна Поляка і належала яму. У сярэдзіне XIX стагоддзя да паўночна-ўсходняй часткі гасцініцы быў прыбудаваны трохпавярховы корпус. Пасля [[Пажар у Мінску (1881)|пажару 1881 года]] гасцініца рэканструявана — вышыня ўсіх частак даведзена да трох паверхаў — і перайменавана ў «Еўропа». У 1906—1908 гадах была перабудавана ў стылі [[мадэрн]]. «Еўропай» у шэсць паверхаў, якой тым часам валодалі браты Рыгор і Якаў Полякі, стала буйнейшым грамадзянскім збудаваннем дарэвалюцыйнага Мінска і буйнейшай гасцініцай у тагачасным [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1913 годзе ў гасцініцы працавалі першакласны рэстаран А. Г. Саўлевіча, жаночая і мужчынская цырульня, чытальная зала. У кожным з 130 нумароў «Еўропы» былі тэлефон, рукамыйнік, электраасвятленне, вадзяное ацяпленне, ванна, дзейнічаў першы ў горадзе ліфт. У 1925 годзе гасцініца была перайменавана ў «Цэнтральную гасцініцу Мінскай камунальнай гаспадаркі». У 1939 годзе ў будынку размяшчалася мінскае аддзяленне {{Не перакладзена 3|Інтурыст|Інтурыста|ru|Интурист}}. Гасцініца разбурана ў 1944 годзе падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў выніку савецкага наступу на горад.<ref>[http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history/ Гісторыя гасцініцы «Еўропа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130203092215/http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history |date=3 лютага 2013 }}{{ref-en}}</ref> : 15 красавіка 2004 годзе была прынятае рашэнне наконт аднаўлення гасцініцы «Еўропа». Пешых наведвальнікаў гасцініца прыняла ў 2007 годзе. [[Файл:Mienski Teatar.jpg|thumb|Дом Я. Байкова, фрагмент акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]] (кан. [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]])]] : У XVII стагоддзі на месцы сучаснай гасцініцы «Еўропа» быў менскі палац [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=11355 Еўрапейскі фасад] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref><ref>[http://www2.polskieradio.pl/zagranica/de/news/artykul42396.html «Еўропа» ў цэнтры Мінску]{{Недаступная спасылка}} Polskie Radio S.A</ref>, у канцы XVIII стагоддзя прададзены мінскаму бурмістру [[Ян Байкоў|Яну Байкову]]. У 1825<ref>В. М. Ярмалінская. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=420}}</ref> годзе адбылася рэканструкцыя будынка, пасля якой там размясцілі [[Мінскі гарадскі тэатр|першы гарадскі тэатр]]. Двухпавярховы будынак тэатра — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у, меў сіметрычную кампазіцыю з [[рызаліт]]ам (выступам) і трохвугольным [[франтон]]ам пасярэдзіне галоўнага [[фасад]]а.<ref name="Рэха">{{Крыніцы/Рэха даўняга часу|к}} С. 99</ref> 30 мая 1835 года тэатр згарэў, але быў адбудаваны. У памяшканнях Мінскага гарадскога тэатра, акрамя спектакляў, давалі балі і маскарады, ладзілі аматарскія канцэрты. [[Файл:Mienski Teatar2.jpg|thumb|left|Будынак па цэнтры — гарадскі тэатр. Справа — гасцініца «Еўропа», пачатак [[XX ст.]]]] : Пасля [[Пажар у Мінску (1881)|пажару 1881 года]] будынак тэатра неаднаразова перабудоўваўся, падвышаўся і паступова губляў свае першапачатковыя класіцыстычныя рысы.<ref name="Рэха"/> : З 1895 года ў ім знаходзілася мінскае аддзяленне Пецярбургска-Азоўскага банка, якое з 1901 года змяніла філіял Паўночнага банка, а ў 1913 годзе тут размясцілася аддзяленне Расійска-Азіяцкага банка, які «праглынуў» Паўночны.<ref>{{Крыніцы/Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада (1994)|к}} С. 260</ref> У 1920—1930-х гадах да будынка надбудавалі чацвёрты паверх. : Мінскі гарадскі тэатр не быў пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], аднак у 1984 годзе, нягледзячы на пратэсты грамадскасці, савецкія ўлады зруйнавалі ўнікальны помнік культуры і архітэктуры. [[Файл:Straße mit Musikakademie.jpg|thumb|left|Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі і Еўропа]] * № 30 — ''Будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]'', гісторыка-культурныя каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/> (1958, арх. [[Раман Міхайлавіч Гегарт|Р. Гегарт]])<ref name="arch"/> * № 32 * № 40 — Гімназія № 24. Раней на гэтым месцы змяшчалася гарадская амбулаторыя. Тут, у прыватнасці, мінчанам рабілі бясплатныя прышчэпкі ад воспы<ref name="УІ"/>. * № 42 Сучасная Інтэрнацыянальная канчаецца т-падобным скрыжаваннем з [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцай Янкі Купалы]], але да рэвалюцыі, калі гэта частка вуліцы яшчэ звалася '''Хрышчэнскай''', яна ішла да [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. На беразе з сярэдзіны XIX стагоддзя працавалі лазні Плаўскага. Паблізу лазняў была сядзіба братоў [[Луцкевічы|Луцкевічаў]], [[Антон Луцкевіч|Антона]] і [[Іван Луцкевіч|Івана]] — дзеячаў беларускага нацыянальнага руху. У 1905 годзе ў ёй размяшчаўся склад зброі. Напачатку XX стагоддзя Хрышчэнская адносілася да другога разраду гарадскіх вуліц, мела [[маставая|маставую]], а даўжыня складала 260 [[сажань|сажняў]] (546 метраў).<ref name="УІ"/> == Паркі і скверы == === Сквер Адама Міцкевіча === Вуліца бярэ пачатак ад скрыжавання з [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскім Валам]] каля [[сквер Адама Міцкевіча (Мінск)|сквера Адама Міцкевіча]], які атрымаў сваю назву ад імя выбітнага [[Беларусы|беларуска]]-[[Палякі|польскага]] [[Адам Міцкевіч|паэта]] 23 верасня 2003 года. У тым жа годзе ў парку ўстаноўлены [[Помнік Адаму Міцкевічу (Мінск)|бронзавы помнік]] (лаўрэат дзяржаўнай прэміі [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|А. Заспіцкі]], скульптар [[А. Фінскі]], арх. [[Г. Фёдараў]])<ref name="мінск"/>. === Сквер «Зялёны тэатр»<ref>[http://attachments-blog.tut.by/57179/files/2011/10/minsk-center-2005-plan.gif Схема культурна-гістарычнага цэнтра]{{Недаступная спасылка}}</ref> === [[Файл:Городская управа.jpg|thumb|190px|злева|Сквер, паштоўка пачатку ХХ ст.]] [[Файл:Monument of Aleksandr II. Minsk,1900.png|thumb|190px|Помнік Аляксандру II]] На [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]], якая прылягае да вуліцы Інтэрнацыянальнай, за гарадской ратушай разбіты невялікі сквер. Беларускі [[этнограф]] і [[пісьменнік]] [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], які бываў у Мінску напачатку 50-х гадоў XIX стагоддзя, пісаў, што ў цэнтры плошчы {{цытата|… размешчаны невялікі круглы бульвар, абрамлены ў два шэрагі векавымі пірамідальнымі таполямі, якія ўтвараюць з сябе даволі цяністую алею, у сярэдзіне бульвара разведзены маленькі парк ці, правільней, кветнік. Бульвар наведваецца мінчукамі больш улетку, калі каля ратушы грае гарадская музыка: тым часам па вечарах абедзве алеі, круглая і папярочная, напаўняюцца лепшым светам гараджан і гараджанак, прыбраных не горш пецярбургскіх прыгажунь<ref name="мінск"/>.}} Менавіта ў гэтым скверы ў студзені 1901 года быў адкрыты першы скульптурны помнік у Мінску — [[Помнік Аляксандру II (Мінск)|Аляксандра II]], на чорным гранітным пастаменце якога былі выбіты словы: [[Файл:Pamiatnik Imperatoru Aleksandru II.jpeg|left|thumb|210px|Помнік Аляксандру II у скверы]] {{цытата|Императору Александру II. Благодарные граждане города Минска. 1900 год<br/>({{lang-be|Імператару Аляксандру II. Удзячныя грамадзяне горада Мінска. 1900 год}})}} У адпаведнасці з прадпісаннем гарадскога савета ў парк было забаронена ўпускаць асоб «непрыстойна і брудна апранутых: гандляроў, чорнарабочых і майстравых». Пасля рэвалюцыі 1917 года, помнік новай уладай быў дэмантаваны. Замест яго быў усталяваны помнік «Салдат-рэвалюцыянер» па праекце мінскага архітэктара і скульптара А. Краснапольскага. Ён уяўляў сабой фігуру байца (хутчэй за ўсё з [[гіпс]]у) у салдацкім шынялі з вінтоўкай у руках. Але гэты помнік прастаяў нядоўга — да германскай акупацыі 1918 года. Ён быў разбураны — у лютым 1918 года, [[Германская імперыя|кайзераўскія салдаты]], якія ўвайшлі ў Мінск, разбілі скульптуру прыкладамі вінтовак. З аднаўленнем [[Мінская ратуша|Мінскай ратушы]] ў 2003 годзе сквер быў рэканструяваны: былі разбіты дзве авальныя алеі з высаджанымі пірамідальнымі таполямі, устаноўлены чыгунныя ліхтары і лаўкі. === Сквер на вуліцы Леніна === З іншага боку Інтэрнацыянальнай, уздоўж [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]], да [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]] цягнецца бульвар. Бульвар на вуліцы Леніна быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі арх. [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна арх. [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — арх. Шміт; у 1949 годзе архітэктарам Р. Абразцовай быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар.<ref name="спіс"/> У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара (арх. [[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алея, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. === Парк імя Янкі Купалы === Упіраецца Інтэрнацыянальная ў [[парк імя Янкі Купалы]], разбіты пасля [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] на месцы, дзе раней стаялі адна- двухпавярховыя хаты. == Помнікі, мемарыяльныя дошкі і памятныя знакі == === Помнікі === * [[Валянцін Ваньковіч|В. Ваньковічу]] (у двары гарадской сядзібы Ваньковічаў) === Мемарыяльныя дошкі === * [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|В. П. Чацверыкову]] — на фасадзе дома № 26 * [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] — на фасадзе дома № 21 == Транспарт == Аўтамабільны рух на ўсёй працягласці вуліцы двухбаковы. === Метро === За 250 м ад скрыжавання з [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліцай Энгельса]] — «[[станцыя метро Кастрычніцкая (Мінск)|Кастрычніцкая]]», а за 310 метраў ад скрыжавання з [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцай Леніна]] знаходзіцца станцыя метро «[[Станцыя метро Няміга (Мінск)|Няміга]]». === Наземны грамадскі транспарт === Трамвайная лінія, якая праходзіла па вуліцы Інтэрнацыянальнай, існавала з 1929 года. У паваенны час у 1949 годзе на вуліцы была адноўлена трамвайная лінія, але ў 1967 годзе падчас памяншэння трамвайнай сеткі была лінія разбурана.<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2957.htm Трамвайныя лініі Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123100325/http://minsk-old-new.com/minsk-2957.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref> == Падземная вуліца == : ''Асноўны артыкул: '''{{Не перакладзена 3|Падземныя хады Мінска|Падземныя хады Мінска|ru|Подземные ходы Минска}}''''' Пры будаўніцтве ведамасных гаражоў, у 1960-х гадах, рабочыя раскапалі на тэрыторыі былога кляштара бенедыкцінак сетку падземных хадоў<ref>[http://venividi.ru/node/9679Монастырь (кляштор) ордена бенедиктинок]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, якія ішлі ў кірунку кінатэатра «Перамога» (вул. Інтэрнацыянальная, 20), а таксама да дамініканскага і францысканскага кляштараў. Большая частка падземных манастырскіх канструкцый была пазней знішчана падчас будаўніцтва пракуратуры. У канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў, падчас земляных работ каля будынка [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Мінскай кансерваторыі]], коўш экскаватара натыкнуўся на цагляныя скляпенні падземнага ходу. Перад будаўнікамі адкрылася падземная галерэя, пабудаваная прыкладна ў XVIII стагоддзі<ref>[http://yandex.by/yandsearch?text=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8+%D0%B8%D1%89%D1%83%D1%82+%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%85%D0%BE%D0%B4+%D0%B2+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&tld=by&lr=157 Археолагі шукаюць падземны ход у цэнтры Мінска]</ref>. Коўш экскаватара пашкодзіў скляпеністую столь ходу і археолагі змаглі прайсці па ім не больш за 7—10 метраў, далей усё было завалена. Вышыня [[тунэль|тунэля]] была каля паўтара метры, шырыня — метр. Меркавана гэты падземны ход, улічваючы кірунак, ішоў ад [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|дамініканскага сабора]] пры мужчынскім манастыры да [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкага]]. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://gedymin.livejournal.com/38640.html Фатаграфіі вуліцы] : '''Панарамы''': * [http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_komsomolskaya.html Сферычная панарама скрыжавання вуліц Камсамольская і Інтэрнацыянальная]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_cinema_Victory.html Сферычная панарама кінатэатра «Перамога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031203520/http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_cinema_Victory.html |date=31 кастрычніка 2010 }} {{Добры артыкул|Вуліца|Мінск}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)| ]] alrpmmfdlza1jxjr2yjp9ip23vu48t2 5189336 5189335 2026-08-29T15:47:35Z M.L.Bot 261 5189336 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Інтэрнацыянальная вуліца}} {{Вуліца Мінска |назва =Інтэрнацыянальная вуліца |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён =[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = Belarus-Minsk-International Street 23 - 31.jpg |памер = |тлумачэнне = Частка вуліцы за [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацам Рэспублікі]] |назва ў гонар = |былыя назвы = * Зборавая * Турэмная * Праабражэнская |працягласць =994<ref name="minsk-on">[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная на minsk-old-new] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальтавае |рух =двухбаковы |індэкс = |тэлефоны = |метро ={{minskmetro|1}} [[станцыя метро Кастрычніцкая (Мінск)|Кастрычніцкая]] (250 м),<br>{{minskmetro|2}} [[станцыя метро Няміга (Мінск)|Няміга]] (310 м) |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі =Помнік Валенцію Ваньковічу |храмы = |дзяржаўныя ўстановы =[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]], [[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]] |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Інтэрнацыяна́льная ву́ліца''' — вуліца ў [[Верхні Горад|Верхнім Горадзе]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Праходзіць ад [[вуліца Гарадскі Вал|вуліцы Гарадскі Вал]] да [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]], ляжыць паміж [[вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйнай]] і [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад Гарадскога Вала. == Гісторыя == З XVI стагоддзя заходняя частка вуліцы звалася '''Зборавай''' ад збудаванага на ёй [[Кальвінскі збор (Мінск)|кальвінскага збору]] пры агульнай падтрымцы князя [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла Чорнага]] і фундацыі менскіх заможных пратэстантаў. Назву Зборавая гэта частка вуліцы захоўвала да 1866 года.<ref name="УІ">[http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=96 Улица Интернациональная] {{ref-ru}}</ref> [[Файл:Інтэрнацыянальная Жаночая гімназія.jpg|thumb|Жаночая гімназія. Пачатак 20-га стагоддзя]] У 1673 годзе на вуліцы пабудавалі каменны [[касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак]] у стылі сталага [[барока]]. Да 1830-х гадоў вуліца ўпіралася ў земляны гарадскі вал, які праходзіў прыклада па трасе сучаснай вуліцы [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі Вал]]. Калі вал зрылі, вуліцу працягнулі ў [[Раманаўская Слабада|Раманаўскае прадмесце]]. Пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў]] касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак канфіскавалі і перадалі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]], у іх будынках адкрылі Праабражэнскі манастыр, у 1872 годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]]. У 1866 годзе вуліцу пераназвалі ў '''Турэмную''', бо яна вяла з горада да новапабудаванага [[Турэмны замак (Мінск)|турэмнага замка]]. У 1882 годзе па ініцыятыве жыхароў вуліцу пераназвалі ў '''Праабражэнскую'''<ref name="baj">[http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Іван САЦУКЕВІЧ. ТАПАНІМІЯ ВУЛІЦ І ПЛОШЧАЎ МЕНСКА Ў ХІХ — ПАЧАТКУ ХХ СТ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110824075549/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm |date=24 жніўня 2011 }}</ref>. У 1899 годзе ў раёне турмы адкрыта жаночая ўрадавая гімназія, у якой пазней вучылася [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]]. Праабражэнская была адной з цэнтральных вуліц губернскага Мінска<ref name="УІ"/>. Даўжыня вуліцы ад Губернатарскай да Нова-Раманаўскай складала 175 сажняў (367,5 метры). Вуліца была забрукавана, мела тратуары і вячэрняе асвятленне. Забудоўваць яе можна было толькі каменнымі дамамі. Частка Інтэрнацыянальнай ад сучаснай вуліцы Леніна да Гарадскога Валу — адна старэйшых вуліц Мінска<ref name="УІ"/>. Усходнюю частку вуліцы прынамсі з XVI ст. называлі '''Валоцкай'''. У 1866 годзе Валоцкая перайменавана ў '''Хрышчэнскую'''. Пасля ўсталявання [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай улады]] Праабражэнская вуліца перайменавана ў Інтэрнацыянальную, а Хрышчэнская — у '''Кастрычніцкую''', у 1-й палове 1960-х гадоў часткі вуліцы аб’яднаны пад агульнай назвай '''Інтэрнацыянальная'''. Цяперашні комплекс гістарычнай забудовы склаўся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў, будынкі прымыкаюць адзін да другога, арыентаваны галоўнымі [[фасад]]амі на лінію за­будовы і ўтвараюць ураўнаважаную [[Архітэктурная кампазіцыя|кампазіцыю]]<ref name="спад"/>. == Апісанне == Накіравана з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Працягвае вуліцу [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|Валадарскага]] (ад скрыжавання з [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскім Валам]]). Вуліцу перасякаюць вуліцы [[вуліца Камсамольская (Мінск)|Камсамольская]], [[вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]], [[вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]], далей ад вуліцы Інтэрнацыянальнай пачынаецца [[вуліца Зыбіцкая (Мінск)|вуліца Зыбіцкая]] і ідзе на захад. Канчаецца т-падобным скрыжаваннем з [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцай Янкі Купалы]]. == Характэрныя будынкі і збудаванні == === Па няцотным баку === [[Файл:Pozarka2.jpg|thumb|left|Пажарнае дэпо, здымак канца ХIX ст.]] * Будынак Мінскага пажарнага дэпо (зараз Дэпо № 1), хоць і знаходзіцца па адрасе Гарадскі Вал, 12/1, таксама адносіцца да комплексу архітэктурнай забудовы на Інтэрнацыянальнай. Дэпо было пабудавана на рагу тагачасных Праабражэнскай (Інтэрнацыянальнай) і Нова-Раманаўскай па ініцыятыве вольна-пажарнага грамадства, якое адкрылася 21 студзеня 1885 года. Каб зарабіць грошы, пажарнае таварыства зацейвала ледзяную коўзанку, вечары і гулянні, здавала ў арэнду пляц пад цырк і звярынец. Зараз тут змяшчаецца музей пажарнай справы<ref>[http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:International street 1.jpg|thumb|Вул. Інтэрнацыянальная № 1]] * № 1 ''(Гарадскі Вал № 10)'' — пяціпавярховы жылы дом. [[Файл:Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная. 2012 (02).jpg|міні|злева|Дом № 3]] * № 3 — недабудаваны бізнес-цэнтр «Верхні горад», які складаецца з трохпавярховага будынка з мансардай і даўгабуда ў двары. Пры рэканструкцыі будынка ў катлаване, на глыбіні чатырох метраў знойдзены дзве 400-кілаграмовыя 6-фунтовыя палявыя [[гармата|гарматы]] XVIII стагоддзя, якія стралялі на 2-2,5 км літымі ядрамі, разрыўнымі гранатамі і карцеччу<ref>[http://historialis.com/ru/news/1130.html В Минске откопали две старинные пушки]</ref>. У 1980-я гады ў дварах пачалося будаўніцтва гасцініцы, якая з прычыны роспуску СССР ператварылася ў даўгабуд. У 2001 годзе яго выкупіла выкупіў ТАА «Сулона». Па ініцыятыве «Сулоны» гасцініца перапрафілявана ў бізнес-цэнтр «Верхні горад», узвядзенне якога пачалося толькі ў 2005 годзе пасля працяглых паравалок з дакументамі і ўзгадненнямі. У 2003—2005 гадах дольшчылі аддалі на будоўлю амаль 36 мільярдаў рублёў (16,8 мільёна долараў), з якіх рэальна на будаўніцтва бізнес-цэнтра пайшло толькі 6,5 мільёна долараў. У канцы 2010 года дольшчыкі звярнуліся да прэзідэнта з просьбай дазволіць самастойна дабудаваць аб’ект. У 2012 годзе, скарыстаўшыся прапановай [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта]], дольшчыкі стварылі ГА «Абарона правоў дольшчыкаў бізнес-цэнтра „Верхні горад“», выкупілі частку ТАА «Сулона» і сталі новым інвестарам бізнес-цэнтра. У 2015 годзе 78 чалавек пісалі адкрыты ліст з просьбай дазволіць за ўласныя грошы дабудаваць бізнес-цэнтр. Увесну таго ж года адзін з сузаснавальнікаў ТАА «Сулона» Сяргей Дзямчук, якому належала траціна кампаніі, прысудзілі да 8 гадоў пазбаўлення свабоды за тое, што прысвоіў грошы дольшчыкаў. На ўсе аб’екты, да якіх мелі дачыненне кантралюемыя ім кампаніі, былі накладзены [[арышт]]ы. Некалькі спроб дабудаваць аб’ект не мелі поспеху. Увосень 2016 года зямля ў «Сулоны» была адабраная [[Мінгарвыканкам]]ам для наступнага продажу з аўкцыёну. У лютым 2018 года прынята рашэнне знесці даўгабуд у двары<ref>[https://realty.tut.by/news/offtop-realty/580376.html Дольщики в шоке: долгострой в центре Минска, в который они вложили 6,5 млн долларов, снесут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180928121712/https://realty.tut.by/news/offtop-realty/580376.html |date=28 верасня 2018 }}</ref>. * № 5 — будынак «Мінскрамбуда» (2-я палова XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4704&post_id=411466 Ахоўная таблічка, № 5]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (485).jpg|thumb|Дом № 7]] * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 7 (Мінск)|7]] ''(Камсамольская № 16)'' — будынак [[Дзяржаўны камітэт па гідраметэаралогіі РБ|Дзяржаўнага камітэта па гідраметэаралогіі РБ]] (1951<ref name="спіс"/> або 1952<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4702&post_id=406781 Ахоўная таблічка, № 7]{{Недаступная спасылка}}</ref>), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:International street 9.jpg|thumb|Вул. Інтэрнацыянальная № 9, былая гасцініца «Мачыз»]] * № 9 — ''гасцініца «Мачыз» Махліна'' (XIX ст.)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Перабудаваны. [[Файл:Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная, 11.jpg|thumb|left|Гатэль «Гарні»]] * № 11 — [[Будынак гасцініцы Суціна|''гатэль «Гарні»'' ці ''гасцініца купца Б. А. Суціна'']] (1880-я)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> ў стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="суц"/>. У вайну будынак амаль не пацярпеў, але яго аблічча змянілася ў 1960-я: зніклі балконы і частка дэкору, з’явілася ўязная арка<ref name="суц"/>. У канцы ХХ стагоддзя ў ім знаходзілася кафэ «Адпачынак», а таксама атэль «Мінатэль». У 2008 годзе вырашылі вярнуць будынку першапачатковыя функцыі і выгляд 1887 года. У кастрычніку 2011 года скончана рэканструкцыя (арх. [[С. В. Машковіч]]), якая вярнула гэтаму будынку ўсе архітэктурныя асаблівасці<ref name="суц"/>. У трохзоркавым гатэлі «Гарні» 70 нумароў рознай камфортнасці з стылізаванымі пад [[19 стагоддзе|XIX стагоддзе]] [[інтэр'ер]]амі. Дабудаваныя дадатковыя два паверхі, а на чацвёртым паверсе зроблена мансарда, з прычыны чаго вышыня будынка павялічылася на 8 метраў. На даху — назіральная пляцоўка<ref name="суц">[http://realt.onliner.by/2011/09/23/garni Гасцініцу XIX стагоддзя ў Мінску аднавілі па архіўных фота]</ref><ref name="бт">[http://www.tvr.by/bel/society.asp?id=46234 Першая гасцініца спецыяльна да чэмпіянату свету па хакеі 2014 года адкрыецца ўжо сёлета]{{Недаступная спасылка}}. Белтэлерадыёкампанія</ref><ref>[http://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11] [[Архитектура и строительство]]</ref><ref>[http://www.ctv.by/news/~news=57928 Відэа аб будынку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228123042/http://www.ctv.by/news/~news=57928 |date=28 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |width="30%"|[[Выява:Интернациональная-30-е-1.jpg|150x1000px]] |width="40%"|[[Выява:Macziz-1.jpg|260x1000px]] |width="40%"|[[Выява:Улица Преображенская.jpg|260x1000px]] |- |Вуліца ў 1930-я г. Злева ''гатэль «Гарні»'', далей — ''дом Берлянда'' |Перспектыва Праабражэнскай вуліцы ў канцы 19 стагоддзя. Злева ''гасцініца «Мачыз»'', далей — ''«Гарні»'', справа — ''Праабражэнскі жаночы манастыр'' |Вуліца Праабражэнская на скрыжаванні з Багадзельнай (былой Феліцыянаўскай, цяпер [[Вуліца Камсамольская (Мінск)|Камсамольскай]]). [[1915]] г. |} * № 11а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 11б * № 13 — ''дом Берлянда'', унікальны аб’ект міжнароднага значэння (канец XIX ст.)<ref name="спіс"/>. У 1908 годзе ў гэтым будынку адкрылася банкірская кантора Берлянда. З 1911 года — таксама Мінскае гандлёва-прамысловае таварыства ўзаемнага крэдыту<ref name="УІ"/>. У 1916 — сталовая Мінскага земскага і гарадскога саюзаў<ref name="глоб"/>. * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 13а (Мінск)|13а]] — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 15 — жылы дом. * № 17 ''(пл. Свабоды № 5)'' — жылы дом. У будынку размяшчаецца ''мастацкая галерэя «Верхні горад»'' і ''«Беларускі саюз кампазітараў»''. [[Файл:Engelsstraße.jpg|left|thumb|вул. Інтэрнацыянальная з прыступак [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]]]] * № 19 [[Файл:Minsk Internationalnaya Street.jpg|thumb|Дамы № 21 — 31]] * № 21 ''(вул. Энгельса № 3)'' — ''дом Фрэнкеля''<ref name="глоб">[http://globustut.by/minsk/ Мінск] // Глобус Беларусі</ref> або ''«Дом Манюшкі»''<ref name="спад">{{cite web|url=http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html|title=Улица Интернациональная|publisher=Официальный сайт «Минской Спадчины»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141229124909/http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html|archivedate=29 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> (1797<ref name="алат"/>), аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Будынак упершыню пазначаны на плане Мінска 1797 г. З боку двара паўночна-усходні фасад узмоцнены масіўнымі контрфорсамі. З боку вул. Інтэрнацыянальнай размешчаны два балконы на адліваных чыгунных кранштэйнах. Першы і другі паверхі падзелены двума карнізнымі паясамі. У канцы 1820-х гадоў дом належаў нейкаму Клімкевічу.<ref name="Энг">[http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm Улица Энгельса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062004/http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref>, напачатку XX стагоддзя да першапачаткова двухпавярховага будынка быў надбудаваны трэці паверх. Тут у 1830—1831 гадах жыў кампазітар [[Станіслаў Манюшка]]<ref name="спад"/>. [[Файл:Інтэр1.jpg|thumb|Дамы № 23 — 31]] * № 23 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 25 — будынак забаўляльнага комплексу «Журавінка» (арх. {{Не перакладзена 3|Эркут Шахінбаш|Эркут Шахінбаш|tr|Erkut Şahinbaş}}), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 27 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 29 — будынак ''Кіравання ваеннай контрразведкі КДБ Рэспублікі Беларусь'' ([[XIX ст.]])<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100827&post_id=400759 Ахоўная таблічка на доме № 29]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 29а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 31, 33.jpg|left|thumb|Дамы № 31 і № 33]] * № 31 — ''дом Ленскай'' ([[19 стагоддзе|XIX ст.]]), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. Сюды (тады гэта частка вуліцы насіла назву Хрышчэнская) ў 1904 з вуліцы Захар’еўскай (цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]]) пераведзена [[Мінская гарадская публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]]. У 1908 годзе ў якасці ганаровага члена бібліятэкі быў абраны [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]]. Бібліятэкай было набыта 3 асобнікі яго сачыненняў і партрэт для бібліятэкі<ref>{{cite web |url = http://www.pushlib.org.by/about/history |title = Гісторыя Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна |publisher = Афіцыйны сайт Мінскай абласной бібліятэкі імя Пушкіна |accessdate = 2013-07-01 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130903021339/http://pushlib.org.by/about/history |archivedate = 3 верасня 2013 |url-status = dead }}</ref>. У 1916—1917 гадах чытачом бібліятэкі быў класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]]. У падвале гэтага дома размяшчалася падпольная тыпаграфія адной з рэвалюцыйных газет<ref name="mdby">.[http://www.mdby.org/activities/625-2011-08-11-05-40-03 Таямнічыя шкілеты ў цэнтры горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120412122012/http://www.mdby.org/activities/625-2011-08-11-05-40-03 |date=12 красавіка 2012 }}</ref> У сакавіку 1938 года бібліятэка была рэарганізавана ў Мінскую абласную бібліятэку імя А. С. Пушкіна. Падчас Вялікай Айчыннай вайны рэдкія выданні твораў Пушкіна, успаміны, дзённікі сучаснікаў паэта і дакументы былі або знішчаны, або вывезены ў Германію. У 1966 годзе было прынята рашэнне аб будаўніцтве новага будынка абласной бібліятэкі імя А. С. Пушкіна на [[вуліца Гікалы (Мінск)|вуліцы Гікалы]] ў цэнтры [[Мінск|горада]], куды бібліятэка пераехала ў лістападзе 1971 года<ref>[http://pushlib.iatp.by/history.htm ГІСТОРЫЯ БІБЛІЯТЭКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130126024938/http://pushlib.iatp.by/history.htm |date=26 студзеня 2013 }} Мінская абласная бібліятэка імя Пушкіна</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pushlib.org.by/catalog |title = Электронны каталог Мінскай абласной бібліятэкі імя А.С.Пушкіна |publisher = Афіцыйны сайт Мінскай абласной бібліятэкі імя Пушкіна |accessdate = 2013-07-01 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130903020448/http://pushlib.org.by/catalog |archivedate = 3 верасня 2013 |url-status = dead }}</ref>, але аб ёй нагадвае мемарыяльная дошка на будынку<ref name="УІ"/>. У бліжэйшай будучыні ў доме размесціцца аддзел рэдкіх кніг Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі<ref name="ВГ">[http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus Верхний город] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130807024357/http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus |date=7 жніўня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. * № 31а [[Файл:Belarus-Minsk-Manor of Vankovich Family in Upper Town-1.jpg|thumb|Гарадская сядзіба Ваньковічаў]] [[Файл:FligelWankowicz.jpg|thumb|Дом № 33 — паўднёва-заходні флігель сядзібы]] * № 33 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. * № 33а — ''[[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]]'', помнік палацава-сядзібнай архітэктуры, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. У двары сядзібы ўстаноўлена скульптурная кампазіцыя «Раніца мастака» — бронзавая фігура [[Валенцій Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], з [[палітра]]й і [[пэндзаль|пэндзлем]] (2010, скульптар [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|В. І. Слабодчыкаў]])<ref name="vank">[http://artmuseum.by/ru/aboutmuseum/filial/vank Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы ХIХ стагоддзя. Мінск]</ref>. Сядзіба гэтая была пабудавана ў канцы XVIII — пачатку ХІХ стагоддзя, мела ўнікальны фруктовы сад, у якім раслі нават [[Грэцкі арэх|грэцкія арэхі]], з насення якіх у [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Батанічным садзе АН]] была высаджана цэлая алея<ref name="УІ"/>. : У 1848 годзе сядзіба складалася з жылога дома, двух флігеляў, стайні (якія прылягаюць да былой Пушкінскай бібліятэкі), у двары раслі [[пірамідальная таполя|пірамідальныя таполі]], а ў сядзібу вяла каменная брама, якую «вартавалі» скульптуры сабачак. Пасля рэвалюцыі дом падзялілі на камунальныя кватэры. У канцы [[1970–я|1970-х]] будынак збіраліся знесці, але ўмяшаўся першы сакратар [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КПБ]] [[Ціхан Кісялёў]]. : У 1990-я гады мінулага стагоддзя сядзіба, якая знаходзілася ў запусценні, рэканструявана па праекце архітэктара [[Ірына Мікалаеўна Дорахава|І. Дорахавай]].<ref>[http://pda.sb.by/post/43222/ Минская шляхта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301003833/http://pda.sb.by/post/43222/ |date=1 сакавіка 2012 }}</ref> * № 33б — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/>. [[Файл:InterVul2.jpg|thumb|left|Cядзіба Ваньковічаў. З правага боку адноўлены флігель кіраўніка]] * № 33в — паўночна-ўсходні флігель кіраўніка гарадская сядзіба Ваньковічаў. Першы паверх яго быў мураваны, другі — з дрэва. Па цэнтры размяшчаўся пяцігранны мураваны эркер з вежападобным завяршэннем, якое з’яўлялася своеасаблівай дамінантай у сілуэце гістарычнага цэнтра [[Мінск]]а, надавала строгаму ансамблю рамантычны характар. Зруйнаваны, паводле некаторых звестак, у 1975 годзе, адноўлены ў 2008 годзе турыстычнай кампаніяй «АлатанТур»<ref name="алат">[http://www.tio.by/newspaper/2380 Здані муроў старога Мінска] Віктар КОРБУТ</ref>. === Па цотным баку === [[Файл:Інтэр2.jpg|thumb|left|Дом № 2]] * № 2 ''(Гарадскі Вал № 8)'' — жылы дом (1954)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4793&post_id=411391 Пашпарт дома № 2]{{Недаступная спасылка}}</ref> * № 4 — [[Дом Броня (Інтэрнацыянальная вуліца, 4)|жылы дом]]<ref name="gov"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 6 — [[Дом Броня (Інтэрнацыянальная вуліца, 6)|жылы дом]]<ref name="gov"/> (пачатак XX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100821&post_id=411471 Ахоўная таблічка, № 6]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> [[Файл:Inter8.jpg|thumb|Дамы № 8-10-12-14]] * № [[Дом Вульфа Мазо|8]] — адміністрацыйны будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> У будынку размешчана Кіраванне капітальнага будаўніцтва Мінгарвыканкама. У 2011 пачалася рэстаўрацыя: было заменена крыццё, нарошчаны парапет, адноўлена тынкоўка, ліквідаваны гараж у праёме аркі. Усе працы плануецца скончыць не раней III квартала 2012 года<ref>[http://news.date.bs/society_251186.html Фасад дома № 8 на вуліцы Інтэрнацыянальнай адновяць да канца года]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * № [[Дом Біргера|10]] — адміністрацыйны будынак (сярэдзіна XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=101150&post_id=411486&tag= Ахоўная таблічка, № 10]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 12 — жылы дом, адміністрацыйны будынак<ref name="gov">[http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ Перечень жилых домов, включенных в Государственный список историко-культурных ценностей Республики Беларусь по г. Минску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120428075359/http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ |date=28 красавіка 2012 }}</ref> (1917)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100822&post_id=411491 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № [[Дом Грынгаўза|14]] — жылы дом<ref name="gov"/> (1917<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4792&post_id=411514 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка}}</ref>), унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 16.jpg|180px|thumb|left|Дом Ліўшыца]] * № 16 — ''[[дом Ліўшыца]]'' (1913)<ref name="глоб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння.<ref name="спіс"/> Зверху на фасадзе захаваўся надпіс «1913»<ref name="УІ"/>. Будынак уяўляе сабой адзін з найбольш цікавых і добра захаваных узораў мінскай {{Не перакладзена 3|Сецэссіён|сецэсіі|ru|Сецессион}}<ref name="ВГ"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-3.jpg|thumb|Вуліца Інтэрнацыянальная ў кірунку да Гарадскога Вала]] * № [[Дом па вуліцы Інтэрнацыянальнай, 18 (Мінск)|18]] ''(Камсамольская № 18)'' — ''дом Ліфшыца'' ці ''пякарня і кандытарскі магазін Офлі'' ([[19 стагоддзе|XIX ст.]])<ref name="глоб"/><ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=20177&post_id=411528 Ахоўная таблічка, № 18]{{Недаступная спасылка}}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэння<ref name="спіс"/> * № 20 — [[Кінатэатр Перамога (Мінск)|кінатэатр «Перамога»]], гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс">{{кніга |аўтар = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак =[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref> (1929<ref name="спіс"/>;1947, арх. [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]])<ref name="arch"> {{кніга |аўтар = А.С. Шамрук |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі ХХ-пачатку ХХI ст.:эвалюцыя стыляў і мастацкіх канцэпцый |арыгінал = Архитектура Беларуси ХХ-начала ХХI в.:эволюция стилей и художественных концепций |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Белорус. Наука |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 335 |isbn = 978-985-08-0868-4 |тыраж = 2000 }}</ref>. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаны часткі разбуранага бамбёжкамі<ref>Па іншай версіі ўзарваны падпольшчыкамі ў 1943-м</ref> ''Клуба харчавікоў імя Сталіна''<ref name="kimpress">[http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5190&mode=print МУЛЬТЫПЛЕКС пасляваеннага Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150922090947/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5190&mode=print |date=22 верасня 2015 }} Некалькі старонак з гісторыі кінатэатра «Перамога»</ref> (1929), размешчанага ў адным з карпусоў былога Спаса-Праабражэнскага манастыра, які на пачатку ХХ стагоддзя займала ''гасцініца «Бельвю»'', а пад час нямецкай акупацыі салдацкі клуб<ref name="kimpress"/>. Будынак быў сярод першых у Мінску, адноўленых пасля вайны<ref name="ДП">[http://www.nemiga.info/discovery/history/9-maya.htm Освобождение Минска. День Победы] {{ref-ru}}</ref>. У вонкавым абліччы будынка адгадваюцца элементы палацавай архітэктуры 19-га стагоддзя і стыль канструктывізму 30-х гадоў 20-га стагоддзя<ref name="ДП"/>. [[Файл:Admin prosecutors office.JPG|thumb|Будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] * № 22 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. У 1633 годзе на гэтым месцы быў збудаваны [[касцёл Святога Войцеха (Мінск)|касцёл Св. Войцеха]], які ўваходзіў у [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак|комплекс кляштара бенедыкцінак]]. Кляштар у 1871<ref name="kimpress"/> годзе ліквідаваны і ў 1872 годзе ў яго будынках адкрылі праваслаўны Праабражэнскі жаночы манастыр<ref name="мінск">[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} Мінск стары і новы {{ref-ru}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады ліквідавалі мінскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква працягвала дзейнічаць у будынку былога касцёла, але ў 1930-я гады яе прыстасавалі пад клуб. У 50-х гадах тагачасны дырэктар [[Кінатэатр Перамога (Мінск)|кінатэатра «Перамога»]] Ізраіль Кагановіч марыў аднавіць храм і рэканструяваць яе пад яшчэ адну кіназалу, але ў сярэдзіне 1960-х гадоў комплекс касцёла і кляштара ўзарвалі. Пазней з левага боку ад падмуркаў касцёла збудавалі сучасны адміністрацыйны будынак з чырвонай цэглы. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="33%"|[[Выява:Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1871).jpg|270px]] |width="33%"|[[Выява:План жаночага Праабражэнскага манастыра.jpg|180px]] |width="33%"|[[Выява:Православный Преображенский монастырь.jpg|270px]] |- |Касцёла Войцеха да яго перабудовы ў праваслаўную царкву. Не пазней за [[1871]] год. |План жаночага Праабражэнскага манастыра, [[1910]]—[[1918]] гг. [[НГАБ]]. |Праваслаўны Праабражэнскі манастыр. [[1904]] год. |} * № 24 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. * № 24а * № 26 — будынак (1956), частка архітэктурнага ансамбля (1947—1954, арх. [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі|Г. Заборскі]]), гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/>. У гэтым доме з 1975 па 1983 гг. жыў выдатны дзеяч [[Кінематограф|кінамастацтва]], [[Народны артыст Беларусі|народны артыст БССР]], [[дзяржаўная прэмія БССР|лаўрэат дзяржаўнай прэміі БССР]], [[кінарэжысёр]] [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|В. П. Чацверыкоў]], аб чым сведчаць мемарыяльная дошка<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=5146&post_id=400760 мемарыяльная дошка Чацверыкова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * № 26а [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-1.jpg|thumb|Гатэль «Еўропа» і будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]]] [[Файл:Europa old.jpg|thumb|Гасцініца «Еўропа» пасля рэканструкцыі ў 1906—1908 гадах]] * № 28 — ''[[Еўропа (атэль, Мінск)|Гатэль «Еўропа»]]'' (адноўлены ў 2007). Дарэвалюцыйная гасцініца была ўзведзена на сродкі выхадца з найбагацейшай мінскай купецкай дынастыі Веньяміна Поляка і належала яму. У сярэдзіне XIX стагоддзя да паўночна-ўсходняй часткі гасцініцы быў прыбудаваны трохпавярховы корпус. Пасля [[Пажар у Мінску (1881)|пажару 1881 года]] гасцініца рэканструявана — вышыня ўсіх частак даведзена да трох паверхаў — і перайменавана ў «Еўропа». У 1906—1908 гадах была перабудавана ў стылі [[мадэрн]]. «Еўропай» у шэсць паверхаў, якой тым часам валодалі браты Рыгор і Якаў Полякі, стала буйнейшым грамадзянскім збудаваннем дарэвалюцыйнага Мінска і буйнейшай гасцініцай у тагачасным [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1913 годзе ў гасцініцы працавалі першакласны рэстаран А. Г. Саўлевіча, жаночая і мужчынская цырульня, чытальная зала. У кожным з 130 нумароў «Еўропы» былі тэлефон, рукамыйнік, электраасвятленне, вадзяное ацяпленне, ванна, дзейнічаў першы ў горадзе ліфт. У 1925 годзе гасцініца была перайменавана ў «Цэнтральную гасцініцу Мінскай камунальнай гаспадаркі». У 1939 годзе ў будынку размяшчалася мінскае аддзяленне {{Не перакладзена 3|Інтурыст|Інтурыста|ru|Интурист}}. Гасцініца разбурана ў 1944 годзе падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў выніку савецкага наступу на горад.<ref>[http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history/ Гісторыя гасцініцы «Еўропа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130203092215/http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history |date=3 лютага 2013 }}{{ref-en}}</ref> : 15 красавіка 2004 годзе была прынятае рашэнне наконт аднаўлення гасцініцы «Еўропа». Пешых наведвальнікаў гасцініца прыняла ў 2007 годзе. [[Файл:Mienski Teatar.jpg|thumb|Дом Я. Байкова, фрагмент акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]] (кан. [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]])]] : У XVII стагоддзі на месцы сучаснай гасцініцы «Еўропа» быў менскі палац [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=11355 Еўрапейскі фасад] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref><ref>[http://www2.polskieradio.pl/zagranica/de/news/artykul42396.html «Еўропа» ў цэнтры Мінску]{{Недаступная спасылка}} Polskie Radio S.A</ref>, у канцы XVIII стагоддзя прададзены мінскаму бурмістру [[Ян Байкоў|Яну Байкову]]. У 1825<ref>В. М. Ярмалінская. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=420}}</ref> годзе адбылася рэканструкцыя будынка, пасля якой там размясцілі [[Мінскі гарадскі тэатр|першы гарадскі тэатр]]. Двухпавярховы будынак тэатра — помнік архітэктуры [[класіцызм]]у, меў сіметрычную кампазіцыю з [[рызаліт]]ам (выступам) і трохвугольным [[франтон]]ам пасярэдзіне галоўнага [[фасад]]а.<ref name="Рэха">{{Крыніцы/Рэха даўняга часу|к}} С. 99</ref> 30 мая 1835 года тэатр згарэў, але быў адбудаваны. У памяшканнях Мінскага гарадскога тэатра, акрамя спектакляў, давалі балі і маскарады, ладзілі аматарскія канцэрты. [[Файл:Mienski Teatar2.jpg|thumb|left|Будынак па цэнтры — гарадскі тэатр. Справа — гасцініца «Еўропа», пачатак [[XX ст.]]]] : Пасля [[Пажар у Мінску (1881)|пажару 1881 года]] будынак тэатра неаднаразова перабудоўваўся, падвышаўся і паступова губляў свае першапачатковыя класіцыстычныя рысы.<ref name="Рэха"/> : З 1895 года ў ім знаходзілася мінскае аддзяленне Пецярбургска-Азоўскага банка, якое з 1901 года змяніла філіял Паўночнага банка, а ў 1913 годзе тут размясцілася аддзяленне Расійска-Азіяцкага банка, які «праглынуў» Паўночны.<ref>{{Крыніцы/Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада (1994)|к}} С. 260</ref> У 1920—1930-х гадах да будынка надбудавалі чацвёрты паверх. : Мінскі гарадскі тэатр не быў пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], аднак у 1984 годзе, нягледзячы на пратэсты грамадскасці, савецкія ўлады зруйнавалі ўнікальны помнік культуры і архітэктуры. [[Файл:Straße mit Musikakademie.jpg|thumb|left|Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі і Еўропа]] * № 30 — ''Будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]'', гісторыка-культурныя каштоўнасць рэгіянальнага значэння<ref name="спіс"/> (1958, арх. [[Раман Міхайлавіч Гегарт|Р. Гегарт]])<ref name="arch"/> * № 32 * № 40 — Гімназія № 24. Раней на гэтым месцы змяшчалася гарадская амбулаторыя. Тут, у прыватнасці, мінчанам рабілі бясплатныя прышчэпкі ад воспы<ref name="УІ"/>. * № 42 Сучасная Інтэрнацыянальная канчаецца т-падобным скрыжаваннем з [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцай Янкі Купалы]], але да рэвалюцыі, калі гэта частка вуліцы яшчэ звалася '''Хрышчэнскай''', яна ішла да [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. На беразе з сярэдзіны XIX стагоддзя працавалі лазні Плаўскага. Паблізу лазняў была сядзіба братоў [[Луцкевічы|Луцкевічаў]], [[Антон Луцкевіч|Антона]] і [[Іван Луцкевіч|Івана]] — дзеячаў беларускага нацыянальнага руху. У 1905 годзе ў ёй размяшчаўся склад зброі. Напачатку XX стагоддзя Хрышчэнская адносілася да другога разраду гарадскіх вуліц, мела [[маставая|маставую]], а даўжыня складала 260 [[сажань|сажняў]] (546 метраў).<ref name="УІ"/> == Паркі і скверы == === Сквер Адама Міцкевіча === Вуліца бярэ пачатак ад скрыжавання з [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскім Валам]] каля [[сквер Адама Міцкевіча (Мінск)|сквера Адама Міцкевіча]], які атрымаў сваю назву ад імя выбітнага [[Беларусы|беларуска]]-[[Палякі|польскага]] [[Адам Міцкевіч|паэта]] 23 верасня 2003 года. У тым жа годзе ў парку ўстаноўлены [[Помнік Адаму Міцкевічу (Мінск)|бронзавы помнік]] (лаўрэат дзяржаўнай прэміі [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|А. Заспіцкі]], скульптар [[А. Фінскі]], арх. [[Г. Фёдараў]])<ref name="мінск"/>. === Сквер «Зялёны тэатр»<ref>[http://attachments-blog.tut.by/57179/files/2011/10/minsk-center-2005-plan.gif Схема культурна-гістарычнага цэнтра]{{Недаступная спасылка}}</ref> === [[Файл:Городская управа.jpg|thumb|190px|злева|Сквер, паштоўка пачатку ХХ ст.]] [[Файл:Monument of Aleksandr II. Minsk,1900.png|thumb|190px|Помнік Аляксандру II]] На [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]], якая прылягае да вуліцы Інтэрнацыянальнай, за гарадской ратушай разбіты невялікі сквер. Беларускі [[этнограф]] і [[пісьменнік]] [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], які бываў у Мінску напачатку 50-х гадоў XIX стагоддзя, пісаў, што ў цэнтры плошчы {{цытата|… размешчаны невялікі круглы бульвар, абрамлены ў два шэрагі векавымі пірамідальнымі таполямі, якія ўтвараюць з сябе даволі цяністую алею, у сярэдзіне бульвара разведзены маленькі парк ці, правільней, кветнік. Бульвар наведваецца мінчукамі больш улетку, калі каля ратушы грае гарадская музыка: тым часам па вечарах абедзве алеі, круглая і папярочная, напаўняюцца лепшым светам гараджан і гараджанак, прыбраных не горш пецярбургскіх прыгажунь<ref name="мінск"/>.}} Менавіта ў гэтым скверы ў студзені 1901 года быў адкрыты першы скульптурны помнік у Мінску — [[Помнік Аляксандру II (Мінск)|Аляксандра II]], на чорным гранітным пастаменце якога былі выбіты словы: [[Файл:Pamiatnik Imperatoru Aleksandru II.jpeg|left|thumb|210px|Помнік Аляксандру II у скверы]] {{цытата|Императору Александру II. Благодарные граждане города Минска. 1900 год<br/>({{lang-be|Імператару Аляксандру II. Удзячныя грамадзяне горада Мінска. 1900 год}})}} У адпаведнасці з прадпісаннем гарадскога савета ў парк было забаронена ўпускаць асоб «непрыстойна і брудна апранутых: гандляроў, чорнарабочых і майстравых». Пасля рэвалюцыі 1917 года, помнік новай уладай быў дэмантаваны. Замест яго быў усталяваны помнік «Салдат-рэвалюцыянер» па праекце мінскага архітэктара і скульптара А. Краснапольскага. Ён уяўляў сабой фігуру байца (хутчэй за ўсё з [[гіпс]]у) у салдацкім шынялі з вінтоўкай у руках. Але гэты помнік прастаяў нядоўга — да германскай акупацыі 1918 года. Ён быў разбураны — у лютым 1918 года, [[Германская імперыя|кайзераўскія салдаты]], якія ўвайшлі ў Мінск, разбілі скульптуру прыкладамі вінтовак. З аднаўленнем [[Мінская ратуша|Мінскай ратушы]] ў 2003 годзе сквер быў рэканструяваны: былі разбіты дзве авальныя алеі з высаджанымі пірамідальнымі таполямі, устаноўлены чыгунныя ліхтары і лаўкі. === Сквер на вуліцы Леніна === З іншага боку Інтэрнацыянальнай, уздоўж [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]], да [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. Карла Маркса]] цягнецца бульвар. Бульвар на вуліцы Леніна быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі арх. [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна арх. [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — арх. Шміт; у 1949 годзе архітэктарам Р. Абразцовай быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар.<ref name="спіс"/> У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара (арх. [[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алея, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. === Парк імя Янкі Купалы === Упіраецца Інтэрнацыянальная ў [[парк імя Янкі Купалы]], разбіты пасля [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] на месцы, дзе раней стаялі адна- двухпавярховыя хаты. == Помнікі, мемарыяльныя дошкі і памятныя знакі == === Помнікі === * [[Валянцін Ваньковіч|В. Ваньковічу]] (у двары гарадской сядзібы Ваньковічаў) === Мемарыяльныя дошкі === * [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|В. П. Чацверыкову]] — на фасадзе дома № 26 * [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] — на фасадзе дома № 21 == Транспарт == Аўтамабільны рух на ўсёй працягласці вуліцы двухбаковы. === Метро === За 250 м ад скрыжавання з [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліцай Энгельса]] — «[[станцыя метро Кастрычніцкая (Мінск)|Кастрычніцкая]]», а за 310 метраў ад скрыжавання з [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцай Леніна]] знаходзіцца станцыя метро «[[Станцыя метро Няміга (Мінск)|Няміга]]». === Наземны грамадскі транспарт === Трамвайная лінія, якая праходзіла па вуліцы Інтэрнацыянальнай, існавала з 1929 года. У паваенны час у 1949 годзе на вуліцы была адноўлена трамвайная лінія, але ў 1967 годзе падчас памяншэння трамвайнай сеткі была лінія разбурана.<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2957.htm Трамвайныя лініі Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123100325/http://minsk-old-new.com/minsk-2957.htm |date=23 студзеня 2013 }}</ref> == Падземная вуліца == : ''Асноўны артыкул: '''{{Не перакладзена 3|Падземныя хады Мінска|Падземныя хады Мінска|ru|Подземные ходы Минска}}''''' Пры будаўніцтве ведамасных гаражоў, у 1960-х гадах, рабочыя раскапалі на тэрыторыі былога кляштара бенедыкцінак сетку падземных хадоў<ref>[http://venividi.ru/node/9679Монастырь (кляштор) ордена бенедиктинок]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, якія ішлі ў кірунку кінатэатра «Перамога» (вул. Інтэрнацыянальная, 20), а таксама да дамініканскага і францысканскага кляштараў. Большая частка падземных манастырскіх канструкцый была пазней знішчана падчас будаўніцтва пракуратуры. У канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў, падчас земляных работ каля будынка [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Мінскай кансерваторыі]], коўш экскаватара натыкнуўся на цагляныя скляпенні падземнага ходу. Перад будаўнікамі адкрылася падземная галерэя, пабудаваная прыкладна ў XVIII стагоддзі<ref>[http://yandex.by/yandsearch?text=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8+%D0%B8%D1%89%D1%83%D1%82+%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%85%D0%BE%D0%B4+%D0%B2+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&tld=by&lr=157 Археолагі шукаюць падземны ход у цэнтры Мінска]</ref>. Коўш экскаватара пашкодзіў скляпеністую столь ходу і археолагі змаглі прайсці па ім не больш за 7—10 метраў, далей усё было завалена. Вышыня [[тунэль|тунэля]] была каля паўтара метры, шырыня — метр. Меркавана гэты падземны ход, улічваючы кірунак, ішоў ад [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|дамініканскага сабора]] пры мужчынскім манастыры да [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкага]]. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://gedymin.livejournal.com/38640.html Фатаграфіі вуліцы] : '''Панарамы''': * [http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_komsomolskaya.html Сферычная панарама скрыжавання вуліц Камсамольская і Інтэрнацыянальная]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_cinema_Victory.html Сферычная панарама кінатэатра «Перамога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031203520/http://www.panorama.by/pano360/panorama_minsk_cinema_Victory.html |date=31 кастрычніка 2010 }} {{Добры артыкул|Вуліца|Мінск}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)| ]] a8vchxyc4ihp6fgoadfujs3qff7pdzg 0 96837 5189397 5000630 2026-08-29T18:40:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189397 wikitext text/x-wiki [[Выява:Sinaiticus_gospod.jpg|thumb|Малітва Гасподня ў [[Сінайскі кодэкс|Сінайскім кодэксе]], IV стагоддзе]] '''Малітва Гасподняя''', '''Малітва Панская''' (або «Ойча наш») з’яўляецца цэнтральнай [[малітва]]й у [[Хрысціянства|хрысціянстве]]. Паводле [[Евангелле|Евангелля]], [[Ісус Хрыстос]] даў яе сваім вучням, калі яны прасілі Яго навучыць іх малітве. У [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] [[Біблія|Бібліі]], малітва з’яўляецца ў дзвюх формах: у [[Евангелле ад Мацвея|Евангеллі ад Мацвея]] ў рамках дыскурсу пра паказную [[праведнасць]] у [[Нагорная пропаведзь|Нагорнай пропаведзі]]; і ў [[Евангелле ад Лукі|Евангеллі ад Лукі]], у якім запісваюцца Ісус, да якога падышоў «адзін з яго вучняў» з просьбай навучыць іх «маліцца, як [[Іаан Прадцеча|Ян]] навучыў вучняў сваіх.» == Літургічная форма == [[File:Ойча наш.jpg|thumb|Дошка з малітвай «Ойча наш» на беларускай мове ў Царкве Усіх Нацый]] Літургічнай формай лічыцца малітва паводле Евангелля ад Мацвея. ; У каталіцтве:<ref>http://www.catholic.by/port/prayers/main/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110908030946/http://www.catholic.by/port/prayers/main/ |date=8 верасня 2011 }}</ref> : Ойча наш, : каторы ёсць у небе, : свяціся імя Тваё, прыйдзі валадарства Тваё, : будзь воля Твая як у небе, так і на зямлі. : Хлеба нашага штодзённага дай нам сёння, : і адпусці нам правіны нашы, як і мы адпускаем вінаватым нашым, : і не ўводзь нас у спакусу, : але збаў нас ад злога. [[Амін|Амэн]]. ; У праваслаўі: ; ''Па-царкоўнаславянску (беларуская вымова)'': : О́тча на́ш, : і́жа ясі́ на небясе́х, : да свяці́цца і́мя Твае́, да пры́йдзет Ца́рствіе Твае́, : да бу́дзет во́ля Твая́, я́ка на небясі́ й на зямлі́; : хле́б на́ш насу́шчны да́ждж на́м дне́сь, : і аста́ві на́м до́ўгі на́ша, я́кажэ й мы́ астаўля́ем даўжніко́м на́шым; : і не ўвядзі́ на́с ва іскушэ́нне, : но ізба́ві на́с ад лука́вага. Амі́нь. ; ''Па-беларуску''<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/belservice/485 Богаслужэнні па-беларуску], [http://belmova.hram.by/index.php?option=com_content&task=section&id=10&Itemid=41 Праваслаўнае набажэнства і малітвы на Беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111206060216/http://belmova.hram.by/index.php?option=com_content&task=section&id=10&Itemid=41 |date=6 снежня 2011 }}</ref>: : Ойча наш, : Які ёсць на нябёсах, : няхай свяціцца імя Тваё, няхай прыйдзе Царства Тваё, : няхай будзе воля Твая як на небе, так і на зямлі. : Хлеб наш надзённы дай нам сёння; : і даруй нам даўгі нашы, як і мы даруем даўжнікам нашым; : і не ўвядзі нас у спакусу, : але збаў нас ад злога. Амінь == У перакладзе Васіля Цяпінскага == Першы беларускі пераклад малітвы выканаў [[Васіль Цяпінскі]] паводле тэксту Евангелля ад Мацвея: {{Цытата| Отче наш, котории еси на небесе, нехай святится имя твое. Нехай прийде королевство твое, нехай буде воля твоя, якъ нанебе и наземли. Хлеб нашъ повседенный '''(некоторыи выкладають наибытнейший)''' дай намъ нине. И отпусти нам долги наши, як имы отпусчаемъ должникомъ нашимъ. И невъводи насъ впокусы, але збавь нас от злого. Иж твое есть королевство і моцъ и слава навеки, аминь.<ref>Евангелие Василия Тяпинского - с.12-13</ref> }} == У перакладзе Васіля Сёмухі == === «Ойча наш» паводле Евангелля ад Мацвея === ''Ойча наш, Які ёсць на нябёсах! Хай свяціцца імя Тваё; ''хай прыйдзе Царства Тваё; хай будзе воля Твая як на небе, так на зямлі; ''хлеб наш надзённы дай нам сёння; ''і даруй нам правіны нашыя, як і мы даруем вінаватым перад намі; ''і не дапусьці нас да спакусы, але ратуй нас ад ліхога; бо Тваё ёсць Царства і сіла і слава навекі. Амін.''<ref>Біблія беларуская ў перакладзе Васіля Сёмухі, Евангелле ад Мацвея, гл.6, тэксты 9-13</ref> === «Ойча наш» паводле Евангелля ад Лукі === ''Ойча наш, Які ісць ў нябёсах! хай свяціцца імя Тваё; хай прыйдзе Царства Тваё; хай будзе воля Твая і на зямлі, ''як на небе; хлеб наш надзённы давай нам на кожны дзень; ''і даруй нам грахі нашыя, як і мы даруем кожнаму вінаватаму перад намі; і не дапусьці нас у спакусу, але ратуй нас ад ліхога.''<ref>Біблія беларуская ў перакладзе Васіля Сёмухі, Евангелле ад Лукі, гл.11, тэксты 2-4</ref> {{зноскі}} {{Каталіцкія малітвы}} [[Катэгорыя:Сюжэты Новага Запавету]] [[Катэгорыя:Ісус Хрыстос]] [[Катэгорыя:Малітвы]] [[Катэгорыя:Нагорная пропаведзь]] puatict2cedk79otb87xfb4dx00n500 0 99868 5189432 4436778 2026-08-29T21:30:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189432 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Марчэла Мальпігі | Арыгінал імя = {{lang-it|Marcello Malpighi}} | Фота = Marcello Malpighi large.jpg | Навуковая сфера = [[біялогія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{Сістэматык|Далінееўскі батанік = Malpighi}} '''Марчэла Мальпігі''' ({{lang-it|Marcello Malpighi}}; [[10 сакавіка]] [[1628]], {{Месца нараджэння|Крэвалькорэ}} — [[30 лістапада]] [[1694]], {{Месца смерці|Рым}}) — італьянскі біёлаг і [[урач|ўрач]]. Адзін з заснавальнікаў мікраскапічнай анатоміі раслін і жывёл, праводзіў даследаванні ў вобласці [[гісталогія|гісталогіі]], [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] і параўнальнай анатоміі. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (з 1668). == Акадэмічная кар’ера == У 17 гадоў паступіў у [[Балонскі ўніверсітэт]], скончыў у 1653, атрымаўшы ступень доктара медыцыны. У 1656 заняў пасаду [[прафесар]]а ў гэтым універсітэце. Неўзабаве стаў прафесарам тэарэтычнай медыцыны [[Пізанскі ўніверсітэт|Пізанскага ўніверсітэта]] і на тры гады пераехаў у [[Піза|Пізу]]. У Пізе пазнаёміўся з [[Джавані Альфонса Барэлі]], які аказаў вялікі ўплыў на погляды Мальпігі. Барэлі развіваў ідэі ятрафизікі, разглядаў фізіялагічныя і анатамічныя з’явы з пункту гледжання механікі. У 1659 Мальпігі вярнуўся ў [[Балоння|Балонню]], з 1662 па 1666 быў прафесарам універсітэта ў [[Месіна]], затым быў вымушаны вярнуцца назад у Балонскі ўніверсітэт, дзе выкладаў практычную медыцыну да 1691. У 1691 Папа [[Інакенцій XII]] запрасіў Мальпігі ў Рым у якасці лекара. Выкладаў медыцыну ў Папскім каледжы. == Навуковыя творы == [[File:Opera omnia V00254 00000008.tif|thumb|upright|Marcello Malpighi, ''Opera omnia'']] [[File:Malpighi - Opere, 1687 - 3053086.tif|thumb|upright|''Opere'', 1687]] * ''De Pulmonibus'', 1661 * ''Epistolae Anatomicae de Cerebro ac Lingua'', 1665 * ''De Externo Tactus Organo'', 1665 * ''De viscerum structura exercitatio anatomica'', 1666 * ''De polypo cordis'', 1666 * ''Dissertatio epistolica de bombyce'', 1669 * ''Anatomia Plantarum'', 1671 * ''De Formatione Pulli in Ovo'', 1673 * ''De ovo incubato'', 1675 * ''De Structura Glandularum Conglobatarum'', 1689 {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} — С. 45. == Спасылкі == {{commonscat|Marcello Malpighi|Фота}} * [http://www.spaceship-earth.org/Biograph/Malpighi.htm Біяграфія Мальпігі ў Энцыклапедыі Брытаніка{{ref-en}}] * [http://www.botanicus.org/bibliography/b1208119x ''«Opera omnia»'' на сайце botanicus.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509204952/http://www.botanicus.org/bibliography/b1208119x |date=9 мая 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мальпігі}} [[Катэгорыя:Анатамы Італіі]] [[Катэгорыя:Эмбрыёлагі]] [[Катэгорыя:Батанікі Італіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя медыцыны]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Балонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Балонскага ўніверсітэта]] 3ch55uqprk8bpgpt94c9yxo208evqio 0 100015 5189431 5081133 2026-08-29T21:25:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189431 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст |фатаграфія = Hingis_RG16_(10)_(27331857371).jpg |імя_іграка = Марціна Хінгіс |грамадзянства = Швейцарыя |месца пражывання = [[Трубах]], [[Швейцарыя]]<br />[[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |дата нараджэння = 30.9.1980 |месца нараджэння = [[Кошыцы]], [[Чэхаславакія]] |рост = 170 |прафесійная кар'ера = 1994–2002, 2005–2007, 2013–... |працоўная_рука = правая (двухручны бэкхэнд) |прызавыя_грошы = $23,062,263 |адзіночныя_вынікі = 548–135 (80.23%) |адзіночных_тытулаў = 43 WTA, 2 ITF |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 1 (31 сакавіка 1997) |вынікі_па_Аўстраліі = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1997 – адзіночны разрад, жанчыны|1997]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1998 – адзіночны разрад, жанчыны|1998]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1999 – адзіночны разрад, жанчыны|1999]]) |вынікі_па_Францыі = фінал ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1997 – адзіночны разрад, жанчыны|1997]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1999 – адзіночны разрад, жанчыны|1999]]) |вынікі_па_Уімблдану = '''перамога''' ([[Уімблдан 1997 – адзіночны разрад, жанчыны|1997]]) |вынікі_па_ЗША = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1997 – адзіночны разрад, жанчыны|1997]]) |фінал WTA = '''перамога''' ([[Фінал WTA 1998 – адзіночны разрад|1998]], [[Фінал WTA 2000 – адзіночны разрад|2000]]) |парныя_вынікі = 426–95 |парных_тытулаў = 55 WTA, 1 ITF |найвышэйшая_парная_пазіцыя = 1 (8 чэрвеня 1998) |цяперашняя_парная_пазіцыя = 2 (19 верасня 2016) |вынікі_па_Аўстраліі_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1997 – парны разрад, жанчыны|1997]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1998 – парны разрад, жанчыны|1998]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1999 – парны разрад, жанчыны|1999]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2012 – парны разрад, жанчыны|2012]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2016 – парны разрад, жанчыны|2016]]) |вынікі_па_Францыі_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1998 – парны разрад, жанчыны|1998]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2000 – парны разрад, жанчыны|2000]]) |вынікі_па_Уімблдану_2 = '''перамога''' ([[Уімблдан 1996 – парны разрад, жанчыны|1996]], [[Уімблдан 1998 – парны разрад, жанчыны|1998]], [[Уімблдан 2015 – парны разрад, жанчыны|2015]]) |вынікі_па_ЗША_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1998 – парны разрад, жанчыны|1998]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015 – парны разрад, жанчыны|2015]]) |фінал WTA2 = '''перамога''' ([[Фінал WTA 1999 – парны разрад|1999]], [[Фінал WTA 2000 – парны разрад|2000]], [[Фінал WTA 2015 – парны разрад|2015]]) |Алімпійскія гульні2 = [[File:Silver medal.svg|20px]] '''Срэбны медаль''' ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 – парны разрад (жанчыны)|2016]]) |парных_тытулаў2 = 5 |вынікі_па_Аўстраліі_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2006 – змяшаны парны разрад|2006]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2015 – змяшаны парны разрад|2015]]) |вынікі_па_Францыі_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016 – змяшаны парны разрад|2016]]) |вынікі_па_Уімблдану_3 = '''перамога''' ([[Уімблдан 2015 – змяшаны парны разрад|2015]]) |вынікі_па_ЗША_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015 – змяшаны парны разрад|2015]]) |Кубак федэрацый = фінал ([[Кубак федэрацый па тэнісе 1998|1998]]) |Кубак Хопмана = '''перамога''' ([[Кубак Хопмана 2001|2001]]) |апошняе_абнаўленне = 20 верасня 2016 }} '''Марціна Хінгіс''' ({{lang-sk|Martina Hingisová}}, {{lang-de|Martina Hingis}}; нар. [[30 верасня]] [[1980]], [[Кошыцы]], [[Чэхаславакія]]) — [[Швейцарыя|швейцарская]] [[тэніс]]істка чэшска-венгерскага паходжання, першая ракетка свету ў 1997, 1999, 2000 гадах (усяго 209 тыдняў), пяціразовая пераможца турніраў Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе, уладальніца Вялікага шлема ў парным разрадзе за 1998 год (апошняя на дадзены момант ўладальніца Вялікага шлема ў любым разрадзе за выключэннем інвалідаў-калясачнікаў). Спартыўныя мянушкі - Swiss Miss, Chucky, Wingis. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Martina Hingis|Марціна Хінгіс}} * {{Профіль WTA|id=3491}} * [http://www.martinaworld.com/ Неафіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081021022110/http://www.martinaworld.com/ |date=21 кастрычніка 2008 }} * [http://www.hingis.org/ Неафіцыйны інтэрнацыянальны форум Марціны Хінгіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901091430/http://www.hingis.org/ |date=1 верасня 2020 }} * [http://www.grandslamhistory.ru/index.php?menu=players&act=GetPlayerByIDU&id=301 Марціна Хінгіс. Усе фіналы на турнірах серыі Вялікага Шлема] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816010909/http://grandslamhistory.ru/index.php?menu=players&act=GetPlayerByIDU&id=301 |date=16 жніўня 2015 }} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны)}} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны, пары)}} {{Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе – адзіночны разрад (жанчыны)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хінгіс Марціна}} [[Катэгорыя:Уладальнікі «Вялікага шлема»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кошыцах]] [[Катэгорыя:Тэнісісткі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў парным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года]] [[Катэгорыя:Асобы]] 9zwhnex7ok2s8ow0iutv3r2wjnjdzxq 0 100016 5189429 4944989 2026-08-29T21:23:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189429 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст |імя_іграка = Марціна Наўрацілава |фатаграфія = Navratilova-PragueOpen2006-05_cropped.jpg |памер = 250px |грамадзянства = {{CZS}} (1956—1975)<br /> {{USA}} (з 1981) <br /> {{CZE}} (з 2008) |месца пражывання = [[Нокаміс]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |дата нараджэння = 18.10.1956 |месца нараджэння = [[Прага]], [[Чэхаславакія]] |рост = 173 |прафесійная кар'ера = 1975–2006 |працоўная_рука = левая (аднаручны бэкхэнд) |трэнер = |прызавыя_грошы = $21,626,089 (6-е месца за ўвесь час) |адзіночныя_вынікі = 1442—219 <small>(86,8%)<small> |адзіночных_тытулаў = 167 (абсалютны рэкорд сярод мужчын <br /> і жанчын за Адкрытую эру) |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 1 (10 ліпеня 1978) <br /> (на працягу 331 тыдні) |вынікі_па_Аўстраліі = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1981 – адзіночны разрад, жанчыны|1981]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1983 – адзіночны разрад, жанчыны|1983]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1985 – адзіночны разрад, жанчыны|1985]]) |вынікі_па_Францыі = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1982 – адзіночны разрад, жанчыны|1982]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1984 – адзіночны разрад, жанчыны|1984]]) |вынікі_па_Уімблдану = '''перамога''' ([[Уімблдан 1978 – адзіночны разрад, жанчыны|1978]], [[Уімблдан 1979 – адзіночны разрад, жанчыны|1979]], [[Уімблдан 1982 – адзіночны разрад, жанчыны|1982]], [[Уімблдан 1983 – адзіночны разрад, жанчыны|1983]], [[Уімблдан 1984 – адзіночны разрад, жанчыны|1984]], [[Уімблдан 1985 – адзіночны разрад, жанчыны|1985]], [[Уімблдан 1986 – адзіночны разрад, жанчыны|1986]], [[Уімблдан 1987 – адзіночны разрад, жанчыны|1987]], [[Уімблдан 1990 – адзіночны разрад, жанчыны|1990]]) |вынікі_па_ЗША = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1983 – адзіночны разрад, жанчыны|1983]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1984 – адзіночны разрад, жанчыны|1984]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1986 – адзіночны разрад, жанчыны|1986]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1987 – адзіночны разрад, жанчыны|1987]]) |фінал WTA = '''перамога''' ([[Virginia Slims Championships 1978 – адзіночны разрад|1978]], [[Avon Championships 1979 – адзіночны разрад|1979]], [[Avon Championships 1981 – адзіночны разрад|1981]], [[Virginia Slims Championships 1983 – адзіночны разрад|1983]], [[Virginia Slims Championships 1984 – адзіночны разрад|1984]], [[Virginia Slims Championships 1985 – адзіночны разрад|1985]], [[Virginia Slims Championships 1986 (сакавік) – адзіночны разрад|1986^(сак.)]], [[Virginia Slims Championships 1986 (лістапад) – адзіночны разрад|1986^(ліс.)]]) |парныя_вынікі = 747 — 143 <small>(83,9%)<small> |парных_тытулаў = 177 (абсалютны рэкорд) |найвышэйшая_парная_пазіцыя = 1 (10 верасня 1984) <br /> (на працягу 237 тыдняў) |вынікі_па_Аўстраліі_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1980 – парны разрад, жанчыны|1980]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1982 – парны разрад, жанчыны|1982]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1983 – парны разрад, жанчыны|1983]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1984 – парны разрад, жанчыны|1984]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1985 – парны разрад, жанчыны|1985]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1987 – парны разрад, жанчыны|1987]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1988 – парны разрад, жанчыны|1988]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1989 – парны разрад, жанчыны|1989]]) |вынікі_па_Францыі_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1975 – парны разрад, жанчыны|1975]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1982 – парны разрад, жанчыны|1982]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1984 – парны разрад, жанчыны|1984]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1985 – парны разрад, жанчыны|1985]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1986 – парны разрад, жанчыны|1986]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1987 – парны разрад, жанчыны|1987]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1988 – парны разрад, жанчыны|1988]]) |вынікі_па_Уімблдану_2 = '''перамога''' ([[Уімблдан 1976 – парны разрад, жанчыны|1976]], [[Уімблдан 1979 – парны разрад, жанчыны|1979]], [[Уімблдан 1981 – парны разрад, жанчыны|1981]], [[Уімблдан 1982 – парны разрад, жанчыны|1982]], [[Уімблдан 1983 – парны разрад, жанчыны|1983]], [[Уімблдан 1984 – парны разрад, жанчыны|1984]], [[Уімблдан 1986 – парны разрад, жанчыны|1986]]) |вынікі_па_ЗША_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1977 – парны разрад, жанчыны|1977]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1978 – парны разрад, жанчыны|1978]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1980 – парны разрад, жанчыны|1980]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1983 – парны разрад, жанчыны|1983]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1984 – парны разрад, жанчыны|1984]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1986 – парны разрад, жанчыны|1986]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1987 – парны разрад, жанчыны|1987]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1989 – парны разрад, жанчыны|1989]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1990 – парны разрад, жанчыны|1990]]) |фінал WTA2 = '''перамога''' ([[Avon Championships 1980 – парны разрад|1980]], [[Avon Championships 1981 – парны разрад|1981]], [[Avon Championships 1982 – парны разрад|1982]], [[Virginia Slims Championships 1983 – парны разрад|1983]], [[Virginia Slims Championships 1984 – парны разрад|1984]], [[Virginia Slims Championships 1985 – парны разрад|1985]], [[Virginia Slims Championships 1986 (лістапад) – парны разрад|1986^(ліс.)]], [[Virginia Slims Championships 1987 – парны разрад|1987]], [[Virginia Slims Championships 1988 – парны разрад|1988]], [[Virginia Slims Championships 1989 – парны разрад|1989]], [[Фінал WTA 1991 – парны разрад|1991]]) |Алімпійскія гульні2 = чвэрцьфінал ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 – парны разрад, жанчыны|2004]]) |парных_тытулаў2 = 15 |вынікі_па_Аўстраліі_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2003 – змяшаны парны разрад|2003]]) |вынікі_па_Францыі_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1974 – змяшаны парны разрад|1974]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1985 – змяшаны парны разрад|1985]]) |вынікі_па_Уімблдану_3 = '''перамога''' ([[Уімблдан 1985 – змяшаны парны разрад|1985]], [[Уімблдан 1993 – змяшаны парны разрад|1993]], [[Уімблдан 1995 – змяшаны парны разрад|1995]], [[Уімблдан 2003 – змяшаны парны разрад|2003]]) |вынікі_па_ЗША_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1985 – змяшаны парны разрад|1985]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1987 – змяшаны парны разрад|1987]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2006 – змяшаны парны разрад|2006]]) |Кубак федэрацый = '''перамога''' ([[Кубак федэрацый па тэнісе 1975|1975]], [[Кубак федэрацый па тэнісе 1982|1982]], [[Кубак федэрацый па тэнісе 1986|1986]], [[Кубак федэрацый па тэнісе 1989|1989]]) |апошняе_абнаўленне = Завяршыла выступы }} '''Марціна Наўрацілава''' (чэш. Martina Navrátilová; пры нараджэнні '''Марціна Шубертава''', чэш. Martina Šubertová; {{ДН|18|10|1956}}, [[Прага]], [[Чэхаславакія]]) — выбітная чэхаславацкая і амерыканская [[тэніс]]істка, першая ракетка свету ў 1978—1987 гг., 18 разоў перамагала на турнірах Вялікага шлема у адзіночным, 31 раз у жаночым парным і 10 раз у змяшаным парным разрадзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Профіль WTA|id=5744}} * [http://www.peoples.ru/sport/tennis/navratilova/ Навратилова на сайце peoples.ru] * [http://www.grandslamhistory.ru/index.php?menu=players&act=GetPlayerByIDU&id=279 Марціна Навратилова. Усе фіналы на турнірах серыі Вялікага Шлема] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160321101209/http://grandslamhistory.ru/index.php?act=getplayerbyidu&id=279&menu=players |date=21 сакавіка 2016 }} {{вікісховішча|Martina Navratilova}} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны)}} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны, пары)}} {{Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе – адзіночны разрад (жанчыны)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Наўрацілава Марціна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі ЗША]] [[Катэгорыя:Тэнісісткі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Празе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Члены Міжнароднай залы тэніснай славы]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Федэрацыі (тэніс)]] [[Катэгорыя:Уладальнікі «Вялікага шлема»]] dzmn7hqqyp98dd0gw91vatmrco0x381 0 101322 5189407 5086074 2026-08-29T19:39:49Z Rotondus 11765 /* Дынастыя Глюксбургаў */ абнаўленне звестак 5189407 wikitext text/x-wiki [[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|thumb|200px]] '''Спіс каралёў Нарвегіі''' традыцыйна пачынаецца [[Харальд I Цудоўнавалосы|Харальдам I Цудоўнавалосым]], хоць ён кіраваў толькі ў частцы Нарвегіі. == Каралеўства Нарвегія == === Дынастыя Інглінгаў === {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Выява |- |[[Харальд I Цудоўнавалосы]] |каля 870 — [[933]] |[[Выява:Flateyjarbok Haraldr Halfdan.jpg|150px|center]] |- |[[Эйрык Крывавая Сякера]] |[[933]] — [[935]] |[[Выява:Egil Skallagrimsson 17c manuscript.jpg|150px|center]] |- |[[Хокан I Добры]] |[[935]] — [[961]] ||[[Выява:Haakon den gode.jpg|150px|center]] |- |[[Харальд Шэрая Шкура|Харальд II Шэрая Шкура]] |[[961]] — [[970]] | |- |[[Харальд I Сінязубы]] |[[961]] — [[986]]? |[[Выява:Harald Blaatand.jpg|150px|center]] |- |[[Свен I Вілабароды]] |[[986]]? — [[995]] |[[Выява:Sweyn Forkbeard.jpg|150px|center]] |- |[[Олаф I Тругвасан]] |[[995]] — [[1000]] | |- |[[Свен I Вілабароды]] |[[1000]] — [[1014]] |[[Выява:Sweyn Forkbeard.jpg|150px|center]] |- |[[Олаф II Святы]] |[[1015]] — [[1028]] |[[Выява:Olof Overselo.jpg|150px|center]] |- |} === [[Дынастыя Горма Старога]] === {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання |- |[[Кнуд Вялікі]] |[[1028]] — [[1035]] |- |} === Дынастыя Інглінгаў === {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання |- |[[Магнус I Высакародны]] |[[1035]] — [[1047]] |- |[[Харальд Суровы|Харальд III Суровы]] |[[1047]] — [[1066]] |- |[[Олаф III]] і <br />[[Магнус II Харальдсан]] |[[1066]] — [[1069]] |- |[[Олаф III|Олаф III Спакойны]] |[[1069]] — [[1093]] |- |[[Магнус III (кароль Нарвегіі)|Магнус III Басаногі]] і <br />[[Хокан I Выхаванец Торыра]] |[[1093]] — [[1094]] |- |[[Магнус III (кароль Нарвегіі)|Магнус III Басаногі]] |[[1094]] — [[1103]] |- |[[Эйстэйн I Магнусан]] |[[1103]] — [[1123]] |- |[[Сігурд I|Сігурд I Крыжак]] |[[1103]] — [[1130]] |- |colspan = 2 bgcolor = silver align="center"|'''грамадзянская вайна [[1130]]—[[1163]]''' |- |[[Магнус IV Сляпы]] |[[1130]] — [[1135]] |- |[[Харальд IV]] |[[1130]] — [[1136]] |- |[[Сігурд II]] |[[1136]] — [[1155]] |- |[[Інге I Гарбаты]] |[[1136]] — [[1161]] |- |[[Эйстэйн II]] |[[1142]] — [[1157]] |- |[[Хокан II Шыракаплечы]] |[[1159]] — [[1162]] |- |[[Магнус V Эрлінгсан|Магнус V]] |[[1161]] — [[1184]] |- |[[Эйнстэйн Дзяўчынка]] |[[1176]] — [[1177]] |- |[[Сверыр Сігурдсан]] |[[1177]]/[[1184]] — [[1202]] |- |[[Ён Куўлунг]] |[[1188]] |- |[[Інге Магнусан]] |[[1196]] — [[1202]] |- |[[Хокан III]] Сверысан |[[1202]] — [[1204]] |- |colspan = 2 bgcolor = silver align="center"|'''грамадзянская вайна паміж біркебейнерамі і баглерамі [[1204]]—[[1217]]''' |- |[[Гутарм Сігурдсан]] (кароль [[біркебейнеры|біркебейнераў]]) |[[1204]] — [[1204]] |- |[[Эрлінг Стэйнвег]] (кароль [[баглеры|баглераў]]) |[[1204]] — [[1207]] |- |[[Інге II, кароль Нарвегіі|Інге II Бордарсан]] (кароль [[біркебейнеры|біркебейнераў]]) |[[1205]] — [[1217]] |- |[[Філіп Сімансан]] (кароль [[баглеры|баглераў]]) |[[1207]] — [[1217]] |- |[[Хокан IV|Хокан IV Хокансан Стары]] |[[1217]] — [[1263]] |- |[[Скуле Бардсан]] |[[1239]] — [[1240]] |- |[[Магнус VI Хокансан Лагабётэр]] |[[1263]] — [[1280]] |- |[[Эрык II Магнусан]] |[[1280]] — [[1299]] |- |[[Хокан V Магнусан]] |[[1299]] — [[1319]] |- |} === Дынастыя Фолькунгаў === {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання |- |[[Магнус Эрыксан|Магнус VII Эрыксан]] |[[1319]] — [[1355]] |- |[[Хокан VI Магнусан]] |[[1355]] — [[1380]] |- |} == Саюз з Даніяй == * [[Олаф Хокансан|Олаф IV]], ці Олаф III як кароль Даніі, [[1380]]—[[1387]] == [[Кальмарская унія]] == * [[Маргарыта I Дацкая|Маргарыта I]], [[1387]]—[[1389]] === Дынастыя Грэйфаў === * [[Эрык Памеранскі|Эрык III Памеранскі]], [[1389]]—[[1442]] === Дынастыя [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]] === * [[Крыстафер III Баварскі|Крыстафер Баварскі]], [[1442]]—[[1448]] === Дынастыя Бондаў === * [[Карл VIII Кнутсан Бундэ|Карл I Кнутсан]], [[1449]]—[[1450]] == Унія з Даніяй == {{main|Дацка-нарвежская унія}} === Дынастыя [[Ольдэнбургі|Ольдэнбургаў]] === {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання |- |[[Крысціян I]] |[[1450]] — [[1481]] |- |[[Ганс, кароль Даніі|Ганс]] |[[1483]] — [[1513]] |- |[[Крысціян II]] |[[1513]] — [[1523]] |- |[[Фрэдэрык I]] |[[1523]] — [[1533]] |- |[[Крысціян III]] |[[1534]] — [[1559]] |- |[[Фрэдэрык II]] |[[1559]] — [[1588]] |- |[[Крысціян IV]] |[[1588]] — [[1648]] |- |[[Фрэдэрык III]] |[[1648]] — [[1670]] |- |[[Крысціян V]] |[[1670]] — [[1699]] |- |[[Фрэдэрык IV]] |[[1699]] — [[1730]] |- |[[Крысціян VI]] |[[1730]] — [[1746]] |- |[[Фрэдэрык V]] |[[1746]] — [[1766]] |- |[[Крысціян VII]] |[[1766]] — [[1808]] |- |[[Фрэдэрык VI]] |[[1808]] — [[1814]] |- |} == Незалежнасць (1814) == Дынастыя [[Ольдэнбургі|Ольдэнбургаў]] {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання |- |[[Крысціян VIII|Крысціян Фрэдэрык]] |[[1814]] |- |} == Унія са Швецыяй == {{main|Шведска-нарвежская унія}} === Дынастыя [[Гольштэйн-Готарп]] === {| width = "80%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання !width = 40 % bgcolor = #FFDEAD|Заўвага |- |[[Карл XIII|Карл II]] |[[1814]] — [[1818]] |адначасова [[Карл XIII]], кароль Швецыі |- |} === Дынастыя [[Бернадоты|Бернадотаў]] === {| width = "90%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання !width = 40 % bgcolor = #FFDEAD|Заўвага |- |[[Карл XIV Юхан|Карл III Юхан]] |[[1818]] — [[1844]] |Жан Батыст Бернадот, напалеонаўскі маршал, быў усыноўлены Карлам XIII, каралём Швецыі і Нарвегіі, і стаў каралём Нарвегіі (пад імем Карла III) і Швецыі (пад імем [[Карл XIV Юхан|Карла XIV]]) |- |[[Оскар I]] |[[1844]] — [[1859]] |адначасова Оскар I шведскі |- |[[Карл XV|Карл IV]] |[[1859]] — [[1872]] |адначасова [[Карл XV]], кароль Швецыі |- |[[Оскар II]] |[[1872]] — [[1905]] |адначасова кароль шведскі |- |} == Самастойнае каралеўства Нарвегія == === Дынастыя [[Глюксбургі|Глюксбургаў]] === {| width = "50%" border = 1 border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !width = 30 % bgcolor = #FFDEAD|Імя !width = 20 % bgcolor = #FFDEAD|Час кіравання |- |[[Хокан VII]] |[[1905]] — [[1957]] |- |[[Улаф V]] |[[1957]] — [[1991]] |- |[[Харальд V]] |[[1991]] — [[2026]] |- |[[Хокан VIII]] |з [[2026]] |- |} == Спасылкі == * [http://www.norwegen.no/konigshaus/konigsreihenfolge/succession.htm Norwegen.no — Афіцыйны спіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928043543/http://www.norwegen.no/konigshaus/konigsreihenfolge/succession.htm |date=28 верасня 2007 }} {{Ref-de}} {{Каралі Нарвегіі}} [[Катэгорыя:Каралі нарвежскія| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Нарвегія|Каралі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Спісы каралёў Еўропы|Нарвегія]] gkksiozzrr5o3uvtmvk6634c856zgtc 0 103037 5189459 5132731 2026-08-29T23:43:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189459 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Масальск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Мосальск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat_of_Arms_of_Mosalsk_(Kaluga_oblast).png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 34|lon_min = 59|lon_sec = |CoordAddon = type:city(4200)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = | плошча = 7.93 <ref>{{cite web |url = https://kartafx.ru/карта_спутник_мосальск.html |title = Карта г. Мосальска |url-status = dead }}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 210 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}}3900 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 48452 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Mosalsk |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Маса́льск''' ({{lang-ru|Мосальск}}) — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], раённы цэнтр Масальскага раёна [[Калужская вобласць|Калужскай вобласці]]. Размешчаны на захадзе Калужскай вобласці, за 18 км ад аўтатрасы [[Масква]]—[[Рослаўль]] (А101), за 42 км ад чыгуначнай станцыі Барацінская, за 105 км на паўднёвы захад ад [[Калуга|Калугі]]. == Гісторыя == Масальк вядомы з [[1231]] года. У XIV стагоддзі быў цэнтрам Масальскага княства. У пачатку XVI стагоддзя ўвайшоў у склад Рускай дзяржавы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Мосальск // {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=839|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} {{Гарады Калужскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Калужскай вобласці]] i2a56o51ng4iihib642edsl3wco0kg2 0 104717 5189313 4045802 2026-08-29T14:11:37Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Аэразолі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189313 wikitext text/x-wiki '''Аэразоль''' — [[дысперсная сістэма]], якая складаецца з дробных цвёрдых або вадкіх часціц, узважаных ў [[газ]]авым асяроддзі (звычайна ў [[паветра|паветры]]). Аэразолі, дысперсная фаза якіх складаецца з кропелек [[Вадкасць|вадкасці]], завуцца [[туман]]амі, а ў выпадку цвёрдай дысперснай фазы — [[дым]]амі; [[пыл]] адносяць да грубадысперснага аэразолю. Памеры часціц у іх змяняюцца ад некалькіх [[міліметр]]аў да 10^—7 мм. Утвараецца пры механічным драбненні і распыленні цвёрдых цел або вадкасцяў, драбненні, ізаляцыі, [[выбух]]ах, гарэнні, распыленні ў пульверызатары ([[распыляльнік фарбы]]). == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Аэрозоли/ ''Фукс Н. А.'' Аэрозоли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609073538/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8/ |date=9 чэрвеня 2011 }} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/452.html Аэрозоли] // ХиМиК.ру {{ref-ru}} * {{Commons|Category:Aerosols}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Калоідная хімія]] [[Катэгорыя:Аэразолі]] o85r7a7z3nyyohhgjh36vbr1t3pfodd 0 109990 5189401 5063404 2026-08-29T19:23:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189401 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Мантана}} {{Музычны калектыў | Назва = Мантана | Гады = [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]]—[[2003 год у гісторыі музыкі|2003]]<br />[[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] — па сённяшні дзень | Краіна = Беларусь | Горад = [[Мінск]] | Мова = [[руская мова|Руская]] | Жанры = [[Рок-музыка|Рок]]<br />[[Поп-рок]] <br /> | Лэйблы = Дети солнца<ref>[http://www.sb.by/post/10637/ «Мантана» з Мінска]{{ref-ru}}</ref><br/>Союз | Склад = [[Алеся Валер’еўна Берулава|Алеся Берулава]]<br/>Аляксандр Калпакоў<br/>Іван Сцяпанаў<br/>Дзмітрый Матыцын<br/>Дзмітрый Рэзвікаў | Былыя_удзельнікі = Марына Берулава<br />[[Павел Трацяк]]<br />[[Алег Усціновіч]]<br />[[Дзяніс Варанцоў]]<br />[[Ігар Маскаленка]]<br />[[Раман Арлоў]]<br />[[Аляксей Любавін]]<br /> | Іншыя праекты ўдзельнікаў = [[Merry Poppins]] <br /> | Сайт = http://mantana.top }} '''«Манта́на»''' ({{Lang-be|Мантана}}) — беларуска-расійскі рок-гурт, заснаваны ў [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] годзе ў [[Мінск]]у<ref>[http://www.zvezdi.ru/groups/b5242.htm Біяграфія гурту на zvezdi.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110615200705/http://www.zvezdi.ru/groups/b5242.htm |date=15 чэрвеня 2011 }}{{ref-ru}}</ref>. Заснавальнік, лідар гурта, салістка, [[кампазітар]], аўтар песень [[Алеся Валер’еўна Берулава|Алеся Берулава]]. == Гісторыя гурту == Гурт заснаваны студэнткай [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага ўніверсітэта культуры]] Алесяй Берулавай. Яна паступіла ва ўніверсітэт у [[1989]] годзе і навучалася на факультэце «Рэжысура масавых свят», дзе пазнаёмілася з Яўгенам Калмыковым (будучым прадзюсарам гурта «[[Ляпис Трубецкой]]» і «Мантана»), Аляксеем Радзівілавым (адміністратарам клуба «Реактор»), Маратам Грынгаўзам (будучым канцэртным дырэктарам «Ляпис Трубецкой»). Пасля першага курсу Алеся кідае вучобу і з’язджае да бацькоў у [[Германія|Германію]]. Праз год аднаўляецца на другі курс, дзе навучаецца на адным курсе з [[Сяргей Міхалок|Сяргеем Міхалком]] (лідарам гурта «Ляпис Трубецкой»). Пазней Алеся Берулава перавялася на эстрадны вакал. Праз два гады Алеся зусім спыніла навучанне ва ўніверсітэце, зразумеўшы, што навучанне не прыносіць ёй жаданых вынікаў. Алеся жадала вучыцца спяваць, але застаўшыся без сродкаў на існаванне, ёй прыйшлося адправіцца ў Германію выконваць на вуліцах народны фальклор пад гітару. Паколькі досвед прынёс станоўчы вынік, у наступны раз Алеся прыязджае ў [[Гамбург]] разам з роднай сястрой Марынай Берулавай. У Гамбургу Алеся і Марына Берулава практыкаваліся ў вакале, выконвалі песні на вуліцах і ў клубах з гітарай і тамбурынам. Рэпертуарам для іх служылі напісаныя Алесяй песні, а таксама народны фальклор. Пасля аднаго з такіх выступаў сястры вярталіся дахаты. Да іх падышлі двое прадстаўнікоў моладзевага часопіса «Yo Yo» і спыталі дазвол сфатаграфаваць іх. А ўжо на наступны дзень прапанавалі сёстрам супрацоўніцтва. Так Алеся і Марына Берулава сталі працаваць мадэлямі. Яны працавалі імі яшчэ некаторы час, але дзяўчыны вырашылі ў 1998 годзе вярнуцца ў Мінск. У Мінску яны з сябрамі музыкантамі запісалі дэма-альбом. Алеся Берулава прынесла яго Яўгенію Калмыкову і праз пару месяцаў з’явіўся рок-гурт «Мантана». Набор каманды быў нестандартным, спачатку знайшлі дырэктары Антона Азізбекяна, а потым музыкантаў. Назва гурта з’явілася шмат раней, чым сам калектыў. Слова «Мантана» ўжывалася Алесяй Берулавай яшчэ ў падлеткавым мінулым, для апісання ўсяго пазітыўнага ў яе жыцці. Апроч Алесі Берулавай ў склад гурта ўвайшлі бэк-вакалістка Марына Берулава (родная сястра Алесі), гітарыст Павел Трацяк (стаў удзельнікам гурта замест гітарыста Рамана Арлова), бас-гітарыст Алег Усціновіч «Паганіні» (экс. «Ляпис Трубецкой»), клавішнік Дзяніс Варанцоў і ўдарнік Аляксей Любавін. Гурт склаў доўгатэрміновы кантракт са студыяй «Союз». [[20 снежня]] [[2000 год у гісторыі музыкі|2000]] года выйшаў дэбютны сінгл «[[Потому что...]]». Загалоўная песня прома-сінгла патрапіла ў ратацыю на «Авторадио», «Европу плюс» і шэраг іншых радыёстанцый у [[Расія|Расіі]]. Песня ўвайшла ў зборнікі папулярнай музыкі «Superhit Охота 1» і «Союз 27» студыі «Союз». У 2000 годзе на яе быў зняты першы кліп гурта, які зрэжысіравалі ўдзельнікі гурта «S.P.O.R.T.» — гітарыст Сяргей Карпаў і Рыгор Паноў<ref>[http://shalala.ru/Мантана/bio/ Біяграфія рок-гурта «Мантана»]{{ref-ru}}</ref>. У сакавіку [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] гады выйшаў першы студыйны альбом гурта пад назвай «[[Маникюры]]». Альбом быў запісаны на маскоўскай тон-студыі «Союз». Песня «Маникюры» таксама ўвайшла ў зборнік папулярнай музыкі «Superhit Охота 2» студыі «Союз». На загалоўную песню альбома быў зняты другі кліп гурта. Кліп зрэжысіраваў Леанід Залескі<ref>[http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=1145 У новым кліпе «Мантаны» салістку збіваюць на рынгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924042343/http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=1145 |date=24 верасня 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. Пасля выхада альбома адбыўся тур па маскоўскіх клубах. У 2001 годзе Ігар Маскаленка выканаў партыю ўдарных у песні «Маникюры» і стаў ударнікам гурта замест Аляксея Любавіна (экс. «Ляпис Трубецкой»). У [[2002]] годзе Алеся Берулава, Марына Берулава і рок-гурт «Мантана» зняліся ў навагодняй тэлестужцы «Новогодние приключения или Поезд № 1». У фільме таксама здымаліся гурт «Ляпис Трубецкой», [[Дзмітрый Харацьян]], [[Эдзіта П'еха]] і іншыя зоркі расійскай і беларускай эстрады. У [[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] годзе рок-гурт «Мантана» спыніў сваё існаванне. У [[2004]] годзе сёстрамі Алесяй і Марынай Берулавай, прадзюсарам рок-гурта «Мантана» Яўгенам Калмыковым быў створаны зусім новы праект, сінціпоп-гурт «[[Merry Poppins]]»<ref>[http://naviny.by/rubrics/celebrities/2005/02/10/ic_articles_121_137256/ Гурт «Мантана» стане ну вельмі сексуальным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426234824/http://naviny.by/rubrics/celebrities/2005/02/10/ic_articles_121_137256/ |date=26 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. У [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] годзе рок-гурт «Мантана» адрадзіўся ў абноўленым складзе. Нязменным лідарам і вакалісткай групы з’яўляецца Алеся Берулава<ref>[http://naviny.by/new/20160902/1472811338-vozrozhdennaya-gruppa-mantana-prezentovala-klip-na-novuyu-kompoziciyu-pesni Возрожденная группа «Мантана» презентовала клип на новую композицию «Песни петь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161007061504/http://naviny.by/new/20160902/1472811338-vozrozhdennaya-gruppa-mantana-prezentovala-klip-na-novuyu-kompoziciyu-pesni |date=7 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.kp.by/daily/26569/3584695/ Алеся Берулава: «Мантана» возвращается!]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. == Склад == * [[Алеся Валер’еўна Берулава|Алеся Берулава]] — [[вакал]], заснавальнік і лідар гурта, [[кампазітар]], аўтар песень * Аляксандр Калпакоў — гітара * Іван Сцяпанаў — рытм-гітара * Дзмітрый Матыцын — бас-гітара * Дзмітрый Рэзвікаў — ударнік Былыя ўдзельнікі: * Марына Берулава — вакал * [[Павел Трацяк]] — [[гітара]] * [[Алег Усціновіч]] «Паганіні» (экс. «Ляпис Трубецкой») — [[Бас-гітара]] * [[Дзяніс Варанцоў]] — [[клавішнік]] * [[Ігар Маскаленка]] — [[ударныя інструменты|ударнік]] * [[Раман Арлоў]] — гітара (сын беларускага пісьменніка Уладзіміра Арлова) * [[Аляксей Любавін]] (экс-«Ляпис Трубецкой») — ударнік == Дыскаграфія == === Альбом === * [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] — [[Маникюры]] (Союз)<ref>[http://www.gromko.ru/news/article4853.html «Мантана» не шкадуе манікюраў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924041034/http://www.gromko.ru/news/article4853.html |date=24 верасня 2014 }}{{ref-ru}}</ref> === Сінгл === * [[2000 год у гісторыі музыкі|2000]] — [[Потому что...]] (Союз)<ref>[http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=356 Гурт «Мантана» раздорвае да Новага года свае касеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924042028/http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=356 |date=24 верасня 2014 }}{{ref-ru}}</ref> == Відэакліпы == * 2000 — Потому что (рэжысёры Сяргей Карпаў і Рыгор Паноў) * 2001 — Маникюры (рэжысёр Леанід Залескі) * 2016 — Песни петь (рэжысёр Вячаслаў Красакоў) == Мантана ў фільмах == * 2002 — Новогодние приключения или Поезд № 1 (рэжысёр Уладзімір Янкоўскі)<ref>[http://www.sb.by/post/11561/ Куды імчыць навагодні цягнік?]{{ref-ru}}</ref> == Цікавыя факты == * У першым кліпе рок-гурта «Мантана» на песню «Потому что» (2000 год) у ролі рэжысёра зняўся вядомы акцёр кіно [[Аляксандр Мікалаевіч Башыраў|Аляксандр Башыраў]] («Асса», «Игла», «Даун Хаус» і інш.)<ref>[http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=176 «Мантана» прадставіць дэбютны кліп] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013653/http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=176 |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. * Па-руску назва рок-гурту «Мантана» пішацца праз літару «а». Аднак шмат хто спрабуе правесці аналогію з вядомай маркай джынсавай адзежы «Мантана» ці са штатам ЗША Мантана, якія па-руску пішуцца пра «о» і напісаць таксама назву гурта. У такім разе салістка, лідар гурту Алеся Берулава кажа, што праверачнае слова да назвы гурта — «[[манты]]». Ёсць асаблівасці ў напісанні імёнаў і прозвішчаў некаторых удзельнікаў рок-гурта «Мантана». Імя салісткі, лідара гурта Алесі Берулавай пішацца на літару «А». Прозвішча гітарыста першага складу [[Павел Трацяк|Паўла Трацяка]] пішацца без «ь» знака, насуперак правілам арфаграфіі<ref>[http://news.mp3s.ru/view/news/2001/06/05/2025.html «Мантана»: любоў-маркоў з Мінска]{{ref-ru}}</ref>. * Песню «Никто не увидит, никто не узнает» з альбома «Маникюры» (2001 год) сумесна напісалі [[Сяргей Міхалок]] (лідар гурта «Ляпис Трубецкой») і Алеся Берулава. Песня таксама ўвайшла ў зборнікі папулярнай музыкі «Superhit Охота 3» і «Союз 28» студыі «Союз». * Песні «Это не я» і «Новогодняя» з’яўляюцца саўндтрэкамі да навагодняй тэлестужкі «Новогодние приключения или Поезд № 1» (2002 год), у якім здымаліся Алеся Берулава, Марына Берулава і рок-гурт «Мантана». Песня «Новогодняя» не была выдадзена на афіцыйных выданнях гурта. * Кліпы рок-гурта «Мантана» ўвайшлі ў нумарныя зборнікі кліпаў папулярных выканаўцаў «Союз 27» (кліп «Потому что») і «Союз 28» (кліп «Маникюры») студыі «Союз». == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = «МАНТАНА» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 176 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж = 2000 |мова=be |ref = }} == Спасылкі == * [http://mantana.top Афіцыйны сайт рок-гурта «Мантана» ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161009204940/http://mantana.top/ |date=9 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/1999/50/0100.html Мантана. Папялушка 2000]{{ref-ru}} * [http://www.sb.by/post/10637/ «Мантана» з Мінска]{{ref-ru}} * [http://shalala.ru/Мантана/news/ Артыкулы пра «Мантана»]{{ref-ru}} * [http://www.lastfm.ru/music/Мантана Профіль на last.fm]{{ref-ru}} * [http://www.piter.fm/artist/мантана/about Профіль на piter.fm]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.zvezdi.ru/groups/groupe.php?groupe=5242 Біяграфія гурту на zvezdi.ru]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://muslib.ru/b5242/Мантана/ Інфармацыйны музычны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306092952/http://muslib.ru/b5242/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0/ |date=6 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://news.pesenki.ru/2001/gruppa-mantana-ojidaet-reliza-novogo-al_boma.shtml Гурт «Мантана» чакае рэлізу новага альбома]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://news.mp3s.ru/view/news/2001/06/01/1988.html «Мантана» выпускае «Маникюры»]{{ref-ru}} * [http://www.sb.by/post/11561/ Куды імчыць навагодні цягнік?] {{ref-ru}} * [http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=356 Гурт «Мантана» раздорвае да Новага года свае касеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924042028/http://www.muzz.ru/docs/Russia.html?type=Russia&out=full&n=356 |date=24 верасня 2014 }}{{ref-ru}} * [http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2004/10/0401.html Алімпійскі чэмпіён з Японіі любіць беларускую музыку]{{ref-ru}} * [http://naviny.by/rubrics/celebrities/2005/02/10/ic_articles_121_137256/ Гурт «Мантана» стане ну вельмі сексуальным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426234824/http://naviny.by/rubrics/celebrities/2005/02/10/ic_articles_121_137256/ |date=26 красавіка 2014 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1999 годзе]] f0hx8qcp1fpfgehphihzfiucgndn4lz 0 111780 5189406 4320809 2026-08-29T19:39:17Z Антон 740 76022 5189406 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Hemerocallis_middendorffii_02.jpg | image descr = {{bt-bellat|Красадзён Мідэндорфа|Hemerocallis middendorffii}} | regnum = Расліны | latin = Hemerocallis | parent = | author = [[L.]], [[1753]] | rang = Род | wikispecies = Hemerocallis | commons = Category:Hemerocallis | itis = 42942 | ncbi = 16107 | eol = 32451 | grin = 5515 | ipni = 24324-1 }} '''Красадзён'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|63}}</ref>, таксама '''Лілейнік'''<ref name=pr>Напісанне '''Красадзён''', '''Лілейнік''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах, Т. 8. — Мн., 1999. — С. 454.</ref> (''Hemerocállis'') — род [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Асфадэлавыя|Xanthorrhoeaceae}}. == Назва == Назва роду ''Hemerocallis'' паходзіць ад грэч. ἡμέρα — «дзень, суткі» і καλός — «прыгожы», што звязана з кароткатэрміновым красаваннем большасці відаў, кожная кветка звычайна цвіце адзін дзень. == Апісанне == [[File:Illustration Hemerocallis fulva0.jpg|thumb|{{bt-bellat|Красадзён жоўты|Hemerocallis lilioasphodelus}}. {{бат.іл.|Тамэ}}]] [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Трава|травяністыя]] [[карэнішча]]выя расліны. [[Лісце]] прыкаранёвае, двухраднае, доўгае, шырокалінейнае. Кветаносы вышынёю 30—100 см. Лейкападобныя [[кветкі]] буйныя, жоўтыя або аранжавыя ў мяцёлчатых ці галоўчатых [[Суквецце|суквеццях]]. [[Плод]] — трохгранная [[каробачка]]. == Пашырэнне == Каля 15 відаў (20<ref name="ТПЛ">[http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Xanthorrhoeaceae/Hemerocallis/ Hemerocallis]{{Ref-en}} // [[The Plant List]]</ref>). Пашыраны ва ўмерана цёплых раёнах [[Еўразія|Еўразіі]] — ад [[Еўропа|Еўропы]] да [[Кітай|Кітая]], [[Карэя|Карэі]] і [[Японія|Японіі]]; у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[ЗША]], на [[Каўказ]]е — здзічэлыя. Вырошчваецца са старажытнага часу. Мае больш за 10 тыс. форм і сартоў. На тэрыторыі Беларусі інтрадукаваны {{bt-bellat|красадзён жоўты|Hemerocallis lilioasphodelus}}, {{bt-bellat|красадзён Мідэндорфа|Hemerocallis middendorffii}}, {{bt-bellat|красадзён рыжы|Hemerocallis fulva}} і {{bt-bellat|красадзён Тунберга|Hemerocallis thunbergii}}. == Выкарыстанне == [[Дэкаратыўныя расліны]]. Вяленыя кветкі ў некаторых краінах ужываюць як прыправу да ежы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Красадзён, лілейнік||454}} * {{Крыніцы/ЭПБ|3|''Пашына Г. В.'' Красадзён, лілейнік}} — С. 65. == Спасылкі == * {{Плантарыум|41337|Красоднев — род Hemerocallis}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Xanthorrhoeaceae/Hemerocallis/ Hemerocallis]{{Ref-en}} // [[The Plant List]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асфадэлавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Харчовыя расліны]] d8dgkry6hnsf4nj6vg8p14psy63mibu 0 112879 5189349 5189239 2026-08-29T16:04:19Z M.L.Bot 261 5189349 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1804 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[File:Kharkiv National Medical University.jpg|240px|thumb|Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт]] '''Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-uk|Харківський національний медичний університет}}) — вышэйшая навучальная ўстанова медыцынскага профілю, старэйшая ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі на [[Украіна|Украіне]], знаходзіцца ў [[Харкаў|Харкаве]]. == Гісторыя == У лістападзе 1804 расійскім імператарам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] былі падпісаны Сцвярджальная грамата і статут Імператарскага Харкаўскага Універсітэта, урачыстае адкрыццё якога адбылося 17 (29) студзеня 1805 года. У 1920 годзе ў сувязі з рэформай вышэйшай адукацыі ў краіне старыя ўніверсітэты спынілі сваё існаванне, а іх факультэты былі рэарганізаваны ў самастойныя вышэйшыя навучальныя ўстановы з захаваннем маёмаснага комплексу, штатаў і фінансавання. Медыцынскі факультэт быў злучаны з Жаночым медыцынскім інстытутам Харкаўскага медыцынскага таварыства і рэфармаваны ў Харкаўскую дзяржаўную медыцынскую акадэмію. У лістападзе 1921 года рашэннем Малой калегіі Глаўпрафадукацыі (Украінскае галоўнае ўпраўленне прафесійнай адукацыі) Акадэмія перайменавана ў Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут. У 1935 годзе рашэннем Савета Народных Камісараў УССР у Харкаве быў арганізаваны 2-і Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут. У снежні 1943 года загадам па Наркамата аховы здароўя СССР абодва харкаўскіх медыцынскіх інстытуты аб'яднаны ў адзін з назвай Харкаўскі медыцынскі інстытут Наркамата аховы здароўя УССР. У красавіку 1994 года рашэннем Кабінета Міністраў Украіны Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут рэарганізаваны ў Харкаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт. У лістападзе 2007 годзе Указам Прэзідэнта Украіны Харкаўскім дзяржаўнаму медыцынскаму ўніверсітэту прысвоены статус нацыянальнага з найменнем Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт. == Вядомыя асобы == * [[Анастасія Валер’еўна Афанасьева]] (нар. 1982) — украінская паэтка і перакладчыца, піша на рускай мове. * [[Анатоль Мар’янавіч Дзямецкі]] (1921—2002)— вучоны ў галіне хірургіі і анатоміі, доктар медыцынскіх навук. Скончыў інстытут у 1952 годзе<ref name="БЭ">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 139.</ref>. * [[Віктар Андрэевіч Скумін]] (нар. 1948) — савецкі і расійскі навуковец-медык, доктар медыцынскіх навук, прафесар, літаратар, аўтар сістэмнага падыходу да здароўя ({{нп5|культура здароўя|«Культура здароўя»|en|Rerichism#The World Organisation of Culture of Health (WOCH)}}, 1968). Скончыў інстытут у 1973 годзе<ref>{{cite web |url=https://pantheon.world/profile/occupation/psychologist/country/russia |title=The most famous psychologists from Russia: 6. Victor Skumin (1948 - ) |publisher=Pantheon.world |lang=en |access-date=2025-10-06}}</ref>. * [[Ілья Лявонавіч Тамарын]] (1893—1961) — вучоны, фтызіятр, доктар медыцынскіх навук. Скончыў інстытут у 1922 годзе<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15}} — С. 412.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ksmu.kharkov.ua/ Official website of the university]{{Недаступная спасылка}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Харкава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1805 годзе]] [[Катэгорыя:1805 год у Харкаве]] [[Катэгорыя:Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Універсітэты Харкава]] 02l9gb25n4m3c93jf94kssgfd5uz7vo 10 113317 5189377 1658679 2026-08-29T17:05:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189377 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|сцягафікацыя/сцяг</noinclude>}}} | памер = {{{памер|}}} | alias = Трэці рэйх | flag alias = Flag of German Reich (1935–1945).svg | variant = {{{variant|}}} | flag alias-1933 = Flag of Germany (1933–1935).svg | flag alias-Фюрар = Standarte Adolf Hitlers.svg | flag alias-Рэйхсфюрар СС = Kfz-Stander für den Reichsführer SS.svg | flag alias-Вермахт = War Ensign of Germany 1938-1945.svg | flag alias-Крыгсмарынэ = War Ensign of Germany 1938-1945.svg | flag alias-Люфтвафэ = Balkenkreuz.svg | flag alias-Вафен-СС = Flag_Schutzstaffel.svg | flag alias-СА = Flag of the SA (Sturmabteilung).svg | flag alias-Сухапутныя = Heer - decal for helmet 1942.svg | flag alias-Паліцыя парадку = Ordnungspolizei flag.svg | var1 = 1933 | var2 = Фюрар | var3 = Рэйхсфюрар СС | var4 = Вермахт | var5 = Крыгсмарынэ | var6 = Люфтвафэ | var7 = Вафен-СС | var8 = СА | var9 = Сухапутныя | var10 = Паліцыя парадку }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Нацызм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0ywvdcbgi7fm0fjn0mjkoc5y7hczq85 0 114130 5189463 4634324 2026-08-30T00:41:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189463 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Матуа |Нацыянальная назва= ru/Матуа |Карта = Kuriles Matua.PNG |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 5 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 153 |lon_min = 13 |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |Плошча = 52 |Плошча заліваў = |Вышыня = 1497 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = NASA-MatsuwaIsland.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Matua Island }} [[Файл:Matua.jpg|thumb|300 px|Выгляд з мора]] '''Востраў Ма́туа''' ({{lang-ru|Матуа}}) — востраў у Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 52 км². == Прырода і геаграфія == Востраў мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Выцягнуты ў форме [[авал]]у з паўночнага захада на паўднёвы ўсход. Даўжыня — каля 11 км. Шырыня — 6,4 км. Значную частку вострава займае актыўны [[вулкан Сарычава]] (1497 м). Значных наземных вадатокаў няма. Адзіная [[рака]] з пітной вадою на паўднёвым усходзе вострава. Берагі часткова пясчаныя. Дзве зручныя для марскіх суднаў бухты. Раслінны свет не багаты. Сустракаюцца зараснікі [[вольха|алешыны]]. Жывёльны свет прадстаўлены [[ластаногія|ластаногімі]] і [[птушкі|птушкамі]]. Наземныя звяры — [[лісіца|лісы]] і шматлікія [[грызуны]]. Каля Матуа знаходзіцца востраў Тапарковы. == Гісторыя == Першымі насельнікамі вострава былі [[айны]], якія і далі яму назву Матуа («малыя вогненныя залівы»). У 1875 г. далучаны да [[Японія|Японіі]]. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] карэнных жыхароў перасялілі на [[востраў Шыкатан]]. Матуа выкарыстоўваўся японскімі рыбаловамі. У 1930—1945 гг. на ім знаходзілася буйная ваенная база. З 1945 г. у складзе [[СССР]] як частка Расійскай федэрацыі. У савецкі час дзейнічала памежная застава. З 1998 г. востраў ненаселены. Захаваліся шматлікія рэшткі знаходжання японскіх і савецкіх ваенных, у тым ліку падземныя будынкі. Рэшткі савецкіх пасёлкаў Губанава і Сарычава. Адным з найбольш актыўных сучасных даследчыкаў прыроды і гісторыі вострава з’яўляецца выхадзец з [[Беларусь|Беларусі]] Яўген Верашчага. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?matua Змястоўная інфармацыя з картай ад Яўгена Верашчагі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160911071514/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?matua |date=11 верасня 2016 }} * [http://sakhalin.shamora.info/Остров-Матуа/ Агульнаыя інфармацыя] * [http://www.cheburashkin.ru/2009/02/01/matua_island/ Пра востраў Матуа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307070620/http://www.cheburashkin.ru/2009/02/01/matua_island/ |date=7 сакавіка 2012 }} * [http://gazeta.aif.ru/online/aif/1318/45_01 Таямніцы Матуа] [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] {{Курыльскія астравы}} r1pbzpkzvtsud6qkwsl8yvub4gkf27v 0 115202 5189409 5161029 2026-08-29T19:47:53Z Антон 740 76022 5189409 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = Atropa belladonna 030705.jpg | image title = Беладонна. Тыпавы від роду. Агульны від расліны | image descr = {{bt-bellat|Беладонна|Atropa belladonna}}. <br />[[Тыпавы від]] роду. <br />Агульны выгляд расліны | parent = | rang = Род | latin = Atropa | author = [[L.]], [[1753]] | syn = {{bt|Belladona|[[Duhamel]]}} {{bt|Pauia|[[Deb]] & [[R.M.Dutta]]}} | typus = {{bt-latbel|Atropa belladonna|aut=[[L.]]|Беладонна}} | wikispecies = Atropa | commons = Category:Atropa | itis = 30487 | ncbi = 24609 | eol = 70977 | grin = 1147 | ipni = 38280 }} '''Краса́ўка'''<ref name=pr>'''Красаўка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах, Т. 8. — Мн., 1999. — С. 454.</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|21}}</ref> (''Atrópa'') — [[род (біялогія)|род]] [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{Bt-bellat|Паслёнавыя|Solanaceae}}. == Назва == Па [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]], Атропа — адна з сясцёр Мойр, багіня падземнага свету, ўвасабляе няўхільнасць смерці. [[File:Illustration Atropa bella-donna0 clean.jpg|thumb|left|{{Bt-bellat|Красаўка беладонна|Atropa belladonna}}. {{Бат.іл.|Тамэ}}]] == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] карэнішчавыя [[травы]] вышынёю да 2 м. [[Лісце]] суцэльнае, на кароткіх чаранках. [[Кветка|Кветкі]] буйныя, адзіночныя. [[Плод]] — [[ягада]]. Ядавітая. [[Лекавыя расліны]]. == Арэал == Адрозніваецца каля 5 відаў. Пашырана ў [[Еўразія|Еўразіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] інтрадукавана {{Bt-bellat|красаўка беладонна|Atropa belladonna}}, або соннае ачмурэнне, ці шалёная ягада. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Красаўка||454}} * {{Крыніцы/ЭПБ|3|''Пашына Г. В.'' Красаўка}} — С. 66. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44663|Красавка — род Atropa}} * [https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=1147 Genus: ''Atropa'' L. // Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy)]{{Ref-en}} * {{EOL|70977|title=Беладонна}}{{ref-en}} <small>Праверана 02 лютага 2009 г.</small> * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ATROP ''Беладонна'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622105900/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ATROP |date=22 чэрвеня 2013 }}{{ref-en}} <small>Праверана 27 снежня 2008 г.</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Энтэагены]] 140jjtek1b1vz7bxdh2y6u27ltxjqi9 0 117018 5189564 4304994 2026-08-30T09:29:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189564 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Савіцкі}} '''Мікалай Іванавіч Савіцкі''', таксама вядомы як '''Мікола Савіцкі''' (нар. {{ДН|4|2|1934}}. в. [[Паўлаўшчына]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі вучоны ў галіне эканамічнай інфарматыкі. [[Кандыдат эканамічных навук]] (1963), прафесар (1982). Скончыў [[Беларускі інстытут народнай гаспадаркі]] (1957). У 1964—2001 гадах у [[БДЭУ|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]], у 1965—1986 — загадчык кафедры. Навуковыя працы па эканамічнай інфарматыцы, праграмаванні, тэхналогіі захоўвання і апрацоўкі даных, аўтаматызацыі ўліку. Аўтар вучэбных дапаможнікаў для студэнтаў ВНУ Беларусі і Расіі. Адзін з піянераў у распрацоўцы навукова-метадычных асноў для развіцця беларускамоўнай навуковай тэрміналогіі па інфарматыцы і вылічальнай тэхніцы. == Бібліяграфія == * Техника вычислений и механизация учета. 3-е изд. — М., 1979. * Вычислительные машины и программирование. 2-е изд. — Мн., 1980. * Руска-беларуска-англійскі слоўнік па інфарматыцы і вылічальнай тэхніцы. — Мн., 1992. * Эканамічная інфарматыка і вылічальная тэхніка. Вучэбны дапаможнік. — Мн., 1996. * Тэхналогіі арганізацыі, захоўвання і апрацоўкі звестак. Вучэбны дапаможнік. — Мн., 2000. * [http://www.nastaunik.info/files/f/332_savicki.pdf Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161019115632/http://www.nastaunik.info/files/f/332_savicki.pdf |date=19 кастрычніка 2016 }} — Мн., 2009. — 300 с. ISBN 978-985-6742-83-8 {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Савіцкі Мікалай Іванавіч||70}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Савіцкі Мікалай Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДЭУ]] e6elcrqusegy0dgs5hzfrwyrtja79ow 0 117230 5189595 5185890 2026-08-30T10:28:38Z M.L.Bot 261 афармленне, ачыстка карткі 5189595 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дамінік Міхал Слушка''' (каля [[1655]] — [[31 студзеня]] [[1713]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. Палкоўнік, [[староста]] [[Рэчыца|рэчыцкі]], [[Сураж (Віцебскі раён)|суражскі]], [[барысаў]]скі, [[ваявода полацкі]] (з 1686). Маршалак [[Трыбунал ВКЛ|Трыбунала ВКЛ]] у 1681, 1690 і 1695 гадах. == Сям’я == Сын [[Багуслаў Юрый Слушка|Багуслава Юрыя Слушкі]], надворнага падскарбія літоўскага, і Ганны з [[Патоцкія|Патоцкіх]], дачкі брацлаўскага ваяводы [[Стэфан Патоцкі, ваявода брацлаўскі|Стэфана Патоцкага]]. Брат польнага гетмана літоўскага [[Юзаф Багуслаў Слушка|Юзафа Багуслава Слушкі]]. Быў жанаты з Канстанцыяй, дачкой смаленскага ваяводы [[Рыгор Казімір Падбярэзскі|Рыгора Казіміра Падбярэзскага]]. Меў дзяцей Багдана, Яўстаха, Багуслава і Жыгімонта. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=597|артыкул=Слушкі|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Слушка Дамінік Міхал}} [[Катэгорыя:Слушкі|Дамінік Міхал]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Старосты рэчыцкія]] [[Катэгорыя:Старосты суражскія]] [[Катэгорыя:Старосты барысаўскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] sn6wr9034srsbl1d0vqcl9rl4kvzba7 0 120954 5189600 4918144 2026-08-30T10:37:19Z M.L.Bot 261 стыль, афармленне 5189600 wikitext text/x-wiki {{Палац}} '''Палац Слушкаў''' ({{lang-lt|Sluškų rūmai}}, {{lang-pl|Pałac Słuszków}}) — [[барока|барочны]] палац у [[Вільня|Вільні]], размешчаны ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] на левым беразе [[Вілія|Віліі]]. == Апісанне == Будаўніцтва вялося ў 1690—1700 гадах па ініцыятыве полацкага ваяводы [[Дамінік Міхал Слушка|Дамініка Слушкі]], які заказаў стварэнне штучнага [[паўвостраў|паўвострава]] на [[Вілія|Віліі]] для ўзвядзення палаца. Першапачаткова фасады будынка былі ўніфікаваны вялікім [[іанічны ордар|ордарам іанічных]] [[пілястра]]ў, якія абрамлялі вялікія вокны. Лічыцца, што дэкаратыўнымі работамі займаліся [[Мікеланджэла Палоні]] і [[П’етра Перці|Джавані П’етра Перці]], які быў архітэктарам палаца<ref name=drema/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|thumb|злева|Выгляд палаца ў 1873 годзе.]] Пасля пашкоджання [[Дольны замак (Вільня)|Дольнага замка]] ў Вільні, палац быў месцам жыцця польска-вялікалітоўскіх ураднікаў падчас іх візітаў у горад. У 1705—1709 гадах тут размяшчаўся штаб маскоўскага цара [[Пётр I|Пятра I]]<ref name=Kirkor>{{Кніга|аўтар=Adam Honory Kirkor| загаловак=Pasivaikščiojimas po Vilnių ir jo apylinkes |месца=Vilnius |выдавецтва=Viltis |год=1991 |isbn = 5-417-00514-2 |старонкі=146}}</ref>. Пасля смерці Слушкі ў 1727 годзе палац перайшоў да [[Пузыны|Пузынаў]] і ў 1745 годзе да [[Патоцкія|Патоцкіх]]. У 1756 годзе манахі [[Ордэн піяраў|ордэна піяраў]] купілі палац і стварылі тут калегіяльны дом і друкарню. У 1766 годзе палац выкуплены [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалам Казімірам Агінскім]] і рэстаўраваны [[П'етра Росі]]<ref name=drema>{{Кніга|аўтар=Drėma Vladas |загаловак=Dingęs Vilnius |месца=Vilnius | выдавецтва=Vaga |год=1991 | isbn=5-415-00366-5 |старонкі=341–342}}</ref>. У 1794 годзе канфіскаваны расійскімі ўладамі і ператвораны ў жылы дом. У 1803—1831 гадах тут размяшчаўся [[бровар]] [[Дамінік Зайкоўскі|Дамініка Зайкоўскага]]. Неўзабаве будынак перапланавалі, колькасць паверхаў павялічылі да чатырох і з 1872 года палац служыў вайсковай турмы. Багаты арыгінальны [[інтэр'ер]] і [[экстэр'ер]] палаца не захаваліся. Цяпер у палацы размяшчаецца [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]. Прыбудовы ў працэсе рэстаўрацыі і галоўная частка палаца чакае на аднаўленчыя работ. Плануюць вярнуць арыгінальны падзел на два паверхі і аднавіць жывапісныя барочныя вокны. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/vilynya/5750.html Палац Слушкаў] на «[[Радзіма майго духу|Радзіме майго духу]]» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:Барочная архітэктура ВКЛ]] 8vpow9xulrxiwa15u3doineqoium87l 5189601 5189600 2026-08-30T10:37:52Z M.L.Bot 261 /* Апісанне */ 5189601 wikitext text/x-wiki {{Палац}} '''Палац Слушкаў''' ({{lang-lt|Sluškų rūmai}}, {{lang-pl|Pałac Słuszków}}) — [[барока|барочны]] палац у [[Вільня|Вільні]], размешчаны ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] на левым беразе [[Вілія|Віліі]]. == Апісанне == Будаўніцтва вялося ў 1690—1700 гадах па ініцыятыве полацкага ваяводы [[Дамінік Міхал Слушка|Дамініка Слушкі]], які заказаў стварэнне штучнага [[паўвостраў|паўвострава]] на [[Вілія|Віліі]] для ўзвядзення палаца. Першапачаткова фасады будынка былі ўніфікаваны вялікім [[іанічны ордар|ордарам іанічных]] [[пілястра]]ў, якія абрамлялі вялікія вокны. Лічыцца, што дэкаратыўнымі работамі займаліся [[Мікеланджэла Палоні]] і [[П’етра Перці|Джавані П’етра Перці]], які быў архітэктарам палаца<ref name=drema/>. [[Файл:Slusko Palace 19th century.jpg|thumb|злева|Выгляд палаца ў 1873 годзе.]] Пасля пашкоджання [[Дольны замак (Вільня)|Дольнага замка]] ў Вільні, палац быў месцам жыцця польска-вялікалітоўскіх ураднікаў падчас іх візітаў у горад. У 1705—1709 гадах тут размяшчаўся штаб маскоўскага цара [[Пётр I|Пятра I]]<ref name=Kirkor>{{Кніга|аўтар=Adam Honory Kirkor| загаловак=Pasivaikščiojimas po Vilnių ir jo apylinkes |месца=Vilnius |выдавецтва=Viltis |год=1991 |isbn = 5-417-00514-2 |старонкі=146}}</ref>. Пасля смерці Слушкі ў 1727 годзе палац перайшоў да [[Пузыны|Пузынаў]] і ў 1745 годзе да [[Патоцкія|Патоцкіх]]. У 1756 годзе манахі [[Ордэн піяраў|ордэна піяраў]] купілі палац і стварылі тут калегіяльны дом і друкарню. У 1766 годзе палац выкуплены [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалам Казімірам Агінскім]] і рэстаўраваны [[П'етра Росі]]<ref name=drema>{{Кніга|аўтар=Drėma Vladas |загаловак=Dingęs Vilnius |месца=Vilnius | выдавецтва=Vaga |год=1991 | isbn=5-415-00366-5 |старонкі=341–342}}</ref>. У 1794 годзе канфіскаваны расійскімі ўладамі і ператвораны ў жылы дом. У 1803—1831 гадах тут размяшчаўся [[бровар]] [[Дамінік Зайкоўскі|Дамініка Зайкоўскага]]. Неўзабаве будынак перапланавалі, колькасць паверхаў павялічылі да чатырох і з 1872 года палац служыў вайсковай турмой. Багаты арыгінальны [[інтэр'ер]] і [[экстэр'ер]] палаца не захаваліся. Цяпер у палацы размяшчаецца [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]. Прыбудовы ў працэсе рэстаўрацыі і галоўная частка палаца чакае на аднаўленчыя работ. Плануюць вярнуць арыгінальны падзел на два паверхі і аднавіць жывапісныя барочныя вокны. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/vilynya/5750.html Палац Слушкаў] на «[[Радзіма майго духу|Радзіме майго духу]]» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Вільні]] [[Катэгорыя:Барочная архітэктура ВКЛ]] itf9vwcfl955pikxzhvvqkx8oubzqtn 100 121975 5189340 5189017 2026-08-29T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5189340 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Фонд Першага|2026-08-29T13:50:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Монт|2026-08-28T22:42:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла|2026-08-28T08:38:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мітрафан Іванавіч Нядзелін|2026-08-28T08:05:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Кузьміч Янгель|2026-08-28T07:53:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пюра|2026-08-28T07:30:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антоній Піёра|2026-08-27T22:22:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Абдэль Гані аль-Кіклі|2026-08-27T18:24:59Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Хокан VIII|2026-08-27T09:16:42Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Парадоўскі|2026-08-27T05:55:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Мікалаевіч Шкадаў|2026-08-27T05:00:58Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Марцін Янушэвіч|2026-08-26T21:35:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марцэлій Янушэвіч|2026-08-26T21:13:14Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёнас Юшкайціс|2026-08-26T18:46:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёнас Юркштас|2026-08-26T18:39:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Людвіка Кардзіс|2026-08-26T18:20:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5pgyd0kt24tqt7sww47gkkc5gz165je 0 122741 5189641 5138693 2026-08-30T11:24:49Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5189641 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Партызаны, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Партызаны |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі |першае згадванне = XIX стагоддзе |ранейшыя назвы = Сіпораўка }} '''Партыза́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Partyzany}}, {{lang-ru|Партизаны}}; да 30 ліпеня 1964 года '''Сіпо́раўка'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == У 23 км на паўночны ўсход ад [[Рагачоў|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў I|Магілёў]] — [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), 96 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Каля вёскі бярэ пачатак рака [[Струменка]] (прыток ракі [[Днепр]]). Вакол лес. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] {{Таблічка-by|Р|43}} (Рагачоў—[[Доўск]]). Планіроўка складаецца з просталінейнай шыротнай вуліцы з 2 завулкамі, да якой з поўначы далучаецца кароткая просталінейная вуліца, якая перакрыжоўваецца другой кароткай просталінейнай вуліцай. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Узгадваецца ў 1777 годзе як вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]] (разам з вёскамі [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Гуцішча]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]], [[Юдзічы]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1850 годзе ў складзе памесця памешчыка Янткевіча. Па рэвізіі [[1858]] года цэнтр памесця, уладанне памешчыка Д. П. Турчанінава. У вёсках Сіпораўка, [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і Янаўка гэты памешчык валодаў у 1872 годзе 3854 дзесяцінамі зямлі, 2 карчмамі і 3 млынамі. З 1880 года дзейнічала хлебазапасны магазін, і з 1889 года бровар. У 1909 годзе 408 дзесяцін зямлі. Непадалёк было аднайменнае памесце, якое належала двараніну Эрдману, 2820 дзесяцін зямлі. У 1910 годзе адкрыта школа, якая размяшчалася ў наёмным сялянскім доме. У 1929 годзе арганізаваны [[калгас]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў снежні 1942 года ва ўрочышчы Свержанская лясная дача, у 1 км на захад ад вёскі, быў створаны партызанскі атрад на аснове арганізацыйнай групы І. М. Дзікана-С. М. Белых. Карнікі ў 1943 годзе спалілі 13 двароў, забілі 5 жыхароў. 20 жыхароў загінулі на фронце. Паводле перапісу 1959 года ў складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска [[Доўск]]). Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 30 ліпеня 1964 года вёска Сіпораўка перайменавана ў Партызаны. == Насельніцтва == * 1858 год — 18 двароў, 113 жыхароў. * 1909 год — 55 двароў, 409 жыхароў; у памесце 3 двары, 5 жыхароў. * 1959 год — 194 жыхары (паводле перапісу). * 1999 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар. * 2019 год — нежылая. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] blgdhmj2wdcut3aglvx7tb1zxjjhnoj 0 134486 5189513 5162940 2026-08-30T07:16:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189513 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі |назва = Брэсцкая мядовая літаратурная прэмія |арыгінальная назва = |лога = |шырыня_лога = |выява = Miadovaia premija 2005 — Pud mjodu.Jpg |апісанне_фота = |тып = |краіна = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |месца = |статус = літаратурная прэмія Брэстчыны |узнагарода за = |заснавальнік = [[Мікола Папека]] |заснаванне = 2001 |першае ўзнагароджанне = |апошняе ўзнагароджанне = |першы ўладальнік = |апошні ўладальнік = |колькасць = |сайт = }} '''Брэсцкая мядовая літаратурная прэмія''' — штогадовая літаратурная прэмія [[Брэсцкая вобласць|Брэстчыны]], заснаваная ў 2001 годзе пружанскім [[паэт]]ам-[[пчаляр]]ом [[Мікола Папека|Міколам Папекам]] супольна з [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзам беларускіх пісьменнікаў]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Аўтары: Валянціна Аксак, Аляксей Дзікавіцкі, Міхась Скобла. Рэдактар і вядучы: Сяргей Абламейка.| дата публікацыі = 12 мая 2006| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/770196.html| загаловак = У “Доме літаратара” Алесь Каско, Чэслаў Сэнюх, Ян Дамброўскі і Юрась Барысевіч| назва праекту = Дом літаратара| выдавец = [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]| дата = 18 лістапада 2011 }}</ref>. Пераможца атрымоўвае пуд [[мёд]]у. Напачатку ўручэнне прэміі адбывалася ў [[Пружаны|Пружанах]], аднак у апошнія гады пераважна адбываюцца «выязныя імпрэзы», калі ўзнагароджанне адбываецца ў родных мясцінах лаўрэатаў. Уладальнікамі прэміі могуць стаць толькі звязаныя з Брэстчынай літаратары. Узнагароджанне спынілася пасля 2020 года праз палітычны пераслед Міколы Папекі за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў]]<ref>{{cite web|url=https://www.racyja.com/hramadstva/zatrymali-paeta-i-pchalyara-mikolu-pape/|title=Паэт-пчаляр Мікола Папека затрыманы па крымінальнай справе|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517180734/https://www.racyja.com/hramadstva/zatrymali-paeta-i-pchalyara-mikolu-pape/|archive-date=17 мая 2022|access-date=8-6-2021|url-status=dead}}</ref>. == Пераможцы == * [[Алесь Каско]]<ref name="nt2004">{{артыкул|загаловак=Медовая прэмія|спасылка=http://museum.pruzhany.com/publ/24-1-0-31|выданне=«Народная трыбуна»}}</ref> ([[2001]]) * [[Мікола Купрэеў]]<ref name="nt2004"/> ([[2002]])<ref>{{Спасылка | url = http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac| загаловак = Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…| выдавец = Прастора.by| дата = 18 лістапада 2011 }}</ref> за аповесць «Пастух у космасе» * [[Валерый Грышкавец]]<ref name="nt2004"/> ([[2004]]) * [[Валянціна Кукса]] ([[2005]]) за кнігу прозы «Кнігаўка» * [[Аляксей Філатаў]], [[Іван Мельнічук]] ([[2006]]) * [[Леанід Галубовіч]] ([[2007]]) * [[Кастусь Жмінько]]<ref>{{Спасылка| url = http://kamunikat.org/Zminko_Kastus.html| загаловак = Жмінько Кастусь| выдавец = Беларуская інтэрнэт-бібліятэка «Камунікат»| дата = 18 лістапада 2011| access-date = 16 верасня 2012| archive-date = 10 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140810205416/http://kamunikat.org/Zminko_Kastus.html| url-status = dead}}</ref>, [[Лявон Валасюк]] ([[2008]])<ref>{{Спасылка| аўтар = Іван Юрашчык| дата публікацыі = 8 верасня 2008| url = http://old.euroradio.by/by/600/news/23374/| загаловак = Брэсцкія літаратары атрымалі за свае кнігі пуд мёду| выдавец = «[[Эўрарадыё]]»| дата = 18 лістапада 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Алесь Корнеў]] ([[2009]]) за зборнік вершаў «Неўтаймоўны сэксафон»<ref>{{Спасылка | аўтар = Віктар Сырыца| дата публікацыі = 20 студзеня 2010| url = http://nn.by/?c=ar&i=34074| загаловак = Баранавіцкі паэт Алесь Корнеў атрымаў літаратурную Мядовую прэмію| назва праекту = Культура| выдавец = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| дата = 18 лістапада 2011 }}</ref> * [[Алесь Зайка]] ([[2011]]) за кнігу «Дым з коміна»<ref>{{Спасылка| аўтар = Renessaince.| аўтарlink = Удзельнік:Renessaince| дата публікацыі = 14 студзеня 2012| url = http://pruzhany.net/1594-myadovaya-pryemiya-2011.html| загаловак = Мядовая прэмія-2011| назва праекту = Культура| выдавец = Партал гораду Пружаны| дата = 14 студзеня 2012| title = Архіўная копія| access-date = 16 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20200808024800/https://pruzhany.net/1594-myadovaya-pryemiya-2011.html| archive-date = 8 жніўня 2020| url-status = dead}}</ref> * [[Васіль Дэбіш]] (2012)<ref>{{Спасылка|аўтар = Сямён Янкевіч.|прозвішча = Янкевіч|імя = Сямён|дата публікацыі = 27 сакавіка 2013|url = http://www.bk-brest.by/ru/175/culture/5468/?tpl=55|загаловак = Мы ёсць! Пісьменніцкія вынікі і далягляды|выдавец = [[Брестский курьер]]|дата доступу = 23 красавіка 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref> за кнігу «Праз дождж»<ref>{{Спасылка|url = http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22345|загаловак = Праз дождж|выдавец = [[Камунікат.орг]]|дата доступу = 23 красавіка 2015|access-date = 24 лютага 2018|archive-date = 16 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190716172431/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22345|url-status = dead}}</ref> * [[Ніна Горык]] (2013)<ref>{{Спасылка|аўтар = Сымон Бай.|дата публікацыі = 21 сьнежня 2013|url = http://tomin.by/news/cult/6162-myadovaya-premiya-stala-mizhnarodnaj-fota|загаловак = Мядовая прэмія стала міжнароднай|назва праекту = tomin.by|дата = 24 снежня 2013}}</ref> * [[Павел Аркадзевіч Ляхновіч|Павел Ляхновіч]] (2015)<ref>{{Спасылка|аўтар = ПД.|дата публікацыі = 29 лютага 2016|url = http://www.svaboda.org/content/article/27579759.html|загаловак = Павал Ляхновіч атрымаў мядовую літаратурную прэмію|назва праекту = Культура|выдавец = [[Радыё «Свабода»]]|дата доступу = 29 лютага 2016}}</ref> * [[Мікола Сянкевіч]] (2016)<ref>{{Спасылка|аўтар = Яўген Бяласін.|імя = Яўген|прозьвішча = Бяласін|аўтарlink = Яўген Бяласін|дата публікацыі = 3 сакавіка 2017|url = http://www.bk-brest.by/2017/03/114027/|загаловак = Мядовая прэмія за 2016 год засталася ў Брэсце|назва праекту = Литера|выдавец = [[Брестский курьер]]|дата доступу = 20 лютага 2018|title = Архіўная копія|access-date = 24 лютага 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20170811204840/http://www.bk-brest.by/2017/03/114027/|archive-date = 11 жніўня 2017|url-status = dead}}</ref> * [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]] (2017) — за літаратурныя дасягненні апошніх гадоў<ref>{{cite web| author =Мікола Ляшкевіч| date =23 лютага 2018| url =https://www.racyja.com/kultura/24-lyutaga-valeryyu-gapeevu-uruchats-myadov/| title =24 лютага Валерыю Гапееву ўручаць Мядовую прэмію| publisher =[[Беларускае Радыё Рацыя]]| access-date =24 лютага 2018| archive-url =https://web.archive.org/web/20210123002341/https://www.racyja.com/kultura/24-lyutaga-valeryyu-gapeevu-uruchats-myadov/| archive-date =23 студзеня 2021| url-status =dead}}</ref> * [[Мікола Пракаповіч]] (2018) за зборнік вершаў «Прытулак памяці»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/archivy/kultura/paetu-mikolu-prakapovichu-uruchyli-pud/|title=Паэту Міколу Пракаповічу ўручылі пуд мёду|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2018-12-26|access-date=2024-03-21|last2=mickewich}}</ref>. * [[Мікола Аляхновіч (паэт)|Мікола Аляхновіч]] (2019) за зборнік «Вясновы роздум»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31005798.html|title=Мікола Папека, фігурант крымінальнай справы «за карагод», уручыў сваю «Мядовую прэмію» пасьля допыту|website=Радыё Свабода|date=2020-12-17|access-date=2024-03-21}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Беларускія літаратурныя прэміі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Мядовая прэмія}} [[Катэгорыя:Культура Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Мёд]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]] adsehk4cpfgjo62i6m6641rmvwoj9dv 0 134487 5189286 5084034 2026-08-29T13:35:27Z IshaBarnes 124956 вычытка, стыль 5189286 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Мікола Купрэеў |Фота = Mikoła Papieka razam z laǔreatam Miadovaj premii-2002 Mikołam Kuprejevym.jpg |Подпіс = Мікола Купрэеў на атрыманні «[[Мядовая прэмія|Мядовай прэміі]]» (2002) у [[Пружанскі палац|Пружанскім палацу]] |Імя пры нараджэнні = Мікола Сымонавіч Купрэеў |Род дзейнасці = [[паэт]] |Гады актыўнасці = [[1957]] — канец [[1990-я|90-х]] }} '''Міко́ла Сымо́навіч (''Сямёнавіч'') Купрэ́еў''' ({{ДН|25|5|1937}}, вёска [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]], {{МН|Рагачоўскі раён|у Рагачоўскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|19|9|2004}}, вёска [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]], [[Баранавіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]] (цяпер [[Рагачоўскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]) ў сям’і настаўніка. У 1943 годзе [[Нацызм|нацысты]] арыштавалі яго бацьку і забілі маці<ref name="prastora">{{Спасылка | url = http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac| загаловак = Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…| выдавецтва = Прастора.by| дата = 5 снежня 2011}}</ref>. У 1947 годзе Мікола з бацькам пераехалі на Брэстчыну, у вёску [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Пескі]] [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], а ў 1953 — у вёску [[Міхнавічы (Івацэвіцкі раён)|Міхнавічы]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]. Выхоўваўся мачыхай. Мікола Купрэеў скончыў [[Івацэвічы|Івацэвіцкую]] сярэднюю школу (1957), факультэт беларускай і рускай мовы і літаратуры [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Брэсцкага педагагічнага інстытута]] (1962). Працаваў у [[Чудзін]]скай і [[Малькавічы (Ганцавіцкі раён)|Малькавіцкай]] сярэдніх школах [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]], у школах [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага]] і [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага]] раёнаў, у рэдакцыі ляхавіцкай раённай газеты «Будаўнік камунізму». Адным з вучняў Купрэева ў Чудзінскай школе падчас яго працы на пасадзе завуча і настаўніка літаратуры быў [[Алесь Каско]], а ў [[Сташаны|Сташанах]] — [[Мікола Антаноўскі]] і [[Анатоль Шушко]]<ref name="smal">{{Спасылка|аўтар = Валянцін Смаль.|год = 22 мая 2012|url = http://www.gants-region.info/publ/mikola_kuprehew/1-1-0-204|загаловак = Мікола Купрэеў|выданне = Публікацыі|выдавецтва = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|дата = 25 мая 2012|url-status = dead|access-date = 16 верасня 2012|archive-date = 11 верасня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120911001714/http://www.gants-region.info/publ/mikola_kuprehew/1-1-0-204}}</ref>. У 1988 Мікола Купрэеў не без дапамогі Міколы Антаноўскага, рэдактара пружанскай «раёнкі», пераехаў у вёску [[Папялёва]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]], выкладаў у базавай школе гісторыю. Тут выйшаў на пэнсію з прычыны хваробы. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1994). У 1996 годзе зборнік вершаў «Правінцыйныя фантазіі» быў вылучаны на атрыманне [[Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы|Дзяржаўнай прэміі імя Янкі Купалы]] і адзінагалосна падтрыманы на галасаванні. Аднак у самы апошні момант перамога Міколы Купрэева была скасавана за іранічную згадку Лукашэнкі ў вершы «Сустрэча з К. Крапівой у 1993 годзе»<ref>{{артыкул|аўтар=[[Леанід Галубовіч]].|загаловак=«Мяне — яшчэ нямала»|спасылка=http://dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup51?OpenDocument|выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]|год=2011|нумар=2, 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530205941/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup51?OpenDocument|archive-date=30 мая 2012}}</ref>. Прэмія тады не дасталася нікому, а паэт замест гэтага атрымаў [[Прэмія імя Аркадзя Куляшова|прэмію Саюзу пісьменнікаў імя Аркадзя Куляшова]] і аднапакаёвую кватэру ў [[Пружана]]х<ref name="svaboda755726">{{Спасылка | аўтар = Уладзімір Арлоў| прозвішча = Арлоў| імя = Уладзімір| аўтарlink = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў| год = 20 сакавіка 2007| url = http://www.svaboda.org/content/article/755726.html| загаловак = Імёны Свабоды: Мікола Купрэеў (1937 — 2004)| назва праекту = Імёны Свабоды| выдавецтва = [[Радыё «Свабода»]]| дата = 5 снежня 2011 }}</ref>. Пасля выдання аповесцяў «Дзіцячыя гульні пасля вайны» (1995) і «На вуліцы Карла Маркса з паэтам» (1997), якія вызначаліся надзвычайнай шчырасцю ў адносінах да сябе і сваіх родных, бацька адмаўляўся пускаць Міколу ў родную хату падчас яго візітаў на радзіму. Мікола Купрэеў вымушаны быў начаваць у кацельнях, дзе працаваў яго школьны сябра<ref name="svaboda755726" />. Апошнія гады жыцця правёў у [[Пружаны|Пружанах]], перыядычна лекуючыся ў тубдыспансеры ў [[Вярховічы|Вярховічах]] ([[Камянецкі раён]]). Памёр у доме састарэлых у вёсцы [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]] [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]]<ref name="prastora" />. Пахаваны ў [[Міхнавічы (Івацэвіцкі раён)||Міхнавічах]] (прадмесце [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]). На яго надмагіллі выбітыя словы ўласнага вершу «О, я многа хацеў вам сказаць…». == Творчасць == Пісаць пачаў яшчэ ў школе, найперш вершы на беларускай мове. Аднак друкавацца пачаў падчас вучобы ў [[Брэсцкі педагагічны інстытут|інстытуце]] (1957—1962). Яго першыя абразкі былі апублікаваныя ў 1958 годзе ў «Советской Отчизне» (цяпер часопіс «[[Нёман (1945)|Нёман]]»). Прозу Мікола, у адрозненне ад вершаў, пісаў па-руску, за што, як прызнаваўся пазней, было вельмі сорамна<ref name="smal" />. Рукапіс аповесці «Бродят на рассвете юные», напісанае ў студэнцкія часы, аўтар пасля знішчыў, нягледзячы на тое, што яна атрымала ў цэлым станоўчыя водгукі [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] і [[Барыс Бур'ян|Барыса Бур’яна]]. Машынапісны тэкст аповесці захоўваецца ў Ганцавіцкім краязнаўчым музеі<ref name="smal" />. Першая кніга [[Паэзія|паэзіі]] «Непазбежнасць» (1967), складзеная з [[балада]]ў і [[Элегія|элегій]], вызначаецца лірычнай, ціхай інтанацыяй. Вершы вызначаюцца казачнасцю, выкарыстаннем фальклорных матываў і стыляў. Пасля выхаду зборніку «Непазбежнасць» у Міколы Купрэева пачалася зацяжная творчая дэпрэсія, звязаная з неўладкаванасцю ўласнага побыту, расчараванасцю ў паэтычнай працы, вялікай плыняй крытыкі, якая абрынулася на першую яго кнігу<ref name="gardziej">{{Спасылка| аўтар = [[Віктар Гардзей]].| прозвішча = Гардзей| імя = Віктар| год = 27 мая 2010| url = http://www.gants-region.info/publ/viktor_gordej/vershy_napisanyja_w_belykh_bjarehznikakh/8-1-0-123| загаловак = Вершы, напісаныя ў белых бярэзніках| выдавецтва = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал| дата = 5 снежня 2011| access-date = 16 верасня 2012| archive-date = 19 жніўня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120819131152/http://www.gants-region.info/publ/viktor_gordej/vershy_napisanyja_w_belykh_bjarehznikakh/8-1-0-123| url-status = dead}}</ref>. У [[1970-я|сямідзясятыя гады]] Мікола Купрэеў амаль нічога не пісаў. Актыўна ўключыўся ў літаратурны працэс пад канец 80-х. Перакладзеныя на рускую мову яго вершы былі апублікаваныя ў часопісе «Нёман», пасля чаго яго творы сталі часцей трапляць у перыядычны друк. У 1995 годзе выйшаў яго другі зборнік паэзіі «Правінцыйныя фантазіі». У ім перададзеная цесная сувязь чалавека з радзімай, з яе гісторыяй. Паэт пастаянна звяртаецца да вобраза дарогі, героі яго вершаў — вечныя вандроўнікі. Літаратуразнаўцы заўважалі, што яго паэзіі ўласцівыя «арыгінальнасць раскаванай свабоднай формы, шчырае трапяткое пачуццё, нестандартныя вобразы, глыбіня падтэксту і ў той самы час — прастата выказвання»<ref name="svaboda755726" />. Творчасць аўтара адзначаная асаблівай любоўю да [[верлібр]]у, [[балада]]ў, [[элегія]]ў, [[прытча]]ў. {{Цытата|На празаічны, як шэрае грубае палатно, фон рука паэта, адукаванага філолага, знарок нязграбна і абыякава або паспешліва шпурляе яскравыя мазкі метафар ці асацыятыўных параўнанняў. Так азартны прадавец рассыпае брыльянты на чорным моршчаным бархаце, каб здзівіць і ашаламіць пакупніц. Спантаннасць выяўлення абвостраных пачуццяў чалавека, які чамусьці перанатужыў сваю эмацыянальнасць, і яна ўжо не вяртаецца да колішніх нармальных дыяпазонаў, — характэрны каларыт лірыкі Купрэева. Ён сутыкае на сцежках быцця паэзію і прозу, красу і брыдоту, цнатлівасць і бруд. Прытым гэтыя сутыкненні часам такія рызыкоўныя, што ў душы з’яўляюцца дысануючыя рэакцыі, якія пагашаюць адна другую, пакідаючы адчуванне збянтэжанасці і патрэбу ў ахоўных рэакцыях: густ хоча пратэставаць супраць бесцырымонных выпрабаванняў.|[[Уладзімір Калеснік]]|З літаратуразнаўчай працы «Брэсцкае вогнішча»<ref name="gardziej" />}} Пісаў таксама і [[Проза|прозу]]. Падчас жыцця ў [[Пружаны|Пружанах]] напісаў аповесці «Дзіцячыя гульні пасля вайны» (1995), «Імгненне светлае» (1996), «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам» (1997), «Палеская элегія» (1998), «Рэчкаю плывём, плывём…» (1999), «Пастух у космасе» (2002), «Лісты з млына» (2004)<ref name="gardziej" />. Два розныя як па стылі, так і па манеры аналізу даследчыкі літаратуры [[Уладзімір Саламаха]] і [[Сяргей Грышкевіч]], аналізуючы розныя творы пісьменніка (першы — «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам», другі — «Лісты з млына»), сыходзяцца ў агульнай выснове: лірычная проза Купрэева шчырая і праўдзівая, гуманістычная і чалавечная ў сваёй аснове. {{Цытата|I тут я зноў думаю пра тое, пра што ўжо неаднойчы пісаў у некаторых сваіх артыкулах: як жа мы, людзі, прывыклі ўсе нашы горшыя, па-чалавечы невытлумачальныя ўчынкі апраўдваць фактарам часу, рэжымам, грамадскім ладам. Пры гэтым забываем, што толькі сапраўдныя людзі застаюцца людзьмі ў любых сітуацыях. Думаю, твор выклікае на такі роздум.|Уладзімір Саламаха|З артыкула «Пра што раскажа вучням», кніга крытыкі «Сусвет дабрыні»<ref name="gardziej" />}} {{Цытата|У беларускай прозе апошніх гадоў рэдка калі сустрэнеш падобную шчырасьць, без штучнага схематызму ў дыялогах, ненатуральных паводзін, сэрыяльнай тэатральнасьці, навамодных сэксуальных выкрунтасаў… Аказваецца, пра каханне можна пісаць так, каб быць сучасным ва ўсе часы. Каб табе верылі, як уласна перажытаму. Хоць і не прапушчанаму цераз млын запозьнена спасцігнутай ісьціны, ужо непатрэбнай у сівой сталасці гадоў.|Сяргей Грышкевіч|З артыкула «Адвечныя лісты з млына…», газета «Заря»<ref name="gardziej" />}} Вершы Міколы Купрэева перакладаў на [[руская мова|рускую мову]] і публікаваў у [[Масква|Маскве]] беларускі паэт і перакладчык [[Валерый Грышкавец]]<ref name="gardziej" />. Аповесць «Імгненне светлае» перакладзеная таксама на [[балгарская мова|балгарскую мову]]. == Бібліяграфія == * [http://www.gants-region.info/load/nikolaj_kupreev/nepazbezhnasc/35-1-0-81 «Непазбежнасьць»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618173416/http://www.gants-region.info/load/nikolaj_kupreev/nepazbezhnasc/35-1-0-81 |date=18 чэрвеня 2015 }} (зборнік вершаў, [[1967]]) * «Правінцыйныя фантазіі» (зборнік вершаў, [[1995]]) * «Дзіцячыя гульні пасьля вайны» (аповесць-успамін, [[1995]]) * «Імгненне сьветлае» (аповесць, [[1996]]) * «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам» (аповесць, [[1997]]) * «Палеская элегія» (кніга прозы, [[2007]]) * «Я хацеў вам сказаць…» ([[2008]]) == Прэміі == * [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова]] (1996, за зборнік «Правінцыйныя фантазіі») * [[Мядовая прэмія|Брэсцкая мядовая літаратурная прэмія]] (2002, за аповесць «Пастух у космасе») * [[Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка]] [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]] (2007, за кнігу «Палеская элегія»)<ref>{{артыкул|аўтар=Святлана Яскевіч.|загаловак=Мікола Купрэеў стаў лаўрэатам прэміі імя Ул. Калесніка. Пасмяротна|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=5882|выданне=«[[Звязда]]»|год=12 снежня 2007|нумар=236 (26101)}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Ушанаванне памяці == * У 2006 годзе на доме ў [[Пружаны|Пружанах]], дзе жыў паэт, была адкрытая мемарыяльная дошка. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 39 * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі, 1992—1995|6}} — С. 628—629 * {{Крыніцы/Рупліўцы Пружаншчыны |частка = Купрэеў Мікола Сямёнавіч |год = 2003 |старонкі = 49—54 }} * {{Артыкул | аўтар = [[Алесь Каско]] [і інш.]. | загаловак = Мікола Купрэеў. Матэрыялы аб жыцці і творчасці пісьменніка | выданне = [[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | год = 1994 | нумар = 11 | старонкі = 29—51 }} * {{Кніга |аўтар = [[Уладзімір Саламаха|Саламаха, У]]. |частка = Пра што раскажа вучням |загаловак = Званыя і выбраныя: кн. літ. публіцыстыкі і рэцэнзій |адказны = Уладзімір Саламаха |месца = {{Мн.}} |год = 1999 |старонкі = 56—60 }} * {{Артыкул | аўтар = [[Васіль Сахарчук|Сахарчук, В.]] | загаловак = Вяртанне вечнага вандроўніка | выданне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | год = 1998 | нумар = 1 | старонкі = 254—262 }} == Спасылкі == {{Commonscat|Mikola Kupreiew}} * [http://old.nlb.by/html/calendar/2007/kupreeu.html Жыццяпіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180413034729/http://old.nlb.by/html/calendar/2007/kupreeu.html |date=13 красавіка 2018 }} на старонцы [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]] * [http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…] * [http://moykahany.ru/autor/mikola-kupreeu Вершы Міколы Купрэева] на сайце беларускай лірычнай паэзіі * [http://flibusta.is/b/429685 Мікола Купрэеў. Палеская элегія] на сайце Флібуста {{Мядовая прэмія}} {{DEFAULTSORT:Купрэеў Мікола}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Мядовай літаратурнай прэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] ejip7ktpf6k4i0h3k0vaborzdv8anyw 5189289 5189286 2026-08-29T13:38:41Z IshaBarnes 124956 удакладненне спасылкі 5189289 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Мікола Купрэеў |Фота = Mikoła Papieka razam z laǔreatam Miadovaj premii-2002 Mikołam Kuprejevym.jpg |Подпіс = Мікола Купрэеў на атрыманні «[[Мядовая прэмія|Мядовай прэміі]]» (2002) у [[Пружанскі палац|Пружанскім палацу]] |Імя пры нараджэнні = Мікола Сымонавіч Купрэеў |Род дзейнасці = [[паэт]] |Гады актыўнасці = [[1957]] — канец [[1990-я|90-х]] }} '''Міко́ла Сымо́навіч (''Сямёнавіч'') Купрэ́еў''' ({{ДН|25|5|1937}}, вёска [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]], {{МН|Рагачоўскі раён|у Рагачоўскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|19|9|2004}}, вёска [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]], [[Баранавіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]] (цяпер [[Рагачоўскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]) ў сям’і настаўніка. У 1943 годзе [[Нацызм|нацысты]] арыштавалі яго бацьку і забілі маці<ref name="prastora">{{Спасылка | url = http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac| загаловак = Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…| выдавецтва = Прастора.by| дата = 5 снежня 2011}}</ref>. У 1947 годзе Мікола з бацькам пераехалі на Брэстчыну, у вёску [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Пескі]] [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], а ў 1953 — у вёску [[Міхнавічы (Івацэвіцкі раён)|Міхнавічы]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]. Выхоўваўся мачыхай. Мікола Купрэеў скончыў [[Івацэвічы|Івацэвіцкую]] сярэднюю школу (1957), факультэт беларускай і рускай мовы і літаратуры [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Брэсцкага педагагічнага інстытута]] (1962). Працаваў у [[Чудзін]]скай і [[Малькавічы (Ганцавіцкі раён)|Малькавіцкай]] сярэдніх школах [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]], у школах [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага]] і [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага]] раёнаў, у рэдакцыі ляхавіцкай раённай газеты «Будаўнік камунізму». Адным з вучняў Купрэева ў Чудзінскай школе падчас яго працы на пасадзе завуча і настаўніка літаратуры быў [[Алесь Каско]], а ў [[Сташаны|Сташанах]] — [[Мікола Антаноўскі]] і [[Анатоль Шушко]]<ref name="smal">{{Спасылка|аўтар = Валянцін Смаль.|год = 22 мая 2012|url = http://www.gants-region.info/publ/mikola_kuprehew/1-1-0-204|загаловак = Мікола Купрэеў|выданне = Публікацыі|выдавецтва = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|дата = 25 мая 2012|url-status = dead|access-date = 16 верасня 2012|archive-date = 11 верасня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120911001714/http://www.gants-region.info/publ/mikola_kuprehew/1-1-0-204}}</ref>. У 1988 Мікола Купрэеў не без дапамогі Міколы Антаноўскага, рэдактара пружанскай «раёнкі», пераехаў у вёску [[Папялёва]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]], выкладаў у базавай школе гісторыю. Тут выйшаў на пэнсію з прычыны хваробы. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1994). У 1996 годзе зборнік вершаў «Правінцыйныя фантазіі» быў вылучаны на атрыманне [[Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы|Дзяржаўнай прэміі імя Янкі Купалы]] і адзінагалосна падтрыманы на галасаванні. Аднак у самы апошні момант перамога Міколы Купрэева была скасавана за іранічную згадку Лукашэнкі ў вершы «Сустрэча з К. Крапівой у 1993 годзе»<ref>{{артыкул|аўтар=[[Леанід Галубовіч]].|загаловак=«Мяне — яшчэ нямала»|спасылка=http://dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup51?OpenDocument|выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]|год=2011|нумар=2, 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530205941/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup51?OpenDocument|archive-date=30 мая 2012}}</ref>. Прэмія тады не дасталася нікому, а паэт замест гэтага атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова|прэмію Саюзу пісьменнікаў імя Аркадзя Куляшова]] і аднапакаёвую кватэру ў [[Пружана]]х<ref name="svaboda755726">{{Спасылка | аўтар = Уладзімір Арлоў| прозвішча = Арлоў| імя = Уладзімір| аўтарlink = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў| год = 20 сакавіка 2007| url = http://www.svaboda.org/content/article/755726.html| загаловак = Імёны Свабоды: Мікола Купрэеў (1937 — 2004)| назва праекту = Імёны Свабоды| выдавецтва = [[Радыё «Свабода»]]| дата = 5 снежня 2011 }}</ref>. Пасля выдання аповесцяў «Дзіцячыя гульні пасля вайны» (1995) і «На вуліцы Карла Маркса з паэтам» (1997), якія вызначаліся надзвычайнай шчырасцю ў адносінах да сябе і сваіх родных, бацька адмаўляўся пускаць Міколу ў родную хату падчас яго візітаў на радзіму. Мікола Купрэеў вымушаны быў начаваць у кацельнях, дзе працаваў яго школьны сябра<ref name="svaboda755726" />. Апошнія гады жыцця правёў у [[Пружаны|Пружанах]], перыядычна лекуючыся ў тубдыспансеры ў [[Вярховічы|Вярховічах]] ([[Камянецкі раён]]). Памёр у доме састарэлых у вёсцы [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]] [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]]<ref name="prastora" />. Пахаваны ў [[Міхнавічы (Івацэвіцкі раён)||Міхнавічах]] (прадмесце [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]). На яго надмагіллі выбітыя словы ўласнага вершу «О, я многа хацеў вам сказаць…». == Творчасць == Пісаць пачаў яшчэ ў школе, найперш вершы на беларускай мове. Аднак друкавацца пачаў падчас вучобы ў [[Брэсцкі педагагічны інстытут|інстытуце]] (1957—1962). Яго першыя абразкі былі апублікаваныя ў 1958 годзе ў «Советской Отчизне» (цяпер часопіс «[[Нёман (1945)|Нёман]]»). Прозу Мікола, у адрозненне ад вершаў, пісаў па-руску, за што, як прызнаваўся пазней, было вельмі сорамна<ref name="smal" />. Рукапіс аповесці «Бродят на рассвете юные», напісанае ў студэнцкія часы, аўтар пасля знішчыў, нягледзячы на тое, што яна атрымала ў цэлым станоўчыя водгукі [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] і [[Барыс Бур'ян|Барыса Бур’яна]]. Машынапісны тэкст аповесці захоўваецца ў Ганцавіцкім краязнаўчым музеі<ref name="smal" />. Першая кніга [[Паэзія|паэзіі]] «Непазбежнасць» (1967), складзеная з [[балада]]ў і [[Элегія|элегій]], вызначаецца лірычнай, ціхай інтанацыяй. Вершы вызначаюцца казачнасцю, выкарыстаннем фальклорных матываў і стыляў. Пасля выхаду зборніку «Непазбежнасць» у Міколы Купрэева пачалася зацяжная творчая дэпрэсія, звязаная з неўладкаванасцю ўласнага побыту, расчараванасцю ў паэтычнай працы, вялікай плыняй крытыкі, якая абрынулася на першую яго кнігу<ref name="gardziej">{{Спасылка| аўтар = [[Віктар Гардзей]].| прозвішча = Гардзей| імя = Віктар| год = 27 мая 2010| url = http://www.gants-region.info/publ/viktor_gordej/vershy_napisanyja_w_belykh_bjarehznikakh/8-1-0-123| загаловак = Вершы, напісаныя ў белых бярэзніках| выдавецтва = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал| дата = 5 снежня 2011| access-date = 16 верасня 2012| archive-date = 19 жніўня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120819131152/http://www.gants-region.info/publ/viktor_gordej/vershy_napisanyja_w_belykh_bjarehznikakh/8-1-0-123| url-status = dead}}</ref>. У [[1970-я|сямідзясятыя гады]] Мікола Купрэеў амаль нічога не пісаў. Актыўна ўключыўся ў літаратурны працэс пад канец 80-х. Перакладзеныя на рускую мову яго вершы былі апублікаваныя ў часопісе «Нёман», пасля чаго яго творы сталі часцей трапляць у перыядычны друк. У 1995 годзе выйшаў яго другі зборнік паэзіі «Правінцыйныя фантазіі». У ім перададзеная цесная сувязь чалавека з радзімай, з яе гісторыяй. Паэт пастаянна звяртаецца да вобраза дарогі, героі яго вершаў — вечныя вандроўнікі. Літаратуразнаўцы заўважалі, што яго паэзіі ўласцівыя «арыгінальнасць раскаванай свабоднай формы, шчырае трапяткое пачуццё, нестандартныя вобразы, глыбіня падтэксту і ў той самы час — прастата выказвання»<ref name="svaboda755726" />. Творчасць аўтара адзначаная асаблівай любоўю да [[верлібр]]у, [[балада]]ў, [[элегія]]ў, [[прытча]]ў. {{Цытата|На празаічны, як шэрае грубае палатно, фон рука паэта, адукаванага філолага, знарок нязграбна і абыякава або паспешліва шпурляе яскравыя мазкі метафар ці асацыятыўных параўнанняў. Так азартны прадавец рассыпае брыльянты на чорным моршчаным бархаце, каб здзівіць і ашаламіць пакупніц. Спантаннасць выяўлення абвостраных пачуццяў чалавека, які чамусьці перанатужыў сваю эмацыянальнасць, і яна ўжо не вяртаецца да колішніх нармальных дыяпазонаў, — характэрны каларыт лірыкі Купрэева. Ён сутыкае на сцежках быцця паэзію і прозу, красу і брыдоту, цнатлівасць і бруд. Прытым гэтыя сутыкненні часам такія рызыкоўныя, што ў душы з’яўляюцца дысануючыя рэакцыі, якія пагашаюць адна другую, пакідаючы адчуванне збянтэжанасці і патрэбу ў ахоўных рэакцыях: густ хоча пратэставаць супраць бесцырымонных выпрабаванняў.|[[Уладзімір Калеснік]]|З літаратуразнаўчай працы «Брэсцкае вогнішча»<ref name="gardziej" />}} Пісаў таксама і [[Проза|прозу]]. Падчас жыцця ў [[Пружаны|Пружанах]] напісаў аповесці «Дзіцячыя гульні пасля вайны» (1995), «Імгненне светлае» (1996), «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам» (1997), «Палеская элегія» (1998), «Рэчкаю плывём, плывём…» (1999), «Пастух у космасе» (2002), «Лісты з млына» (2004)<ref name="gardziej" />. Два розныя як па стылі, так і па манеры аналізу даследчыкі літаратуры [[Уладзімір Саламаха]] і [[Сяргей Грышкевіч]], аналізуючы розныя творы пісьменніка (першы — «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам», другі — «Лісты з млына»), сыходзяцца ў агульнай выснове: лірычная проза Купрэева шчырая і праўдзівая, гуманістычная і чалавечная ў сваёй аснове. {{Цытата|I тут я зноў думаю пра тое, пра што ўжо неаднойчы пісаў у некаторых сваіх артыкулах: як жа мы, людзі, прывыклі ўсе нашы горшыя, па-чалавечы невытлумачальныя ўчынкі апраўдваць фактарам часу, рэжымам, грамадскім ладам. Пры гэтым забываем, што толькі сапраўдныя людзі застаюцца людзьмі ў любых сітуацыях. Думаю, твор выклікае на такі роздум.|Уладзімір Саламаха|З артыкула «Пра што раскажа вучням», кніга крытыкі «Сусвет дабрыні»<ref name="gardziej" />}} {{Цытата|У беларускай прозе апошніх гадоў рэдка калі сустрэнеш падобную шчырасьць, без штучнага схематызму ў дыялогах, ненатуральных паводзін, сэрыяльнай тэатральнасьці, навамодных сэксуальных выкрунтасаў… Аказваецца, пра каханне можна пісаць так, каб быць сучасным ва ўсе часы. Каб табе верылі, як уласна перажытаму. Хоць і не прапушчанаму цераз млын запозьнена спасцігнутай ісьціны, ужо непатрэбнай у сівой сталасці гадоў.|Сяргей Грышкевіч|З артыкула «Адвечныя лісты з млына…», газета «Заря»<ref name="gardziej" />}} Вершы Міколы Купрэева перакладаў на [[руская мова|рускую мову]] і публікаваў у [[Масква|Маскве]] беларускі паэт і перакладчык [[Валерый Грышкавец]]<ref name="gardziej" />. Аповесць «Імгненне светлае» перакладзеная таксама на [[балгарская мова|балгарскую мову]]. == Бібліяграфія == * [http://www.gants-region.info/load/nikolaj_kupreev/nepazbezhnasc/35-1-0-81 «Непазбежнасьць»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618173416/http://www.gants-region.info/load/nikolaj_kupreev/nepazbezhnasc/35-1-0-81 |date=18 чэрвеня 2015 }} (зборнік вершаў, [[1967]]) * «Правінцыйныя фантазіі» (зборнік вершаў, [[1995]]) * «Дзіцячыя гульні пасьля вайны» (аповесць-успамін, [[1995]]) * «Імгненне сьветлае» (аповесць, [[1996]]) * «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам» (аповесць, [[1997]]) * «Палеская элегія» (кніга прозы, [[2007]]) * «Я хацеў вам сказаць…» ([[2008]]) == Прэміі == * [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова]] (1996, за зборнік «Правінцыйныя фантазіі») * [[Мядовая прэмія|Брэсцкая мядовая літаратурная прэмія]] (2002, за аповесць «Пастух у космасе») * [[Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка]] [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]] (2007, за кнігу «Палеская элегія»)<ref>{{артыкул|аўтар=Святлана Яскевіч.|загаловак=Мікола Купрэеў стаў лаўрэатам прэміі імя Ул. Калесніка. Пасмяротна|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=5882|выданне=«[[Звязда]]»|год=12 снежня 2007|нумар=236 (26101)}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Ушанаванне памяці == * У 2006 годзе на доме ў [[Пружаны|Пружанах]], дзе жыў паэт, была адкрытая мемарыяльная дошка. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 39 * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі, 1992—1995|6}} — С. 628—629 * {{Крыніцы/Рупліўцы Пружаншчыны |частка = Купрэеў Мікола Сямёнавіч |год = 2003 |старонкі = 49—54 }} * {{Артыкул | аўтар = [[Алесь Каско]] [і інш.]. | загаловак = Мікола Купрэеў. Матэрыялы аб жыцці і творчасці пісьменніка | выданне = [[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] | год = 1994 | нумар = 11 | старонкі = 29—51 }} * {{Кніга |аўтар = [[Уладзімір Саламаха|Саламаха, У]]. |частка = Пра што раскажа вучням |загаловак = Званыя і выбраныя: кн. літ. публіцыстыкі і рэцэнзій |адказны = Уладзімір Саламаха |месца = {{Мн.}} |год = 1999 |старонкі = 56—60 }} * {{Артыкул | аўтар = [[Васіль Сахарчук|Сахарчук, В.]] | загаловак = Вяртанне вечнага вандроўніка | выданне = [[Полымя (часопіс)|Полымя]] | год = 1998 | нумар = 1 | старонкі = 254—262 }} == Спасылкі == {{Commonscat|Mikola Kupreiew}} * [http://old.nlb.by/html/calendar/2007/kupreeu.html Жыццяпіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180413034729/http://old.nlb.by/html/calendar/2007/kupreeu.html |date=13 красавіка 2018 }} на старонцы [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]] * [http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…] * [http://moykahany.ru/autor/mikola-kupreeu Вершы Міколы Купрэева] на сайце беларускай лірычнай паэзіі * [http://flibusta.is/b/429685 Мікола Купрэеў. Палеская элегія] на сайце Флібуста {{Мядовая прэмія}} {{DEFAULTSORT:Купрэеў Мікола}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Мядовай літаратурнай прэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] myiswq12savp00vkeu5ci92153615q2 0 149538 5189498 5188880 2026-08-30T06:22:45Z DzBar 156353 5189498 wikitext text/x-wiki {{Серыя гульняў | загаловак = Серыя «Mass Effect» | выява = [[Выява:Logo Mass Effect.svg|250px]] | подпіс = Лагатып серыі Mass Effect | жанр = [[ролевы баявік]], [[шутар ад трэцяй асобы]] | распрацоўшчыкі = [[BioWare]] | выдавец = [[Microsoft Studios]] <br /> [[Electronic Arts]] | стваральнік = | платформы = [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[iOS]], [[Android]], [[Wii U]] | рухавічок = ''[[Unreal Engine]]'' | першая гульня = [[Mass Effect]] | дата першай гульні = 20 лістапада 2007 | апошняя гульня = [[Mass Effect 3]] | дата апошняй гульні = 6 сакавіка 2012 | адгалінаванні = | сайт = http://masseffect.bioware.com/ }}{{Састарэла|2013 год}} '''Серыя Mass Effect''' — гэта сукупнасць мастацкіх твораў ([[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]], [[Кніга|кніг]] і [[комікс]]аў) па [[Выдуманы сусвет|выдуманаму сусвету]] [[Сусвет Mass Effect|Mass Effect]]. Дзеянне ўсіх твораў разгортваецца ў [[XXII стагоддзе|XXII стагоддзі]]. == Гульні == Было выпушчана тры асноўных гульні серыі і дзве дадатковых. Усе тры часткі ў СНД сёння распаўсюджваюцца з арыгінальнай гукавой дарожкай і рускімі субцітрамі. Першая гульня «''[[Mass Effect]]''» была адзінай часткай, якая дублявалася на рускую мову, але дубляж быў успрыняты адмоўна, з прычыны гэтага ідэя дубляжу другой і трэцяй частак ніколі не падымалася. === Асноўная серыя === * [[Mass Effect]] — першая гульня з серыі. На Xbox 360 выйшла ў лістападзе 2007 года, на ПК улетку 2008, і толькі ў снежні 2012 года на PS3. * [[Mass Effect 2]] — працяг серыі. На Xbox 360 і ПК выйшла ў студзені 2010 года. На PS3 была выпушчана ў студзені 2011 года. * [[Mass Effect 3]] — трэцяя частка серыі. Была выпушчана ў сакавіку 2012 года на Xbox 360, PS3 і ПК. На Wii U яна выйшла ў лістападзе таго ж года. === Дадатковыя гульні === * [[Mass Effect Galaxy]] — прамежкавая частка, выйшла ўлетку 2009 года на iPhone і [[IPod touch|iPod Touch]]. * [[Mass Effect Infiltrator]] — дзеянне праходзіць паралельна з трэцяй часткай. Выйшла ў сакавіку 2012 года на iOS і Android. == Кнігі == У сапраўдны момант выйшла чатыры кнігі. * [[Адкрыццё, раман|Адкрыццё]] — першая кніга, выйшла ў 2007 годзе. * [[Узыходжанне, раман|Узыходжанне]] — другая кніга, выйшла ў 2008 годзе. * [[Адплата, раман|Адплата]] — трэцяя кніга, выйшла ў 2010 годзе. * [[Зман, раман|Зман]] — чацвёртая кніга, выйшла ў студзені 2012 года. ==Фільм== У 2010 годзе была анансавана экранізацыя па матывах папулярнай навукова-фантастычнай відэагульні ад Electronic Arts і BioWare "Mass Effect". З таго моманту экранізацыя стаіць амаль на мёртвым пункце. У экранізацыі некалькі разоў змяніўся сцэнарыст. Падрабязнасці сюжэту, акцёрскі склад і рэжысёр фільма дагэтуль невядомыя. ==Мультфільм== 29 лістапада 2012 года быў выпушчаны [[Мультыплікацыя|анімацыйны фільм]] Mass Effect: Paragon Lost. У цэнтры сюжэту — пачатак кар'еры афіцэра Альянсу Джэймса Вегі. Джэймс прыходзіць у элітны атрад спецпрызна Альянсу напачатку барацьбы з таямнічай пагрозай, вядомай як Калекцыянеры. Складаючыся на службе ў аддаленай зорнай сістэме, Джэймс Вега і яго напарнікі павінны абараніць грамадзян калоніі ад уварвання невядомых, якія спрабуюць выкрасці людзей. == Коміксы == {{Main|Коміксы серыі Mass Effect}} У дадзены момант выйшлі тры серыі [[комікс]]аў, а таксама некалькі мінікоміксаў. * [[Mass Effect: Redemption]] — першая серыя коміксаў, выйшла ў 2010 годзе. * [[Mass Effect: Incursion]] — мінікомікс (2010). * [[Mass Effect: Inquisition]] — мінікомікс (2010). * [[Mass Effect: Evolution]] — другая серыя коміксаў, выйшла ў 2011 годзе. * [[Mass Effect: Conviction]] — мінікомікс (2011). * [[Mass Effect: Invasion]] — трэцяя серыя коміксаў, выйшла ў 2011 годзе. * [[Mass Effect: Homeworlds]] — чацвёртая серыя коміксаў, выйшла ў 2012 годзе. * [[Mass Effect: Blasto - Eternity is Forever]] — мінікомікс (2012). == Зборная табліца персанажаў == '''Заўвага:''' У дадзенай табліцы прыведзеная наяўнасць вызначаных персанажаў у кожнай частцы серыі, а таксама, акцёраў, якія іх агучылі. Прысутнасць некаторых персанажаў залежыць ад рашэнняў гульца ў папярэдніх частках, а таксама ад наяўнасці/адсутнасці DLC. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:20%;"| Персанаж ! colspan="3" style="text-align:center;"| Гульня |- ! style="text-align:center; width:26.6%;"| ''[[Mass Effect]]'' ! style="text-align:center; width:26.6%;"| ''[[Mass Effect 2]]'' ! style="text-align:center; width:26.6%;"| ''[[Mass Effect 3]]'' |- ! Капітан Шэпард<br />''(Commander Shepard)'' | colspan="3"| [[Марк Мір]] <small>(муж.)</small><br />[[Джэніфер Хэйл]] <small>(жан.)</small> |- ! Прывід <br />''(The Illusive Man)'' |style="background:lightgrey;" | | colspan="2"| [[Марцін Шын]] |- ! Джэф «Джокер» Моро<br />''(Jeff "Joker" Moreau)'' | colspan="3"| [[Сэт Грын]] |- ! Дэвід Андэрсан<br />''(David Anderson)'' | colspan="3"| [[Кіт Дэвід]] |- ! Ліяра Т’Соні<br />''(Liara T'Soni)'' | colspan="3"| [[Алі Хіліс]] |- ! Эшлі Уільямс<br />''(Ashley Williams)'' | colspan="3"| [[Кімберлі Брукс]] |- ! Кайдэн Аленка<br />''(Kaidan Alenko)'' | colspan="3"| [[Рафаэль Сбардж]] |- ! Гарус Вакарыян / Арханёл<br />''(Garrus Vakarian / Archangel)'' | colspan="3"| [[Брэндан Кінэр]] |- ! Tалі'Зора вас Нармандыя / вас Німа<br />''(Tali'Zorah vas Normandy/nar Rayya)'' | colspan="3"| Ліз Срока |- ! Уднорд Рэкс<br />''(Urdnot Wrex)'' | colspan="3"| Стыў Бар |- ! Міранда Лоўсан<br />''(Miranda Lawson)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Івонн Страхоўскі]] |- ! Джэйкаб Тэйлар<br />''(Jacob Taylor)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| Адам Лазарэ-Уайт |- ! Мордын Солус<br />''(Mordin Solus)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Майкл Біцці]] |- ! Грунт<br />''(Grunt)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Стыў Блам]] |- ! Джэк / Паддоследная Нуль<br />''(Jack / Subject Zero)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Кортні Тэйлар]] |- ! Тэйн Крыёс<br />''(Thane Krios)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Кейт Ферлі]] |- ! Легіён<br />''(Legion)'' |style="background:lightgrey;" | | colspan="2"| [[Д.C. Дуглас]] |- ! Самара<br />''(Samara)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| Мэгі Бэйрд |- ! Морынт<br />''(Morinth)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Наталля Сігніліці]] |- ! Заід Масані<br />''(Zaeed Massani)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Робін Сачз]] |- ! Касумі Гота<br />''(Kasumi Goto)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| Кім Лэйн |- ! СУАІ<br />''(EDI)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Трыша Хэлфер]] |- ! Джэймс Вега<br />''(James Vega)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || [[Прынц, Фрэдзі, малодшы]] |- ! Явік / Пратэанін<br />''(Javik / The Prothean)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || Айк Амадзі |- ! Пасол Донэл Удына<br />''(Ambassador Donnel Udina)'' | colspan="3"| [[Біл Рэйтнер]] |- ! Адмірал Стывен Хакет<br />''(Admiral Steven Hackett)'' | colspan="3"| [[Лэнс Хенрыксэн]] |- ! Дараднік Тэвос<br />''(Councilor Tevos)'' | colspan="3"| Джэн Аляксандра Сміт |- ! Дараднік Валерн<br />''(Councilor Valern)'' | colspan="3"| [[Армін Шымерман]] |- ! Дараднік Спаратус<br />''(Councilor Sparatus)'' | colspan="3"| [[Алістэр Дункан]] |- ! Конрад Вернер<br />''(Conrad Verner)'' | colspan="3"| Джэф Пэйдж |- ! Капітан / Маёр Кірахе<br />''(Captain / Major Kirrahe)'' | Георг Сзіладжы | colspan="1" style="background:lightgrey;" | |- ! Сарэн Артэрыус<br />''(Saren Arterius)'' | [[Фрэд Татаскьор]] | colspan="2" style="background:lightgrey;" | |- ! Матрыярх Бенэзія<br />''(Matriarch Benezia)'' | [[Марына Сірціс]] | colspan="2" style="background:lightgrey;" | |- ! Уладар<br />''(Sovereign)'' | [[Пітэр Джэсап]] | colspan="2" style="background:lightgrey;" | |- ! Штурман Чарлз Прэслі<br />''(Navigator Charles Pressly)'' | colspan="2"| [[Дуайт Шульц]] | style="background:lightgrey;"| |- ! Сакратар Кэлі Чамберс<br />''(Yeoman Kelly Chambers)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Кара Піфка]] |- ! Арыя Т’Лоак<br />''(Aria T'Loak)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Кэры-Эн Мос]] |- ! Доктар Кэрын Чаквас<br />''(Dr. Karin Chakwas)'' | colspan="3"| [[Кэралін Сэймур]] |- ! Капітан Арманда Бэйлі<br />''(Captain Armando Bailey)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Майкл Хоган]] |- ! Гататог Увенк<br />''(Gatatog Uvenk)'' |style="background:lightgrey;"| || [[Майкл Дорн]] | style="background:lightgrey;"| |- ! Кэл’Рыгар<br />''(Kal'Reegar)'' | style="background:lightgrey;"| | [[Адам Балдуін]] | style="background:lightgrey;"| |- ! Адмірал Шала’Раан вас Тонбай<br />''(Admiral Shala'Raan vas Tonbay)'' | style="background:lightgrey;"| | colspan="2"| [[Шора Агдашлу]] |- ! Прадвеснік<br />''(Harbinger)'' | style="background:lightgrey;"| | [[Кіт Сзарабайка]] | style="background:lightgrey;"| |- ! Каліса Бінт Сінан аль-Джылані<br />''(Khalisah Bint Sinan al-Jilani)'' | colspan="3"| Эйпрыл Бэніган |- ! Шэры Пасроднік<br />''(The Shadow Broker)'' | style="background:lightgrey;"| || [[Стывен Блум]] | style="background:lightgrey;"| |- ! Стыў Кортэз<br />''(Steve Cortez)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || [[Мэццю дэль Негра]] |- ! Саманта Трэйнар<br />''(Samantha Traynor)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || [[Алікс Уілтан Рэган]] |- ! Дыяна Алерс<br />''(Diana Allers)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || [[Джэсіка Чобат]] |- ! Кай Лэнг<br />''(Kai Leng)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || [[Трой Бэйкер]] |- ! Калі Сандэрс<br />''(Kahlee Sanders)'' | colspan="2" style="background:lightgrey;" | || [[Грэй Дэлайл]] |- |} == Спасылкі == * [http://masseffect.bioware.com/ Афіцыйны сайт «Mass Effect»] на [http://bioware.com сайце BioWare.com]{{ref-en}} {{Mass Effect}} [[Катэгорыя:Mass Effect]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Фантастычныя кніжныя серыі]] [[Катэгорыя:Коміксы 2010 года]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы]] 50w9spgaqxcvbk50lj8j7mvxms2gyde 0 150857 5189475 3888848 2026-08-30T02:41:01Z CommonsDelinker 151 Replacing Charadrius_alexandrinus_MHNT.jpg with [[File:Anarhynchus_alexandrinus_MHNT.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Espèce reclassée). 5189475 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Зуёк марскі | regnum = Жывёлы | image file = Charadrius alexandrinus 0711.jpg | image title = | image descr = | parent = Charadrius | rang = Від | latin = Charadrius alexandrinus | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Charadrius alexandrinus | commons = Charadrius alexandrinus | iucn = 106003129 | itis = 176510 | ncbi = 50392 | eol = 1049344 }} [[File: Anarhynchus alexandrinus MHNT.jpg|thumb|'' Charadrius alexandrinus'']] '''Зуёк марскі'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|7|Зуйкі}}</ref> (''Charadrius alexandrinus'') — [[птушка]] роду [[зуйкі]] (''Charadrius'') з сямейства {{bt-bellat|Сяўцовыя|Charadriidae}}. Невялікая птушка памерам з вераб’я, жыве на адкрытых і нізінных узбярэжжах саланаватых і салёных вадаёмаў. Пералётная птушка. У [[самец|самца]] афарбоўка верхняга боку цела буравата-шэрая з рудаватым каркам, ніжні бок цела, лоб і паласа над вачыма белыя, ад [[дзюба|дзюбы]] праз вочы ідзе чорная паласа, цемя таксама чорныя. Па баках грудзей маюцца дзве цёмныя плямы, ногі і [[дзюба]]  — чорнага колеру. Расфарбоўка [[самка|самкі]] амаль такая ж, толькі на цемені адсутнічае чорны колер. [[Гняздо]] марской зуйкі выглядае як невялікае паглыбленне з каменьчыкамі ці абломкамі ракавін. Самка адкладае 3 бледна-аліўкавыя або глініста-жаўтлявыя з цёмнымі крапінкамі [[Яйцо|Яйкі]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сяўцовыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] h1hvcojnyzwi9y60vhzbomsjwr20myc 14 152250 5189302 4293440 2026-08-29T13:56:04Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Астранамічныя аб'екты паводле каталогаў]]; дададзена [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты паводле каталогаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189302 wikitext text/x-wiki Катэгорыя змяшчае звесткі пра зоркі з [[каталог Генры Дрэйпера|каталога Генры Дрэйпера]] (HD) або яго пашыранай версіі (HDE). [[Катэгорыя:Астранамічныя каталогі|HD]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты паводле каталогаў]] griglb4n0p4wtcn6ycttonm64b6os49 0 155436 5189395 3489279 2026-08-29T18:20:48Z ~2026-46876-80 173350 5189395 wikitext text/x-wiki [[File:Krups Vivo F880 home espresso maker.jpg|thumb|Бытавая эспрэса-машына]] '''WebtoonЭспрэса-машына''' — [[Кухонныя прылады і прыстасаванні|прылада]], прызначаная для прыгатавання кававага напою [[эспрэса]]. Прынцып дзеяння эспрэса-машыны заключаецца ў прапусканні гарачай вады праз пласт молатай кавы пад ціскам. Многія сучасныя мадэлі таксама абсталяваны [[капучынатар]]ам. == Прынцып працы == Упершыню з'явіўліся ў [[1901]] годзе<ref name="timeline">[http://sydney.edu.au/engineering/it/~bob/Coffee/timeline.html Espresso timeline] {{ref-en}}</ref>, эспрэса-машына неаднаразова мяняла канструкцыю і прынцып працы. {{зноскі}} {{кухонная тэхніка}} {{Кава}} [[Катэгорыя:Кухонная тэхніка]] k0hry0rixmr3dezkbaihwv6xf2lvby5 5189396 5189395 2026-08-29T18:22:01Z ~2026-46876-80 173350 /* Прынцып працы */ 5189396 wikitext text/x-wiki [[File:Krups Vivo F880 home espresso maker.jpg|thumb|Бытавая эспрэса-машына]] '''WebtoonЭспрэса-машына''' — [[Кухонныя прылады і прыстасаванні|прылада]], прызначаная для прыгатавання кававага напою [[эспрэса]]. Прынцып дзеяння эспрэса-машыны заключаецца ў прапусканні гарачай вады праз пласт молатай кавы пад ціскам. Многія сучасныя мадэлі таксама абсталяваны [[капучынатар]]ам. == Прынцып працы == Упершыню з'явіўліся ў [[1901]] годзе<ref name="timeline">[http://sydney.edu.au/engineering/it/~bob/Coffee/timeline.html Espresso timeline] {{ref-en}}</ref>, эспрэса-машына неаднаразова мяняла канструкцыю і прынцып працы. {{зноскі}}eggan{{кухонная тэхніка}} {{Кава}} [[Катэгорыя:Кухонная тэхніка]] n6kk7ek6pkvfo6enz3j9gw90kd44b0j 5189444 5189396 2026-08-29T22:10:35Z Hanylka 41646 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-46876-80|~2026-46876-80]]) і адноўлена версія 3489279, зробленая Artsiom91Bot 5189444 wikitext text/x-wiki [[File:Krups Vivo F880 home espresso maker.jpg|thumb|Бытавая эспрэса-машына]] '''Эспрэса-машына''' — [[Кухонныя прылады і прыстасаванні|прылада]], прызначаная для прыгатавання кававага напою [[эспрэса]]. Прынцып дзеяння эспрэса-машыны заключаецца ў прапусканні гарачай вады праз пласт молатай кавы пад ціскам. Многія сучасныя мадэлі таксама абсталяваны [[капучынатар]]ам. == Прынцып працы == Упершыню з'явіўліся ў [[1901]] годзе<ref name="timeline">[http://sydney.edu.au/engineering/it/~bob/Coffee/timeline.html Espresso timeline] {{ref-en}}</ref>, эспрэса-машына неаднаразова мяняла канструкцыю і прынцып працы. {{зноскі}} {{кухонная тэхніка}} {{Кава}} [[Катэгорыя:Кухонная тэхніка]] 5looo72m9fdkm4foijt4p5cbdfkk9tc 0 160891 5189374 1618020 2026-08-29T16:59:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[План Барбароса]] 5189374 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Барбароса}} {{Ваенны канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Барбароса» |частка = [[Вялікая Айчынная вайна]], [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] |выява = Operation Barbarossa collage.jpg |памер = 300 |подпіс = '''Па гадзіннікавай стрэлцы зверху злева''': {{flatlist| * Нямецкія салдаты прасоўваюцца па поўначы [[Расія|Расіі]] * Нямецкі агнямётчык * Савецкія [[Іл-2]] над нямецкімі пазіцыямі пад [[Масква|Масквой]] * Савецкія [[Ваеннапалонны|ваеннапалонныя]] па дарозе ў канцлагеры * Савецкія салдаты вядуць артылерыйскі агонь }} |дата = [[22 чэрвеня]] — [[5 снежня]] [[1941]] года |месца = Заходняя частка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Усходняя Еўропа]] |прычына = Ваенная агрэсія [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе саюзнікаў з мэтай знішчэння СССР і набыцця «[[Лебенсраўм|жыццёвай прасторы на Усходзе]]» |вынік = Стратыгічны правал [[Краіны Восі|краін Восі]]: правал стратэгіі [[бліцкрыг]]у. Нямецкія войскі захапілі вялізныя тэрыторыі і нанеслі каласальныя страты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], але не змаглі знішчыць савецкую дзяржаву ў ходзе хуткай кампаніі да надыходу зімы. Пераход да вайны на знясіленне. |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|СССР|1923}} |праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Нацысцкая Германія}} * {{Сцягафікацыя|Румынія|Каралеўства}} * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{Сцягафікацыя|Італія|1861-1946}} * {{Сцягафікацыя|Венгрыя|1940}} * {{Сцягафікацыя|Славакія|1939}} * {{Сцягафікацыя|Харватыя|1941}} |камандзір1 = * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Барыс Шапашнікаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Аляксандр Васілеўскі]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямён Будзённы]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Фёдар Кузняцоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Сцяпанавіч Конеў|Іван Конеў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|Міхаіл Кірпанос]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|Маркіян Папоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|Іван Цюленеў]] |камандзір2 = * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Фюрар}} [[Адольф Гітлер]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герман Герынг]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вальтэр фон Браўхіч]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Франц Гальдэр]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Федар фон Бок]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герд фон Рундштэт]] * {{Сцяг|Румынія|Каралеўства}} [[Іон Антанеску]] * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] * {{Сцяг|Венгрыя|1940}} [[Міклаш Хорці]] * {{Сцяг|Італія|1861-1946}} [[Беніта Мусаліні]] |сілы1 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 2,6—3,2 млн чалавек у заходніх ваенных акругах{{sfn|Glantz|1998|с=9-11}}<br> 11 000 — 13 981 [[Танк|танк]]{{sfn|Glantz|2010a|с=20}}{{sfn|Clark|2012|с=73}}<br> 7 133 — 9 100 баявых [[Ваенная авіяцыя|самалётаў]]{{sfn|Mercatante|2012|с=64}}<br> 33 000 — 52 666 [[Гармата|гармат]] і [[Мінамёт|мінамётаў]]{{sfn|Askey|2014|с=80}} |сілы2 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 3,8 — 4,05 млн чалавек (з іх да 0,85 млн войск саюзнікаў){{sfn|Müller|2016|с=175}}<br> 3 350 — 4 215 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}}<br> 2 770 — 4 389 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=129}}<br> 43 812 гармат і мінамётаў{{sfn|Мельтюхов|2000|с=114}} |страты1 = '''Савецкія дадзеныя (за ўвесь 1941 год):'''<br> '''3 000 000 — 4 500 000''' агульных страт{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> у тым ліку:<br> 566 852 забітымі ў баі{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> 2 335 482 зніклымі без вестак або ўзятымі ў палон{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> 20 500 танкаў{{sfn|Sharp|2010|с=89}}<br> 21 200 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты2 = '''Нямецкія дадзеныя (з 22.06 да 5.12.1941):'''<br> '''743 000 — 841 542''' чалавекі<ref>[http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html 1941] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323212646/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html |date=2012-03-23 }}</ref><br> у тым ліку:<br> 186 452 — 209 918 забітых і зніклых без вестак{{sfn|Askey|2014|с=178}}<br> 620 628 параненых{{sfn|Askey|2014|с=178}}<br> 2 735 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}}<br> 2 827 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} }} '''Апера́цыя «Барбаро́са»''' ({{lang-de|Unternehmen Barbarossa}}) — кодавая назва ваеннай аперацыі па ўварванні ўзброеных сіл [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе еўрапейскіх саюзнікаў па [[Краіны Восі|«Восі»]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]], якая пачалася ў нядзелю, [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Больш за 3,8 мільёна вайскоўцаў краін Восі ўварваліся на тэрыторыю заходняй часткі Савецкага Саюза па фронце працягласцю каля 2900 кіламетраў з галоўнай стратэгічнай мэтай — хуткім захопам тэрыторыі СССР да лініі паміж [[Архангельск]]ам і [[Астрахань|Астраханню]] (так званая [[Лінія А—А]]){{sfn|Citino|2021}}. Гэты напад стаў самай буйной і кровапралітнай сухапутнай ваеннай аперацыяй у гісторыі чалавецтва. Яна азнаменавала маштабную эскалацыю Другой сусветнай вайны, адкрыўшы [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]], і прывяла Савецкі Саюз у склад [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]{{sfn|Anderson|2018|с=67}}{{sfn|Димблби|2021|с=XXXVII–XXXVIII}}. Аперацыя, якая атрымала кодавую назву ў гонар імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і крыжака [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха I Барбаросы]] («Чырванабародага»), мела на мэце рэалізацыю даўніх ідэалагічных і геапалітычных мэт нацысцкай Германіі: выкараненне [[Камунізм|камунізму]], знішчэнне «жыдабальшавізму» і заваяванне еўрапейскай часткі СССР для яе засялення немцамі ў адпаведнасці з [[Генеральны план «Ост»|Генеральным планам «Ост»]]{{sfn|Rich|1973|с=204–221}}{{sfn|Снайдер|2010|с=416}}. Гэты бесчалавечны план прадугледжваў фізічнае знішчэнне, заняволенне, германізацыю і масавую дэпартацыю мясцовага [[Славяне|славянскага]] насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]], у [[Сібір]]. Матэрыяльнымі мэтамі ўварвання былі велізарныя сельскагаспадарчыя рэсурсы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіны]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], а таксама нафтавыя радовішчы на [[Каўказ]]е і ў раёне [[Баку]]. Падчас аперацыі краіны Восі ўзялі ў палон да пяці мільёнаў вайскоўцаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]{{sfn|Шапуто|2018|с=272}} і наўмысна знішчылі голадам, холадам і масавымі расстрэламі каля 3,3 мільёна савецкіх ваеннапалонных, а таксама мільёны мірных жыхароў{{sfn|Снайдер|2010|с=175–186}}. У ходзе масавых карных аперацый з выкарыстаннем мабільных эскадронаў смерці ([[Айнзацгрупы|айнзацгруп]] СС) і мясцовых калабарантаў былі забіты больш за мільён савецкіх яўрэяў, што стала адным з самых жудасных этапаў [[Халакост]]у{{sfn|Мемориальный музей Холокоста Соединённых Штатов|1996|с=50–51}}. Нягледзячы на тое, што ў пачатку 1941 года савецкі лідар [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] неаднаразова атрымліваў разведданыя аб надыходзячым нападзе, ён не аддаў своечасовы загад аб поўнай мабілізацыі і прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, баючыся справакаваць Германію. У выніку ўдар [[Вермахт]]а заспеў савецкія войскі знянацку: многія падраздзяленні былі няўдала размешчаны ў прыгранічных выступе, не мелі поўнага штату і былі пазбаўлены сувязі з камандаваннем{{sfn|Hastings|2012|с=141}}. Уварванне пачалося на світанні 22 чэрвеня з масіраванага ўдару [[Люфтвафэ]] па савецкіх аэрадромах і артылерыйскай падрыхтоўкі ўздоўж усёй мяжы ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. [[Група армій «Поўдзень»]] наступала з акупаванай [[Польшча|Польшчы]] і [[Румынія|Румыніі]], захапіўшы [[Кіеў]] 19 верасня, [[Харкаў]] 24 кастрычніка і [[Растоў-на-Доне]] 20 лістапада. Да гэтага часу была акупавана большая частка [[Крым]]а і пачалася [[Абарона Севастопаля (1941—1942)|гераічная абарона Севастопаля]]. [[Група армій «Поўнач»]] імпрымліва прайшла праз [[Літва|Літву]], [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]] і 8 верасня 1941 года разам з фінскімі войскамі пачала смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду Ленінграда]]. Галоўная ўдарная сіла немцаў — [[Група армій «Цэнтр»]] — нанесла катастрафічнае паражэнне савецкаму Заходняму фронту ў Беларусі, узяла [[Мінск]] на шосты дзень вайны, захапіла [[Смаленск]] у канцы ліпеня, і 2 кастрычніка пачала генеральнае наступленне на [[Масква|Маскву]] (аперацыя «Тайфун»). Сутыкнуўшыся з праблемамі лагістыкі, велізарнымі адлегласцямі, восеньскай распуціцай, моцнымі маразамі і, галоўнае, беспрэцэдэнтна ўпартым савецкім супраціўленнем, наступленне вермахта спынілася на блізкіх подступах да савецкай сталіцы 5 снежня. У гэты ж дзень савецкія войскі, атрымаўшы падмацаванні з [[Сібір]]ы, пачалі буйное контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Моудсли|2015|с=54}}. Правал аперацыі «Барбароса» змяніў лёс нацысцкай Германіі і ўсяго свету{{sfn|Rees|1999|с=106}}. У аператыўным плане Германія дасягнула неверагодных перамог, захапіўшы найважнейшыя індустрыяльныя і сельскагаспадарчыя раёны СССР. Нямецкае вярхоўнае камандаванне чакала хуткага краху савецкага супраціўлення за некалькі тыдняў, аднак Чырвоная армія вытрымала наймацнейшыя ўдары і ўцягнула гітлераўскую Германію ў вайну на знясіленне, да якой тая была не гатовая. Пасля цяжкіх страт восенню і зімой 1941 года нямецкія войскі ўжо ніколі не змаглі наступаць уздоўж усяго гіганцкага фронту. == Перадумовы == === Расавая палітыка і ідэалогія нацысцкай Германіі === {{Гл. таксама|Генеральны план «Ост»|Нацызм|Расавая палітыка нацысцкай Германіі}} [[Файл:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|thumb|Геапалітычная дыспазіцыя ў Еўропе ў 1941 годзе непасрэдна перад пачаткам аперацыі «Барбароса». Шэрым колерам пазначана нацысцкая Германія, яе саюзнікі і падкантрольныя тэрыторыі.]] Яшчэ ў 1925 годзе Адольф Гітлер у сваім палітычным маніфесце і аўтабіяграфіі «[[Майн Кампф]]» («Мая барацьба») заявіў, што нямецкаму народу неабходна забяспечыць [[Лебенсраўм|«жыццёвую прастору»]] ({{lang-de|Lebensraum}}) на Усходзе за кошт рускіх зямель, каб германская нацыя магла квітнець у наступных пакаленнях{{sfn|Stackelberg|2002|с=188}}. 10 лютага 1939 года Гітлер заявіў сваім армейскім камандзірам, што наступная вайна будзе «чыста вайной светапоглядаў ({{lang-de|Weltanschauungen}})... татальнай вайной народаў, расавай вайной». Расавая палітыка нацыстаў малявала Савецкі Саюз і ўсю Усходнюю Еўропу як тэрыторыі, населеныя «[[Унтэрменш|ўнтэрменшамі]]» (недачалавекамі) — славянамі, якімі кіруюць «яўрэйска-бальшавіцкія» змоўшчыкі{{sfn|Hillgruber|1972|с=140}}. Гітлер сцвярджаў, што лёс Германіі — ісці на ўсход («[[Дранг нах Остэн]]»), як гэта рабілі рыцары Тэўтонскага ордэна шэсцьсот гадоў таму{{sfn|Ширер|1990|с=716}}. Адпаведна, сакрэтная нацысцкая палітыка, задакументаваная ў [[Генеральны план «Ост»|Генеральным плане «Ост»]] ({{lang-de|Generalplan Ost}}), распрацаваным у 1941 годзе, прадугледжвала забойства, дэпартацыю і заняволенне большасці рускіх, беларусаў, украінцаў і палякаў. План прадугледжваў засяленне зямель на захад ад Урала германскімі народамі{{sfn|Stackelberg|2007|с=271}}. Перад пачаткам уварвання нямецкія войскі прайшлі ўзмоцненую ідэалагічную апрацоўку праз фільмы, радыё, лекцыі і ўлёткі, падчас якой ім прышчапляліся антыбальшавіцкія, антысеміцкія і антыславянскія погляды{{sfn|Evans|1989|с=59}}. Камандуючы 4-й танкавай групай генерал [[Эрых Гёпнер]] у сваім загадзе перад пачаткам вайны называў будучую кампанію «старой барацьбой германцаў супраць славян» і патрабаваў «знішчэння сённяшняй Расіі з беспрэцэдэнтнай суровасцю». Афіцэрам вермахта было дадзена ўказанне разглядаць савецкіх палітрукоў і яўрэяў як расавых ворагаў, якія падлягаюць неадкладнаму знішчэнню{{sfn|Ingrao|2013|с=140}}. === Савецка-германскія адносіны ў 1939—1940 гадах === {{Гл. таксама|Пакт Молатава-Рыбентропа}} [[Файл:1939 German Diplomatic passport used in the USSR.jpg|thumb|Германскі дыпламатычны пашпарт 1939 года, уладальнік якога быў эвакуіраваны на спецыяльным цягніку з СССР пасля пачатку вайны ў 1941 годзе.]] 23 жніўня 1939 года Германія і Савецкі Саюз падпісалі ў Маскве дагавор аб ненападзе, вядомы ў гісторыі як [[Пакт Молатава-Рыбентропа]]{{sfn|Dimbleby|2021|с=73–74}}. Сакрэтны пратакол да пакта размяркоўваў Усходнюю Еўропу на «сферы ўплыву» паміж дзвюма дыктатурамі: Савецкаму Саюзу дазвалялася заняць Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Бесарабію і ўсходнюю частку Польшчы{{sfn|Kirby|1980|с=120}}. 1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, што прывяло да абвяшчэння ёй вайны з боку Вялікабрытаніі і Францыі і афіцыйнага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 17 верасня [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|СССР уварваўся ў Польшчу]] з усходу, далучыўшы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Такім чынам Германія і СССР атрымалі агульную дзяржаўную мяжу{{sfn|Bellamy|2007|с=56–59}}. На працягу амаль двух гадоў краіны падтрымлівалі дыпламатычныя і шчыльныя эканамічныя адносіны: СССР пастаўляў Германіі стратэгічную сыравіну (нафту, збожжа, марганец), атрымліваючы наўзамен нямецкае ваеннае абсталяванне, што дапамагала Рэйху абыходзіць брытанскую марскую блакаду{{sfn|Ширер|1990|с=668–669}}. Нягледзячы на знешне сяброўскія адносіны, абодва бакі з падазрэннем ставіліся адзін да аднаго. Калі Германія ўступіла ў Ваенны пакт з Японіяй і Італіяй (Вось), пачаліся перагаворы аб магчымым далучэнні СССР да гэтага саюзу ([[Пакт чатырох дзяржаў|Пакт чатырох дзяржаў]]). У лістападзе 1940 года ў Берліне адбыліся перагаворы з удзелам наркама замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]. СССР выставіў умовы, якія аказаліся цалкам непрымальнымі для Гітлера (асабліва ў дачыненні да ваенных баз у Балгарыі і кантролю над чарнаморскімі пралівамі Басфор і Дарданэлы). Пасля гэтага Гітлер канчаткова зацвердзіў курс на ваеннае вырашэнне «ўсходняга пытання»{{sfn|Roberts|2006|с=57}}. == Падрыхтоўка да вайны == === Планы і стратэгія ўварвання === [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План Маркса — першапачатковы нямецкі план нападу (схема з даследавання Урада ЗША, 1955 г.).]] Пасля паспяховага завяршэння [[Французская кампанія (1940)|кампаніі ў Францыі]] летам 1940 года нямецкі генерал [[Эрых Маркс (генерал)|Эрых Маркс]] атрымаў задачу распрацаваць першапачатковыя планы ўварвання ў Савецкі Саюз. Яго даклад (вядомы як «План Ота» або план Маркса) прапаноўваў у якасці галоўнай аператыўнай мэты ўварвання дасягненне так званай [[Лінія А—А|лініі Архангельск — Астрахань (лініі А-А)]]. Захоп гэтай лініі, на думку Маркса, пазбавіў бы СССР магчымасці бамбардзіраваць Германію і забяспечыў бы Рэйх каласальнымі эканамічнымі рэсурсамі{{sfn|Kay|2006|с=31}}. Нягледзячы на папярэджанні некаторых высокапастаўленых афіцэраў, напрыклад, [[Фрыдрых Паўлюс|Фрыдрыха Паўлюса]], аб тым, што акупацыя еўрапейскай часткі Расіі можа стаць для Германіі больш цяжарам, чым палёгкай, Гітлер быў перакананы ў адваротным. Ён чакаў атрымаць велізарныя выгады: дэмабілізацыю часткі дывізій для вырашэння праблемы недахопу працоўнай сілы ў германскай прамысловасці, эксплуатацыю Украіны як надзейнай крыніцы сельскагаспадарчай прадукцыі, выкарыстанне прымусовай працы савецкіх грамадзян{{sfn|Roberts|2011|с=147–148}}. 5 снежня 1940 года Гітлер атрымаў канчатковыя ваенныя планы. 18 снежня ён афіцыйна падпісаў [[Дырэктыва № 21|Дырэктыву № 21]], якая зацвердзіла план аперацыі «Барбароса». У дырэктыве паказвалася: «''Германскія ўзброеныя сілы павінны быць гатовыя разбіць Савецкую Расію ў ходзе хуткай кампаніі яшчэ да таго, як будзе скончана вайна супраць Англіі''»{{sfn|Fritz|2011|с=51}}. [[Файл:Fall Barbarossa 1.jpg|thumb|Дырэктыва № 21 «Барбароса» ад 18 снежня 1940 г., падпісаная Адольфам Гітлерам.]] Германскае камандаванне грунтавалася на ўпэўненасці ў сваёй непераможнасці пасля бліцкрыгу ў Францыі і на стэрэатыпах пра Расію як пра адсталую «азіяцкую» краіну з глінянымі нагамі. Пасля слабага выступлення Чырвонай арміі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Зімовай вайне]] супраць Фінляндыі, Гітлер запэўніваў сваіх генералаў: «''Нам дастаткова толькі выбіць дзверы, і ўся гнілая структура абрынецца''»{{sfn|Hardesty|2012|с=6}}. ==== Расавыя чысткі і эканамічнае рабаванне ==== Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за ваенныя злачынствы. У сакавіку 1941 года Герынг зацвердзіў сакрэтную «Зялёную папку», у якой выкладалася эканамічная стратэгія эксплуатацыі акупаваных савецкіх тэрыторый. Яе часткай быў так званы «План голаду» ({{lang-de|Hungerplan}}), які прадугледжваў наўмыснае марэнне голадам дзясяткаў мільёнаў савецкіх грамадзян (асабліва ў гарадах) з мэтай перанакіравання ўсяго харчавання ў Германію і для забеспячэння вермахта{{sfn|Quinkert|2014a|с=15–17}}. Таксама планавалася падзяліць заваяваныя савецкія тэрыторыі на некалькі рэйхскамісарыятаў: * [[Рэйхскамісарыят Остланд]] (Прыбалтыка і Беларусь) * [[Рэйхскамісарыят Украіна]] (Украіна да Волгі) * [[Рэйхскамісарыят Каўказ]] (Паўднёвая Расія і Каўказ) * [[Рэйхскамісарыят Масковія]] (Маскоўская вобласць і астатняя Еўрапейская Расія) * [[Рэйхскамісарыят Туркестан]] (Цэнтральнаазіяцкія рэспублікі). [[Файл:Hitler and von Brauchitsch 1941.jpg|thumb|Галоўнакамандуючы сухапутнымі войскамі вермахта [[Вальтэр фон Браўхіч]] і [[Адольф Гітлер]] вывучаюць карты ў першыя дні кампаніі.]] ==== Маскіроўка і дэзінфармацыя ==== Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва ўдзяляла вялікую ўвагу стратэгічнай дэзінфармацыі, каб схаваць падрыхтоўку да ўварвання і ўвесці савецкае кіраўніцтва ў зман. Перакіданне войск на ўсход маскіравалася пад «адцягваючы манеўр» перад высадкай у Англіі (аперацыя «[[Аперацыя «Марскі леў»|Марскі леў]]») або як абарончая мера. Распаўсюджваліся чуткі аб сумесным германа-савецкім паходзе на брытанскую Індыю. Для стварэння ілюзіі падрыхтоўкі да ўварвання ў Брытанію на захадзе імітавалася канцэнтрацыя войск, друкаваліся англа-нямецкія размоўнікі і распаўсюджвалася інфармацыя аб неіснуючым «авіядэсантным корпусе»{{sfn|Лота В. И.|2005}}. У студзені 1941 года Гітлер адправіў Сталіну ліст, у якім асабіста паручыўся «сваім гонарам кіраўніка дзяржавы», што нямецкія войскі сканцэнтраваны ў Польшчы выключна дзеля абароны ад англійскіх бамбардзіровак і таемнага перафарміравання. Сталін паверыў Гітлеру, што значна прытупіла пільнасць савецкага кіраўніцтва{{sfn|Али|2023|с=329—330}}. Нават 14 чэрвеня 1941 года, за тыдзень да нападу, у савецкай газеце «[[Правда]]» была апублікавана афіцыйная заява [[ТАСС]], у якой сцвярджалася, што чуткі аб хуткай вайне з Германіяй з'яўляюцца правакацыяй англійскай разведкі. ==== Стратэгічная паветраная разведка ==== [[Файл:Aerial photography of Gorky.jpg|thumb|Аэрафотаздымак Горада ([[Ніжні Ноўгарад]]), зроблены нямецкім самалётам-разведчыкам. Зона A — плашкоўтны мост праз Аку, B — Крэмль, С — Ніжагародскі кірмаш.]] Для нейтралізацыі колькаснай перавагі савецкіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВВС]] план уварвання прадугледжваў знішчэнне асноўнай часткі авіяцыі на аэрадромах базіравання. Вырашальнымі ўмовамі поспеху былі стараннае планаванне і поўная раптоўнасць удару. Велізарную ролю ў гэтым адыграла стратэгічная паветраная разведка Люфтвафэ, якую ажыццяўляла спецыяльная эскадра — «[[Група Ровеля]]». Вышынныя бамбардзіроўшчыкі ([[Дарнье 215|Do 215 B-2]], [[He 111]], [[Ju 88]], [[Ju 86|Ju 86 P]]), абсталяваныя фотакамерамі і якія лёталі на недасяжных для савецкіх знішчальнікаў вышынях, беспакарана праводзілі здымку ваенных аб'ектаў і аэрадромаў далёка ўглыб савецкай тэрыторыі, аж да Уфы, [[Баку]] і Горада (сучасны [[Ніжні Ноўгарад]]). Гэта дазволіла немцам нанесці выключна дакладны і смяротны першы ўдар па савецкай авіяцыі раніцай 22 чэрвеня{{sfn|Исаев|2010|с=32—33}}. === Падрыхтоўка і стан Чырвонай Арміі === У пачатку 1930-х гадоў у СССР пад кіраўніцтвам маршала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] была распрацавана сучасная дактрына [[Глыбокая аперацыя|глыбокай наступальнай аперацыі]], якая патрабавала каласальных інвестыцый у ваенную прамысловасць і вытворчасць 40 000 самалётаў і 50 000 танкаў{{sfn|Clark|2012|с=56}}. Аднак [[Вялікі тэрор|сталінскія чысткі 1937—1938 гадоў]] нанеслі цяжкі ўдар па камандным складзе Чырвонай арміі. Былі расстраляныя або рэпрэсаваныя тысячы найбольш вопытных афіцэраў. З 5 маршалаў выжылі толькі двое ([[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылаў]] і [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Будзённы]]). Былі забітыя 15 з 16 камандармаў, 50 з 57 камандзіраў карпусоў, 154 з 186 камандзіраў дывізій. Агулам каля 30 000 камандзіраў РККА былі расстраляныя або адпраўленыя ў ГУЛАГ{{sfn|Clark|2012|с=57}}{{sfn|Rayfield|2004|с=315}}. Многія новыя камандзіры, прызначаныя на вышэйшыя пасады з палітычных матываў, не мелі дастатковага вопыту кіравання буйнымі злучэннямі. Былы начальнік Генеральнага штаба [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]] успамінаў, што практычная адпрацоўка стратэгічных аперацый у гэты перыяд фактычна спынілася, бо ўсе дасведчаныя тэарэтыкі былі рэпрэсаваныя. Сталін таксама ўзмацніў палітычны кантроль над арміяй, вярнуўшы інстытут [[Палітычны кіраўнік|палітрукоў]], якія мелі ўладу, роўную камандзірам часцей{{sfn|Clark|2012|с=57}}. У 1940 годзе Генеральны штаб РККА пачаў распрацоўку планаў на выпадак вайны з Германіяй. Першапачаткова галоўны ўдар немцаў чакаўся ў Беларусі, на поўнач ад прыпяцкіх балот, што пазней аказалася цалкам дакладным прадбачаннем{{sfn|Glantz|2011|с=15}}. Аднак Сталін загадаў перагледзець планы, катэгарычна сцвярджаючы, што галоўны ўдар будзе нанесены на поўдні, ва Украіне, дзе знаходзіліся галоўныя эканамічныя і сельскагаспадарчыя рэсурсы, неабходныя Гітлеру. Гэта стала асновай для канцэнтрацыі найбольш магутных савецкіх сіл (Паўднёва-Заходні фронт) у Кіеўскай асаблівай ваеннай акрузе на шкоду цэнтральнаму напрамку{{sfn|Glantz|2010a|с=21–22}}. У пачатку 1941 года савецкая разведка (у тым ліку паведамленні ад легендарнага разведчыка [[Рыхард Зоргэ|Рыхарда Зоргэ]] з Японіі), а таксама разведкі Вялікабрытаніі і ЗША, неаднаразова папярэджвалі Сталіна аб непазбежным нападзе і нават называлі дакладныя даты. [[Уінстан Чэрчыль]] асабіста накіраваў Сталіну папярэджанне, заснаванае на расшыфраваных нямецкіх паведамленнях «Энігмы». Аднак Сталін, пакутуючы ад паранаідальнага недаверу да англічан, лічыў, што брытанскія папярэджанні — гэта хітрая правакацыя, накіраваная на тое, каб уцягнуць СССР у вайну з Германіяй у інтарэсах Лондана{{sfn|Waller|1996|с=192}}. Баючыся даць Гітлеру найменшую нагоду для нападу, Сталін катэгарычна забараняў прыводзіць прыгранічныя войскі ў баявую гатоўнасць, выводзіць іх з летніх лагераў і займаць пазіцыі ў перадавых умацаваннях. [[Файл:Шифровка с приказом «№ 1» наркома обороны, полученная штабом Западного особого военного округа в 01 час 30 минут 22 июня 1941 года.jpg|thumb|Дырэктыва № 1 ад 21 чэрвеня 1941 года аб прывядзенні войск у баявую гатоўнасць, атрыманая штабам Заходняй асаблівай ваеннай акругі ў 01 гадзіну 30 хвілін 22 чэрвеня.]] Значная частка войскаў заходніх акруг была сканцэнтравана ў Беластоцкім і Львоўскім выступах ушчыльную да дзяржаўнай мяжы, што рабіла іх уразлівымі для флангавых ахопаў. Акрамя таго, будаўніцтва новых умацаванняў на новай мяжы («[[Лінія Молатава]]») яшчэ не было завершана, а старая «[[Лінія Сталіна]]» была часткова раззброена. Там жа, ля самай мяжы, былі сканцэнтраваны велізарныя запасы боепрыпасаў і гаручага, якія былі знішчаны або захоплены ворагам у першыя ж дні вайны. Па колькасці ўзбраення Чырвоная армія мела каласальную перавагу. На 22 чэрвеня 1941 года ў яе складзе было каля 23—25 тысяч танкаў (з іх у заходніх акругах — каля 11—14 тысяч){{sfn|Mercatante|2012|с=64}}. Для параўнання, Германія і яе саюзнікі вылучылі для ўварвання каля 4000 танкаў. Больш за тое, на ўзбраенні СССР ужо знаходзіліся найноўшыя танкі [[Т-34]] і [[КВ-1]] (больш за 1800 адзінак), аналагаў якім у вермахта не было і не з'явіцца да канца 1942 года. Савецкая авіяцыя таксама налічвала каля 18—20 тысяч самалётаў (больш за 7 тысяч на захадзе){{sfn|Glantz|2010a|с=28}}. Аднак савецкія войскі былі слаба згуртаваныя, не мелі дастатковай колькасці радыёстанцый, аўтамабіляў і цягачоў для артылерыі, а новыя механізаваныя карпусы, якія пачалі фарміравацца толькі ў 1940 годзе пасля назірання за нямецкім бліцкрыгам у Францыі, былі грувасткімі і імі было цяжка кіраваць у баі{{sfn|Glantz|2011|с=22}}. == Расстаноўка сіл перад уварваннем == === Германія і яе саюзнікі === Для нападу на СССР да 22 чэрвеня 1941 года Германія і яе саюзнікі сканцэнтравалі 157 дывізій і 12 брыгад, якія былі падзелены на тры асноўныя групы армій{{sfn|Glantz|2011|с=290–303}}: * '''[[Група армій «Поўнач»|Група армій «Поўнач»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]]) разгортвалася ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. У яе склад уваходзілі 16-я і 18-я палявыя арміі, а таксама 4-я танкавая група Э. фон Манштэйна (усяго 29 дывізій). Падтрымлівалася 1-м паветраным флотам (каля 1070 самалётаў). Галоўная задача — разгром савецкіх войскаў у Прыбалтыцы, захоп партоў на Балтыйскім моры і [[Ленінград]]а. * '''[[Група армій «Цэнтр»|Група армій «Цэнтр»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Федар фон Бок]]) займала цэнтральны ўчастак фронту. Гэта была самая магутная групоўка: 4-я і 9-я палявыя арміі, 2-я танкавая група ([[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Г. Гудэрыяна]]) і 3-я танкавая група ([[Герман Гот|Г. Гота]]) — усяго 50 дывізій (у тым ліку 9 танкавых і 6 матарызаваных). Падтрымлівалася 2-м паветраным флотам (каля 1680 самалётаў). Задача — рассячы савецкі стратэгічны фронт, акружыць і знішчыць войскі Чырвонай арміі ў Беларусі і імкліва развіваць наступленне на [[Масква|Маскву]]. * '''[[Група армій «Поўдзень»|Група армій «Поўдзень»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Герд фон Рундштэт]]) разгортвалася ў Польшчы і Румыніі. Уключала 6-ю, 11-ю, 17-ю палявыя арміі, 1-ю танкавую групу [[Эвальд фон Клейст|Э. фон Клейста]], а таксама 3-ю і 4-ю румынскія арміі (усяго 57 дывізій і 9 брыгад). Падтрымлівалася 4-м паветраным флотам (каля 800 самалётаў) і румынскімі ВПС. Задача — знішчэнне войскаў на Правабярэжнай [[Украіна|Украіне]], захоп [[Кіеў|Кіева]] і прарыў да [[Дняпро|Дняпра]] і Каўказа. * '''Нямецка-фінская групоўка:''' Армія «Нарвегія» і фінскія войскі (камандуючы фельдмаршал [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]]) займалі фронт па савецка-фінскай мяжы. Уключалі каля 20 дывізій. Задача — выхад да [[Мурманск]]а і блакада Ленінграда з поўначы. === СССР === Савецкія войскі на заходняй мяжы былі аб'яднаны ў чатыры (а з 24 чэрвеня — пяць) франтоў: * '''[[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]]''' (камандуючы генерал-лейтэнант [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]]) створаны на базе Ленінградскай ваеннай акругі. Абараняў Карэлію і Запаляр'е (7-я, 14-я, 23-я арміі). Усяго 22 дывізіі і 1 брыгада. * '''[[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Ф. І. Кузняцоў]]) створаны ў Прыбалтыцы (8-я, 11-я, 27-я арміі). Усяго 34 дывізіі. * '''[[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]]) створаны ў Беларусі (3-я, 4-я, 10-я і 13-я арміі). Усяго 45 дывізій. * '''[[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|М. П. Кірпанос]]) створаны ў Заходняй Украіне (5-я, 6-я, 12-я, 26-я арміі). Гэта была наймацнейшая савецкая групоўка: 45 дывізій, з якіх 18 — танкавыя і матарызаваныя. * '''[[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]) створаны ў Малдове і на поўдні Украіны (9-я і 18-я арміі). Усяго 26 дывізій. З мора іх падтрымлівалі Балтыйскі, Чарнаморскі і Паўночны флаты. Акрамя войскаў першага эшалона, у глыбіні краіны пачалося фарміраванне армій Другога стратэгічнага эшалона (16-я, 19-я, 20-я, 21-я, 22-я і 24-я арміі), якія павінны былі заняць лінію па Заходняй Дзвіне і Дняпры{{sfn|Glantz|2011|с=302–303}}. == Першая фаза: Уварванне і прыгранічныя бітвы (22 чэрвеня — 10 ліпеня 1941) == [[Файл:German troops crossing the Soviet border.jpg|thumb|Нямецкія войскі перасякаюць савецкую мяжу, 22 чэрвеня 1941 года]] У 1:00 ночы 22 чэрвеня савецкія ваенныя акругі нарэшце атрымалі Дырэктыву № 1 аб прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, але яна ўтрымлівала фатальны загад «не паддавацца на правакацыі»{{sfn|Glantz|2011|с=287}}. Многім штабам спатрэбілася да дзвюх гадзін, каб расшыфраваць і перадаць загад у войскі, таму большасць часцей атрымалі яго ўжо пасля пачатку бамбардзіровак{{sfn|Clark|2012|с=81}}. Нямецкі камуніст-перабежчык [[Альфрэд Ліскаў]] перайшоў мяжу ўвечары 21 чэрвеня і папярэдзіў аб нападзе, які адбудзецца а 4-й гадзіне раніцы. Сталіну далажылі, але ён загадаў працягваць допыты перабежчыка, лічачы гэта правакацыяй{{sfn|Erickson|1972|с=526–527}}. У 3:15 раніцы артылерыя краін Восі адкрыла агонь па ўсёй мяжы, і нямецкая авіяцыя нанесла масіраваныя ўдары па савецкіх гарадах (Кіеў, Севастопаль, Каўнас, Мінск і інш.) і аэрадромах. У першы ж дзень Люфтвафэ знішчыла да 2000 савецкіх самалётаў (большасць прама на зямлі), захапіўшы поўнае панаванне ў паветры{{sfn|Bergström|2007|с=20}}. Дадатковы хаос уносілі нямецкія дыверсанты (полк «Брандэнбург 800»), якія ў савецкай форме захоплівалі масты, пераразалі лініі сувязі і знішчалі камандныя пункты<ref name="Квачков-2007"/>. [[Файл:Первый день войны. Объявление о начале Великой Отечественной войны. Улица 25-го Октября.jpg|thumb|Масквічы слухаюць па радыё гістарычны зварот В. Молатава аб пачатку вайны, 22 чэрвеня 1941 года.]] А 12-й гадзіне дня з радыёзваротам да савецкіх грамадзян выступіў наркам замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], які паведаміў пра вераломны напад і абвясціў: «''Наша справа правая. Вораг будзе разбіты. Перамога будзе за намі''»{{sfn|Clark|2012|с=70}}. Сталін знаходзіўся ў стане шоку і звярнуўся да народа са знакамітым заклікам «[[Выступленне І. В. Сталіна па радыё 3 ліпеня 1941 года|Браты і сёстры!]]» толькі 3 ліпеня{{sfn|Clark|2012|с=92}}. Не разумеючы рэальнай карціны катастрофы на фронце, савецкае кіраўніцтва выдала Дырэктыву № 3, патрабуючы ад франтоў нанесці магутныя контрудары і перанесці баявыя дзеянні на тэрыторыю праціўніка. Гэтыя непадрыхтаваныя контрудары, якія выконваліся паасобку, прывялі да гібелі лепшых савецкіх механізаваных карпусоў у першыя ж дні вайны{{sfn|Glantz|2010a|с=31}}. === Паўночны напрамак === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-009-0882-04, Russland-Nord, Vormarsch durch Lettland.jpg|thumb|Нямецкія войскі прасоўваюцца праз [[Латвія|Латвію]], лета 1941 года.]] Група армій «Поўнач» імкліва прарвала абарону Паўночна-Заходняга фронту. Савецкі контрудар пад [[Расейны|Расейнамі]] сіламі 3-га і 12-га механізаваных карпусоў праваліўся (хаця адзін савецкі танк КВ-1 суткі стрымліваў цэлую нямецкую баявую групу 6-й танкавай дывізіі){{sfn|Glantz|2011|с=37}}. 26 чэрвеня 56-ы матарызаваны корпус [[Э. фон Манштэйн|Э. фон Манштэйна]] з ходу захапіў масты праз Заходнюю Дзвіну ў [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілсе]]ы{{sfn|Glantz|2011|с=38}}. 1 ліпеня была ўзятая Рыга. Тым часам 3-я танкавая група Г. Гота ўзяла [[Вільнюс]] ужо 24 чэрвеня і павярнула на паўднёвы ўсход у тыл савецкаму Заходняму фронту. Адначасова ў Літве адбылося [[Чэрвеньскае паўстанне ў Літве (1941)|ўзброенае паўстанне]] мясцовых антысавецкіх актывістаў супраць савецкай улады. Яны захоплівалі стратэгічныя аб'екты, нападалі на адступаючыя часці Чырвонай арміі і забівалі савецкіх актывістаў. === Цэнтральны напрамак і трагедыя Беларусі === [[Файл:Wehrmacht Panzergruppe 3 пад Пружанай 1941.gif|thumb|Часці нямецкай 3-й танкавай арміі на дарозе каля [[Пружаны|Пружан]], чэрвень 1941 года.]] Самая цяжкая сітуацыя склалася на Заходнім фронце ў Беларусі. 2-я і 3-я танкавыя групы немцаў зрабілі гіганцкія «кляшчы». 2-я танкавая група Гудэрыяна абышла з поўдня і пакінула ў тыле [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]], якая гераічна абаранялася, узяўшы курс на [[Баранавічы]]. 3-я танкавая група Гота абышла савецкія войскі з поўначы. Магутны контрудар савецкага 6-га і 11-га механізаваных карпусоў у раёне [[Гродна]] 24—25 чэрвеня скончыўся іх знішчэннем пад агнём нямецкай артылерыі і ўдарамі з паветра{{sfn|Glantz|2010a|с=29–33}}. 28 чэрвеня нямецкія танкавыя групы злучыліся і захапілі [[Мінск]]. У выніку [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітвы]] ў акружэнні («катле») апынуліся асноўныя сілы Заходняга фронту — 3-я, 4-я, 10-я і частка 13-й арміі РККА. Больш за 320 тысяч савецкіх салдат патрапілі ў палон, былі страчаны 3300 танкаў і 1800 гармат{{sfn|Murray|Millett|2000|с=122–123}}. 30 чэрвеня камандуючы Заходнім фронтам генерал Дзмітрый Паўлаў быў адхілены ад пасады, арыштаваны і неўзабаве расстраляны па прыгаворы ваеннага трыбунала{{sfn|Glantz|2010a|с=56–57}}. Войскі ўзначаліў наркам абароны маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]]. У пачатку ліпеня савецкія войскі паспрабавалі нанесці магутны [[Лепельскі контрудар]] сіламі двух механізаваных карпусоў (больш за 1600 танкаў), але пацярпелі жорсткае паражэнне ў танкавай бітве пад [[Сянно]], і 9 ліпеня немцы ўзялі [[Віцебск]]. === Паўднёвы напрамак (Украіна і Малдова) === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-521, Ostfront, -Generaloberst von Kleist besichtigt ein Hüttenwerk in der Ukraine.jpg|thumb|Камандуючы 1-й танкавай групай генерал [[Эвальд фон Клейст]] аглядае металургічны завод ва Украіне, 1941 год.]] На поўдні, дзе знаходзілася найбольш магутная савецкая групоўка, нямецкае наступленне ішло значна павольней. Каб спыніць нямецкую 1-ю танкавую групу Клейста, генерал Кірпанос кінуў у бой адразу шэсць механізаваных карпусоў (каля 2500 танкаў). Распачалася найбуйнейшая танкавая бітва першага перыяду вайны — бітва ў раёне [[Дубна (горад)|Дубна]] — [[Луцк]] — [[Броды (горад)|Броды]]. Савецкія карпусы ўступалі ў бой па частках, дрэнна каардынаваліся і былі разбітыя нямецкай супрацьтанкавай артылерыяй і авіяцыяй{{sfn|Glantz|2011|с=43–44}}. Аднак гэтае ўпартае супраціўленне сарвала нямецкія планы хуткага акружэння і дазволіла савецкім войскам арганізавана адысці да лініі старой мяжы, каб абараняць Кіеў. Румынска-нямецкія войскі 2 ліпеня фарсіравалі [[Прут (рака)|Прут]] і пачалі наступленне ў Малдове, але былі спынены ўпартым супраціўленнем савецкай 18-й арміі да сярэдзіны ліпеня{{sfn|Glantz|2011|с=45, 112}}. === Фінскі фронт === [[Файл:JR45 crossing Murmansk railway.jpg|thumb|Фінскія салдаты перасякаюць Мурманскую чыгунку.]] Фінляндыя, якая таемна дамовілася з Германіяй аб сумесным нападзе, першапачаткова захоўвала фармальны нейтралітэт, хаця дазволіла Люфтвафэ выкарыстоўваць свае аэрадромы. Аднак пасля таго як савецкая авіяцыя 25 чэрвеня нанесла прэвентыўны масіраваны ўдар па фінскіх гарадах і аэрадромах, фінскі парламент у тую ж ноч абвясціў стан вайны з СССР ([[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Вайна-працяг]]){{sfn|Nenye|2016|с=36, 39–41}}. Нямецка-фінскія войскі (Армія «Нарвегія») пачалі наступленне на [[Мурманск]] (аперацыя «Сярэбраная ліса»), але былі спынены 14-й савецкай арміяй на рацэ Заходняя Ліца. На поўдні фінская армія пачала магутнае наступленне ў Карэліі і на Карэльскім перашыйку, вярнуўшы тэрыторыі, страчаныя ў Зімовай вайне, і 29 жніўня ўзяла Выбарг{{sfn|Enkenberg|2021|с=70}}. === Вынікі прыгранічных бітваў === Падводзячы вынікі першай фазы аперацыі, 3 ліпеня 1941 года начальнік германскага Генштаба [[Франц Гальдэр]] самаўпэўнена запісаў у дзённіку: {{Цытата|У цэлым ужо можна сказаць, што задача разгрому галоўных сіл рускай сухапутнай арміі перад Заходняй Дзвіной і Дняпром выканана... Таму не будзе перабольшаннем сказаць, што кампанія супраць Расіі выйграна на працягу 14 дзён.}} За тры тыдні вайны нямецкія войскі акупавалі ўсю Прыбалтыку, Беларусь, значную частку Украіны і Малдовы. Чырвоная армія панесла жахлівыя страты: да канца ліпеня было страчана каля 650 тысяч чалавек, тысячы танкаў і гармат{{sfn|Исаев|2004}}. Аднак нямецкае камандаванне недаацаніла зацятасць савецкіх салдат. Той жа Гальдэр быў вымушаны прызнаць: «''Рускія ўсюды б'юцца да апошняга чалавека''». Вермахт таксама панёс адчувальныя страты — каля 100 тысяч чалавек да сярэдзіны ліпеня, што было супастаўна са стратамі за ўсе папярэднія кампаніі Другой сусветнай вайны разам узятыя. == Другая фаза: Наступленне па ўсім фронце (сярэдзіна ліпеня — жнівень 1941) == [[Файл:OperationBarbarossa.PNG|thumb|Прасоўванне нямецкіх войскаў з чэрвеня па жнівень 1941 года.]] === Смаленская бітва і «Паварот ад Масквы» === [[Файл:Bundesarchiv Bild 121-1208, Russland, bei Bialystock, zerstörtes Flugzeug.jpg|thumb|Знішчаны савецкі знішчальнік МіГ-3 на аэрадроме каля Беластока.]] 10—12 ліпеня Група армій «Цэнтр» пачала новае наступленне на маскоўскім напрамку. Нямецкія 2-я і 3-я танкавыя групы фарсіравалі [[Дняпро]] і 16 ліпеня ўварваліся ў [[Смаленск]]. У новым гіганцкім «катле» апынуліся тры савецкія арміі (16-я, 19-я і 20-я). Да 5 жніўня баі ў Смаленскім катле завяршыліся, у палон патрапіла яшчэ каля 310 тысяч савецкіх салдат, было знішчана больш за 3200 танкаў{{sfn|Murray|2000|с=123–124}}. Аднак менавіта пад Смаленскам нямецкі бліцкрыг упершыню сур'ёзна забуксаваў. Савецкія войскі бесперапынна контратакавалі, звязваючы сілы праціўніка. Акрамя таго, савецкая 21-я армія нанесла небяспечны ўдар на Бабруйск, пагражаючы паўднёваму флангу Групы армій «Цэнтр». У выніку нямецкае камандаванне было вымушана 30 ліпеня аддаць загад галоўнай ударнай групоўцы перайсці да абароны на цэлых два месяцы. Гітлер, расчараваны тым, што савецкае супраціўленне не абрынулася так хутка, як у Еўропе, вырашыў змяніць стратэгію. Ён лічыў, што захоп эканамічных рэсурсаў Украіны і блакада Ленінграда важнейшыя за ўзяцце Масквы. У Дырэктывах № 33 і № 34 ён загадаў павярнуць 2-ю танкавую групу Гудэрыяна і 2-ю палявую армію на поўдзень, каб дапамагчы Групе армій «Поўдзень» акружыць савецкія войскі пад Кіевам{{sfn|Дашичев В. И.|1967}}. Генералітэт вермахта (Гальдэр, Гудэрыян, Бок) рэзка пратэставаў супраць гэтага рашэння, настойваючы на неадкладным удары па Маскве, але Гітлер прымусіў іх выканаць свой загад{{sfn|Seaton|1982|с=177–178}}. Гэтае рашэнне (так званы «паварот ад Масквы») дало савецкаму камандаванню каштоўны час для падрыхтоўкі абароны сталіцы. === Кіеўскі кацёл === [[Файл:Przeprawa wojsk niemieckich przez Dniepr (2-733).jpg|thumb|Нямецкія бранетанкавыя часці фарсіруюць [[Дняпро]], верасень 1941 года.]] На поўдні ў пачатку жніўня нямецкія войскі адрэзалі ад Дняпра і акружылі пад [[Умань]]ю 6-ю і 12-ю савецкія арміі (у палон трапіла больш за 103 тысячы чалавек, уключаючы абодвух камандармаў){{sfn|Thomas|2012|с=13}}. У верасні 2-я танкавая група Гудэрыяна, якая павярнула ад Смаленска на поўдзень, прарвала фронт і 10 верасня захапіла Ромны. Насустрач ёй з поўдня ўдарыла 1-я танкавая група Клейста. 15 верасня яны злучыліся ў раёне [[Лохвіца|Лохвіцы]], замкнуўшы гіганцкае кальцо вакол асноўных сіл савецкага Паўднёва-Заходняга фронту, які абараняў [[Кіеў]]. Камандуючы фронтам Кірпанос загінуў пры спробе прарыву. У палон патрапіла каля 665 тысяч савецкіх салдат (хаця некаторыя гісторыкі ацэньваюць колькасць непасрэдна палонных ваеннаслужачых у 220 тысяч){{sfn|Glantz|1995|с=94}}. Гэта была самая маштабная і катастрафічная параза Чырвонай арміі ў гісторыі. Уся Правабярэжная Украіна апынулася ў руках ворага, шлях на Данбас і ў Крым быў адкрыты. === Наступленне на Ленінград === Для фінальнага ўдару па Ленінградзе 4-я танкавая група была ўзмоцнена танкамі з цэнтральнага напрамку. 8 жніўня нямецкія танкі прарвалі савецкую абарону, а 8 верасня ўзялі [[Шлісельбург]], перарэзаўшы ўсе сухапутныя камунікацыі горада і пачаўшы яго смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду]]{{sfn|Miller|2001|с=68–69}}. Гітлер загадаў не штурмаваць Ленінград, каб пазбегнуць вулічных баёў, а знішчыць яго насельніцтва голадам, пасля чаго зраўнаваць горад з зямлёй{{sfn|Beevor|2012|с=204}}. Нямецкія танкавыя дывізіі неўзабаве былі перакінуты з-пад Ленінграда назад у Групу армій «Цэнтр» для вырашальнага наступлення на Маскву. == Трэцяя фаза: Бітва за Маскву і крызіс бліцкрыгу (кастрычнік — снежань 1941) == [[Файл:RIAN archive 2564 Soviet planes flying over Nazi positions near Moscow.jpg|thumb|Савецкія штурмавікі [[Іл-2]] ляцяць над нямецкімі пазіцыямі пад Масквой.]] Толькі 30 верасня, пасля знішчэння гіганцкай савецкай групоўкі пад Кіевам, вермахт аднавіў наступленне на Маскву (аперацыя «Тайфун»). Перад імі знаходзіліся тры савецкія франты (каля 800 тысяч чалавек), якія стварылі некалькі ліній абароны{{sfn|Stone|2011|с=215}}. Першы ўдар немцаў быў надзвычай паспяховым і заспеў савецкія войскі знянацку: 2-я танкавая група з поўдня захапіла [[Арол]], а 3-я і 4-я танкавыя арміі з поўначы замкнулі кольцы акружэння вакол [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Бранск]]а. У палон патрапіла яшчэ больш за 500 тысяч савецкіх салдат{{sfn|Glantz|1995|с=343}}. Шлях на Маскву здаваўся адкрытым, і ў сталіцы СССР пачалася паніка і масавая эвакуацыя. Нямецкі ўрад публічна абвясціў аб хуткім і непазбежным падзенні савецкай сталіцы. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-289-1091-26, Russland, Pferdegespann im Schlamm.jpg|thumb|Восеньская бездараж (распуціца) паралізавала рух нямецкіх войскаў на Маскву. Кастрычнік 1941 года.]] Аднак да сярэдзіны кастрычніка пачаліся моцныя восеньскія дажджы. Грунтавыя дарогі ператварыліся ў суцэльнае балота. Нямецкія танкі і грузавікі захрасалі ў гразі па самыя восі, наступленне фактычна спынілася{{sfn|Hill|2016|с=250, 255}}. У той жа час савецкія войскі, якія мелі лепшае забеспячэнне з тылу і новыя танкі Т-34 з шырокімі гусеніцамі, змаглі ўмацаваць абарону і перакінуць рэзервы{{sfn|Gilbert|1989|с=244}}. У лістападзе маразы скавалі зямлю, і немцы аднавілі наступленне, аднак вермахт быў цалкам не падрыхтаваны да экстрэмальнай зімовай вайны: салдаты не мелі цёплай зімовай вопраткі, паліва і змазка замярзалі, маторы не заводзіліся{{sfn|Hill|2016|с=301, 305}}. Люфтвафэ практычна не магло лётаць з-за непагадзі, у той час як савецкая авіяцыя мела вопыт палётаў у такіх умовах. [[Файл:Axis invasion of Soviet Union, June-December 1941 with surrounded Soviet Armies.svg|thumb|Пазіцыі і прасоўванне нямецкіх войскаў да 5 снежня 1941 года (завяршэнне аперацыі «Тайфун»).]] Нягледзячы на ўсе цяжкасці і катастрафічныя праблемы з забеспячэннем, 2 снежня перадавыя нямецкія атрады наблізіліся да Масквы на адлегласць каля 24 кіламетраў (у раёне Хімак). Нямецкія афіцэры сцвярджалі, што бачылі ў біноклі вежы Крамля{{sfn|Glantz|2015|с=106}}. Аднак сілы вермахта былі канчаткова знясілены. 5 снежня 1941 года савецкія войскі (каля 1,1 мільёна чалавек), атрымаўшы свежыя і добра ўзброеныя рэзервы з Сібіры і Далёкага Усходу, перайшлі ў магутнае контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Glantz|2000|с=139–185}}. Да студзеня 1942 года яны адкінулі немцаў на 100—250 кіламетраў ад сталіцы{{sfn|Glantz|1995|с=91–97}}. Гэта азначала канчатковы правал аперацыі «Барбароса» і стратэгіі бліцкрыгу. Германія апынулася ўцягнутай у доўгую вайну на знясіленне на два франты, да якой яе эканоміка была не гатовая. == Ваенныя злачынствы і Халакост == {{Гл. таксама|Айнзацгрупы|Халакост}} [[Файл:Himmler besichtigt die Gefangenenlager in Russland. Heinrich Himmler inspects a prisoner of war camp in Russia, circa... - NARA - 540164.jpg|thumb|left|Рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер інспектуе лагер для савецкіх ваеннапалонных.]] Аперацыя «Барбароса» мела яскрава выяўлены ідэалагічны і расавы характар. Яна планавалася як вайна на знішчэнне (''Vernichtungskrieg''). Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за злачынствы супраць мірнага насельніцтва{{sfn|Wette|2007|с=198–199}}. * '''Знішчэнне ваеннапалонных:''' Нягледзячы на тое, што СССР не падпісаў [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскую канвенцыю]], Германія была яе падпісантам і павінна была гуманна абыходзіцца з палоннымі. Аднак савецкія ваеннапалонныя былі змешчаны ў жахлівыя ўмовы: лагеры часцей за ўсё ўяўлялі сабой агароджаныя калючым дротам участкі голага поля без хованак і ежы. Толькі падчас аперацыі «Барбароса» каля 2 мільёнаў савецкіх палонных памерлі ад штучна створанага голаду і хвароб{{sfn|Hartmann|2013|с=89–94}}. * '''[[Загад аб камісарах]]:''' Усе захопленыя ў палон савецкія палітрукі і камуністычныя кіраўнікі падлягалі неадкладнаму расстрэлу без суда прама на фронце{{sfn|Kershaw|2001|с=357–359}}. * '''[[Халакост]]:''' Услед за арміяй на тэрыторыю СССР увайшлі спецыяльныя эскадроны смерці — [[Айнзацгрупы]] СС. Іх задачай было татальнае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэяў]], камуністаў і партызан. Пры актыўным удзеле вермахта і мясцовых калабарантаў за першыя шэсць месяцаў уварвання было забіта больш за 500 тысяч савецкіх яўрэяў (часцяком цалкам знішчалася насельніцтва цэлых гарадоў і мястэчак){{sfn|Lewy|2017|с=24}}. * '''План голаду:''' Каб забяспечыць вермахт і насельніцтва Германіі харчаваннем, нацысты праводзілі бязлітасныя рэквізіцыі ў савецкіх сялян. Мільёны гараджан на акупаваных тэрыторыях былі наўмысна пазбаўлены ежы (што стала прычынай масавага голаду ў Кіеве, Харкаве і асабліва ў блакадным Ленінградзе){{sfn|Quinkert|2014|с=15–17}}. * '''Сексуальны гвалт:''' Згвалтаванні савецкіх жанчын нямецкімі салдатамі насілі масавы характар. Нярэдка пасля згвалтавання (асабліва калі ахвярамі былі яўрэйкі) жанчын адразу ж забівалі{{sfn|Muhlhauser|2010|с=134}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Маша Брускіна]], удзельніца савецкага падполля, перад пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 г. На таблічцы напісана: «Мы партызаны, якія стралялі па германскіх войсках».]] У Польшчы (у прыватнасці, у Варшаве) напад Германіі на СССР быў сустрэты з радасцю. Як адзначае польскі гісторык [[Пётр Гантарчык]]: ''«Радасць павеяла вуліцамі Варшавы, калі ў цудоўную, сонечную раніцу гістарычнай ужо пераломнай нядзелі 22 чэрвеня 1941 г. мы даведаліся, што стала рэчаіснасцю наша самае гарачае жаданне: пачалася нямецка-савецкая вайна. Паяснелі твары палякаў усіх пластоў і саслоўяў... Увесь польскі народ з вялікай і глыбокай радасцю глядзіць на крывавыя нямецка-савецкія баі, а памятаючы антыпольскія злачынствы аднаго і другога боку, лічыць абодвух захопнікаў сваімі спрадвечнымі ворагамі»''{{sfn|Gontarczyk|2013}}. == Прычыны правалу і гістарычнае значэнне == Нямецкі план бліцкрыгу пацярпеў крах па некалькіх ключавых прычынах: # '''Пралікі ў разведцы:''' Нямецкае камандаванне катастрафічна недаацаніла мабілізацыйныя магчымасці СССР. Яны чакалі сустрэць каля 200 савецкіх дывізій, але ўжо летам 1941 года Чырвоная армія сфарміравала больш за 300 новых. Знішчаючы адны арміі ў «катлах», немцы здзіўлена бачылі перад сабой новыя эшалоны. # '''Лагістыка:''' Вялізныя прасторы Савецкага Саюза, дрэнныя дарогі і розная шырыня чыгуначнай каляіны прывялі да таго, што лініі забеспячэння вермахта расцягнуліся і перасталі функцыянаваць. Арміі не хапала паліва, запчастак, боепрыпасаў і зімовай вопраткі{{sfn|Shepherd|2016|с=536}}. # '''Клімат:''' Восеньскае бездарожжа і экстрэмальныя маразы зімой паралізавалі нямецкую матарызаваную армію, якая не мела марозаўстойлівай змазкі і зімовага абмундзіравання. # '''Супраціўленне Чырвонай арміі:''' Нягледзячы на жахлівыя страты і калапсы цэлых франтоў, савецкія салдаты працягвалі змагацца з незвычайнай упартасцю. Да канца 1941 года немцы страцілі больш за 800 тысяч чалавек — больш, чым ва ўсіх папярэдніх кампаніях Другой сусветнай вайны разам узятых. Аперацыя «Барбароса» стала самым маштабным і кровапралітным уварваннем у гісторыі. Яна назаўжды змяніла ход Другой сусветнай вайны і геапалітычны ландшафт Еўропы. Поспех Чырвонай арміі ў абароне Масквы зрабіў паражэнне нацысцкай Германіі толькі пытаннем часу, а пасля вайны прывёў да ўсталявання савецкага дамінавання ва Усходняй Еўропе і пачатку [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]{{sfn|Hartmann|2013|с=152–153}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. |том=1 |месца=М. |выдавецтва=Воениздат |год=1960 |ref=ИВОВ}} * {{кніга |аўтар=Мельтюхов М. И. |загаловак=Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941 |месца=М. |выдавецтва=Вече |год=2000 |isbn=5-7838-0590-4 |ref=Мельтюхов}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=От Дубно до Ростова |месца=М. |выдавецтва=АСТ; Транзиткнига |год=2004 |ref=Исаев}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали |месца=М. |выдавецтва=Яуза, Эксмо |год=2005 |isbn=5-699-12899-9 |ref=Исаев2005}} * {{кніга |аўтар=Снайдер Т. |загаловак=Крывавыя землі: Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным |месца=Нью-Ёрк |выдавецтва=Базовыя кнігі |год=2010 |ref=Снайдер}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M. |загаловак=Operation Barbarossa: Hitler's Invasion of Russia 1941 |выдавецтва=The History Press |год=2011 |ref=Glantz}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M., House J. M. |загаловак=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |выдавецтва=University Press of Kansas |год=1995 |ref=Glantz1995}} * {{кніга |аўтар=Rees L. |загаловак=Hitler i Stalin. Wojna stulecia |месца=Warszawa |выдавецтва=Prószyński |год=1999 |ref=Rees}} * {{кніга |аўтар=Suworow W. |загаловак=Klęska |месца=Poznań |выдавецтва=Dom Wydawniczy Rebis |год=2010 |ref=Suworow}} * {{кніга |аўтар=Bergström C. |загаловак=Barbarossa – The Air Battle: July–December 1941 |выдавецтва=Classic Publications |год=2007 |isbn=978-1-85780-270-2 |ref=Bergström}} * {{кніга |аўтар=Clark L. |загаловак=Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 |выдавецтва=Headline Review |год=2012 |isbn=978-0-7553-3639-5 |ref=Clark}} * {{кніга |аўтар=Fritz S. |загаловак=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2011 |isbn=978-0-8131-3416-1 |ref=Fritz}} * {{кніга |аўтар=Hartmann C. |загаловак=Operation Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945 |выдавецтва=Oxford University Press |год=2013 |isbn=978-0-19-966078-0 |ref=Hartmann}} * {{кніга |аўтар=Krivosheev G. F. |загаловак=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |выдавецтва=Greenhill Books |год=1997 |ref=Krivosheev}} * {{кніга |аўтар=Askey N. |загаловак=Operation Barbarossa: The Complete Organisational and Statistical Analysis, and Military Simulation |год=2014 |выдавецтва=Lulu Publishing |ref=Askey}} * {{кніга |аўтар=Liedtke G. |загаловак=Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941–1943 |выдавецтва=Helion and Company |год=2016 |ref=Liedtke}} * {{кніга |аўтар=Müller R.-D. |загаловак=Hitler's Wehrmacht, 1935–1945 |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2016 |ref=Müller}} * {{кніга |аўтар=Mercatante S. |загаловак=Why Germany Nearly Won: A New History of the Second World War in Europe |выдавецтва=Praeger |год=2012 |ref=Mercatante}} * {{кніга |аўтар=Sharp J. |загаловак=Striving for Military Stability in Europe |выдавецтва=Routledge |год=2010 |ref=Sharp}} * {{кніга |аўтар=Erickson J. |загаловак=The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany |выдавецтва=Cassell |год=1975 |ref=Erickson}} * {{кніга |аўтар=Murray W., Millett A. R. |загаловак=A War To Be Won: Fighting the Second World War |выдавецтва=Harvard University Press |год=2000 |ref=Murray}} * {{кніга |аўтар=Enkenberg I. |загаловак=Jatkosota Päivä Päivältä |выдавецтва=Readme.fi |год=2021 |ref=Enkenberg}} * {{кніга |аўтар=Фицпатрик Ш. |загаловак=Кратчайшая история Советского Союза |выдавецтва=Альпина нон-фикшн |год=2023 |месца=М. |ref=Фицпатрик}} * {{кніга |аўтар=Thomas N. |загаловак=The German Army 1939–45: Eastern Front 1941–43 |выдавецтва=Osprey Publishing |год=2012 |ref=Thomas}} * {{кніга |аўтар=Beevor A. |загаловак=The Second World War |выдавецтва=Back Bay Books |год=2012 |ref=Beevor}} * {{кніга |аўтар=Miller D. L., Commager H. S. |загаловак=The Story of World War II |выдавецтва=Simon and Schuster |год=2001 |ref=Miller}} * {{кніга |аўтар=Stone D. |загаловак=Shattered Genius: The Decline and Fall of the German General Staff in World War II |выдавецтва=Casemate |год=2011 |ref=Stone}} * {{кніга |аўтар=Gilbert M. |загаловак=The Second World War: A Complete History |выдавецтва=Henry Holt and Company |год=1989 |ref=Gilbert}} * {{кніга |аўтар=Hill A. |загаловак=The Red Army and the Second World War |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2016 |ref=Hill}} * {{кніга |аўтар=Wette W. |загаловак=The Wehrmacht: History, Myth, Reality |выдавецтва=Harvard University Press |год=2007 |ref=Wette}} * {{кніга |аўтар=Kershaw I. |загаловак=Hitler, 1936–1945: Nemesis |выдавецтва=W.W. Norton & Company |год=2001 |ref=Kershaw}} * {{кніга |аўтар=Lewy G. |загаловак=Perpetrators: The World of the Holocaust Killers |выдавецтва=Oxford University Press |год=2017 |ref=Lewy}} * {{кніга |аўтар=Quinkert B. |загаловак=Deutsche Basatzung in der Sowjetunion, 1941–1944: Vernichtungskrieg / Reaktionen / Erinnerung |выдавецтва=Ferdinand Schöningh |год=2014 |ref=Quinkert}} * {{кніга |аўтар=Mühlhäuser R. |загаловак=Eroberungen. Sexuelle Gewalttaten und intime Beziehungen deutscher Soldaten in der Sowjetunion, 1941–1945 |выдавецтва=Hamburger Edition Verlag |год=2010 |ref=Muhlhauser}} * {{кніга |аўтар=Shepherd B. H. |загаловак=Hitler's Soldiers: The German Army in the Third Reich |выдавецтва=Yale University Press |год=2016 |ref=Shepherd}} * {{кніга |аўтар=Gontarczyk P. |загаловак=Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944 |выдавецтва=Wydawnictwo Fronda |год=2013 |ref=Gontarczyk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барбароса, аперацыя}} [[Катэгорыя:Аперацыя «Барбароса»| ]] [[Катэгорыя:Бітвы 1941 года]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Малдовы]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1941 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1941 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1941 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1941 года]] 5xm1zeqnn7mbo84og8gghuvbluld556 5189375 5189374 2026-08-29T17:02:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189375 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Барбароса}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Барбароса» |частка = [[Вялікая Айчынная вайна]], [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] |выява = Operation Barbarossa collage.jpg |памер = 300 |загаловак = '''Па гадзіннікавай стрэлцы зверху злева''': {{flatlist| * Нямецкія салдаты прасоўваюцца па поўначы [[Расія|Расіі]] * Нямецкі агнямётчык * Савецкія [[Іл-2]] над нямецкімі пазіцыямі пад [[Масква|Масквой]] * Савецкія [[Ваеннапалонны|ваеннапалонныя]] па дарозе ў канцлагеры * Савецкія салдаты вядуць артылерыйскі агонь }} |дата = [[22 чэрвеня]] — [[5 снежня]] [[1941]] года |месца = Заходняя частка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Усходняя Еўропа]] |прычына = Ваенная агрэсія [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе саюзнікаў з мэтай знішчэння СССР і набыцця «[[Лебенсраўм|жыццёвай прасторы на Усходзе]]» |casus belli = |вынік = Стратыгічны правал [[Краіны Восі|краін Восі]]: правал стратэгіі [[бліцкрыг]]у. Нямецкія войскі захапілі вялізныя тэрыторыі і нанеслі каласальныя страты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], але не змаглі знішчыць савецкую дзяржаву ў ходзе хуткай кампаніі да надыходу зімы. Пераход да вайны на знясіленне. |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|СССР|1923}} |праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Нацысцкая Германія}} * {{Сцягафікацыя|Румынія|Каралеўства}} * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{Сцягафікацыя|Італія|1861-1946}} * {{Сцягафікацыя|Венгрыя|1940}} * {{Сцягафікацыя|Славакія|1939}} * {{Сцягафікацыя|Харватыя|1941}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Барыс Шапашнікаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Аляксандр Васілеўскі]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямён Будзённы]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Фёдар Кузняцоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Сцяпанавіч Конеў|Іван Конеў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|Міхаіл Кірпанос]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|Маркіян Папоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|Іван Цюленеў]] |камандзір2 = * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Фюрар}} [[Адольф Гітлер]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герман Герынг]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вальтэр фон Браўхіч]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Франц Гальдэр]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Федар фон Бок]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герд фон Рундштэт]] * {{Сцяг|Румынія|Каралеўства}} [[Іон Антанеску]] * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] * {{Сцяг|Венгрыя|1940}} [[Міклаш Хорці]] * {{Сцяг|Італія|1861-1946}} [[Беніта Мусаліні]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 2,6—3,2 млн чалавек у заходніх ваенных акругах{{sfn|Glantz|1998|с=9-11}}<br> 11 000 — 13 981 [[Танк|танк]]{{sfn|Glantz|2010a|с=20}}{{sfn|Clark|2012|с=73}}<br> 7 133 — 9 100 баявых [[Ваенная авіяцыя|самалётаў]]{{sfn|Mercatante|2012|с=64}}<br> 33 000 — 52 666 [[Гармата|гармат]] і [[Мінамёт|мінамётаў]]{{sfn|Askey|2014|с=80}} |сілы2 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 3,8 — 4,05 млн чалавек (з іх да 0,85 млн войск саюзнікаў){{sfn|Müller|2016|с=175}}<br> 3 350 — 4 215 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}}<br> 2 770 — 4 389 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=129}}<br> 43 812 гармат і мінамётаў{{sfn|Мельтюхов|2000|с=114}} |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Савецкія дадзеныя (за ўвесь 1941 год):'''<br> '''3 000 000 — 4 500 000''' агульных страт{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> у тым ліку:<br> * 566 852 забітымі ў баі{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 2 335 482 зніклымі без вестак або ўзятымі ў палон{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 20 500 танкаў{{sfn|Sharp|2010|с=89}} * 21 200 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты2 = '''Нямецкія дадзеныя (з 22.06 да 5.12.1941):'''<br> '''743 000 — 841 542''' чалавекі<ref>[http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html 1941] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323212646/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html |date=2012-03-23 }}</ref><br> у тым ліку:<br> * 186 452 — 209 918 забітых і зніклых без вестак{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 620 628 параненых{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 2 735 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}} * 2 827 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = Operation Barbarossa }} '''Апера́цыя «Барбаро́са»''' ({{lang-de|Unternehmen Barbarossa}}) — кодавая назва ваеннай аперацыі па ўварванні ўзброеных сіл [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе еўрапейскіх саюзнікаў па [[Краіны Восі|«Восі»]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]], якая пачалася ў нядзелю, [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Больш за 3,8 мільёна вайскоўцаў краін Восі ўварваліся на тэрыторыю заходняй часткі Савецкага Саюза па фронце працягласцю каля 2900 кіламетраў з галоўнай стратэгічнай мэтай — хуткім захопам тэрыторыі СССР да лініі паміж [[Архангельск]]ам і [[Астрахань|Астраханню]] (так званая [[Лінія А—А]]){{sfn|Citino|2021}}. Гэты напад стаў самай буйной і кровапралітнай сухапутнай ваеннай аперацыяй у гісторыі чалавецтва. Яна азнаменавала маштабную эскалацыю Другой сусветнай вайны, адкрыўшы [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]], і прывяла Савецкі Саюз у склад [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]{{sfn|Anderson|2018|с=67}}{{sfn|Димблби|2021|с=XXXVII–XXXVIII}}. Аперацыя, якая атрымала кодавую назву ў гонар імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і крыжака [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха I Барбаросы]] («Чырванабародага»), мела на мэце рэалізацыю даўніх ідэалагічных і геапалітычных мэт нацысцкай Германіі: выкараненне [[Камунізм|камунізму]], знішчэнне «жыдабальшавізму» і заваяванне еўрапейскай часткі СССР для яе засялення немцамі ў адпаведнасці з [[Генеральны план «Ост»|Генеральным планам «Ост»]]{{sfn|Rich|1973|с=204–221}}{{sfn|Снайдер|2010|с=416}}. Гэты бесчалавечны план прадугледжваў фізічнае знішчэнне, заняволенне, германізацыю і масавую дэпартацыю мясцовага [[Славяне|славянскага]] насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]], у [[Сібір]]. Матэрыяльнымі мэтамі ўварвання былі велізарныя сельскагаспадарчыя рэсурсы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіны]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], а таксама нафтавыя радовішчы на [[Каўказ]]е і ў раёне [[Баку]]. Падчас аперацыі краіны Восі ўзялі ў палон да пяці мільёнаў вайскоўцаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]{{sfn|Шапуто|2018|с=272}} і наўмысна знішчылі голадам, холадам і масавымі расстрэламі каля 3,3 мільёна савецкіх ваеннапалонных, а таксама мільёны мірных жыхароў{{sfn|Снайдер|2010|с=175–186}}. У ходзе масавых карных аперацый з выкарыстаннем мабільных эскадронаў смерці ([[Айнзацгрупы|айнзацгруп]] СС) і мясцовых калабарантаў былі забіты больш за мільён савецкіх яўрэяў, што стала адным з самых жудасных этапаў [[Халакост]]у{{sfn|Мемориальный музей Холокоста Соединённых Штатов|1996|с=50–51}}. Нягледзячы на тое, што ў пачатку 1941 года савецкі лідар [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] неаднаразова атрымліваў разведданыя аб надыходзячым нападзе, ён не аддаў своечасовы загад аб поўнай мабілізацыі і прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, баючыся справакаваць Германію. У выніку ўдар [[Вермахт]]а заспеў савецкія войскі знянацку: многія падраздзяленні былі няўдала размешчаны ў прыгранічных выступе, не мелі поўнага штату і былі пазбаўлены сувязі з камандаваннем{{sfn|Hastings|2012|с=141}}. Уварванне пачалося на світанні 22 чэрвеня з масіраванага ўдару [[Люфтвафэ]] па савецкіх аэрадромах і артылерыйскай падрыхтоўкі ўздоўж усёй мяжы ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. [[Група армій «Поўдзень»]] наступала з акупаванай [[Польшча|Польшчы]] і [[Румынія|Румыніі]], захапіўшы [[Кіеў]] 19 верасня, [[Харкаў]] 24 кастрычніка і [[Растоў-на-Доне]] 20 лістапада. Да гэтага часу была акупавана большая частка [[Крым]]а і пачалася [[Абарона Севастопаля (1941—1942)|гераічная абарона Севастопаля]]. [[Група армій «Поўнач»]] імпрымліва прайшла праз [[Літва|Літву]], [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]] і 8 верасня 1941 года разам з фінскімі войскамі пачала смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду Ленінграда]]. Галоўная ўдарная сіла немцаў — [[Група армій «Цэнтр»]] — нанесла катастрафічнае паражэнне савецкаму Заходняму фронту ў Беларусі, узяла [[Мінск]] на шосты дзень вайны, захапіла [[Смаленск]] у канцы ліпеня, і 2 кастрычніка пачала генеральнае наступленне на [[Масква|Маскву]] (аперацыя «Тайфун»). Сутыкнуўшыся з праблемамі лагістыкі, велізарнымі адлегласцямі, восеньскай распуціцай, моцнымі маразамі і, галоўнае, беспрэцэдэнтна ўпартым савецкім супраціўленнем, наступленне вермахта спынілася на блізкіх подступах да савецкай сталіцы 5 снежня. У гэты ж дзень савецкія войскі, атрымаўшы падмацаванні з [[Сібір]]ы, пачалі буйное контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Моудсли|2015|с=54}}. Правал аперацыі «Барбароса» змяніў лёс нацысцкай Германіі і ўсяго свету{{sfn|Rees|1999|с=106}}. У аператыўным плане Германія дасягнула неверагодных перамог, захапіўшы найважнейшыя індустрыяльныя і сельскагаспадарчыя раёны СССР. Нямецкае вярхоўнае камандаванне чакала хуткага краху савецкага супраціўлення за некалькі тыдняў, аднак Чырвоная армія вытрымала наймацнейшыя ўдары і ўцягнула гітлераўскую Германію ў вайну на знясіленне, да якой тая была не гатовая. Пасля цяжкіх страт восенню і зімой 1941 года нямецкія войскі ўжо ніколі не змаглі наступаць уздоўж усяго гіганцкага фронту. == Перадумовы == === Расавая палітыка і ідэалогія нацысцкай Германіі === {{Гл. таксама|Генеральны план «Ост»|Нацызм|Расавая палітыка нацысцкай Германіі}} [[Файл:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|thumb|Геапалітычная дыспазіцыя ў Еўропе ў 1941 годзе непасрэдна перад пачаткам аперацыі «Барбароса». Шэрым колерам пазначана нацысцкая Германія, яе саюзнікі і падкантрольныя тэрыторыі.]] Яшчэ ў 1925 годзе Адольф Гітлер у сваім палітычным маніфесце і аўтабіяграфіі «[[Майн Кампф]]» («Мая барацьба») заявіў, што нямецкаму народу неабходна забяспечыць [[Лебенсраўм|«жыццёвую прастору»]] ({{lang-de|Lebensraum}}) на Усходзе за кошт рускіх зямель, каб германская нацыя магла квітнець у наступных пакаленнях{{sfn|Stackelberg|2002|с=188}}. 10 лютага 1939 года Гітлер заявіў сваім армейскім камандзірам, што наступная вайна будзе «чыста вайной светапоглядаў ({{lang-de|Weltanschauungen}})... татальнай вайной народаў, расавай вайной». Расавая палітыка нацыстаў малявала Савецкі Саюз і ўсю Усходнюю Еўропу як тэрыторыі, населеныя «[[Унтэрменш|ўнтэрменшамі]]» (недачалавекамі) — славянамі, якімі кіруюць «яўрэйска-бальшавіцкія» змоўшчыкі{{sfn|Hillgruber|1972|с=140}}. Гітлер сцвярджаў, што лёс Германіі — ісці на ўсход («[[Дранг нах Остэн]]»), як гэта рабілі рыцары Тэўтонскага ордэна шэсцьсот гадоў таму{{sfn|Ширер|1990|с=716}}. Адпаведна, сакрэтная нацысцкая палітыка, задакументаваная ў [[Генеральны план «Ост»|Генеральным плане «Ост»]] ({{lang-de|Generalplan Ost}}), распрацаваным у 1941 годзе, прадугледжвала забойства, дэпартацыю і заняволенне большасці рускіх, беларусаў, украінцаў і палякаў. План прадугледжваў засяленне зямель на захад ад Урала германскімі народамі{{sfn|Stackelberg|2007|с=271}}. Перад пачаткам уварвання нямецкія войскі прайшлі ўзмоцненую ідэалагічную апрацоўку праз фільмы, радыё, лекцыі і ўлёткі, падчас якой ім прышчапляліся антыбальшавіцкія, антысеміцкія і антыславянскія погляды{{sfn|Evans|1989|с=59}}. Камандуючы 4-й танкавай групай генерал [[Эрых Гёпнер]] у сваім загадзе перад пачаткам вайны называў будучую кампанію «старой барацьбой германцаў супраць славян» і патрабаваў «знішчэння сённяшняй Расіі з беспрэцэдэнтнай суровасцю». Афіцэрам вермахта было дадзена ўказанне разглядаць савецкіх палітрукоў і яўрэяў як расавых ворагаў, якія падлягаюць неадкладнаму знішчэнню{{sfn|Ingrao|2013|с=140}}. === Савецка-германскія адносіны ў 1939—1940 гадах === {{Гл. таксама|Пакт Молатава-Рыбентропа}} [[Файл:1939 German Diplomatic passport used in the USSR.jpg|thumb|Германскі дыпламатычны пашпарт 1939 года, уладальнік якога быў эвакуіраваны на спецыяльным цягніку з СССР пасля пачатку вайны ў 1941 годзе.]] 23 жніўня 1939 года Германія і Савецкі Саюз падпісалі ў Маскве дагавор аб ненападзе, вядомы ў гісторыі як [[Пакт Молатава-Рыбентропа]]{{sfn|Dimbleby|2021|с=73–74}}. Сакрэтны пратакол да пакта размяркоўваў Усходнюю Еўропу на «сферы ўплыву» паміж дзвюма дыктатурамі: Савецкаму Саюзу дазвалялася заняць Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Бесарабію і ўсходнюю частку Польшчы{{sfn|Kirby|1980|с=120}}. 1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, што прывяло да абвяшчэння ёй вайны з боку Вялікабрытаніі і Францыі і афіцыйнага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 17 верасня [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|СССР уварваўся ў Польшчу]] з усходу, далучыўшы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Такім чынам Германія і СССР атрымалі агульную дзяржаўную мяжу{{sfn|Bellamy|2007|с=56–59}}. На працягу амаль двух гадоў краіны падтрымлівалі дыпламатычныя і шчыльныя эканамічныя адносіны: СССР пастаўляў Германіі стратэгічную сыравіну (нафту, збожжа, марганец), атрымліваючы наўзамен нямецкае ваеннае абсталяванне, што дапамагала Рэйху абыходзіць брытанскую марскую блакаду{{sfn|Ширер|1990|с=668–669}}. Нягледзячы на знешне сяброўскія адносіны, абодва бакі з падазрэннем ставіліся адзін да аднаго. Калі Германія ўступіла ў Ваенны пакт з Японіяй і Італіяй (Вось), пачаліся перагаворы аб магчымым далучэнні СССР да гэтага саюзу ([[Пакт чатырох дзяржаў|Пакт чатырох дзяржаў]]). У лістападзе 1940 года ў Берліне адбыліся перагаворы з удзелам наркама замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]. СССР выставіў умовы, якія аказаліся цалкам непрымальнымі для Гітлера (асабліва ў дачыненні да ваенных баз у Балгарыі і кантролю над чарнаморскімі пралівамі Басфор і Дарданэлы). Пасля гэтага Гітлер канчаткова зацвердзіў курс на ваеннае вырашэнне «ўсходняга пытання»{{sfn|Roberts|2006|с=57}}. == Падрыхтоўка да вайны == === Планы і стратэгія ўварвання === [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План Маркса — першапачатковы нямецкі план нападу (схема з даследавання Урада ЗША, 1955 г.).]] Пасля паспяховага завяршэння [[Французская кампанія (1940)|кампаніі ў Францыі]] летам 1940 года нямецкі генерал [[Эрых Маркс (генерал)|Эрых Маркс]] атрымаў задачу распрацаваць першапачатковыя планы ўварвання ў Савецкі Саюз. Яго даклад (вядомы як «План Ота» або план Маркса) прапаноўваў у якасці галоўнай аператыўнай мэты ўварвання дасягненне так званай [[Лінія А—А|лініі Архангельск — Астрахань (лініі А-А)]]. Захоп гэтай лініі, на думку Маркса, пазбавіў бы СССР магчымасці бамбардзіраваць Германію і забяспечыў бы Рэйх каласальнымі эканамічнымі рэсурсамі{{sfn|Kay|2006|с=31}}. Нягледзячы на папярэджанні некаторых высокапастаўленых афіцэраў, напрыклад, [[Фрыдрых Паўлюс|Фрыдрыха Паўлюса]], аб тым, што акупацыя еўрапейскай часткі Расіі можа стаць для Германіі больш цяжарам, чым палёгкай, Гітлер быў перакананы ў адваротным. Ён чакаў атрымаць велізарныя выгады: дэмабілізацыю часткі дывізій для вырашэння праблемы недахопу працоўнай сілы ў германскай прамысловасці, эксплуатацыю Украіны як надзейнай крыніцы сельскагаспадарчай прадукцыі, выкарыстанне прымусовай працы савецкіх грамадзян{{sfn|Roberts|2011|с=147–148}}. 5 снежня 1940 года Гітлер атрымаў канчатковыя ваенныя планы. 18 снежня ён афіцыйна падпісаў [[Дырэктыва № 21|Дырэктыву № 21]], якая зацвердзіла план аперацыі «Барбароса». У дырэктыве паказвалася: «''Германскія ўзброеныя сілы павінны быць гатовыя разбіць Савецкую Расію ў ходзе хуткай кампаніі яшчэ да таго, як будзе скончана вайна супраць Англіі''»{{sfn|Fritz|2011|с=51}}. [[Файл:Fall Barbarossa 1.jpg|thumb|Дырэктыва № 21 «Барбароса» ад 18 снежня 1940 г., падпісаная Адольфам Гітлерам.]] Германскае камандаванне грунтавалася на ўпэўненасці ў сваёй непераможнасці пасля бліцкрыгу ў Францыі і на стэрэатыпах пра Расію як пра адсталую «азіяцкую» краіну з глінянымі нагамі. Пасля слабага выступлення Чырвонай арміі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Зімовай вайне]] супраць Фінляндыі, Гітлер запэўніваў сваіх генералаў: «''Нам дастаткова толькі выбіць дзверы, і ўся гнілая структура абрынецца''»{{sfn|Hardesty|2012|с=6}}. ==== Расавыя чысткі і эканамічнае рабаванне ==== Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за ваенныя злачынствы. У сакавіку 1941 года Герынг зацвердзіў сакрэтную «Зялёную папку», у якой выкладалася эканамічная стратэгія эксплуатацыі акупаваных савецкіх тэрыторый. Яе часткай быў так званы «План голаду» ({{lang-de|Hungerplan}}), які прадугледжваў наўмыснае марэнне голадам дзясяткаў мільёнаў савецкіх грамадзян (асабліва ў гарадах) з мэтай перанакіравання ўсяго харчавання ў Германію і для забеспячэння вермахта{{sfn|Quinkert|2014a|с=15–17}}. Таксама планавалася падзяліць заваяваныя савецкія тэрыторыі на некалькі рэйхскамісарыятаў: * [[Рэйхскамісарыят Остланд]] (Прыбалтыка і Беларусь) * [[Рэйхскамісарыят Украіна]] (Украіна да Волгі) * [[Рэйхскамісарыят Каўказ]] (Паўднёвая Расія і Каўказ) * [[Рэйхскамісарыят Масковія]] (Маскоўская вобласць і астатняя Еўрапейская Расія) * [[Рэйхскамісарыят Туркестан]] (Цэнтральнаазіяцкія рэспублікі). [[Файл:Hitler and von Brauchitsch 1941.jpg|thumb|Галоўнакамандуючы сухапутнымі войскамі вермахта [[Вальтэр фон Браўхіч]] і [[Адольф Гітлер]] вывучаюць карты ў першыя дні кампаніі.]] ==== Маскіроўка і дэзінфармацыя ==== Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва ўдзяляла вялікую ўвагу стратэгічнай дэзінфармацыі, каб схаваць падрыхтоўку да ўварвання і ўвесці савецкае кіраўніцтва ў зман. Перакіданне войск на ўсход маскіравалася пад «адцягваючы манеўр» перад высадкай у Англіі (аперацыя «[[Аперацыя «Марскі леў»|Марскі леў]]») або як абарончая мера. Распаўсюджваліся чуткі аб сумесным германа-савецкім паходзе на брытанскую Індыю. Для стварэння ілюзіі падрыхтоўкі да ўварвання ў Брытанію на захадзе імітавалася канцэнтрацыя войск, друкаваліся англа-нямецкія размоўнікі і распаўсюджвалася інфармацыя аб неіснуючым «авіядэсантным корпусе»{{sfn|Лота В. И.|2005}}. У студзені 1941 года Гітлер адправіў Сталіну ліст, у якім асабіста паручыўся «сваім гонарам кіраўніка дзяржавы», што нямецкія войскі сканцэнтраваны ў Польшчы выключна дзеля абароны ад англійскіх бамбардзіровак і таемнага перафарміравання. Сталін паверыў Гітлеру, што значна прытупіла пільнасць савецкага кіраўніцтва{{sfn|Али|2023|с=329—330}}. Нават 14 чэрвеня 1941 года, за тыдзень да нападу, у савецкай газеце «[[Правда]]» была апублікавана афіцыйная заява [[ТАСС]], у якой сцвярджалася, што чуткі аб хуткай вайне з Германіяй з'яўляюцца правакацыяй англійскай разведкі. ==== Стратэгічная паветраная разведка ==== [[Файл:Aerial photography of Gorky.jpg|thumb|Аэрафотаздымак Горада ([[Ніжні Ноўгарад]]), зроблены нямецкім самалётам-разведчыкам. Зона A — плашкоўтны мост праз Аку, B — Крэмль, С — Ніжагародскі кірмаш.]] Для нейтралізацыі колькаснай перавагі савецкіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВВС]] план уварвання прадугледжваў знішчэнне асноўнай часткі авіяцыі на аэрадромах базіравання. Вырашальнымі ўмовамі поспеху былі стараннае планаванне і поўная раптоўнасць удару. Велізарную ролю ў гэтым адыграла стратэгічная паветраная разведка Люфтвафэ, якую ажыццяўляла спецыяльная эскадра — «[[Група Ровеля]]». Вышынныя бамбардзіроўшчыкі ([[Дарнье 215|Do 215 B-2]], [[He 111]], [[Ju 88]], [[Ju 86|Ju 86 P]]), абсталяваныя фотакамерамі і якія лёталі на недасяжных для савецкіх знішчальнікаў вышынях, беспакарана праводзілі здымку ваенных аб'ектаў і аэрадромаў далёка ўглыб савецкай тэрыторыі, аж да Уфы, [[Баку]] і Горада (сучасны [[Ніжні Ноўгарад]]). Гэта дазволіла немцам нанесці выключна дакладны і смяротны першы ўдар па савецкай авіяцыі раніцай 22 чэрвеня{{sfn|Исаев|2010|с=32—33}}. === Падрыхтоўка і стан Чырвонай Арміі === У пачатку 1930-х гадоў у СССР пад кіраўніцтвам маршала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] была распрацавана сучасная дактрына [[Глыбокая аперацыя|глыбокай наступальнай аперацыі]], якая патрабавала каласальных інвестыцый у ваенную прамысловасць і вытворчасць 40 000 самалётаў і 50 000 танкаў{{sfn|Clark|2012|с=56}}. Аднак [[Вялікі тэрор|сталінскія чысткі 1937—1938 гадоў]] нанеслі цяжкі ўдар па камандным складзе Чырвонай арміі. Былі расстраляныя або рэпрэсаваныя тысячы найбольш вопытных афіцэраў. З 5 маршалаў выжылі толькі двое ([[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылаў]] і [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Будзённы]]). Былі забітыя 15 з 16 камандармаў, 50 з 57 камандзіраў карпусоў, 154 з 186 камандзіраў дывізій. Агулам каля 30 000 камандзіраў РККА былі расстраляныя або адпраўленыя ў ГУЛАГ{{sfn|Clark|2012|с=57}}{{sfn|Rayfield|2004|с=315}}. Многія новыя камандзіры, прызначаныя на вышэйшыя пасады з палітычных матываў, не мелі дастатковага вопыту кіравання буйнымі злучэннямі. Былы начальнік Генеральнага штаба [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]] успамінаў, што практычная адпрацоўка стратэгічных аперацый у гэты перыяд фактычна спынілася, бо ўсе дасведчаныя тэарэтыкі былі рэпрэсаваныя. Сталін таксама ўзмацніў палітычны кантроль над арміяй, вярнуўшы інстытут [[Палітычны кіраўнік|палітрукоў]], якія мелі ўладу, роўную камандзірам часцей{{sfn|Clark|2012|с=57}}. У 1940 годзе Генеральны штаб РККА пачаў распрацоўку планаў на выпадак вайны з Германіяй. Першапачаткова галоўны ўдар немцаў чакаўся ў Беларусі, на поўнач ад прыпяцкіх балот, што пазней аказалася цалкам дакладным прадбачаннем{{sfn|Glantz|2011|с=15}}. Аднак Сталін загадаў перагледзець планы, катэгарычна сцвярджаючы, што галоўны ўдар будзе нанесены на поўдні, ва Украіне, дзе знаходзіліся галоўныя эканамічныя і сельскагаспадарчыя рэсурсы, неабходныя Гітлеру. Гэта стала асновай для канцэнтрацыі найбольш магутных савецкіх сіл (Паўднёва-Заходні фронт) у Кіеўскай асаблівай ваеннай акрузе на шкоду цэнтральнаму напрамку{{sfn|Glantz|2010a|с=21–22}}. У пачатку 1941 года савецкая разведка (у тым ліку паведамленні ад легендарнага разведчыка [[Рыхард Зоргэ|Рыхарда Зоргэ]] з Японіі), а таксама разведкі Вялікабрытаніі і ЗША, неаднаразова папярэджвалі Сталіна аб непазбежным нападзе і нават называлі дакладныя даты. [[Уінстан Чэрчыль]] асабіста накіраваў Сталіну папярэджанне, заснаванае на расшыфраваных нямецкіх паведамленнях «Энігмы». Аднак Сталін, пакутуючы ад паранаідальнага недаверу да англічан, лічыў, што брытанскія папярэджанні — гэта хітрая правакацыя, накіраваная на тое, каб уцягнуць СССР у вайну з Германіяй у інтарэсах Лондана{{sfn|Waller|1996|с=192}}. Баючыся даць Гітлеру найменшую нагоду для нападу, Сталін катэгарычна забараняў прыводзіць прыгранічныя войскі ў баявую гатоўнасць, выводзіць іх з летніх лагераў і займаць пазіцыі ў перадавых умацаваннях. [[Файл:Шифровка с приказом «№ 1» наркома обороны, полученная штабом Западного особого военного округа в 01 час 30 минут 22 июня 1941 года.jpg|thumb|Дырэктыва № 1 ад 21 чэрвеня 1941 года аб прывядзенні войск у баявую гатоўнасць, атрыманая штабам Заходняй асаблівай ваеннай акругі ў 01 гадзіну 30 хвілін 22 чэрвеня.]] Значная частка войскаў заходніх акруг была сканцэнтравана ў Беластоцкім і Львоўскім выступах ушчыльную да дзяржаўнай мяжы, што рабіла іх уразлівымі для флангавых ахопаў. Акрамя таго, будаўніцтва новых умацаванняў на новай мяжы («[[Лінія Молатава]]») яшчэ не было завершана, а старая «[[Лінія Сталіна]]» была часткова раззброена. Там жа, ля самай мяжы, былі сканцэнтраваны велізарныя запасы боепрыпасаў і гаручага, якія былі знішчаны або захоплены ворагам у першыя ж дні вайны. Па колькасці ўзбраення Чырвоная армія мела каласальную перавагу. На 22 чэрвеня 1941 года ў яе складзе было каля 23—25 тысяч танкаў (з іх у заходніх акругах — каля 11—14 тысяч){{sfn|Mercatante|2012|с=64}}. Для параўнання, Германія і яе саюзнікі вылучылі для ўварвання каля 4000 танкаў. Больш за тое, на ўзбраенні СССР ужо знаходзіліся найноўшыя танкі [[Т-34]] і [[КВ-1]] (больш за 1800 адзінак), аналагаў якім у вермахта не было і не з'явіцца да канца 1942 года. Савецкая авіяцыя таксама налічвала каля 18—20 тысяч самалётаў (больш за 7 тысяч на захадзе){{sfn|Glantz|2010a|с=28}}. Аднак савецкія войскі былі слаба згуртаваныя, не мелі дастатковай колькасці радыёстанцый, аўтамабіляў і цягачоў для артылерыі, а новыя механізаваныя карпусы, якія пачалі фарміравацца толькі ў 1940 годзе пасля назірання за нямецкім бліцкрыгам у Францыі, былі грувасткімі і імі было цяжка кіраваць у баі{{sfn|Glantz|2011|с=22}}. == Расстаноўка сіл перад уварваннем == === Германія і яе саюзнікі === Для нападу на СССР да 22 чэрвеня 1941 года Германія і яе саюзнікі сканцэнтравалі 157 дывізій і 12 брыгад, якія былі падзелены на тры асноўныя групы армій{{sfn|Glantz|2011|с=290–303}}: * '''[[Група армій «Поўнач»|Група армій «Поўнач»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]]) разгортвалася ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. У яе склад уваходзілі 16-я і 18-я палявыя арміі, а таксама 4-я танкавая група Э. фон Манштэйна (усяго 29 дывізій). Падтрымлівалася 1-м паветраным флотам (каля 1070 самалётаў). Галоўная задача — разгром савецкіх войскаў у Прыбалтыцы, захоп партоў на Балтыйскім моры і [[Ленінград]]а. * '''[[Група армій «Цэнтр»|Група армій «Цэнтр»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Федар фон Бок]]) займала цэнтральны ўчастак фронту. Гэта была самая магутная групоўка: 4-я і 9-я палявыя арміі, 2-я танкавая група ([[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Г. Гудэрыяна]]) і 3-я танкавая група ([[Герман Гот|Г. Гота]]) — усяго 50 дывізій (у тым ліку 9 танкавых і 6 матарызаваных). Падтрымлівалася 2-м паветраным флотам (каля 1680 самалётаў). Задача — рассячы савецкі стратэгічны фронт, акружыць і знішчыць войскі Чырвонай арміі ў Беларусі і імкліва развіваць наступленне на [[Масква|Маскву]]. * '''[[Група армій «Поўдзень»|Група армій «Поўдзень»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Герд фон Рундштэт]]) разгортвалася ў Польшчы і Румыніі. Уключала 6-ю, 11-ю, 17-ю палявыя арміі, 1-ю танкавую групу [[Эвальд фон Клейст|Э. фон Клейста]], а таксама 3-ю і 4-ю румынскія арміі (усяго 57 дывізій і 9 брыгад). Падтрымлівалася 4-м паветраным флотам (каля 800 самалётаў) і румынскімі ВПС. Задача — знішчэнне войскаў на Правабярэжнай [[Украіна|Украіне]], захоп [[Кіеў|Кіева]] і прарыў да [[Дняпро|Дняпра]] і Каўказа. * '''Нямецка-фінская групоўка:''' Армія «Нарвегія» і фінскія войскі (камандуючы фельдмаршал [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]]) займалі фронт па савецка-фінскай мяжы. Уключалі каля 20 дывізій. Задача — выхад да [[Мурманск]]а і блакада Ленінграда з поўначы. === СССР === Савецкія войскі на заходняй мяжы былі аб'яднаны ў чатыры (а з 24 чэрвеня — пяць) франтоў: * '''[[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]]''' (камандуючы генерал-лейтэнант [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]]) створаны на базе Ленінградскай ваеннай акругі. Абараняў Карэлію і Запаляр'е (7-я, 14-я, 23-я арміі). Усяго 22 дывізіі і 1 брыгада. * '''[[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Ф. І. Кузняцоў]]) створаны ў Прыбалтыцы (8-я, 11-я, 27-я арміі). Усяго 34 дывізіі. * '''[[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]]) створаны ў Беларусі (3-я, 4-я, 10-я і 13-я арміі). Усяго 45 дывізій. * '''[[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|М. П. Кірпанос]]) створаны ў Заходняй Украіне (5-я, 6-я, 12-я, 26-я арміі). Гэта была наймацнейшая савецкая групоўка: 45 дывізій, з якіх 18 — танкавыя і матарызаваныя. * '''[[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]) створаны ў Малдове і на поўдні Украіны (9-я і 18-я арміі). Усяго 26 дывізій. З мора іх падтрымлівалі Балтыйскі, Чарнаморскі і Паўночны флаты. Акрамя войскаў першага эшалона, у глыбіні краіны пачалося фарміраванне армій Другога стратэгічнага эшалона (16-я, 19-я, 20-я, 21-я, 22-я і 24-я арміі), якія павінны былі заняць лінію па Заходняй Дзвіне і Дняпры{{sfn|Glantz|2011|с=302–303}}. == Першая фаза: Уварванне і прыгранічныя бітвы (22 чэрвеня — 10 ліпеня 1941) == [[Файл:German troops crossing the Soviet border.jpg|thumb|Нямецкія войскі перасякаюць савецкую мяжу, 22 чэрвеня 1941 года]] У 1:00 ночы 22 чэрвеня савецкія ваенныя акругі нарэшце атрымалі Дырэктыву № 1 аб прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, але яна ўтрымлівала фатальны загад «не паддавацца на правакацыі»{{sfn|Glantz|2011|с=287}}. Многім штабам спатрэбілася да дзвюх гадзін, каб расшыфраваць і перадаць загад у войскі, таму большасць часцей атрымалі яго ўжо пасля пачатку бамбардзіровак{{sfn|Clark|2012|с=81}}. Нямецкі камуніст-перабежчык [[Альфрэд Ліскаў]] перайшоў мяжу ўвечары 21 чэрвеня і папярэдзіў аб нападзе, які адбудзецца а 4-й гадзіне раніцы. Сталіну далажылі, але ён загадаў працягваць допыты перабежчыка, лічачы гэта правакацыяй{{sfn|Erickson|1972|с=526–527}}. У 3:15 раніцы артылерыя краін Восі адкрыла агонь па ўсёй мяжы, і нямецкая авіяцыя нанесла масіраваныя ўдары па савецкіх гарадах (Кіеў, Севастопаль, Каўнас, Мінск і інш.) і аэрадромах. У першы ж дзень Люфтвафэ знішчыла да 2000 савецкіх самалётаў (большасць прама на зямлі), захапіўшы поўнае панаванне ў паветры{{sfn|Bergström|2007|с=20}}. Дадатковы хаос уносілі нямецкія дыверсанты (полк «Брандэнбург 800»), якія ў савецкай форме захоплівалі масты, пераразалі лініі сувязі і знішчалі камандныя пункты<ref name="Квачков-2007"/>. [[Файл:Первый день войны. Объявление о начале Великой Отечественной войны. Улица 25-го Октября.jpg|thumb|Масквічы слухаюць па радыё гістарычны зварот В. Молатава аб пачатку вайны, 22 чэрвеня 1941 года.]] А 12-й гадзіне дня з радыёзваротам да савецкіх грамадзян выступіў наркам замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], які паведаміў пра вераломны напад і абвясціў: «''Наша справа правая. Вораг будзе разбіты. Перамога будзе за намі''»{{sfn|Clark|2012|с=70}}. Сталін знаходзіўся ў стане шоку і звярнуўся да народа са знакамітым заклікам «[[Выступленне І. В. Сталіна па радыё 3 ліпеня 1941 года|Браты і сёстры!]]» толькі 3 ліпеня{{sfn|Clark|2012|с=92}}. Не разумеючы рэальнай карціны катастрофы на фронце, савецкае кіраўніцтва выдала Дырэктыву № 3, патрабуючы ад франтоў нанесці магутныя контрудары і перанесці баявыя дзеянні на тэрыторыю праціўніка. Гэтыя непадрыхтаваныя контрудары, якія выконваліся паасобку, прывялі да гібелі лепшых савецкіх механізаваных карпусоў у першыя ж дні вайны{{sfn|Glantz|2010a|с=31}}. === Паўночны напрамак === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-009-0882-04, Russland-Nord, Vormarsch durch Lettland.jpg|thumb|Нямецкія войскі прасоўваюцца праз [[Латвія|Латвію]], лета 1941 года.]] Група армій «Поўнач» імкліва прарвала абарону Паўночна-Заходняга фронту. Савецкі контрудар пад [[Расейны|Расейнамі]] сіламі 3-га і 12-га механізаваных карпусоў праваліўся (хаця адзін савецкі танк КВ-1 суткі стрымліваў цэлую нямецкую баявую групу 6-й танкавай дывізіі){{sfn|Glantz|2011|с=37}}. 26 чэрвеня 56-ы матарызаваны корпус [[Э. фон Манштэйн|Э. фон Манштэйна]] з ходу захапіў масты праз Заходнюю Дзвіну ў [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілсе]]ы{{sfn|Glantz|2011|с=38}}. 1 ліпеня была ўзятая Рыга. Тым часам 3-я танкавая група Г. Гота ўзяла [[Вільнюс]] ужо 24 чэрвеня і павярнула на паўднёвы ўсход у тыл савецкаму Заходняму фронту. Адначасова ў Літве адбылося [[Чэрвеньскае паўстанне ў Літве (1941)|ўзброенае паўстанне]] мясцовых антысавецкіх актывістаў супраць савецкай улады. Яны захоплівалі стратэгічныя аб'екты, нападалі на адступаючыя часці Чырвонай арміі і забівалі савецкіх актывістаў. === Цэнтральны напрамак і трагедыя Беларусі === [[Файл:Wehrmacht Panzergruppe 3 пад Пружанай 1941.gif|thumb|Часці нямецкай 3-й танкавай арміі на дарозе каля [[Пружаны|Пружан]], чэрвень 1941 года.]] Самая цяжкая сітуацыя склалася на Заходнім фронце ў Беларусі. 2-я і 3-я танкавыя групы немцаў зрабілі гіганцкія «кляшчы». 2-я танкавая група Гудэрыяна абышла з поўдня і пакінула ў тыле [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]], якая гераічна абаранялася, узяўшы курс на [[Баранавічы]]. 3-я танкавая група Гота абышла савецкія войскі з поўначы. Магутны контрудар савецкага 6-га і 11-га механізаваных карпусоў у раёне [[Гродна]] 24—25 чэрвеня скончыўся іх знішчэннем пад агнём нямецкай артылерыі і ўдарамі з паветра{{sfn|Glantz|2010a|с=29–33}}. 28 чэрвеня нямецкія танкавыя групы злучыліся і захапілі [[Мінск]]. У выніку [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітвы]] ў акружэнні («катле») апынуліся асноўныя сілы Заходняга фронту — 3-я, 4-я, 10-я і частка 13-й арміі РККА. Больш за 320 тысяч савецкіх салдат патрапілі ў палон, былі страчаны 3300 танкаў і 1800 гармат{{sfn|Murray|Millett|2000|с=122–123}}. 30 чэрвеня камандуючы Заходнім фронтам генерал Дзмітрый Паўлаў быў адхілены ад пасады, арыштаваны і неўзабаве расстраляны па прыгаворы ваеннага трыбунала{{sfn|Glantz|2010a|с=56–57}}. Войскі ўзначаліў наркам абароны маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]]. У пачатку ліпеня савецкія войскі паспрабавалі нанесці магутны [[Лепельскі контрудар]] сіламі двух механізаваных карпусоў (больш за 1600 танкаў), але пацярпелі жорсткае паражэнне ў танкавай бітве пад [[Сянно]], і 9 ліпеня немцы ўзялі [[Віцебск]]. === Паўднёвы напрамак (Украіна і Малдова) === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-521, Ostfront, -Generaloberst von Kleist besichtigt ein Hüttenwerk in der Ukraine.jpg|thumb|Камандуючы 1-й танкавай групай генерал [[Эвальд фон Клейст]] аглядае металургічны завод ва Украіне, 1941 год.]] На поўдні, дзе знаходзілася найбольш магутная савецкая групоўка, нямецкае наступленне ішло значна павольней. Каб спыніць нямецкую 1-ю танкавую групу Клейста, генерал Кірпанос кінуў у бой адразу шэсць механізаваных карпусоў (каля 2500 танкаў). Распачалася найбуйнейшая танкавая бітва першага перыяду вайны — бітва ў раёне [[Дубна (горад)|Дубна]] — [[Луцк]] — [[Броды (горад)|Броды]]. Савецкія карпусы ўступалі ў бой па частках, дрэнна каардынаваліся і былі разбітыя нямецкай супрацьтанкавай артылерыяй і авіяцыяй{{sfn|Glantz|2011|с=43–44}}. Аднак гэтае ўпартае супраціўленне сарвала нямецкія планы хуткага акружэння і дазволіла савецкім войскам арганізавана адысці да лініі старой мяжы, каб абараняць Кіеў. Румынска-нямецкія войскі 2 ліпеня фарсіравалі [[Прут (рака)|Прут]] і пачалі наступленне ў Малдове, але былі спынены ўпартым супраціўленнем савецкай 18-й арміі да сярэдзіны ліпеня{{sfn|Glantz|2011|с=45, 112}}. === Фінскі фронт === [[Файл:JR45 crossing Murmansk railway.jpg|thumb|Фінскія салдаты перасякаюць Мурманскую чыгунку.]] Фінляндыя, якая таемна дамовілася з Германіяй аб сумесным нападзе, першапачаткова захоўвала фармальны нейтралітэт, хаця дазволіла Люфтвафэ выкарыстоўваць свае аэрадромы. Аднак пасля таго як савецкая авіяцыя 25 чэрвеня нанесла прэвентыўны масіраваны ўдар па фінскіх гарадах і аэрадромах, фінскі парламент у тую ж ноч абвясціў стан вайны з СССР ([[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Вайна-працяг]]){{sfn|Nenye|2016|с=36, 39–41}}. Нямецка-фінскія войскі (Армія «Нарвегія») пачалі наступленне на [[Мурманск]] (аперацыя «Сярэбраная ліса»), але былі спынены 14-й савецкай арміяй на рацэ Заходняя Ліца. На поўдні фінская армія пачала магутнае наступленне ў Карэліі і на Карэльскім перашыйку, вярнуўшы тэрыторыі, страчаныя ў Зімовай вайне, і 29 жніўня ўзяла Выбарг{{sfn|Enkenberg|2021|с=70}}. === Вынікі прыгранічных бітваў === Падводзячы вынікі першай фазы аперацыі, 3 ліпеня 1941 года начальнік германскага Генштаба [[Франц Гальдэр]] самаўпэўнена запісаў у дзённіку: {{Цытата|У цэлым ужо можна сказаць, што задача разгрому галоўных сіл рускай сухапутнай арміі перад Заходняй Дзвіной і Дняпром выканана... Таму не будзе перабольшаннем сказаць, што кампанія супраць Расіі выйграна на працягу 14 дзён.}} За тры тыдні вайны нямецкія войскі акупавалі ўсю Прыбалтыку, Беларусь, значную частку Украіны і Малдовы. Чырвоная армія панесла жахлівыя страты: да канца ліпеня было страчана каля 650 тысяч чалавек, тысячы танкаў і гармат{{sfn|Исаев|2004}}. Аднак нямецкае камандаванне недаацаніла зацятасць савецкіх салдат. Той жа Гальдэр быў вымушаны прызнаць: «''Рускія ўсюды б'юцца да апошняга чалавека''». Вермахт таксама панёс адчувальныя страты — каля 100 тысяч чалавек да сярэдзіны ліпеня, што было супастаўна са стратамі за ўсе папярэднія кампаніі Другой сусветнай вайны разам узятыя. == Другая фаза: Наступленне па ўсім фронце (сярэдзіна ліпеня — жнівень 1941) == [[Файл:OperationBarbarossa.PNG|thumb|Прасоўванне нямецкіх войскаў з чэрвеня па жнівень 1941 года.]] === Смаленская бітва і «Паварот ад Масквы» === [[Файл:Bundesarchiv Bild 121-1208, Russland, bei Bialystock, zerstörtes Flugzeug.jpg|thumb|Знішчаны савецкі знішчальнік МіГ-3 на аэрадроме каля Беластока.]] 10—12 ліпеня Група армій «Цэнтр» пачала новае наступленне на маскоўскім напрамку. Нямецкія 2-я і 3-я танкавыя групы фарсіравалі [[Дняпро]] і 16 ліпеня ўварваліся ў [[Смаленск]]. У новым гіганцкім «катле» апынуліся тры савецкія арміі (16-я, 19-я і 20-я). Да 5 жніўня баі ў Смаленскім катле завяршыліся, у палон патрапіла яшчэ каля 310 тысяч савецкіх салдат, было знішчана больш за 3200 танкаў{{sfn|Murray|2000|с=123–124}}. Аднак менавіта пад Смаленскам нямецкі бліцкрыг упершыню сур'ёзна забуксаваў. Савецкія войскі бесперапынна контратакавалі, звязваючы сілы праціўніка. Акрамя таго, савецкая 21-я армія нанесла небяспечны ўдар на Бабруйск, пагражаючы паўднёваму флангу Групы армій «Цэнтр». У выніку нямецкае камандаванне было вымушана 30 ліпеня аддаць загад галоўнай ударнай групоўцы перайсці да абароны на цэлых два месяцы. Гітлер, расчараваны тым, што савецкае супраціўленне не абрынулася так хутка, як у Еўропе, вырашыў змяніць стратэгію. Ён лічыў, што захоп эканамічных рэсурсаў Украіны і блакада Ленінграда важнейшыя за ўзяцце Масквы. У Дырэктывах № 33 і № 34 ён загадаў павярнуць 2-ю танкавую групу Гудэрыяна і 2-ю палявую армію на поўдзень, каб дапамагчы Групе армій «Поўдзень» акружыць савецкія войскі пад Кіевам{{sfn|Дашичев В. И.|1967}}. Генералітэт вермахта (Гальдэр, Гудэрыян, Бок) рэзка пратэставаў супраць гэтага рашэння, настойваючы на неадкладным удары па Маскве, але Гітлер прымусіў іх выканаць свой загад{{sfn|Seaton|1982|с=177–178}}. Гэтае рашэнне (так званы «паварот ад Масквы») дало савецкаму камандаванню каштоўны час для падрыхтоўкі абароны сталіцы. === Кіеўскі кацёл === [[Файл:Przeprawa wojsk niemieckich przez Dniepr (2-733).jpg|thumb|Нямецкія бранетанкавыя часці фарсіруюць [[Дняпро]], верасень 1941 года.]] На поўдні ў пачатку жніўня нямецкія войскі адрэзалі ад Дняпра і акружылі пад [[Умань]]ю 6-ю і 12-ю савецкія арміі (у палон трапіла больш за 103 тысячы чалавек, уключаючы абодвух камандармаў){{sfn|Thomas|2012|с=13}}. У верасні 2-я танкавая група Гудэрыяна, якая павярнула ад Смаленска на поўдзень, прарвала фронт і 10 верасня захапіла Ромны. Насустрач ёй з поўдня ўдарыла 1-я танкавая група Клейста. 15 верасня яны злучыліся ў раёне [[Лохвіца|Лохвіцы]], замкнуўшы гіганцкае кальцо вакол асноўных сіл савецкага Паўднёва-Заходняга фронту, які абараняў [[Кіеў]]. Камандуючы фронтам Кірпанос загінуў пры спробе прарыву. У палон патрапіла каля 665 тысяч савецкіх салдат (хаця некаторыя гісторыкі ацэньваюць колькасць непасрэдна палонных ваеннаслужачых у 220 тысяч){{sfn|Glantz|1995|с=94}}. Гэта была самая маштабная і катастрафічная параза Чырвонай арміі ў гісторыі. Уся Правабярэжная Украіна апынулася ў руках ворага, шлях на Данбас і ў Крым быў адкрыты. === Наступленне на Ленінград === Для фінальнага ўдару па Ленінградзе 4-я танкавая група была ўзмоцнена танкамі з цэнтральнага напрамку. 8 жніўня нямецкія танкі прарвалі савецкую абарону, а 8 верасня ўзялі [[Шлісельбург]], перарэзаўшы ўсе сухапутныя камунікацыі горада і пачаўшы яго смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду]]{{sfn|Miller|2001|с=68–69}}. Гітлер загадаў не штурмаваць Ленінград, каб пазбегнуць вулічных баёў, а знішчыць яго насельніцтва голадам, пасля чаго зраўнаваць горад з зямлёй{{sfn|Beevor|2012|с=204}}. Нямецкія танкавыя дывізіі неўзабаве былі перакінуты з-пад Ленінграда назад у Групу армій «Цэнтр» для вырашальнага наступлення на Маскву. == Трэцяя фаза: Бітва за Маскву і крызіс бліцкрыгу (кастрычнік — снежань 1941) == [[Файл:RIAN archive 2564 Soviet planes flying over Nazi positions near Moscow.jpg|thumb|Савецкія штурмавікі [[Іл-2]] ляцяць над нямецкімі пазіцыямі пад Масквой.]] Толькі 30 верасня, пасля знішчэння гіганцкай савецкай групоўкі пад Кіевам, вермахт аднавіў наступленне на Маскву (аперацыя «Тайфун»). Перад імі знаходзіліся тры савецкія франты (каля 800 тысяч чалавек), якія стварылі некалькі ліній абароны{{sfn|Stone|2011|с=215}}. Першы ўдар немцаў быў надзвычай паспяховым і заспеў савецкія войскі знянацку: 2-я танкавая група з поўдня захапіла [[Арол]], а 3-я і 4-я танкавыя арміі з поўначы замкнулі кольцы акружэння вакол [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Бранск]]а. У палон патрапіла яшчэ больш за 500 тысяч савецкіх салдат{{sfn|Glantz|1995|с=343}}. Шлях на Маскву здаваўся адкрытым, і ў сталіцы СССР пачалася паніка і масавая эвакуацыя. Нямецкі ўрад публічна абвясціў аб хуткім і непазбежным падзенні савецкай сталіцы. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-289-1091-26, Russland, Pferdegespann im Schlamm.jpg|thumb|Восеньская бездараж (распуціца) паралізавала рух нямецкіх войскаў на Маскву. Кастрычнік 1941 года.]] Аднак да сярэдзіны кастрычніка пачаліся моцныя восеньскія дажджы. Грунтавыя дарогі ператварыліся ў суцэльнае балота. Нямецкія танкі і грузавікі захрасалі ў гразі па самыя восі, наступленне фактычна спынілася{{sfn|Hill|2016|с=250, 255}}. У той жа час савецкія войскі, якія мелі лепшае забеспячэнне з тылу і новыя танкі Т-34 з шырокімі гусеніцамі, змаглі ўмацаваць абарону і перакінуць рэзервы{{sfn|Gilbert|1989|с=244}}. У лістападзе маразы скавалі зямлю, і немцы аднавілі наступленне, аднак вермахт быў цалкам не падрыхтаваны да экстрэмальнай зімовай вайны: салдаты не мелі цёплай зімовай вопраткі, паліва і змазка замярзалі, маторы не заводзіліся{{sfn|Hill|2016|с=301, 305}}. Люфтвафэ практычна не магло лётаць з-за непагадзі, у той час як савецкая авіяцыя мела вопыт палётаў у такіх умовах. [[Файл:Axis invasion of Soviet Union, June-December 1941 with surrounded Soviet Armies.svg|thumb|Пазіцыі і прасоўванне нямецкіх войскаў да 5 снежня 1941 года (завяршэнне аперацыі «Тайфун»).]] Нягледзячы на ўсе цяжкасці і катастрафічныя праблемы з забеспячэннем, 2 снежня перадавыя нямецкія атрады наблізіліся да Масквы на адлегласць каля 24 кіламетраў (у раёне Хімак). Нямецкія афіцэры сцвярджалі, што бачылі ў біноклі вежы Крамля{{sfn|Glantz|2015|с=106}}. Аднак сілы вермахта былі канчаткова знясілены. 5 снежня 1941 года савецкія войскі (каля 1,1 мільёна чалавек), атрымаўшы свежыя і добра ўзброеныя рэзервы з Сібіры і Далёкага Усходу, перайшлі ў магутнае контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Glantz|2000|с=139–185}}. Да студзеня 1942 года яны адкінулі немцаў на 100—250 кіламетраў ад сталіцы{{sfn|Glantz|1995|с=91–97}}. Гэта азначала канчатковы правал аперацыі «Барбароса» і стратэгіі бліцкрыгу. Германія апынулася ўцягнутай у доўгую вайну на знясіленне на два франты, да якой яе эканоміка была не гатовая. == Ваенныя злачынствы і Халакост == {{Гл. таксама|Айнзацгрупы|Халакост}} [[Файл:Himmler besichtigt die Gefangenenlager in Russland. Heinrich Himmler inspects a prisoner of war camp in Russia, circa... - NARA - 540164.jpg|thumb|left|Рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер інспектуе лагер для савецкіх ваеннапалонных.]] Аперацыя «Барбароса» мела яскрава выяўлены ідэалагічны і расавы характар. Яна планавалася як вайна на знішчэнне (''Vernichtungskrieg''). Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за злачынствы супраць мірнага насельніцтва{{sfn|Wette|2007|с=198–199}}. * '''Знішчэнне ваеннапалонных:''' Нягледзячы на тое, што СССР не падпісаў [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскую канвенцыю]], Германія была яе падпісантам і павінна была гуманна абыходзіцца з палоннымі. Аднак савецкія ваеннапалонныя былі змешчаны ў жахлівыя ўмовы: лагеры часцей за ўсё ўяўлялі сабой агароджаныя калючым дротам участкі голага поля без хованак і ежы. Толькі падчас аперацыі «Барбароса» каля 2 мільёнаў савецкіх палонных памерлі ад штучна створанага голаду і хвароб{{sfn|Hartmann|2013|с=89–94}}. * '''[[Загад аб камісарах]]:''' Усе захопленыя ў палон савецкія палітрукі і камуністычныя кіраўнікі падлягалі неадкладнаму расстрэлу без суда прама на фронце{{sfn|Kershaw|2001|с=357–359}}. * '''[[Халакост]]:''' Услед за арміяй на тэрыторыю СССР увайшлі спецыяльныя эскадроны смерці — [[Айнзацгрупы]] СС. Іх задачай было татальнае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэяў]], камуністаў і партызан. Пры актыўным удзеле вермахта і мясцовых калабарантаў за першыя шэсць месяцаў уварвання было забіта больш за 500 тысяч савецкіх яўрэяў (часцяком цалкам знішчалася насельніцтва цэлых гарадоў і мястэчак){{sfn|Lewy|2017|с=24}}. * '''План голаду:''' Каб забяспечыць вермахт і насельніцтва Германіі харчаваннем, нацысты праводзілі бязлітасныя рэквізіцыі ў савецкіх сялян. Мільёны гараджан на акупаваных тэрыторыях былі наўмысна пазбаўлены ежы (што стала прычынай масавага голаду ў Кіеве, Харкаве і асабліва ў блакадным Ленінградзе){{sfn|Quinkert|2014|с=15–17}}. * '''Сексуальны гвалт:''' Згвалтаванні савецкіх жанчын нямецкімі салдатамі насілі масавы характар. Нярэдка пасля згвалтавання (асабліва калі ахвярамі былі яўрэйкі) жанчын адразу ж забівалі{{sfn|Muhlhauser|2010|с=134}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Маша Брускіна]], удзельніца савецкага падполля, перад пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 г. На таблічцы напісана: «Мы партызаны, якія стралялі па германскіх войсках».]] У Польшчы (у прыватнасці, у Варшаве) напад Германіі на СССР быў сустрэты з радасцю. Як адзначае польскі гісторык [[Пётр Гантарчык]]: ''«Радасць павеяла вуліцамі Варшавы, калі ў цудоўную, сонечную раніцу гістарычнай ужо пераломнай нядзелі 22 чэрвеня 1941 г. мы даведаліся, што стала рэчаіснасцю наша самае гарачае жаданне: пачалася нямецка-савецкая вайна. Паяснелі твары палякаў усіх пластоў і саслоўяў... Увесь польскі народ з вялікай і глыбокай радасцю глядзіць на крывавыя нямецка-савецкія баі, а памятаючы антыпольскія злачынствы аднаго і другога боку, лічыць абодвух захопнікаў сваімі спрадвечнымі ворагамі»''{{sfn|Gontarczyk|2013}}. == Прычыны правалу і гістарычнае значэнне == Нямецкі план бліцкрыгу пацярпеў крах па некалькіх ключавых прычынах: # '''Пралікі ў разведцы:''' Нямецкае камандаванне катастрафічна недаацаніла мабілізацыйныя магчымасці СССР. Яны чакалі сустрэць каля 200 савецкіх дывізій, але ўжо летам 1941 года Чырвоная армія сфарміравала больш за 300 новых. Знішчаючы адны арміі ў «катлах», немцы здзіўлена бачылі перад сабой новыя эшалоны. # '''Лагістыка:''' Вялізныя прасторы Савецкага Саюза, дрэнныя дарогі і розная шырыня чыгуначнай каляіны прывялі да таго, што лініі забеспячэння вермахта расцягнуліся і перасталі функцыянаваць. Арміі не хапала паліва, запчастак, боепрыпасаў і зімовай вопраткі{{sfn|Shepherd|2016|с=536}}. # '''Клімат:''' Восеньскае бездарожжа і экстрэмальныя маразы зімой паралізавалі нямецкую матарызаваную армію, якая не мела марозаўстойлівай змазкі і зімовага абмундзіравання. # '''Супраціўленне Чырвонай арміі:''' Нягледзячы на жахлівыя страты і калапсы цэлых франтоў, савецкія салдаты працягвалі змагацца з незвычайнай упартасцю. Да канца 1941 года немцы страцілі больш за 800 тысяч чалавек — больш, чым ва ўсіх папярэдніх кампаніях Другой сусветнай вайны разам узятых. Аперацыя «Барбароса» стала самым маштабным і кровапралітным уварваннем у гісторыі. Яна назаўжды змяніла ход Другой сусветнай вайны і геапалітычны ландшафт Еўропы. Поспех Чырвонай арміі ў абароне Масквы зрабіў паражэнне нацысцкай Германіі толькі пытаннем часу, а пасля вайны прывёў да ўсталявання савецкага дамінавання ва Усходняй Еўропе і пачатку [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]{{sfn|Hartmann|2013|с=152–153}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. |том=1 |месца=М. |выдавецтва=Воениздат |год=1960 |ref=ИВОВ}} * {{кніга |аўтар=Мельтюхов М. И. |загаловак=Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941 |месца=М. |выдавецтва=Вече |год=2000 |isbn=5-7838-0590-4 |ref=Мельтюхов}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=От Дубно до Ростова |месца=М. |выдавецтва=АСТ; Транзиткнига |год=2004 |ref=Исаев}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали |месца=М. |выдавецтва=Яуза, Эксмо |год=2005 |isbn=5-699-12899-9 |ref=Исаев2005}} * {{кніга |аўтар=Снайдер Т. |загаловак=Крывавыя землі: Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным |месца=Нью-Ёрк |выдавецтва=Базовыя кнігі |год=2010 |ref=Снайдер}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M. |загаловак=Operation Barbarossa: Hitler's Invasion of Russia 1941 |выдавецтва=The History Press |год=2011 |ref=Glantz}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M., House J. M. |загаловак=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |выдавецтва=University Press of Kansas |год=1995 |ref=Glantz1995}} * {{кніга |аўтар=Rees L. |загаловак=Hitler i Stalin. Wojna stulecia |месца=Warszawa |выдавецтва=Prószyński |год=1999 |ref=Rees}} * {{кніга |аўтар=Suworow W. |загаловак=Klęska |месца=Poznań |выдавецтва=Dom Wydawniczy Rebis |год=2010 |ref=Suworow}} * {{кніга |аўтар=Bergström C. |загаловак=Barbarossa – The Air Battle: July–December 1941 |выдавецтва=Classic Publications |год=2007 |isbn=978-1-85780-270-2 |ref=Bergström}} * {{кніга |аўтар=Clark L. |загаловак=Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 |выдавецтва=Headline Review |год=2012 |isbn=978-0-7553-3639-5 |ref=Clark}} * {{кніга |аўтар=Fritz S. |загаловак=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2011 |isbn=978-0-8131-3416-1 |ref=Fritz}} * {{кніга |аўтар=Hartmann C. |загаловак=Operation Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945 |выдавецтва=Oxford University Press |год=2013 |isbn=978-0-19-966078-0 |ref=Hartmann}} * {{кніга |аўтар=Krivosheev G. F. |загаловак=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |выдавецтва=Greenhill Books |год=1997 |ref=Krivosheev}} * {{кніга |аўтар=Askey N. |загаловак=Operation Barbarossa: The Complete Organisational and Statistical Analysis, and Military Simulation |год=2014 |выдавецтва=Lulu Publishing |ref=Askey}} * {{кніга |аўтар=Liedtke G. |загаловак=Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941–1943 |выдавецтва=Helion and Company |год=2016 |ref=Liedtke}} * {{кніга |аўтар=Müller R.-D. |загаловак=Hitler's Wehrmacht, 1935–1945 |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2016 |ref=Müller}} * {{кніга |аўтар=Mercatante S. |загаловак=Why Germany Nearly Won: A New History of the Second World War in Europe |выдавецтва=Praeger |год=2012 |ref=Mercatante}} * {{кніга |аўтар=Sharp J. |загаловак=Striving for Military Stability in Europe |выдавецтва=Routledge |год=2010 |ref=Sharp}} * {{кніга |аўтар=Erickson J. |загаловак=The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany |выдавецтва=Cassell |год=1975 |ref=Erickson}} * {{кніга |аўтар=Murray W., Millett A. R. |загаловак=A War To Be Won: Fighting the Second World War |выдавецтва=Harvard University Press |год=2000 |ref=Murray}} * {{кніга |аўтар=Enkenberg I. |загаловак=Jatkosota Päivä Päivältä |выдавецтва=Readme.fi |год=2021 |ref=Enkenberg}} * {{кніга |аўтар=Фицпатрик Ш. |загаловак=Кратчайшая история Советского Союза |выдавецтва=Альпина нон-фикшн |год=2023 |месца=М. |ref=Фицпатрик}} * {{кніга |аўтар=Thomas N. |загаловак=The German Army 1939–45: Eastern Front 1941–43 |выдавецтва=Osprey Publishing |год=2012 |ref=Thomas}} * {{кніга |аўтар=Beevor A. |загаловак=The Second World War |выдавецтва=Back Bay Books |год=2012 |ref=Beevor}} * {{кніга |аўтар=Miller D. L., Commager H. S. |загаловак=The Story of World War II |выдавецтва=Simon and Schuster |год=2001 |ref=Miller}} * {{кніга |аўтар=Stone D. |загаловак=Shattered Genius: The Decline and Fall of the German General Staff in World War II |выдавецтва=Casemate |год=2011 |ref=Stone}} * {{кніга |аўтар=Gilbert M. |загаловак=The Second World War: A Complete History |выдавецтва=Henry Holt and Company |год=1989 |ref=Gilbert}} * {{кніга |аўтар=Hill A. |загаловак=The Red Army and the Second World War |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2016 |ref=Hill}} * {{кніга |аўтар=Wette W. |загаловак=The Wehrmacht: History, Myth, Reality |выдавецтва=Harvard University Press |год=2007 |ref=Wette}} * {{кніга |аўтар=Kershaw I. |загаловак=Hitler, 1936–1945: Nemesis |выдавецтва=W.W. Norton & Company |год=2001 |ref=Kershaw}} * {{кніга |аўтар=Lewy G. |загаловак=Perpetrators: The World of the Holocaust Killers |выдавецтва=Oxford University Press |год=2017 |ref=Lewy}} * {{кніга |аўтар=Quinkert B. |загаловак=Deutsche Basatzung in der Sowjetunion, 1941–1944: Vernichtungskrieg / Reaktionen / Erinnerung |выдавецтва=Ferdinand Schöningh |год=2014 |ref=Quinkert}} * {{кніга |аўтар=Mühlhäuser R. |загаловак=Eroberungen. Sexuelle Gewalttaten und intime Beziehungen deutscher Soldaten in der Sowjetunion, 1941–1945 |выдавецтва=Hamburger Edition Verlag |год=2010 |ref=Muhlhauser}} * {{кніга |аўтар=Shepherd B. H. |загаловак=Hitler's Soldiers: The German Army in the Third Reich |выдавецтва=Yale University Press |год=2016 |ref=Shepherd}} * {{кніга |аўтар=Gontarczyk P. |загаловак=Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944 |выдавецтва=Wydawnictwo Fronda |год=2013 |ref=Gontarczyk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барбароса, аперацыя}} [[Катэгорыя:Аперацыя «Барбароса»| ]] [[Катэгорыя:Бітвы 1941 года]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Малдовы]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1941 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1941 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1941 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1941 года]] tgwrs646wfs9raa3rmrj2f1212tryuw 5189378 5189375 2026-08-29T17:07:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189378 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Барбароса}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Барбароса» |частка = [[Вялікая Айчынная вайна]], [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] |выява = Operation Barbarossa collage.jpg |памер = 300 |загаловак = '''Па гадзіннікавай стрэлцы зверху злева''': {{flatlist| * Нямецкія салдаты прасоўваюцца па поўначы [[Расія|Расіі]] * Нямецкі агнямётчык * Савецкія [[Іл-2]] над нямецкімі пазіцыямі пад [[Масква|Масквой]] * Савецкія [[Ваеннапалонны|ваеннапалонныя]] па дарозе ў канцлагеры * Савецкія салдаты вядуць артылерыйскі агонь }} |дата = [[22 чэрвеня]] — [[5 снежня]] [[1941]] года |месца = Заходняя частка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Усходняя Еўропа]] |прычына = Ваенная агрэсія [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе саюзнікаў з мэтай знішчэння СССР і набыцця «[[Лебенсраўм|жыццёвай прасторы на Усходзе]]» |casus belli = |вынік = Стратыгічны правал [[Краіны Восі|краін Восі]]: правал стратэгіі [[бліцкрыг]]у. Нямецкія войскі захапілі вялізныя тэрыторыі і нанеслі каласальныя страты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], але не змаглі знішчыць савецкую дзяржаву ў ходзе хуткай кампаніі да надыходу зімы. Пераход да вайны на знясіленне. |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|СССР|1923}} |праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Нацысцкая Германія}} * {{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія}} * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{Сцягафікацыя|Італія|1861}} * {{Сцягафікацыя|Венгрыя|1940}} * {{Сцягафікацыя|Славакія|1939}} * {{Сцягафікацыя|Харватыя|1941}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Барыс Шапашнікаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Аляксандр Васілеўскі]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямён Будзённы]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Фёдар Кузняцоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Сцяпанавіч Конеў|Іван Конеў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|Міхаіл Кірпанос]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|Маркіян Папоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|Іван Цюленеў]] |камандзір2 = * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Фюрар}} [[Адольф Гітлер]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герман Герынг]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вальтэр фон Браўхіч]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Франц Гальдэр]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Федар фон Бок]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герд фон Рундштэт]] * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Іон Антанеску]] * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] * {{Сцяг|Венгрыя|1940}} [[Міклаш Хорці]] * {{Сцяг|Італія|1861}} [[Беніта Мусаліні]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 2,6—3,2 млн чалавек у заходніх ваенных акругах{{sfn|Glantz|1998|с=9-11}}<br> 11 000 — 13 981 [[Танк|танк]]{{sfn|Glantz|2010a|с=20}}{{sfn|Clark|2012|с=73}}<br> 7 133 — 9 100 баявых [[Ваенная авіяцыя|самалётаў]]{{sfn|Mercatante|2012|с=64}}<br> 33 000 — 52 666 [[Гармата|гармат]] і [[Мінамёт|мінамётаў]]{{sfn|Askey|2014|с=80}} |сілы2 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 3,8 — 4,05 млн чалавек (з іх да 0,85 млн войск саюзнікаў){{sfn|Müller|2016|с=175}}<br> 3 350 — 4 215 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}}<br> 2 770 — 4 389 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=129}}<br> 43 812 гармат і мінамётаў{{sfn|Мельтюхов|2000|с=114}} |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Савецкія дадзеныя (за ўвесь 1941 год):'''<br> '''3 000 000 — 4 500 000''' агульных страт{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> у тым ліку:<br> * 566 852 забітымі ў баі{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 2 335 482 зніклымі без вестак або ўзятымі ў палон{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 20 500 танкаў{{sfn|Sharp|2010|с=89}} * 21 200 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты2 = '''Нямецкія дадзеныя (з 22.06 да 5.12.1941):'''<br> '''743 000 — 841 542''' чалавекі<ref>[http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html 1941] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323212646/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html |date=2012-03-23 }}</ref><br> у тым ліку:<br> * 186 452 — 209 918 забітых і зніклых без вестак{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 620 628 параненых{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 2 735 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}} * 2 827 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = Operation Barbarossa }} '''Апера́цыя «Барбаро́са»''' ({{lang-de|Unternehmen Barbarossa}}) — кодавая назва ваеннай аперацыі па ўварванні ўзброеных сіл [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе еўрапейскіх саюзнікаў па [[Краіны Восі|«Восі»]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]], якая пачалася ў нядзелю, [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Больш за 3,8 мільёна вайскоўцаў краін Восі ўварваліся на тэрыторыю заходняй часткі Савецкага Саюза па фронце працягласцю каля 2900 кіламетраў з галоўнай стратэгічнай мэтай — хуткім захопам тэрыторыі СССР да лініі паміж [[Архангельск]]ам і [[Астрахань|Астраханню]] (так званая [[Лінія А—А]]){{sfn|Citino|2021}}. Гэты напад стаў самай буйной і кровапралітнай сухапутнай ваеннай аперацыяй у гісторыі чалавецтва. Яна азнаменавала маштабную эскалацыю Другой сусветнай вайны, адкрыўшы [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]], і прывяла Савецкі Саюз у склад [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]{{sfn|Anderson|2018|с=67}}{{sfn|Димблби|2021|с=XXXVII–XXXVIII}}. Аперацыя, якая атрымала кодавую назву ў гонар імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і крыжака [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха I Барбаросы]] («Чырванабародага»), мела на мэце рэалізацыю даўніх ідэалагічных і геапалітычных мэт нацысцкай Германіі: выкараненне [[Камунізм|камунізму]], знішчэнне «жыдабальшавізму» і заваяванне еўрапейскай часткі СССР для яе засялення немцамі ў адпаведнасці з [[Генеральны план «Ост»|Генеральным планам «Ост»]]{{sfn|Rich|1973|с=204–221}}{{sfn|Снайдер|2010|с=416}}. Гэты бесчалавечны план прадугледжваў фізічнае знішчэнне, заняволенне, германізацыю і масавую дэпартацыю мясцовага [[Славяне|славянскага]] насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]], у [[Сібір]]. Матэрыяльнымі мэтамі ўварвання былі велізарныя сельскагаспадарчыя рэсурсы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіны]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], а таксама нафтавыя радовішчы на [[Каўказ]]е і ў раёне [[Баку]]. Падчас аперацыі краіны Восі ўзялі ў палон да пяці мільёнаў вайскоўцаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]{{sfn|Шапуто|2018|с=272}} і наўмысна знішчылі голадам, холадам і масавымі расстрэламі каля 3,3 мільёна савецкіх ваеннапалонных, а таксама мільёны мірных жыхароў{{sfn|Снайдер|2010|с=175–186}}. У ходзе масавых карных аперацый з выкарыстаннем мабільных эскадронаў смерці ([[Айнзацгрупы|айнзацгруп]] СС) і мясцовых калабарантаў былі забіты больш за мільён савецкіх яўрэяў, што стала адным з самых жудасных этапаў [[Халакост]]у{{sfn|Мемориальный музей Холокоста Соединённых Штатов|1996|с=50–51}}. Нягледзячы на тое, што ў пачатку 1941 года савецкі лідар [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] неаднаразова атрымліваў разведданыя аб надыходзячым нападзе, ён не аддаў своечасовы загад аб поўнай мабілізацыі і прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, баючыся справакаваць Германію. У выніку ўдар [[Вермахт]]а заспеў савецкія войскі знянацку: многія падраздзяленні былі няўдала размешчаны ў прыгранічных выступе, не мелі поўнага штату і былі пазбаўлены сувязі з камандаваннем{{sfn|Hastings|2012|с=141}}. Уварванне пачалося на світанні 22 чэрвеня з масіраванага ўдару [[Люфтвафэ]] па савецкіх аэрадромах і артылерыйскай падрыхтоўкі ўздоўж усёй мяжы ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. [[Група армій «Поўдзень»]] наступала з акупаванай [[Польшча|Польшчы]] і [[Румынія|Румыніі]], захапіўшы [[Кіеў]] 19 верасня, [[Харкаў]] 24 кастрычніка і [[Растоў-на-Доне]] 20 лістапада. Да гэтага часу была акупавана большая частка [[Крым]]а і пачалася [[Абарона Севастопаля (1941—1942)|гераічная абарона Севастопаля]]. [[Група армій «Поўнач»]] імпрымліва прайшла праз [[Літва|Літву]], [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]] і 8 верасня 1941 года разам з фінскімі войскамі пачала смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду Ленінграда]]. Галоўная ўдарная сіла немцаў — [[Група армій «Цэнтр»]] — нанесла катастрафічнае паражэнне савецкаму Заходняму фронту ў Беларусі, узяла [[Мінск]] на шосты дзень вайны, захапіла [[Смаленск]] у канцы ліпеня, і 2 кастрычніка пачала генеральнае наступленне на [[Масква|Маскву]] (аперацыя «Тайфун»). Сутыкнуўшыся з праблемамі лагістыкі, велізарнымі адлегласцямі, восеньскай распуціцай, моцнымі маразамі і, галоўнае, беспрэцэдэнтна ўпартым савецкім супраціўленнем, наступленне вермахта спынілася на блізкіх подступах да савецкай сталіцы 5 снежня. У гэты ж дзень савецкія войскі, атрымаўшы падмацаванні з [[Сібір]]ы, пачалі буйное контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Моудсли|2015|с=54}}. Правал аперацыі «Барбароса» змяніў лёс нацысцкай Германіі і ўсяго свету{{sfn|Rees|1999|с=106}}. У аператыўным плане Германія дасягнула неверагодных перамог, захапіўшы найважнейшыя індустрыяльныя і сельскагаспадарчыя раёны СССР. Нямецкае вярхоўнае камандаванне чакала хуткага краху савецкага супраціўлення за некалькі тыдняў, аднак Чырвоная армія вытрымала наймацнейшыя ўдары і ўцягнула гітлераўскую Германію ў вайну на знясіленне, да якой тая была не гатовая. Пасля цяжкіх страт восенню і зімой 1941 года нямецкія войскі ўжо ніколі не змаглі наступаць уздоўж усяго гіганцкага фронту. == Перадумовы == === Расавая палітыка і ідэалогія нацысцкай Германіі === {{Гл. таксама|Генеральны план «Ост»|Нацызм|Расавая палітыка нацысцкай Германіі}} [[Файл:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|thumb|Геапалітычная дыспазіцыя ў Еўропе ў 1941 годзе непасрэдна перад пачаткам аперацыі «Барбароса». Шэрым колерам пазначана нацысцкая Германія, яе саюзнікі і падкантрольныя тэрыторыі.]] Яшчэ ў 1925 годзе Адольф Гітлер у сваім палітычным маніфесце і аўтабіяграфіі «[[Майн Кампф]]» («Мая барацьба») заявіў, што нямецкаму народу неабходна забяспечыць [[Лебенсраўм|«жыццёвую прастору»]] ({{lang-de|Lebensraum}}) на Усходзе за кошт рускіх зямель, каб германская нацыя магла квітнець у наступных пакаленнях{{sfn|Stackelberg|2002|с=188}}. 10 лютага 1939 года Гітлер заявіў сваім армейскім камандзірам, што наступная вайна будзе «чыста вайной светапоглядаў ({{lang-de|Weltanschauungen}})... татальнай вайной народаў, расавай вайной». Расавая палітыка нацыстаў малявала Савецкі Саюз і ўсю Усходнюю Еўропу як тэрыторыі, населеныя «[[Унтэрменш|ўнтэрменшамі]]» (недачалавекамі) — славянамі, якімі кіруюць «яўрэйска-бальшавіцкія» змоўшчыкі{{sfn|Hillgruber|1972|с=140}}. Гітлер сцвярджаў, што лёс Германіі — ісці на ўсход («[[Дранг нах Остэн]]»), як гэта рабілі рыцары Тэўтонскага ордэна шэсцьсот гадоў таму{{sfn|Ширер|1990|с=716}}. Адпаведна, сакрэтная нацысцкая палітыка, задакументаваная ў [[Генеральны план «Ост»|Генеральным плане «Ост»]] ({{lang-de|Generalplan Ost}}), распрацаваным у 1941 годзе, прадугледжвала забойства, дэпартацыю і заняволенне большасці рускіх, беларусаў, украінцаў і палякаў. План прадугледжваў засяленне зямель на захад ад Урала германскімі народамі{{sfn|Stackelberg|2007|с=271}}. Перад пачаткам уварвання нямецкія войскі прайшлі ўзмоцненую ідэалагічную апрацоўку праз фільмы, радыё, лекцыі і ўлёткі, падчас якой ім прышчапляліся антыбальшавіцкія, антысеміцкія і антыславянскія погляды{{sfn|Evans|1989|с=59}}. Камандуючы 4-й танкавай групай генерал [[Эрых Гёпнер]] у сваім загадзе перад пачаткам вайны называў будучую кампанію «старой барацьбой германцаў супраць славян» і патрабаваў «знішчэння сённяшняй Расіі з беспрэцэдэнтнай суровасцю». Афіцэрам вермахта было дадзена ўказанне разглядаць савецкіх палітрукоў і яўрэяў як расавых ворагаў, якія падлягаюць неадкладнаму знішчэнню{{sfn|Ingrao|2013|с=140}}. === Савецка-германскія адносіны ў 1939—1940 гадах === {{Гл. таксама|Пакт Молатава-Рыбентропа}} [[Файл:1939 German Diplomatic passport used in the USSR.jpg|thumb|Германскі дыпламатычны пашпарт 1939 года, уладальнік якога быў эвакуіраваны на спецыяльным цягніку з СССР пасля пачатку вайны ў 1941 годзе.]] 23 жніўня 1939 года Германія і Савецкі Саюз падпісалі ў Маскве дагавор аб ненападзе, вядомы ў гісторыі як [[Пакт Молатава-Рыбентропа]]{{sfn|Dimbleby|2021|с=73–74}}. Сакрэтны пратакол да пакта размяркоўваў Усходнюю Еўропу на «сферы ўплыву» паміж дзвюма дыктатурамі: Савецкаму Саюзу дазвалялася заняць Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Бесарабію і ўсходнюю частку Польшчы{{sfn|Kirby|1980|с=120}}. 1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, што прывяло да абвяшчэння ёй вайны з боку Вялікабрытаніі і Францыі і афіцыйнага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 17 верасня [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|СССР уварваўся ў Польшчу]] з усходу, далучыўшы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Такім чынам Германія і СССР атрымалі агульную дзяржаўную мяжу{{sfn|Bellamy|2007|с=56–59}}. На працягу амаль двух гадоў краіны падтрымлівалі дыпламатычныя і шчыльныя эканамічныя адносіны: СССР пастаўляў Германіі стратэгічную сыравіну (нафту, збожжа, марганец), атрымліваючы наўзамен нямецкае ваеннае абсталяванне, што дапамагала Рэйху абыходзіць брытанскую марскую блакаду{{sfn|Ширер|1990|с=668–669}}. Нягледзячы на знешне сяброўскія адносіны, абодва бакі з падазрэннем ставіліся адзін да аднаго. Калі Германія ўступіла ў Ваенны пакт з Японіяй і Італіяй (Вось), пачаліся перагаворы аб магчымым далучэнні СССР да гэтага саюзу ([[Пакт чатырох дзяржаў|Пакт чатырох дзяржаў]]). У лістападзе 1940 года ў Берліне адбыліся перагаворы з удзелам наркама замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]. СССР выставіў умовы, якія аказаліся цалкам непрымальнымі для Гітлера (асабліва ў дачыненні да ваенных баз у Балгарыі і кантролю над чарнаморскімі пралівамі Басфор і Дарданэлы). Пасля гэтага Гітлер канчаткова зацвердзіў курс на ваеннае вырашэнне «ўсходняга пытання»{{sfn|Roberts|2006|с=57}}. == Падрыхтоўка да вайны == === Планы і стратэгія ўварвання === [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План Маркса — першапачатковы нямецкі план нападу (схема з даследавання Урада ЗША, 1955 г.).]] Пасля паспяховага завяршэння [[Французская кампанія (1940)|кампаніі ў Францыі]] летам 1940 года нямецкі генерал [[Эрых Маркс (генерал)|Эрых Маркс]] атрымаў задачу распрацаваць першапачатковыя планы ўварвання ў Савецкі Саюз. Яго даклад (вядомы як «План Ота» або план Маркса) прапаноўваў у якасці галоўнай аператыўнай мэты ўварвання дасягненне так званай [[Лінія А—А|лініі Архангельск — Астрахань (лініі А-А)]]. Захоп гэтай лініі, на думку Маркса, пазбавіў бы СССР магчымасці бамбардзіраваць Германію і забяспечыў бы Рэйх каласальнымі эканамічнымі рэсурсамі{{sfn|Kay|2006|с=31}}. Нягледзячы на папярэджанні некаторых высокапастаўленых афіцэраў, напрыклад, [[Фрыдрых Паўлюс|Фрыдрыха Паўлюса]], аб тым, што акупацыя еўрапейскай часткі Расіі можа стаць для Германіі больш цяжарам, чым палёгкай, Гітлер быў перакананы ў адваротным. Ён чакаў атрымаць велізарныя выгады: дэмабілізацыю часткі дывізій для вырашэння праблемы недахопу працоўнай сілы ў германскай прамысловасці, эксплуатацыю Украіны як надзейнай крыніцы сельскагаспадарчай прадукцыі, выкарыстанне прымусовай працы савецкіх грамадзян{{sfn|Roberts|2011|с=147–148}}. 5 снежня 1940 года Гітлер атрымаў канчатковыя ваенныя планы. 18 снежня ён афіцыйна падпісаў [[Дырэктыва № 21|Дырэктыву № 21]], якая зацвердзіла план аперацыі «Барбароса». У дырэктыве паказвалася: «''Германскія ўзброеныя сілы павінны быць гатовыя разбіць Савецкую Расію ў ходзе хуткай кампаніі яшчэ да таго, як будзе скончана вайна супраць Англіі''»{{sfn|Fritz|2011|с=51}}. [[Файл:Fall Barbarossa 1.jpg|thumb|Дырэктыва № 21 «Барбароса» ад 18 снежня 1940 г., падпісаная Адольфам Гітлерам.]] Германскае камандаванне грунтавалася на ўпэўненасці ў сваёй непераможнасці пасля бліцкрыгу ў Францыі і на стэрэатыпах пра Расію як пра адсталую «азіяцкую» краіну з глінянымі нагамі. Пасля слабага выступлення Чырвонай арміі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Зімовай вайне]] супраць Фінляндыі, Гітлер запэўніваў сваіх генералаў: «''Нам дастаткова толькі выбіць дзверы, і ўся гнілая структура абрынецца''»{{sfn|Hardesty|2012|с=6}}. ==== Расавыя чысткі і эканамічнае рабаванне ==== Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за ваенныя злачынствы. У сакавіку 1941 года Герынг зацвердзіў сакрэтную «Зялёную папку», у якой выкладалася эканамічная стратэгія эксплуатацыі акупаваных савецкіх тэрыторый. Яе часткай быў так званы «План голаду» ({{lang-de|Hungerplan}}), які прадугледжваў наўмыснае марэнне голадам дзясяткаў мільёнаў савецкіх грамадзян (асабліва ў гарадах) з мэтай перанакіравання ўсяго харчавання ў Германію і для забеспячэння вермахта{{sfn|Quinkert|2014a|с=15–17}}. Таксама планавалася падзяліць заваяваныя савецкія тэрыторыі на некалькі рэйхскамісарыятаў: * [[Рэйхскамісарыят Остланд]] (Прыбалтыка і Беларусь) * [[Рэйхскамісарыят Украіна]] (Украіна да Волгі) * [[Рэйхскамісарыят Каўказ]] (Паўднёвая Расія і Каўказ) * [[Рэйхскамісарыят Масковія]] (Маскоўская вобласць і астатняя Еўрапейская Расія) * [[Рэйхскамісарыят Туркестан]] (Цэнтральнаазіяцкія рэспублікі). [[Файл:Hitler and von Brauchitsch 1941.jpg|thumb|Галоўнакамандуючы сухапутнымі войскамі вермахта [[Вальтэр фон Браўхіч]] і [[Адольф Гітлер]] вывучаюць карты ў першыя дні кампаніі.]] ==== Маскіроўка і дэзінфармацыя ==== Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва ўдзяляла вялікую ўвагу стратэгічнай дэзінфармацыі, каб схаваць падрыхтоўку да ўварвання і ўвесці савецкае кіраўніцтва ў зман. Перакіданне войск на ўсход маскіравалася пад «адцягваючы манеўр» перад высадкай у Англіі (аперацыя «[[Аперацыя «Марскі леў»|Марскі леў]]») або як абарончая мера. Распаўсюджваліся чуткі аб сумесным германа-савецкім паходзе на брытанскую Індыю. Для стварэння ілюзіі падрыхтоўкі да ўварвання ў Брытанію на захадзе імітавалася канцэнтрацыя войск, друкаваліся англа-нямецкія размоўнікі і распаўсюджвалася інфармацыя аб неіснуючым «авіядэсантным корпусе»{{sfn|Лота В. И.|2005}}. У студзені 1941 года Гітлер адправіў Сталіну ліст, у якім асабіста паручыўся «сваім гонарам кіраўніка дзяржавы», што нямецкія войскі сканцэнтраваны ў Польшчы выключна дзеля абароны ад англійскіх бамбардзіровак і таемнага перафарміравання. Сталін паверыў Гітлеру, што значна прытупіла пільнасць савецкага кіраўніцтва{{sfn|Али|2023|с=329—330}}. Нават 14 чэрвеня 1941 года, за тыдзень да нападу, у савецкай газеце «[[Правда]]» была апублікавана афіцыйная заява [[ТАСС]], у якой сцвярджалася, што чуткі аб хуткай вайне з Германіяй з'яўляюцца правакацыяй англійскай разведкі. ==== Стратэгічная паветраная разведка ==== [[Файл:Aerial photography of Gorky.jpg|thumb|Аэрафотаздымак Горада ([[Ніжні Ноўгарад]]), зроблены нямецкім самалётам-разведчыкам. Зона A — плашкоўтны мост праз Аку, B — Крэмль, С — Ніжагародскі кірмаш.]] Для нейтралізацыі колькаснай перавагі савецкіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВВС]] план уварвання прадугледжваў знішчэнне асноўнай часткі авіяцыі на аэрадромах базіравання. Вырашальнымі ўмовамі поспеху былі стараннае планаванне і поўная раптоўнасць удару. Велізарную ролю ў гэтым адыграла стратэгічная паветраная разведка Люфтвафэ, якую ажыццяўляла спецыяльная эскадра — «[[Група Ровеля]]». Вышынныя бамбардзіроўшчыкі ([[Дарнье 215|Do 215 B-2]], [[He 111]], [[Ju 88]], [[Ju 86|Ju 86 P]]), абсталяваныя фотакамерамі і якія лёталі на недасяжных для савецкіх знішчальнікаў вышынях, беспакарана праводзілі здымку ваенных аб'ектаў і аэрадромаў далёка ўглыб савецкай тэрыторыі, аж да Уфы, [[Баку]] і Горада (сучасны [[Ніжні Ноўгарад]]). Гэта дазволіла немцам нанесці выключна дакладны і смяротны першы ўдар па савецкай авіяцыі раніцай 22 чэрвеня{{sfn|Исаев|2010|с=32—33}}. === Падрыхтоўка і стан Чырвонай Арміі === У пачатку 1930-х гадоў у СССР пад кіраўніцтвам маршала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] была распрацавана сучасная дактрына [[Глыбокая аперацыя|глыбокай наступальнай аперацыі]], якая патрабавала каласальных інвестыцый у ваенную прамысловасць і вытворчасць 40 000 самалётаў і 50 000 танкаў{{sfn|Clark|2012|с=56}}. Аднак [[Вялікі тэрор|сталінскія чысткі 1937—1938 гадоў]] нанеслі цяжкі ўдар па камандным складзе Чырвонай арміі. Былі расстраляныя або рэпрэсаваныя тысячы найбольш вопытных афіцэраў. З 5 маршалаў выжылі толькі двое ([[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылаў]] і [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Будзённы]]). Былі забітыя 15 з 16 камандармаў, 50 з 57 камандзіраў карпусоў, 154 з 186 камандзіраў дывізій. Агулам каля 30 000 камандзіраў РККА былі расстраляныя або адпраўленыя ў ГУЛАГ{{sfn|Clark|2012|с=57}}{{sfn|Rayfield|2004|с=315}}. Многія новыя камандзіры, прызначаныя на вышэйшыя пасады з палітычных матываў, не мелі дастатковага вопыту кіравання буйнымі злучэннямі. Былы начальнік Генеральнага штаба [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]] успамінаў, што практычная адпрацоўка стратэгічных аперацый у гэты перыяд фактычна спынілася, бо ўсе дасведчаныя тэарэтыкі былі рэпрэсаваныя. Сталін таксама ўзмацніў палітычны кантроль над арміяй, вярнуўшы інстытут [[Палітычны кіраўнік|палітрукоў]], якія мелі ўладу, роўную камандзірам часцей{{sfn|Clark|2012|с=57}}. У 1940 годзе Генеральны штаб РККА пачаў распрацоўку планаў на выпадак вайны з Германіяй. Першапачаткова галоўны ўдар немцаў чакаўся ў Беларусі, на поўнач ад прыпяцкіх балот, што пазней аказалася цалкам дакладным прадбачаннем{{sfn|Glantz|2011|с=15}}. Аднак Сталін загадаў перагледзець планы, катэгарычна сцвярджаючы, што галоўны ўдар будзе нанесены на поўдні, ва Украіне, дзе знаходзіліся галоўныя эканамічныя і сельскагаспадарчыя рэсурсы, неабходныя Гітлеру. Гэта стала асновай для канцэнтрацыі найбольш магутных савецкіх сіл (Паўднёва-Заходні фронт) у Кіеўскай асаблівай ваеннай акрузе на шкоду цэнтральнаму напрамку{{sfn|Glantz|2010a|с=21–22}}. У пачатку 1941 года савецкая разведка (у тым ліку паведамленні ад легендарнага разведчыка [[Рыхард Зоргэ|Рыхарда Зоргэ]] з Японіі), а таксама разведкі Вялікабрытаніі і ЗША, неаднаразова папярэджвалі Сталіна аб непазбежным нападзе і нават называлі дакладныя даты. [[Уінстан Чэрчыль]] асабіста накіраваў Сталіну папярэджанне, заснаванае на расшыфраваных нямецкіх паведамленнях «Энігмы». Аднак Сталін, пакутуючы ад паранаідальнага недаверу да англічан, лічыў, што брытанскія папярэджанні — гэта хітрая правакацыя, накіраваная на тое, каб уцягнуць СССР у вайну з Германіяй у інтарэсах Лондана{{sfn|Waller|1996|с=192}}. Баючыся даць Гітлеру найменшую нагоду для нападу, Сталін катэгарычна забараняў прыводзіць прыгранічныя войскі ў баявую гатоўнасць, выводзіць іх з летніх лагераў і займаць пазіцыі ў перадавых умацаваннях. [[Файл:Шифровка с приказом «№ 1» наркома обороны, полученная штабом Западного особого военного округа в 01 час 30 минут 22 июня 1941 года.jpg|thumb|Дырэктыва № 1 ад 21 чэрвеня 1941 года аб прывядзенні войск у баявую гатоўнасць, атрыманая штабам Заходняй асаблівай ваеннай акругі ў 01 гадзіну 30 хвілін 22 чэрвеня.]] Значная частка войскаў заходніх акруг была сканцэнтравана ў Беластоцкім і Львоўскім выступах ушчыльную да дзяржаўнай мяжы, што рабіла іх уразлівымі для флангавых ахопаў. Акрамя таго, будаўніцтва новых умацаванняў на новай мяжы («[[Лінія Молатава]]») яшчэ не было завершана, а старая «[[Лінія Сталіна]]» была часткова раззброена. Там жа, ля самай мяжы, былі сканцэнтраваны велізарныя запасы боепрыпасаў і гаручага, якія былі знішчаны або захоплены ворагам у першыя ж дні вайны. Па колькасці ўзбраення Чырвоная армія мела каласальную перавагу. На 22 чэрвеня 1941 года ў яе складзе было каля 23—25 тысяч танкаў (з іх у заходніх акругах — каля 11—14 тысяч){{sfn|Mercatante|2012|с=64}}. Для параўнання, Германія і яе саюзнікі вылучылі для ўварвання каля 4000 танкаў. Больш за тое, на ўзбраенні СССР ужо знаходзіліся найноўшыя танкі [[Т-34]] і [[КВ-1]] (больш за 1800 адзінак), аналагаў якім у вермахта не было і не з'явіцца да канца 1942 года. Савецкая авіяцыя таксама налічвала каля 18—20 тысяч самалётаў (больш за 7 тысяч на захадзе){{sfn|Glantz|2010a|с=28}}. Аднак савецкія войскі былі слаба згуртаваныя, не мелі дастатковай колькасці радыёстанцый, аўтамабіляў і цягачоў для артылерыі, а новыя механізаваныя карпусы, якія пачалі фарміравацца толькі ў 1940 годзе пасля назірання за нямецкім бліцкрыгам у Францыі, былі грувасткімі і імі было цяжка кіраваць у баі{{sfn|Glantz|2011|с=22}}. == Расстаноўка сіл перад уварваннем == === Германія і яе саюзнікі === Для нападу на СССР да 22 чэрвеня 1941 года Германія і яе саюзнікі сканцэнтравалі 157 дывізій і 12 брыгад, якія былі падзелены на тры асноўныя групы армій{{sfn|Glantz|2011|с=290–303}}: * '''[[Група армій «Поўнач»|Група армій «Поўнач»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]]) разгортвалася ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. У яе склад уваходзілі 16-я і 18-я палявыя арміі, а таксама 4-я танкавая група Э. фон Манштэйна (усяго 29 дывізій). Падтрымлівалася 1-м паветраным флотам (каля 1070 самалётаў). Галоўная задача — разгром савецкіх войскаў у Прыбалтыцы, захоп партоў на Балтыйскім моры і [[Ленінград]]а. * '''[[Група армій «Цэнтр»|Група армій «Цэнтр»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Федар фон Бок]]) займала цэнтральны ўчастак фронту. Гэта была самая магутная групоўка: 4-я і 9-я палявыя арміі, 2-я танкавая група ([[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Г. Гудэрыяна]]) і 3-я танкавая група ([[Герман Гот|Г. Гота]]) — усяго 50 дывізій (у тым ліку 9 танкавых і 6 матарызаваных). Падтрымлівалася 2-м паветраным флотам (каля 1680 самалётаў). Задача — рассячы савецкі стратэгічны фронт, акружыць і знішчыць войскі Чырвонай арміі ў Беларусі і імкліва развіваць наступленне на [[Масква|Маскву]]. * '''[[Група армій «Поўдзень»|Група армій «Поўдзень»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Герд фон Рундштэт]]) разгортвалася ў Польшчы і Румыніі. Уключала 6-ю, 11-ю, 17-ю палявыя арміі, 1-ю танкавую групу [[Эвальд фон Клейст|Э. фон Клейста]], а таксама 3-ю і 4-ю румынскія арміі (усяго 57 дывізій і 9 брыгад). Падтрымлівалася 4-м паветраным флотам (каля 800 самалётаў) і румынскімі ВПС. Задача — знішчэнне войскаў на Правабярэжнай [[Украіна|Украіне]], захоп [[Кіеў|Кіева]] і прарыў да [[Дняпро|Дняпра]] і Каўказа. * '''Нямецка-фінская групоўка:''' Армія «Нарвегія» і фінскія войскі (камандуючы фельдмаршал [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]]) займалі фронт па савецка-фінскай мяжы. Уключалі каля 20 дывізій. Задача — выхад да [[Мурманск]]а і блакада Ленінграда з поўначы. === СССР === Савецкія войскі на заходняй мяжы былі аб'яднаны ў чатыры (а з 24 чэрвеня — пяць) франтоў: * '''[[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]]''' (камандуючы генерал-лейтэнант [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]]) створаны на базе Ленінградскай ваеннай акругі. Абараняў Карэлію і Запаляр'е (7-я, 14-я, 23-я арміі). Усяго 22 дывізіі і 1 брыгада. * '''[[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Ф. І. Кузняцоў]]) створаны ў Прыбалтыцы (8-я, 11-я, 27-я арміі). Усяго 34 дывізіі. * '''[[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]]) створаны ў Беларусі (3-я, 4-я, 10-я і 13-я арміі). Усяго 45 дывізій. * '''[[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|М. П. Кірпанос]]) створаны ў Заходняй Украіне (5-я, 6-я, 12-я, 26-я арміі). Гэта была наймацнейшая савецкая групоўка: 45 дывізій, з якіх 18 — танкавыя і матарызаваныя. * '''[[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]) створаны ў Малдове і на поўдні Украіны (9-я і 18-я арміі). Усяго 26 дывізій. З мора іх падтрымлівалі Балтыйскі, Чарнаморскі і Паўночны флаты. Акрамя войскаў першага эшалона, у глыбіні краіны пачалося фарміраванне армій Другога стратэгічнага эшалона (16-я, 19-я, 20-я, 21-я, 22-я і 24-я арміі), якія павінны былі заняць лінію па Заходняй Дзвіне і Дняпры{{sfn|Glantz|2011|с=302–303}}. == Першая фаза: Уварванне і прыгранічныя бітвы (22 чэрвеня — 10 ліпеня 1941) == [[Файл:German troops crossing the Soviet border.jpg|thumb|Нямецкія войскі перасякаюць савецкую мяжу, 22 чэрвеня 1941 года]] У 1:00 ночы 22 чэрвеня савецкія ваенныя акругі нарэшце атрымалі Дырэктыву № 1 аб прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, але яна ўтрымлівала фатальны загад «не паддавацца на правакацыі»{{sfn|Glantz|2011|с=287}}. Многім штабам спатрэбілася да дзвюх гадзін, каб расшыфраваць і перадаць загад у войскі, таму большасць часцей атрымалі яго ўжо пасля пачатку бамбардзіровак{{sfn|Clark|2012|с=81}}. Нямецкі камуніст-перабежчык [[Альфрэд Ліскаў]] перайшоў мяжу ўвечары 21 чэрвеня і папярэдзіў аб нападзе, які адбудзецца а 4-й гадзіне раніцы. Сталіну далажылі, але ён загадаў працягваць допыты перабежчыка, лічачы гэта правакацыяй{{sfn|Erickson|1972|с=526–527}}. У 3:15 раніцы артылерыя краін Восі адкрыла агонь па ўсёй мяжы, і нямецкая авіяцыя нанесла масіраваныя ўдары па савецкіх гарадах (Кіеў, Севастопаль, Каўнас, Мінск і інш.) і аэрадромах. У першы ж дзень Люфтвафэ знішчыла да 2000 савецкіх самалётаў (большасць прама на зямлі), захапіўшы поўнае панаванне ў паветры{{sfn|Bergström|2007|с=20}}. Дадатковы хаос уносілі нямецкія дыверсанты (полк «Брандэнбург 800»), якія ў савецкай форме захоплівалі масты, пераразалі лініі сувязі і знішчалі камандныя пункты<ref name="Квачков-2007"/>. [[Файл:Первый день войны. Объявление о начале Великой Отечественной войны. Улица 25-го Октября.jpg|thumb|Масквічы слухаюць па радыё гістарычны зварот В. Молатава аб пачатку вайны, 22 чэрвеня 1941 года.]] А 12-й гадзіне дня з радыёзваротам да савецкіх грамадзян выступіў наркам замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], які паведаміў пра вераломны напад і абвясціў: «''Наша справа правая. Вораг будзе разбіты. Перамога будзе за намі''»{{sfn|Clark|2012|с=70}}. Сталін знаходзіўся ў стане шоку і звярнуўся да народа са знакамітым заклікам «[[Выступленне І. В. Сталіна па радыё 3 ліпеня 1941 года|Браты і сёстры!]]» толькі 3 ліпеня{{sfn|Clark|2012|с=92}}. Не разумеючы рэальнай карціны катастрофы на фронце, савецкае кіраўніцтва выдала Дырэктыву № 3, патрабуючы ад франтоў нанесці магутныя контрудары і перанесці баявыя дзеянні на тэрыторыю праціўніка. Гэтыя непадрыхтаваныя контрудары, якія выконваліся паасобку, прывялі да гібелі лепшых савецкіх механізаваных карпусоў у першыя ж дні вайны{{sfn|Glantz|2010a|с=31}}. === Паўночны напрамак === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-009-0882-04, Russland-Nord, Vormarsch durch Lettland.jpg|thumb|Нямецкія войскі прасоўваюцца праз [[Латвія|Латвію]], лета 1941 года.]] Група армій «Поўнач» імкліва прарвала абарону Паўночна-Заходняга фронту. Савецкі контрудар пад [[Расейны|Расейнамі]] сіламі 3-га і 12-га механізаваных карпусоў праваліўся (хаця адзін савецкі танк КВ-1 суткі стрымліваў цэлую нямецкую баявую групу 6-й танкавай дывізіі){{sfn|Glantz|2011|с=37}}. 26 чэрвеня 56-ы матарызаваны корпус [[Э. фон Манштэйн|Э. фон Манштэйна]] з ходу захапіў масты праз Заходнюю Дзвіну ў [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілсе]]ы{{sfn|Glantz|2011|с=38}}. 1 ліпеня была ўзятая Рыга. Тым часам 3-я танкавая група Г. Гота ўзяла [[Вільнюс]] ужо 24 чэрвеня і павярнула на паўднёвы ўсход у тыл савецкаму Заходняму фронту. Адначасова ў Літве адбылося [[Чэрвеньскае паўстанне ў Літве (1941)|ўзброенае паўстанне]] мясцовых антысавецкіх актывістаў супраць савецкай улады. Яны захоплівалі стратэгічныя аб'екты, нападалі на адступаючыя часці Чырвонай арміі і забівалі савецкіх актывістаў. === Цэнтральны напрамак і трагедыя Беларусі === [[Файл:Wehrmacht Panzergruppe 3 пад Пружанай 1941.gif|thumb|Часці нямецкай 3-й танкавай арміі на дарозе каля [[Пружаны|Пружан]], чэрвень 1941 года.]] Самая цяжкая сітуацыя склалася на Заходнім фронце ў Беларусі. 2-я і 3-я танкавыя групы немцаў зрабілі гіганцкія «кляшчы». 2-я танкавая група Гудэрыяна абышла з поўдня і пакінула ў тыле [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]], якая гераічна абаранялася, узяўшы курс на [[Баранавічы]]. 3-я танкавая група Гота абышла савецкія войскі з поўначы. Магутны контрудар савецкага 6-га і 11-га механізаваных карпусоў у раёне [[Гродна]] 24—25 чэрвеня скончыўся іх знішчэннем пад агнём нямецкай артылерыі і ўдарамі з паветра{{sfn|Glantz|2010a|с=29–33}}. 28 чэрвеня нямецкія танкавыя групы злучыліся і захапілі [[Мінск]]. У выніку [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітвы]] ў акружэнні («катле») апынуліся асноўныя сілы Заходняга фронту — 3-я, 4-я, 10-я і частка 13-й арміі РККА. Больш за 320 тысяч савецкіх салдат патрапілі ў палон, былі страчаны 3300 танкаў і 1800 гармат{{sfn|Murray|Millett|2000|с=122–123}}. 30 чэрвеня камандуючы Заходнім фронтам генерал Дзмітрый Паўлаў быў адхілены ад пасады, арыштаваны і неўзабаве расстраляны па прыгаворы ваеннага трыбунала{{sfn|Glantz|2010a|с=56–57}}. Войскі ўзначаліў наркам абароны маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]]. У пачатку ліпеня савецкія войскі паспрабавалі нанесці магутны [[Лепельскі контрудар]] сіламі двух механізаваных карпусоў (больш за 1600 танкаў), але пацярпелі жорсткае паражэнне ў танкавай бітве пад [[Сянно]], і 9 ліпеня немцы ўзялі [[Віцебск]]. === Паўднёвы напрамак (Украіна і Малдова) === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-521, Ostfront, -Generaloberst von Kleist besichtigt ein Hüttenwerk in der Ukraine.jpg|thumb|Камандуючы 1-й танкавай групай генерал [[Эвальд фон Клейст]] аглядае металургічны завод ва Украіне, 1941 год.]] На поўдні, дзе знаходзілася найбольш магутная савецкая групоўка, нямецкае наступленне ішло значна павольней. Каб спыніць нямецкую 1-ю танкавую групу Клейста, генерал Кірпанос кінуў у бой адразу шэсць механізаваных карпусоў (каля 2500 танкаў). Распачалася найбуйнейшая танкавая бітва першага перыяду вайны — бітва ў раёне [[Дубна (горад)|Дубна]] — [[Луцк]] — [[Броды (горад)|Броды]]. Савецкія карпусы ўступалі ў бой па частках, дрэнна каардынаваліся і былі разбітыя нямецкай супрацьтанкавай артылерыяй і авіяцыяй{{sfn|Glantz|2011|с=43–44}}. Аднак гэтае ўпартае супраціўленне сарвала нямецкія планы хуткага акружэння і дазволіла савецкім войскам арганізавана адысці да лініі старой мяжы, каб абараняць Кіеў. Румынска-нямецкія войскі 2 ліпеня фарсіравалі [[Прут (рака)|Прут]] і пачалі наступленне ў Малдове, але былі спынены ўпартым супраціўленнем савецкай 18-й арміі да сярэдзіны ліпеня{{sfn|Glantz|2011|с=45, 112}}. === Фінскі фронт === [[Файл:JR45 crossing Murmansk railway.jpg|thumb|Фінскія салдаты перасякаюць Мурманскую чыгунку.]] Фінляндыя, якая таемна дамовілася з Германіяй аб сумесным нападзе, першапачаткова захоўвала фармальны нейтралітэт, хаця дазволіла Люфтвафэ выкарыстоўваць свае аэрадромы. Аднак пасля таго як савецкая авіяцыя 25 чэрвеня нанесла прэвентыўны масіраваны ўдар па фінскіх гарадах і аэрадромах, фінскі парламент у тую ж ноч абвясціў стан вайны з СССР ([[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Вайна-працяг]]){{sfn|Nenye|2016|с=36, 39–41}}. Нямецка-фінскія войскі (Армія «Нарвегія») пачалі наступленне на [[Мурманск]] (аперацыя «Сярэбраная ліса»), але былі спынены 14-й савецкай арміяй на рацэ Заходняя Ліца. На поўдні фінская армія пачала магутнае наступленне ў Карэліі і на Карэльскім перашыйку, вярнуўшы тэрыторыі, страчаныя ў Зімовай вайне, і 29 жніўня ўзяла Выбарг{{sfn|Enkenberg|2021|с=70}}. === Вынікі прыгранічных бітваў === Падводзячы вынікі першай фазы аперацыі, 3 ліпеня 1941 года начальнік германскага Генштаба [[Франц Гальдэр]] самаўпэўнена запісаў у дзённіку: {{Цытата|У цэлым ужо можна сказаць, што задача разгрому галоўных сіл рускай сухапутнай арміі перад Заходняй Дзвіной і Дняпром выканана... Таму не будзе перабольшаннем сказаць, што кампанія супраць Расіі выйграна на працягу 14 дзён.}} За тры тыдні вайны нямецкія войскі акупавалі ўсю Прыбалтыку, Беларусь, значную частку Украіны і Малдовы. Чырвоная армія панесла жахлівыя страты: да канца ліпеня было страчана каля 650 тысяч чалавек, тысячы танкаў і гармат{{sfn|Исаев|2004}}. Аднак нямецкае камандаванне недаацаніла зацятасць савецкіх салдат. Той жа Гальдэр быў вымушаны прызнаць: «''Рускія ўсюды б'юцца да апошняга чалавека''». Вермахт таксама панёс адчувальныя страты — каля 100 тысяч чалавек да сярэдзіны ліпеня, што было супастаўна са стратамі за ўсе папярэднія кампаніі Другой сусветнай вайны разам узятыя. == Другая фаза: Наступленне па ўсім фронце (сярэдзіна ліпеня — жнівень 1941) == [[Файл:OperationBarbarossa.PNG|thumb|Прасоўванне нямецкіх войскаў з чэрвеня па жнівень 1941 года.]] === Смаленская бітва і «Паварот ад Масквы» === [[Файл:Bundesarchiv Bild 121-1208, Russland, bei Bialystock, zerstörtes Flugzeug.jpg|thumb|Знішчаны савецкі знішчальнік МіГ-3 на аэрадроме каля Беластока.]] 10—12 ліпеня Група армій «Цэнтр» пачала новае наступленне на маскоўскім напрамку. Нямецкія 2-я і 3-я танкавыя групы фарсіравалі [[Дняпро]] і 16 ліпеня ўварваліся ў [[Смаленск]]. У новым гіганцкім «катле» апынуліся тры савецкія арміі (16-я, 19-я і 20-я). Да 5 жніўня баі ў Смаленскім катле завяршыліся, у палон патрапіла яшчэ каля 310 тысяч савецкіх салдат, было знішчана больш за 3200 танкаў{{sfn|Murray|2000|с=123–124}}. Аднак менавіта пад Смаленскам нямецкі бліцкрыг упершыню сур'ёзна забуксаваў. Савецкія войскі бесперапынна контратакавалі, звязваючы сілы праціўніка. Акрамя таго, савецкая 21-я армія нанесла небяспечны ўдар на Бабруйск, пагражаючы паўднёваму флангу Групы армій «Цэнтр». У выніку нямецкае камандаванне было вымушана 30 ліпеня аддаць загад галоўнай ударнай групоўцы перайсці да абароны на цэлых два месяцы. Гітлер, расчараваны тым, што савецкае супраціўленне не абрынулася так хутка, як у Еўропе, вырашыў змяніць стратэгію. Ён лічыў, што захоп эканамічных рэсурсаў Украіны і блакада Ленінграда важнейшыя за ўзяцце Масквы. У Дырэктывах № 33 і № 34 ён загадаў павярнуць 2-ю танкавую групу Гудэрыяна і 2-ю палявую армію на поўдзень, каб дапамагчы Групе армій «Поўдзень» акружыць савецкія войскі пад Кіевам{{sfn|Дашичев В. И.|1967}}. Генералітэт вермахта (Гальдэр, Гудэрыян, Бок) рэзка пратэставаў супраць гэтага рашэння, настойваючы на неадкладным удары па Маскве, але Гітлер прымусіў іх выканаць свой загад{{sfn|Seaton|1982|с=177–178}}. Гэтае рашэнне (так званы «паварот ад Масквы») дало савецкаму камандаванню каштоўны час для падрыхтоўкі абароны сталіцы. === Кіеўскі кацёл === [[Файл:Przeprawa wojsk niemieckich przez Dniepr (2-733).jpg|thumb|Нямецкія бранетанкавыя часці фарсіруюць [[Дняпро]], верасень 1941 года.]] На поўдні ў пачатку жніўня нямецкія войскі адрэзалі ад Дняпра і акружылі пад [[Умань]]ю 6-ю і 12-ю савецкія арміі (у палон трапіла больш за 103 тысячы чалавек, уключаючы абодвух камандармаў){{sfn|Thomas|2012|с=13}}. У верасні 2-я танкавая група Гудэрыяна, якая павярнула ад Смаленска на поўдзень, прарвала фронт і 10 верасня захапіла Ромны. Насустрач ёй з поўдня ўдарыла 1-я танкавая група Клейста. 15 верасня яны злучыліся ў раёне [[Лохвіца|Лохвіцы]], замкнуўшы гіганцкае кальцо вакол асноўных сіл савецкага Паўднёва-Заходняга фронту, які абараняў [[Кіеў]]. Камандуючы фронтам Кірпанос загінуў пры спробе прарыву. У палон патрапіла каля 665 тысяч савецкіх салдат (хаця некаторыя гісторыкі ацэньваюць колькасць непасрэдна палонных ваеннаслужачых у 220 тысяч){{sfn|Glantz|1995|с=94}}. Гэта была самая маштабная і катастрафічная параза Чырвонай арміі ў гісторыі. Уся Правабярэжная Украіна апынулася ў руках ворага, шлях на Данбас і ў Крым быў адкрыты. === Наступленне на Ленінград === Для фінальнага ўдару па Ленінградзе 4-я танкавая група была ўзмоцнена танкамі з цэнтральнага напрамку. 8 жніўня нямецкія танкі прарвалі савецкую абарону, а 8 верасня ўзялі [[Шлісельбург]], перарэзаўшы ўсе сухапутныя камунікацыі горада і пачаўшы яго смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду]]{{sfn|Miller|2001|с=68–69}}. Гітлер загадаў не штурмаваць Ленінград, каб пазбегнуць вулічных баёў, а знішчыць яго насельніцтва голадам, пасля чаго зраўнаваць горад з зямлёй{{sfn|Beevor|2012|с=204}}. Нямецкія танкавыя дывізіі неўзабаве былі перакінуты з-пад Ленінграда назад у Групу армій «Цэнтр» для вырашальнага наступлення на Маскву. == Трэцяя фаза: Бітва за Маскву і крызіс бліцкрыгу (кастрычнік — снежань 1941) == [[Файл:RIAN archive 2564 Soviet planes flying over Nazi positions near Moscow.jpg|thumb|Савецкія штурмавікі [[Іл-2]] ляцяць над нямецкімі пазіцыямі пад Масквой.]] Толькі 30 верасня, пасля знішчэння гіганцкай савецкай групоўкі пад Кіевам, вермахт аднавіў наступленне на Маскву (аперацыя «Тайфун»). Перад імі знаходзіліся тры савецкія франты (каля 800 тысяч чалавек), якія стварылі некалькі ліній абароны{{sfn|Stone|2011|с=215}}. Першы ўдар немцаў быў надзвычай паспяховым і заспеў савецкія войскі знянацку: 2-я танкавая група з поўдня захапіла [[Арол]], а 3-я і 4-я танкавыя арміі з поўначы замкнулі кольцы акружэння вакол [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Бранск]]а. У палон патрапіла яшчэ больш за 500 тысяч савецкіх салдат{{sfn|Glantz|1995|с=343}}. Шлях на Маскву здаваўся адкрытым, і ў сталіцы СССР пачалася паніка і масавая эвакуацыя. Нямецкі ўрад публічна абвясціў аб хуткім і непазбежным падзенні савецкай сталіцы. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-289-1091-26, Russland, Pferdegespann im Schlamm.jpg|thumb|Восеньская бездараж (распуціца) паралізавала рух нямецкіх войскаў на Маскву. Кастрычнік 1941 года.]] Аднак да сярэдзіны кастрычніка пачаліся моцныя восеньскія дажджы. Грунтавыя дарогі ператварыліся ў суцэльнае балота. Нямецкія танкі і грузавікі захрасалі ў гразі па самыя восі, наступленне фактычна спынілася{{sfn|Hill|2016|с=250, 255}}. У той жа час савецкія войскі, якія мелі лепшае забеспячэнне з тылу і новыя танкі Т-34 з шырокімі гусеніцамі, змаглі ўмацаваць абарону і перакінуць рэзервы{{sfn|Gilbert|1989|с=244}}. У лістападзе маразы скавалі зямлю, і немцы аднавілі наступленне, аднак вермахт быў цалкам не падрыхтаваны да экстрэмальнай зімовай вайны: салдаты не мелі цёплай зімовай вопраткі, паліва і змазка замярзалі, маторы не заводзіліся{{sfn|Hill|2016|с=301, 305}}. Люфтвафэ практычна не магло лётаць з-за непагадзі, у той час як савецкая авіяцыя мела вопыт палётаў у такіх умовах. [[Файл:Axis invasion of Soviet Union, June-December 1941 with surrounded Soviet Armies.svg|thumb|Пазіцыі і прасоўванне нямецкіх войскаў да 5 снежня 1941 года (завяршэнне аперацыі «Тайфун»).]] Нягледзячы на ўсе цяжкасці і катастрафічныя праблемы з забеспячэннем, 2 снежня перадавыя нямецкія атрады наблізіліся да Масквы на адлегласць каля 24 кіламетраў (у раёне Хімак). Нямецкія афіцэры сцвярджалі, што бачылі ў біноклі вежы Крамля{{sfn|Glantz|2015|с=106}}. Аднак сілы вермахта былі канчаткова знясілены. 5 снежня 1941 года савецкія войскі (каля 1,1 мільёна чалавек), атрымаўшы свежыя і добра ўзброеныя рэзервы з Сібіры і Далёкага Усходу, перайшлі ў магутнае контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Glantz|2000|с=139–185}}. Да студзеня 1942 года яны адкінулі немцаў на 100—250 кіламетраў ад сталіцы{{sfn|Glantz|1995|с=91–97}}. Гэта азначала канчатковы правал аперацыі «Барбароса» і стратэгіі бліцкрыгу. Германія апынулася ўцягнутай у доўгую вайну на знясіленне на два франты, да якой яе эканоміка была не гатовая. == Ваенныя злачынствы і Халакост == {{Гл. таксама|Айнзацгрупы|Халакост}} [[Файл:Himmler besichtigt die Gefangenenlager in Russland. Heinrich Himmler inspects a prisoner of war camp in Russia, circa... - NARA - 540164.jpg|thumb|left|Рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер інспектуе лагер для савецкіх ваеннапалонных.]] Аперацыя «Барбароса» мела яскрава выяўлены ідэалагічны і расавы характар. Яна планавалася як вайна на знішчэнне (''Vernichtungskrieg''). Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за злачынствы супраць мірнага насельніцтва{{sfn|Wette|2007|с=198–199}}. * '''Знішчэнне ваеннапалонных:''' Нягледзячы на тое, што СССР не падпісаў [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскую канвенцыю]], Германія была яе падпісантам і павінна была гуманна абыходзіцца з палоннымі. Аднак савецкія ваеннапалонныя былі змешчаны ў жахлівыя ўмовы: лагеры часцей за ўсё ўяўлялі сабой агароджаныя калючым дротам участкі голага поля без хованак і ежы. Толькі падчас аперацыі «Барбароса» каля 2 мільёнаў савецкіх палонных памерлі ад штучна створанага голаду і хвароб{{sfn|Hartmann|2013|с=89–94}}. * '''[[Загад аб камісарах]]:''' Усе захопленыя ў палон савецкія палітрукі і камуністычныя кіраўнікі падлягалі неадкладнаму расстрэлу без суда прама на фронце{{sfn|Kershaw|2001|с=357–359}}. * '''[[Халакост]]:''' Услед за арміяй на тэрыторыю СССР увайшлі спецыяльныя эскадроны смерці — [[Айнзацгрупы]] СС. Іх задачай было татальнае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэяў]], камуністаў і партызан. Пры актыўным удзеле вермахта і мясцовых калабарантаў за першыя шэсць месяцаў уварвання было забіта больш за 500 тысяч савецкіх яўрэяў (часцяком цалкам знішчалася насельніцтва цэлых гарадоў і мястэчак){{sfn|Lewy|2017|с=24}}. * '''План голаду:''' Каб забяспечыць вермахт і насельніцтва Германіі харчаваннем, нацысты праводзілі бязлітасныя рэквізіцыі ў савецкіх сялян. Мільёны гараджан на акупаваных тэрыторыях былі наўмысна пазбаўлены ежы (што стала прычынай масавага голаду ў Кіеве, Харкаве і асабліва ў блакадным Ленінградзе){{sfn|Quinkert|2014|с=15–17}}. * '''Сексуальны гвалт:''' Згвалтаванні савецкіх жанчын нямецкімі салдатамі насілі масавы характар. Нярэдка пасля згвалтавання (асабліва калі ахвярамі былі яўрэйкі) жанчын адразу ж забівалі{{sfn|Muhlhauser|2010|с=134}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Маша Брускіна]], удзельніца савецкага падполля, перад пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 г. На таблічцы напісана: «Мы партызаны, якія стралялі па германскіх войсках».]] У Польшчы (у прыватнасці, у Варшаве) напад Германіі на СССР быў сустрэты з радасцю. Як адзначае польскі гісторык [[Пётр Гантарчык]]: ''«Радасць павеяла вуліцамі Варшавы, калі ў цудоўную, сонечную раніцу гістарычнай ужо пераломнай нядзелі 22 чэрвеня 1941 г. мы даведаліся, што стала рэчаіснасцю наша самае гарачае жаданне: пачалася нямецка-савецкая вайна. Паяснелі твары палякаў усіх пластоў і саслоўяў... Увесь польскі народ з вялікай і глыбокай радасцю глядзіць на крывавыя нямецка-савецкія баі, а памятаючы антыпольскія злачынствы аднаго і другога боку, лічыць абодвух захопнікаў сваімі спрадвечнымі ворагамі»''{{sfn|Gontarczyk|2013}}. == Прычыны правалу і гістарычнае значэнне == Нямецкі план бліцкрыгу пацярпеў крах па некалькіх ключавых прычынах: # '''Пралікі ў разведцы:''' Нямецкае камандаванне катастрафічна недаацаніла мабілізацыйныя магчымасці СССР. Яны чакалі сустрэць каля 200 савецкіх дывізій, але ўжо летам 1941 года Чырвоная армія сфарміравала больш за 300 новых. Знішчаючы адны арміі ў «катлах», немцы здзіўлена бачылі перад сабой новыя эшалоны. # '''Лагістыка:''' Вялізныя прасторы Савецкага Саюза, дрэнныя дарогі і розная шырыня чыгуначнай каляіны прывялі да таго, што лініі забеспячэння вермахта расцягнуліся і перасталі функцыянаваць. Арміі не хапала паліва, запчастак, боепрыпасаў і зімовай вопраткі{{sfn|Shepherd|2016|с=536}}. # '''Клімат:''' Восеньскае бездарожжа і экстрэмальныя маразы зімой паралізавалі нямецкую матарызаваную армію, якая не мела марозаўстойлівай змазкі і зімовага абмундзіравання. # '''Супраціўленне Чырвонай арміі:''' Нягледзячы на жахлівыя страты і калапсы цэлых франтоў, савецкія салдаты працягвалі змагацца з незвычайнай упартасцю. Да канца 1941 года немцы страцілі больш за 800 тысяч чалавек — больш, чым ва ўсіх папярэдніх кампаніях Другой сусветнай вайны разам узятых. Аперацыя «Барбароса» стала самым маштабным і кровапралітным уварваннем у гісторыі. Яна назаўжды змяніла ход Другой сусветнай вайны і геапалітычны ландшафт Еўропы. Поспех Чырвонай арміі ў абароне Масквы зрабіў паражэнне нацысцкай Германіі толькі пытаннем часу, а пасля вайны прывёў да ўсталявання савецкага дамінавання ва Усходняй Еўропе і пачатку [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]{{sfn|Hartmann|2013|с=152–153}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. |том=1 |месца=М. |выдавецтва=Воениздат |год=1960 |ref=ИВОВ}} * {{кніга |аўтар=Мельтюхов М. И. |загаловак=Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941 |месца=М. |выдавецтва=Вече |год=2000 |isbn=5-7838-0590-4 |ref=Мельтюхов}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=От Дубно до Ростова |месца=М. |выдавецтва=АСТ; Транзиткнига |год=2004 |ref=Исаев}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали |месца=М. |выдавецтва=Яуза, Эксмо |год=2005 |isbn=5-699-12899-9 |ref=Исаев2005}} * {{кніга |аўтар=Снайдер Т. |загаловак=Крывавыя землі: Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным |месца=Нью-Ёрк |выдавецтва=Базовыя кнігі |год=2010 |ref=Снайдер}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M. |загаловак=Operation Barbarossa: Hitler's Invasion of Russia 1941 |выдавецтва=The History Press |год=2011 |ref=Glantz}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M., House J. M. |загаловак=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |выдавецтва=University Press of Kansas |год=1995 |ref=Glantz1995}} * {{кніга |аўтар=Rees L. |загаловак=Hitler i Stalin. Wojna stulecia |месца=Warszawa |выдавецтва=Prószyński |год=1999 |ref=Rees}} * {{кніга |аўтар=Suworow W. |загаловак=Klęska |месца=Poznań |выдавецтва=Dom Wydawniczy Rebis |год=2010 |ref=Suworow}} * {{кніга |аўтар=Bergström C. |загаловак=Barbarossa – The Air Battle: July–December 1941 |выдавецтва=Classic Publications |год=2007 |isbn=978-1-85780-270-2 |ref=Bergström}} * {{кніга |аўтар=Clark L. |загаловак=Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 |выдавецтва=Headline Review |год=2012 |isbn=978-0-7553-3639-5 |ref=Clark}} * {{кніга |аўтар=Fritz S. |загаловак=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2011 |isbn=978-0-8131-3416-1 |ref=Fritz}} * {{кніга |аўтар=Hartmann C. |загаловак=Operation Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945 |выдавецтва=Oxford University Press |год=2013 |isbn=978-0-19-966078-0 |ref=Hartmann}} * {{кніга |аўтар=Krivosheev G. F. |загаловак=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |выдавецтва=Greenhill Books |год=1997 |ref=Krivosheev}} * {{кніга |аўтар=Askey N. |загаловак=Operation Barbarossa: The Complete Organisational and Statistical Analysis, and Military Simulation |год=2014 |выдавецтва=Lulu Publishing |ref=Askey}} * {{кніга |аўтар=Liedtke G. |загаловак=Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941–1943 |выдавецтва=Helion and Company |год=2016 |ref=Liedtke}} * {{кніга |аўтар=Müller R.-D. |загаловак=Hitler's Wehrmacht, 1935–1945 |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2016 |ref=Müller}} * {{кніга |аўтар=Mercatante S. |загаловак=Why Germany Nearly Won: A New History of the Second World War in Europe |выдавецтва=Praeger |год=2012 |ref=Mercatante}} * {{кніга |аўтар=Sharp J. |загаловак=Striving for Military Stability in Europe |выдавецтва=Routledge |год=2010 |ref=Sharp}} * {{кніга |аўтар=Erickson J. |загаловак=The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany |выдавецтва=Cassell |год=1975 |ref=Erickson}} * {{кніга |аўтар=Murray W., Millett A. R. |загаловак=A War To Be Won: Fighting the Second World War |выдавецтва=Harvard University Press |год=2000 |ref=Murray}} * {{кніга |аўтар=Enkenberg I. |загаловак=Jatkosota Päivä Päivältä |выдавецтва=Readme.fi |год=2021 |ref=Enkenberg}} * {{кніга |аўтар=Фицпатрик Ш. |загаловак=Кратчайшая история Советского Союза |выдавецтва=Альпина нон-фикшн |год=2023 |месца=М. |ref=Фицпатрик}} * {{кніга |аўтар=Thomas N. |загаловак=The German Army 1939–45: Eastern Front 1941–43 |выдавецтва=Osprey Publishing |год=2012 |ref=Thomas}} * {{кніга |аўтар=Beevor A. |загаловак=The Second World War |выдавецтва=Back Bay Books |год=2012 |ref=Beevor}} * {{кніга |аўтар=Miller D. L., Commager H. S. |загаловак=The Story of World War II |выдавецтва=Simon and Schuster |год=2001 |ref=Miller}} * {{кніга |аўтар=Stone D. |загаловак=Shattered Genius: The Decline and Fall of the German General Staff in World War II |выдавецтва=Casemate |год=2011 |ref=Stone}} * {{кніга |аўтар=Gilbert M. |загаловак=The Second World War: A Complete History |выдавецтва=Henry Holt and Company |год=1989 |ref=Gilbert}} * {{кніга |аўтар=Hill A. |загаловак=The Red Army and the Second World War |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2016 |ref=Hill}} * {{кніга |аўтар=Wette W. |загаловак=The Wehrmacht: History, Myth, Reality |выдавецтва=Harvard University Press |год=2007 |ref=Wette}} * {{кніга |аўтар=Kershaw I. |загаловак=Hitler, 1936–1945: Nemesis |выдавецтва=W.W. Norton & Company |год=2001 |ref=Kershaw}} * {{кніга |аўтар=Lewy G. |загаловак=Perpetrators: The World of the Holocaust Killers |выдавецтва=Oxford University Press |год=2017 |ref=Lewy}} * {{кніга |аўтар=Quinkert B. |загаловак=Deutsche Basatzung in der Sowjetunion, 1941–1944: Vernichtungskrieg / Reaktionen / Erinnerung |выдавецтва=Ferdinand Schöningh |год=2014 |ref=Quinkert}} * {{кніга |аўтар=Mühlhäuser R. |загаловак=Eroberungen. Sexuelle Gewalttaten und intime Beziehungen deutscher Soldaten in der Sowjetunion, 1941–1945 |выдавецтва=Hamburger Edition Verlag |год=2010 |ref=Muhlhauser}} * {{кніга |аўтар=Shepherd B. H. |загаловак=Hitler's Soldiers: The German Army in the Third Reich |выдавецтва=Yale University Press |год=2016 |ref=Shepherd}} * {{кніга |аўтар=Gontarczyk P. |загаловак=Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944 |выдавецтва=Wydawnictwo Fronda |год=2013 |ref=Gontarczyk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барбароса, аперацыя}} [[Катэгорыя:Аперацыя «Барбароса»| ]] [[Катэгорыя:Бітвы 1941 года]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Малдовы]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1941 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1941 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1941 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1941 года]] msfbye4d6p1nvlwgvfw31rr1cvkjlgq 5189384 5189378 2026-08-29T17:32:25Z JerzyKundrat 174 /* Цэнтральны напрамак і трагедыя Беларусі */ 5189384 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Барбароса}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Барбароса» |частка = [[Вялікая Айчынная вайна]], [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] |выява = Operation Barbarossa collage.jpg |памер = 300 |загаловак = '''Па гадзіннікавай стрэлцы зверху злева''': {{flatlist| * Нямецкія салдаты прасоўваюцца па поўначы [[Расія|Расіі]] * Нямецкі агнямётчык * Савецкія [[Іл-2]] над нямецкімі пазіцыямі пад [[Масква|Масквой]] * Савецкія [[Ваеннапалонны|ваеннапалонныя]] па дарозе ў канцлагеры * Савецкія салдаты вядуць артылерыйскі агонь }} |дата = [[22 чэрвеня]] — [[5 снежня]] [[1941]] года |месца = Заходняя частка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Усходняя Еўропа]] |прычына = Ваенная агрэсія [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе саюзнікаў з мэтай знішчэння СССР і набыцця «[[Лебенсраўм|жыццёвай прасторы на Усходзе]]» |casus belli = |вынік = Стратыгічны правал [[Краіны Восі|краін Восі]]: правал стратэгіі [[бліцкрыг]]у. Нямецкія войскі захапілі вялізныя тэрыторыі і нанеслі каласальныя страты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], але не змаглі знішчыць савецкую дзяржаву ў ходзе хуткай кампаніі да надыходу зімы. Пераход да вайны на знясіленне. |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|СССР|1923}} |праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Нацысцкая Германія}} * {{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія}} * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{Сцягафікацыя|Італія|1861}} * {{Сцягафікацыя|Венгрыя|1940}} * {{Сцягафікацыя|Славакія|1939}} * {{Сцягафікацыя|Харватыя|1941}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Барыс Шапашнікаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Аляксандр Васілеўскі]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямён Будзённы]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Фёдар Кузняцоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Сцяпанавіч Конеў|Іван Конеў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|Міхаіл Кірпанос]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|Маркіян Папоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|Іван Цюленеў]] |камандзір2 = * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Фюрар}} [[Адольф Гітлер]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герман Герынг]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вальтэр фон Браўхіч]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Франц Гальдэр]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Федар фон Бок]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герд фон Рундштэт]] * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Іон Антанеску]] * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] * {{Сцяг|Венгрыя|1940}} [[Міклаш Хорці]] * {{Сцяг|Італія|1861}} [[Беніта Мусаліні]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 2,6—3,2 млн чалавек у заходніх ваенных акругах{{sfn|Glantz|1998|с=9-11}}<br> 11 000 — 13 981 [[Танк|танк]]{{sfn|Glantz|2010a|с=20}}{{sfn|Clark|2012|с=73}}<br> 7 133 — 9 100 баявых [[Ваенная авіяцыя|самалётаў]]{{sfn|Mercatante|2012|с=64}}<br> 33 000 — 52 666 [[Гармата|гармат]] і [[Мінамёт|мінамётаў]]{{sfn|Askey|2014|с=80}} |сілы2 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 3,8 — 4,05 млн чалавек (з іх да 0,85 млн войск саюзнікаў){{sfn|Müller|2016|с=175}}<br> 3 350 — 4 215 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}}<br> 2 770 — 4 389 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=129}}<br> 43 812 гармат і мінамётаў{{sfn|Мельтюхов|2000|с=114}} |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Савецкія дадзеныя (за ўвесь 1941 год):'''<br> '''3 000 000 — 4 500 000''' агульных страт{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> у тым ліку:<br> * 566 852 забітымі ў баі{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 2 335 482 зніклымі без вестак або ўзятымі ў палон{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 20 500 танкаў{{sfn|Sharp|2010|с=89}} * 21 200 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты2 = '''Нямецкія дадзеныя (з 22.06 да 5.12.1941):'''<br> '''743 000 — 841 542''' чалавекі<ref>[http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html 1941] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323212646/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html |date=2012-03-23 }}</ref><br> у тым ліку:<br> * 186 452 — 209 918 забітых і зніклых без вестак{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 620 628 параненых{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 2 735 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}} * 2 827 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = Operation Barbarossa }} '''Апера́цыя «Барбаро́са»''' ({{lang-de|Unternehmen Barbarossa}}) — кодавая назва ваеннай аперацыі па ўварванні ўзброеных сіл [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе еўрапейскіх саюзнікаў па [[Краіны Восі|«Восі»]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]], якая пачалася ў нядзелю, [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Больш за 3,8 мільёна вайскоўцаў краін Восі ўварваліся на тэрыторыю заходняй часткі Савецкага Саюза па фронце працягласцю каля 2900 кіламетраў з галоўнай стратэгічнай мэтай — хуткім захопам тэрыторыі СССР да лініі паміж [[Архангельск]]ам і [[Астрахань|Астраханню]] (так званая [[Лінія А—А]]){{sfn|Citino|2021}}. Гэты напад стаў самай буйной і кровапралітнай сухапутнай ваеннай аперацыяй у гісторыі чалавецтва. Яна азнаменавала маштабную эскалацыю Другой сусветнай вайны, адкрыўшы [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]], і прывяла Савецкі Саюз у склад [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]{{sfn|Anderson|2018|с=67}}{{sfn|Димблби|2021|с=XXXVII–XXXVIII}}. Аперацыя, якая атрымала кодавую назву ў гонар імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і крыжака [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха I Барбаросы]] («Чырванабародага»), мела на мэце рэалізацыю даўніх ідэалагічных і геапалітычных мэт нацысцкай Германіі: выкараненне [[Камунізм|камунізму]], знішчэнне «жыдабальшавізму» і заваяванне еўрапейскай часткі СССР для яе засялення немцамі ў адпаведнасці з [[Генеральны план «Ост»|Генеральным планам «Ост»]]{{sfn|Rich|1973|с=204–221}}{{sfn|Снайдер|2010|с=416}}. Гэты бесчалавечны план прадугледжваў фізічнае знішчэнне, заняволенне, германізацыю і масавую дэпартацыю мясцовага [[Славяне|славянскага]] насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]], у [[Сібір]]. Матэрыяльнымі мэтамі ўварвання былі велізарныя сельскагаспадарчыя рэсурсы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіны]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], а таксама нафтавыя радовішчы на [[Каўказ]]е і ў раёне [[Баку]]. Падчас аперацыі краіны Восі ўзялі ў палон да пяці мільёнаў вайскоўцаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]{{sfn|Шапуто|2018|с=272}} і наўмысна знішчылі голадам, холадам і масавымі расстрэламі каля 3,3 мільёна савецкіх ваеннапалонных, а таксама мільёны мірных жыхароў{{sfn|Снайдер|2010|с=175–186}}. У ходзе масавых карных аперацый з выкарыстаннем мабільных эскадронаў смерці ([[Айнзацгрупы|айнзацгруп]] СС) і мясцовых калабарантаў былі забіты больш за мільён савецкіх яўрэяў, што стала адным з самых жудасных этапаў [[Халакост]]у{{sfn|Мемориальный музей Холокоста Соединённых Штатов|1996|с=50–51}}. Нягледзячы на тое, што ў пачатку 1941 года савецкі лідар [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] неаднаразова атрымліваў разведданыя аб надыходзячым нападзе, ён не аддаў своечасовы загад аб поўнай мабілізацыі і прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, баючыся справакаваць Германію. У выніку ўдар [[Вермахт]]а заспеў савецкія войскі знянацку: многія падраздзяленні былі няўдала размешчаны ў прыгранічных выступе, не мелі поўнага штату і былі пазбаўлены сувязі з камандаваннем{{sfn|Hastings|2012|с=141}}. Уварванне пачалося на світанні 22 чэрвеня з масіраванага ўдару [[Люфтвафэ]] па савецкіх аэрадромах і артылерыйскай падрыхтоўкі ўздоўж усёй мяжы ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. [[Група армій «Поўдзень»]] наступала з акупаванай [[Польшча|Польшчы]] і [[Румынія|Румыніі]], захапіўшы [[Кіеў]] 19 верасня, [[Харкаў]] 24 кастрычніка і [[Растоў-на-Доне]] 20 лістапада. Да гэтага часу была акупавана большая частка [[Крым]]а і пачалася [[Абарона Севастопаля (1941—1942)|гераічная абарона Севастопаля]]. [[Група армій «Поўнач»]] імпрымліва прайшла праз [[Літва|Літву]], [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]] і 8 верасня 1941 года разам з фінскімі войскамі пачала смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду Ленінграда]]. Галоўная ўдарная сіла немцаў — [[Група армій «Цэнтр»]] — нанесла катастрафічнае паражэнне савецкаму Заходняму фронту ў Беларусі, узяла [[Мінск]] на шосты дзень вайны, захапіла [[Смаленск]] у канцы ліпеня, і 2 кастрычніка пачала генеральнае наступленне на [[Масква|Маскву]] (аперацыя «Тайфун»). Сутыкнуўшыся з праблемамі лагістыкі, велізарнымі адлегласцямі, восеньскай распуціцай, моцнымі маразамі і, галоўнае, беспрэцэдэнтна ўпартым савецкім супраціўленнем, наступленне вермахта спынілася на блізкіх подступах да савецкай сталіцы 5 снежня. У гэты ж дзень савецкія войскі, атрымаўшы падмацаванні з [[Сібір]]ы, пачалі буйное контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Моудсли|2015|с=54}}. Правал аперацыі «Барбароса» змяніў лёс нацысцкай Германіі і ўсяго свету{{sfn|Rees|1999|с=106}}. У аператыўным плане Германія дасягнула неверагодных перамог, захапіўшы найважнейшыя індустрыяльныя і сельскагаспадарчыя раёны СССР. Нямецкае вярхоўнае камандаванне чакала хуткага краху савецкага супраціўлення за некалькі тыдняў, аднак Чырвоная армія вытрымала наймацнейшыя ўдары і ўцягнула гітлераўскую Германію ў вайну на знясіленне, да якой тая была не гатовая. Пасля цяжкіх страт восенню і зімой 1941 года нямецкія войскі ўжо ніколі не змаглі наступаць уздоўж усяго гіганцкага фронту. == Перадумовы == === Расавая палітыка і ідэалогія нацысцкай Германіі === {{Гл. таксама|Генеральны план «Ост»|Нацызм|Расавая палітыка нацысцкай Германіі}} [[Файл:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|thumb|Геапалітычная дыспазіцыя ў Еўропе ў 1941 годзе непасрэдна перад пачаткам аперацыі «Барбароса». Шэрым колерам пазначана нацысцкая Германія, яе саюзнікі і падкантрольныя тэрыторыі.]] Яшчэ ў 1925 годзе Адольф Гітлер у сваім палітычным маніфесце і аўтабіяграфіі «[[Майн Кампф]]» («Мая барацьба») заявіў, што нямецкаму народу неабходна забяспечыць [[Лебенсраўм|«жыццёвую прастору»]] ({{lang-de|Lebensraum}}) на Усходзе за кошт рускіх зямель, каб германская нацыя магла квітнець у наступных пакаленнях{{sfn|Stackelberg|2002|с=188}}. 10 лютага 1939 года Гітлер заявіў сваім армейскім камандзірам, што наступная вайна будзе «чыста вайной светапоглядаў ({{lang-de|Weltanschauungen}})... татальнай вайной народаў, расавай вайной». Расавая палітыка нацыстаў малявала Савецкі Саюз і ўсю Усходнюю Еўропу як тэрыторыі, населеныя «[[Унтэрменш|ўнтэрменшамі]]» (недачалавекамі) — славянамі, якімі кіруюць «яўрэйска-бальшавіцкія» змоўшчыкі{{sfn|Hillgruber|1972|с=140}}. Гітлер сцвярджаў, што лёс Германіі — ісці на ўсход («[[Дранг нах Остэн]]»), як гэта рабілі рыцары Тэўтонскага ордэна шэсцьсот гадоў таму{{sfn|Ширер|1990|с=716}}. Адпаведна, сакрэтная нацысцкая палітыка, задакументаваная ў [[Генеральны план «Ост»|Генеральным плане «Ост»]] ({{lang-de|Generalplan Ost}}), распрацаваным у 1941 годзе, прадугледжвала забойства, дэпартацыю і заняволенне большасці рускіх, беларусаў, украінцаў і палякаў. План прадугледжваў засяленне зямель на захад ад Урала германскімі народамі{{sfn|Stackelberg|2007|с=271}}. Перад пачаткам уварвання нямецкія войскі прайшлі ўзмоцненую ідэалагічную апрацоўку праз фільмы, радыё, лекцыі і ўлёткі, падчас якой ім прышчапляліся антыбальшавіцкія, антысеміцкія і антыславянскія погляды{{sfn|Evans|1989|с=59}}. Камандуючы 4-й танкавай групай генерал [[Эрых Гёпнер]] у сваім загадзе перад пачаткам вайны называў будучую кампанію «старой барацьбой германцаў супраць славян» і патрабаваў «знішчэння сённяшняй Расіі з беспрэцэдэнтнай суровасцю». Афіцэрам вермахта было дадзена ўказанне разглядаць савецкіх палітрукоў і яўрэяў як расавых ворагаў, якія падлягаюць неадкладнаму знішчэнню{{sfn|Ingrao|2013|с=140}}. === Савецка-германскія адносіны ў 1939—1940 гадах === {{Гл. таксама|Пакт Молатава-Рыбентропа}} [[Файл:1939 German Diplomatic passport used in the USSR.jpg|thumb|Германскі дыпламатычны пашпарт 1939 года, уладальнік якога быў эвакуіраваны на спецыяльным цягніку з СССР пасля пачатку вайны ў 1941 годзе.]] 23 жніўня 1939 года Германія і Савецкі Саюз падпісалі ў Маскве дагавор аб ненападзе, вядомы ў гісторыі як [[Пакт Молатава-Рыбентропа]]{{sfn|Dimbleby|2021|с=73–74}}. Сакрэтны пратакол да пакта размяркоўваў Усходнюю Еўропу на «сферы ўплыву» паміж дзвюма дыктатурамі: Савецкаму Саюзу дазвалялася заняць Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Бесарабію і ўсходнюю частку Польшчы{{sfn|Kirby|1980|с=120}}. 1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, што прывяло да абвяшчэння ёй вайны з боку Вялікабрытаніі і Францыі і афіцыйнага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 17 верасня [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|СССР уварваўся ў Польшчу]] з усходу, далучыўшы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Такім чынам Германія і СССР атрымалі агульную дзяржаўную мяжу{{sfn|Bellamy|2007|с=56–59}}. На працягу амаль двух гадоў краіны падтрымлівалі дыпламатычныя і шчыльныя эканамічныя адносіны: СССР пастаўляў Германіі стратэгічную сыравіну (нафту, збожжа, марганец), атрымліваючы наўзамен нямецкае ваеннае абсталяванне, што дапамагала Рэйху абыходзіць брытанскую марскую блакаду{{sfn|Ширер|1990|с=668–669}}. Нягледзячы на знешне сяброўскія адносіны, абодва бакі з падазрэннем ставіліся адзін да аднаго. Калі Германія ўступіла ў Ваенны пакт з Японіяй і Італіяй (Вось), пачаліся перагаворы аб магчымым далучэнні СССР да гэтага саюзу ([[Пакт чатырох дзяржаў|Пакт чатырох дзяржаў]]). У лістападзе 1940 года ў Берліне адбыліся перагаворы з удзелам наркама замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]. СССР выставіў умовы, якія аказаліся цалкам непрымальнымі для Гітлера (асабліва ў дачыненні да ваенных баз у Балгарыі і кантролю над чарнаморскімі пралівамі Басфор і Дарданэлы). Пасля гэтага Гітлер канчаткова зацвердзіў курс на ваеннае вырашэнне «ўсходняга пытання»{{sfn|Roberts|2006|с=57}}. == Падрыхтоўка да вайны == === Планы і стратэгія ўварвання === [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План Маркса — першапачатковы нямецкі план нападу (схема з даследавання Урада ЗША, 1955 г.).]] Пасля паспяховага завяршэння [[Французская кампанія (1940)|кампаніі ў Францыі]] летам 1940 года нямецкі генерал [[Эрых Маркс (генерал)|Эрых Маркс]] атрымаў задачу распрацаваць першапачатковыя планы ўварвання ў Савецкі Саюз. Яго даклад (вядомы як «План Ота» або план Маркса) прапаноўваў у якасці галоўнай аператыўнай мэты ўварвання дасягненне так званай [[Лінія А—А|лініі Архангельск — Астрахань (лініі А-А)]]. Захоп гэтай лініі, на думку Маркса, пазбавіў бы СССР магчымасці бамбардзіраваць Германію і забяспечыў бы Рэйх каласальнымі эканамічнымі рэсурсамі{{sfn|Kay|2006|с=31}}. Нягледзячы на папярэджанні некаторых высокапастаўленых афіцэраў, напрыклад, [[Фрыдрых Паўлюс|Фрыдрыха Паўлюса]], аб тым, што акупацыя еўрапейскай часткі Расіі можа стаць для Германіі больш цяжарам, чым палёгкай, Гітлер быў перакананы ў адваротным. Ён чакаў атрымаць велізарныя выгады: дэмабілізацыю часткі дывізій для вырашэння праблемы недахопу працоўнай сілы ў германскай прамысловасці, эксплуатацыю Украіны як надзейнай крыніцы сельскагаспадарчай прадукцыі, выкарыстанне прымусовай працы савецкіх грамадзян{{sfn|Roberts|2011|с=147–148}}. 5 снежня 1940 года Гітлер атрымаў канчатковыя ваенныя планы. 18 снежня ён афіцыйна падпісаў [[Дырэктыва № 21|Дырэктыву № 21]], якая зацвердзіла план аперацыі «Барбароса». У дырэктыве паказвалася: «''Германскія ўзброеныя сілы павінны быць гатовыя разбіць Савецкую Расію ў ходзе хуткай кампаніі яшчэ да таго, як будзе скончана вайна супраць Англіі''»{{sfn|Fritz|2011|с=51}}. [[Файл:Fall Barbarossa 1.jpg|thumb|Дырэктыва № 21 «Барбароса» ад 18 снежня 1940 г., падпісаная Адольфам Гітлерам.]] Германскае камандаванне грунтавалася на ўпэўненасці ў сваёй непераможнасці пасля бліцкрыгу ў Францыі і на стэрэатыпах пра Расію як пра адсталую «азіяцкую» краіну з глінянымі нагамі. Пасля слабага выступлення Чырвонай арміі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Зімовай вайне]] супраць Фінляндыі, Гітлер запэўніваў сваіх генералаў: «''Нам дастаткова толькі выбіць дзверы, і ўся гнілая структура абрынецца''»{{sfn|Hardesty|2012|с=6}}. ==== Расавыя чысткі і эканамічнае рабаванне ==== Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за ваенныя злачынствы. У сакавіку 1941 года Герынг зацвердзіў сакрэтную «Зялёную папку», у якой выкладалася эканамічная стратэгія эксплуатацыі акупаваных савецкіх тэрыторый. Яе часткай быў так званы «План голаду» ({{lang-de|Hungerplan}}), які прадугледжваў наўмыснае марэнне голадам дзясяткаў мільёнаў савецкіх грамадзян (асабліва ў гарадах) з мэтай перанакіравання ўсяго харчавання ў Германію і для забеспячэння вермахта{{sfn|Quinkert|2014a|с=15–17}}. Таксама планавалася падзяліць заваяваныя савецкія тэрыторыі на некалькі рэйхскамісарыятаў: * [[Рэйхскамісарыят Остланд]] (Прыбалтыка і Беларусь) * [[Рэйхскамісарыят Украіна]] (Украіна да Волгі) * [[Рэйхскамісарыят Каўказ]] (Паўднёвая Расія і Каўказ) * [[Рэйхскамісарыят Масковія]] (Маскоўская вобласць і астатняя Еўрапейская Расія) * [[Рэйхскамісарыят Туркестан]] (Цэнтральнаазіяцкія рэспублікі). [[Файл:Hitler and von Brauchitsch 1941.jpg|thumb|Галоўнакамандуючы сухапутнымі войскамі вермахта [[Вальтэр фон Браўхіч]] і [[Адольф Гітлер]] вывучаюць карты ў першыя дні кампаніі.]] ==== Маскіроўка і дэзінфармацыя ==== Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва ўдзяляла вялікую ўвагу стратэгічнай дэзінфармацыі, каб схаваць падрыхтоўку да ўварвання і ўвесці савецкае кіраўніцтва ў зман. Перакіданне войск на ўсход маскіравалася пад «адцягваючы манеўр» перад высадкай у Англіі (аперацыя «[[Аперацыя «Марскі леў»|Марскі леў]]») або як абарончая мера. Распаўсюджваліся чуткі аб сумесным германа-савецкім паходзе на брытанскую Індыю. Для стварэння ілюзіі падрыхтоўкі да ўварвання ў Брытанію на захадзе імітавалася канцэнтрацыя войск, друкаваліся англа-нямецкія размоўнікі і распаўсюджвалася інфармацыя аб неіснуючым «авіядэсантным корпусе»{{sfn|Лота В. И.|2005}}. У студзені 1941 года Гітлер адправіў Сталіну ліст, у якім асабіста паручыўся «сваім гонарам кіраўніка дзяржавы», што нямецкія войскі сканцэнтраваны ў Польшчы выключна дзеля абароны ад англійскіх бамбардзіровак і таемнага перафарміравання. Сталін паверыў Гітлеру, што значна прытупіла пільнасць савецкага кіраўніцтва{{sfn|Али|2023|с=329—330}}. Нават 14 чэрвеня 1941 года, за тыдзень да нападу, у савецкай газеце «[[Правда]]» была апублікавана афіцыйная заява [[ТАСС]], у якой сцвярджалася, што чуткі аб хуткай вайне з Германіяй з'яўляюцца правакацыяй англійскай разведкі. ==== Стратэгічная паветраная разведка ==== [[Файл:Aerial photography of Gorky.jpg|thumb|Аэрафотаздымак Горада ([[Ніжні Ноўгарад]]), зроблены нямецкім самалётам-разведчыкам. Зона A — плашкоўтны мост праз Аку, B — Крэмль, С — Ніжагародскі кірмаш.]] Для нейтралізацыі колькаснай перавагі савецкіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВВС]] план уварвання прадугледжваў знішчэнне асноўнай часткі авіяцыі на аэрадромах базіравання. Вырашальнымі ўмовамі поспеху былі стараннае планаванне і поўная раптоўнасць удару. Велізарную ролю ў гэтым адыграла стратэгічная паветраная разведка Люфтвафэ, якую ажыццяўляла спецыяльная эскадра — «[[Група Ровеля]]». Вышынныя бамбардзіроўшчыкі ([[Дарнье 215|Do 215 B-2]], [[He 111]], [[Ju 88]], [[Ju 86|Ju 86 P]]), абсталяваныя фотакамерамі і якія лёталі на недасяжных для савецкіх знішчальнікаў вышынях, беспакарана праводзілі здымку ваенных аб'ектаў і аэрадромаў далёка ўглыб савецкай тэрыторыі, аж да Уфы, [[Баку]] і Горада (сучасны [[Ніжні Ноўгарад]]). Гэта дазволіла немцам нанесці выключна дакладны і смяротны першы ўдар па савецкай авіяцыі раніцай 22 чэрвеня{{sfn|Исаев|2010|с=32—33}}. === Падрыхтоўка і стан Чырвонай Арміі === У пачатку 1930-х гадоў у СССР пад кіраўніцтвам маршала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] была распрацавана сучасная дактрына [[Глыбокая аперацыя|глыбокай наступальнай аперацыі]], якая патрабавала каласальных інвестыцый у ваенную прамысловасць і вытворчасць 40 000 самалётаў і 50 000 танкаў{{sfn|Clark|2012|с=56}}. Аднак [[Вялікі тэрор|сталінскія чысткі 1937—1938 гадоў]] нанеслі цяжкі ўдар па камандным складзе Чырвонай арміі. Былі расстраляныя або рэпрэсаваныя тысячы найбольш вопытных афіцэраў. З 5 маршалаў выжылі толькі двое ([[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылаў]] і [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Будзённы]]). Былі забітыя 15 з 16 камандармаў, 50 з 57 камандзіраў карпусоў, 154 з 186 камандзіраў дывізій. Агулам каля 30 000 камандзіраў РККА былі расстраляныя або адпраўленыя ў ГУЛАГ{{sfn|Clark|2012|с=57}}{{sfn|Rayfield|2004|с=315}}. Многія новыя камандзіры, прызначаныя на вышэйшыя пасады з палітычных матываў, не мелі дастатковага вопыту кіравання буйнымі злучэннямі. Былы начальнік Генеральнага штаба [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]] успамінаў, што практычная адпрацоўка стратэгічных аперацый у гэты перыяд фактычна спынілася, бо ўсе дасведчаныя тэарэтыкі былі рэпрэсаваныя. Сталін таксама ўзмацніў палітычны кантроль над арміяй, вярнуўшы інстытут [[Палітычны кіраўнік|палітрукоў]], якія мелі ўладу, роўную камандзірам часцей{{sfn|Clark|2012|с=57}}. У 1940 годзе Генеральны штаб РККА пачаў распрацоўку планаў на выпадак вайны з Германіяй. Першапачаткова галоўны ўдар немцаў чакаўся ў Беларусі, на поўнач ад прыпяцкіх балот, што пазней аказалася цалкам дакладным прадбачаннем{{sfn|Glantz|2011|с=15}}. Аднак Сталін загадаў перагледзець планы, катэгарычна сцвярджаючы, што галоўны ўдар будзе нанесены на поўдні, ва Украіне, дзе знаходзіліся галоўныя эканамічныя і сельскагаспадарчыя рэсурсы, неабходныя Гітлеру. Гэта стала асновай для канцэнтрацыі найбольш магутных савецкіх сіл (Паўднёва-Заходні фронт) у Кіеўскай асаблівай ваеннай акрузе на шкоду цэнтральнаму напрамку{{sfn|Glantz|2010a|с=21–22}}. У пачатку 1941 года савецкая разведка (у тым ліку паведамленні ад легендарнага разведчыка [[Рыхард Зоргэ|Рыхарда Зоргэ]] з Японіі), а таксама разведкі Вялікабрытаніі і ЗША, неаднаразова папярэджвалі Сталіна аб непазбежным нападзе і нават называлі дакладныя даты. [[Уінстан Чэрчыль]] асабіста накіраваў Сталіну папярэджанне, заснаванае на расшыфраваных нямецкіх паведамленнях «Энігмы». Аднак Сталін, пакутуючы ад паранаідальнага недаверу да англічан, лічыў, што брытанскія папярэджанні — гэта хітрая правакацыя, накіраваная на тое, каб уцягнуць СССР у вайну з Германіяй у інтарэсах Лондана{{sfn|Waller|1996|с=192}}. Баючыся даць Гітлеру найменшую нагоду для нападу, Сталін катэгарычна забараняў прыводзіць прыгранічныя войскі ў баявую гатоўнасць, выводзіць іх з летніх лагераў і займаць пазіцыі ў перадавых умацаваннях. [[Файл:Шифровка с приказом «№ 1» наркома обороны, полученная штабом Западного особого военного округа в 01 час 30 минут 22 июня 1941 года.jpg|thumb|Дырэктыва № 1 ад 21 чэрвеня 1941 года аб прывядзенні войск у баявую гатоўнасць, атрыманая штабам Заходняй асаблівай ваеннай акругі ў 01 гадзіну 30 хвілін 22 чэрвеня.]] Значная частка войскаў заходніх акруг была сканцэнтравана ў Беластоцкім і Львоўскім выступах ушчыльную да дзяржаўнай мяжы, што рабіла іх уразлівымі для флангавых ахопаў. Акрамя таго, будаўніцтва новых умацаванняў на новай мяжы («[[Лінія Молатава]]») яшчэ не было завершана, а старая «[[Лінія Сталіна]]» была часткова раззброена. Там жа, ля самай мяжы, былі сканцэнтраваны велізарныя запасы боепрыпасаў і гаручага, якія былі знішчаны або захоплены ворагам у першыя ж дні вайны. Па колькасці ўзбраення Чырвоная армія мела каласальную перавагу. На 22 чэрвеня 1941 года ў яе складзе было каля 23—25 тысяч танкаў (з іх у заходніх акругах — каля 11—14 тысяч){{sfn|Mercatante|2012|с=64}}. Для параўнання, Германія і яе саюзнікі вылучылі для ўварвання каля 4000 танкаў. Больш за тое, на ўзбраенні СССР ужо знаходзіліся найноўшыя танкі [[Т-34]] і [[КВ-1]] (больш за 1800 адзінак), аналагаў якім у вермахта не было і не з'явіцца да канца 1942 года. Савецкая авіяцыя таксама налічвала каля 18—20 тысяч самалётаў (больш за 7 тысяч на захадзе){{sfn|Glantz|2010a|с=28}}. Аднак савецкія войскі былі слаба згуртаваныя, не мелі дастатковай колькасці радыёстанцый, аўтамабіляў і цягачоў для артылерыі, а новыя механізаваныя карпусы, якія пачалі фарміравацца толькі ў 1940 годзе пасля назірання за нямецкім бліцкрыгам у Францыі, былі грувасткімі і імі было цяжка кіраваць у баі{{sfn|Glantz|2011|с=22}}. == Расстаноўка сіл перад уварваннем == === Германія і яе саюзнікі === Для нападу на СССР да 22 чэрвеня 1941 года Германія і яе саюзнікі сканцэнтравалі 157 дывізій і 12 брыгад, якія былі падзелены на тры асноўныя групы армій{{sfn|Glantz|2011|с=290–303}}: * '''[[Група армій «Поўнач»|Група армій «Поўнач»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]]) разгортвалася ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. У яе склад уваходзілі 16-я і 18-я палявыя арміі, а таксама 4-я танкавая група Э. фон Манштэйна (усяго 29 дывізій). Падтрымлівалася 1-м паветраным флотам (каля 1070 самалётаў). Галоўная задача — разгром савецкіх войскаў у Прыбалтыцы, захоп партоў на Балтыйскім моры і [[Ленінград]]а. * '''[[Група армій «Цэнтр»|Група армій «Цэнтр»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Федар фон Бок]]) займала цэнтральны ўчастак фронту. Гэта была самая магутная групоўка: 4-я і 9-я палявыя арміі, 2-я танкавая група ([[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Г. Гудэрыяна]]) і 3-я танкавая група ([[Герман Гот|Г. Гота]]) — усяго 50 дывізій (у тым ліку 9 танкавых і 6 матарызаваных). Падтрымлівалася 2-м паветраным флотам (каля 1680 самалётаў). Задача — рассячы савецкі стратэгічны фронт, акружыць і знішчыць войскі Чырвонай арміі ў Беларусі і імкліва развіваць наступленне на [[Масква|Маскву]]. * '''[[Група армій «Поўдзень»|Група армій «Поўдзень»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Герд фон Рундштэт]]) разгортвалася ў Польшчы і Румыніі. Уключала 6-ю, 11-ю, 17-ю палявыя арміі, 1-ю танкавую групу [[Эвальд фон Клейст|Э. фон Клейста]], а таксама 3-ю і 4-ю румынскія арміі (усяго 57 дывізій і 9 брыгад). Падтрымлівалася 4-м паветраным флотам (каля 800 самалётаў) і румынскімі ВПС. Задача — знішчэнне войскаў на Правабярэжнай [[Украіна|Украіне]], захоп [[Кіеў|Кіева]] і прарыў да [[Дняпро|Дняпра]] і Каўказа. * '''Нямецка-фінская групоўка:''' Армія «Нарвегія» і фінскія войскі (камандуючы фельдмаршал [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]]) займалі фронт па савецка-фінскай мяжы. Уключалі каля 20 дывізій. Задача — выхад да [[Мурманск]]а і блакада Ленінграда з поўначы. === СССР === Савецкія войскі на заходняй мяжы былі аб'яднаны ў чатыры (а з 24 чэрвеня — пяць) франтоў: * '''[[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]]''' (камандуючы генерал-лейтэнант [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]]) створаны на базе Ленінградскай ваеннай акругі. Абараняў Карэлію і Запаляр'е (7-я, 14-я, 23-я арміі). Усяго 22 дывізіі і 1 брыгада. * '''[[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Ф. І. Кузняцоў]]) створаны ў Прыбалтыцы (8-я, 11-я, 27-я арміі). Усяго 34 дывізіі. * '''[[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]]) створаны ў Беларусі (3-я, 4-я, 10-я і 13-я арміі). Усяго 45 дывізій. * '''[[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|М. П. Кірпанос]]) створаны ў Заходняй Украіне (5-я, 6-я, 12-я, 26-я арміі). Гэта была наймацнейшая савецкая групоўка: 45 дывізій, з якіх 18 — танкавыя і матарызаваныя. * '''[[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]) створаны ў Малдове і на поўдні Украіны (9-я і 18-я арміі). Усяго 26 дывізій. З мора іх падтрымлівалі Балтыйскі, Чарнаморскі і Паўночны флаты. Акрамя войскаў першага эшалона, у глыбіні краіны пачалося фарміраванне армій Другога стратэгічнага эшалона (16-я, 19-я, 20-я, 21-я, 22-я і 24-я арміі), якія павінны былі заняць лінію па Заходняй Дзвіне і Дняпры{{sfn|Glantz|2011|с=302–303}}. == Першая фаза: Уварванне і прыгранічныя бітвы (22 чэрвеня — 10 ліпеня 1941) == [[Файл:German troops crossing the Soviet border.jpg|thumb|Нямецкія войскі перасякаюць савецкую мяжу, 22 чэрвеня 1941 года]] У 1:00 ночы 22 чэрвеня савецкія ваенныя акругі нарэшце атрымалі Дырэктыву № 1 аб прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, але яна ўтрымлівала фатальны загад «не паддавацца на правакацыі»{{sfn|Glantz|2011|с=287}}. Многім штабам спатрэбілася да дзвюх гадзін, каб расшыфраваць і перадаць загад у войскі, таму большасць часцей атрымалі яго ўжо пасля пачатку бамбардзіровак{{sfn|Clark|2012|с=81}}. Нямецкі камуніст-перабежчык [[Альфрэд Ліскаў]] перайшоў мяжу ўвечары 21 чэрвеня і папярэдзіў аб нападзе, які адбудзецца а 4-й гадзіне раніцы. Сталіну далажылі, але ён загадаў працягваць допыты перабежчыка, лічачы гэта правакацыяй{{sfn|Erickson|1972|с=526–527}}. У 3:15 раніцы артылерыя краін Восі адкрыла агонь па ўсёй мяжы, і нямецкая авіяцыя нанесла масіраваныя ўдары па савецкіх гарадах (Кіеў, Севастопаль, Каўнас, Мінск і інш.) і аэрадромах. У першы ж дзень Люфтвафэ знішчыла да 2000 савецкіх самалётаў (большасць прама на зямлі), захапіўшы поўнае панаванне ў паветры{{sfn|Bergström|2007|с=20}}. Дадатковы хаос уносілі нямецкія дыверсанты (полк «Брандэнбург 800»), якія ў савецкай форме захоплівалі масты, пераразалі лініі сувязі і знішчалі камандныя пункты<ref name="Квачков-2007"/>. [[Файл:Первый день войны. Объявление о начале Великой Отечественной войны. Улица 25-го Октября.jpg|thumb|Масквічы слухаюць па радыё гістарычны зварот В. Молатава аб пачатку вайны, 22 чэрвеня 1941 года.]] А 12-й гадзіне дня з радыёзваротам да савецкіх грамадзян выступіў наркам замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], які паведаміў пра вераломны напад і абвясціў: «''Наша справа правая. Вораг будзе разбіты. Перамога будзе за намі''»{{sfn|Clark|2012|с=70}}. Сталін знаходзіўся ў стане шоку і звярнуўся да народа са знакамітым заклікам «[[Выступленне І. В. Сталіна па радыё 3 ліпеня 1941 года|Браты і сёстры!]]» толькі 3 ліпеня{{sfn|Clark|2012|с=92}}. Не разумеючы рэальнай карціны катастрофы на фронце, савецкае кіраўніцтва выдала Дырэктыву № 3, патрабуючы ад франтоў нанесці магутныя контрудары і перанесці баявыя дзеянні на тэрыторыю праціўніка. Гэтыя непадрыхтаваныя контрудары, якія выконваліся паасобку, прывялі да гібелі лепшых савецкіх механізаваных карпусоў у першыя ж дні вайны{{sfn|Glantz|2010a|с=31}}. === Паўночны напрамак === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-009-0882-04, Russland-Nord, Vormarsch durch Lettland.jpg|thumb|Нямецкія войскі прасоўваюцца праз [[Латвія|Латвію]], лета 1941 года.]] Група армій «Поўнач» імкліва прарвала абарону Паўночна-Заходняга фронту. Савецкі контрудар пад [[Расейны|Расейнамі]] сіламі 3-га і 12-га механізаваных карпусоў праваліўся (хаця адзін савецкі танк КВ-1 суткі стрымліваў цэлую нямецкую баявую групу 6-й танкавай дывізіі){{sfn|Glantz|2011|с=37}}. 26 чэрвеня 56-ы матарызаваны корпус [[Э. фон Манштэйн|Э. фон Манштэйна]] з ходу захапіў масты праз Заходнюю Дзвіну ў [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілсе]]ы{{sfn|Glantz|2011|с=38}}. 1 ліпеня была ўзятая Рыга. Тым часам 3-я танкавая група Г. Гота ўзяла [[Вільнюс]] ужо 24 чэрвеня і павярнула на паўднёвы ўсход у тыл савецкаму Заходняму фронту. Адначасова ў Літве адбылося [[Чэрвеньскае паўстанне ў Літве (1941)|ўзброенае паўстанне]] мясцовых антысавецкіх актывістаў супраць савецкай улады. Яны захоплівалі стратэгічныя аб'екты, нападалі на адступаючыя часці Чырвонай арміі і забівалі савецкіх актывістаў. === Цэнтральны напрамак і трагедыя Беларусі === {{main|Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)}} [[Файл:Wehrmacht Panzergruppe 3 пад Пружанай 1941.gif|thumb|Часці нямецкай 3-й танкавай арміі на дарозе каля [[Пружаны|Пружан]], чэрвень 1941 года.]] Самая цяжкая сітуацыя склалася на Заходнім фронце ў Беларусі. 2-я і 3-я танкавыя групы немцаў зрабілі гіганцкія «кляшчы». 2-я танкавая група Гудэрыяна абышла з поўдня і пакінула ў тыле [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]], якая гераічна абаранялася, узяўшы курс на [[Баранавічы]]. 3-я танкавая група Гота абышла савецкія войскі з поўначы. Магутны контрудар савецкага 6-га і 11-га механізаваных карпусоў у раёне [[Гродна]] 24—25 чэрвеня скончыўся іх знішчэннем пад агнём нямецкай артылерыі і ўдарамі з паветра{{sfn|Glantz|2010a|с=29–33}}. 28 чэрвеня нямецкія танкавыя групы злучыліся і захапілі [[Мінск]]. У выніку [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітвы]] ў акружэнні («катле») апынуліся асноўныя сілы Заходняга фронту — 3-я, 4-я, 10-я і частка 13-й арміі РККА. Больш за 320 тысяч савецкіх салдат патрапілі ў палон, былі страчаны 3300 танкаў і 1800 гармат{{sfn|Murray|Millett|2000|с=122–123}}. 30 чэрвеня камандуючы Заходнім фронтам генерал Дзмітрый Паўлаў быў адхілены ад пасады, арыштаваны і неўзабаве расстраляны па прыгаворы ваеннага трыбунала{{sfn|Glantz|2010a|с=56–57}}. Войскі ўзначаліў наркам абароны маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]]. У пачатку ліпеня савецкія войскі паспрабавалі нанесці магутны [[Лепельскі контрудар]] сіламі двух механізаваных карпусоў (больш за 1600 танкаў), але пацярпелі жорсткае паражэнне ў танкавай бітве пад [[Сянно]], і 9 ліпеня немцы ўзялі [[Віцебск]]. === Паўднёвы напрамак (Украіна і Малдова) === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-521, Ostfront, -Generaloberst von Kleist besichtigt ein Hüttenwerk in der Ukraine.jpg|thumb|Камандуючы 1-й танкавай групай генерал [[Эвальд фон Клейст]] аглядае металургічны завод ва Украіне, 1941 год.]] На поўдні, дзе знаходзілася найбольш магутная савецкая групоўка, нямецкае наступленне ішло значна павольней. Каб спыніць нямецкую 1-ю танкавую групу Клейста, генерал Кірпанос кінуў у бой адразу шэсць механізаваных карпусоў (каля 2500 танкаў). Распачалася найбуйнейшая танкавая бітва першага перыяду вайны — бітва ў раёне [[Дубна (горад)|Дубна]] — [[Луцк]] — [[Броды (горад)|Броды]]. Савецкія карпусы ўступалі ў бой па частках, дрэнна каардынаваліся і былі разбітыя нямецкай супрацьтанкавай артылерыяй і авіяцыяй{{sfn|Glantz|2011|с=43–44}}. Аднак гэтае ўпартае супраціўленне сарвала нямецкія планы хуткага акружэння і дазволіла савецкім войскам арганізавана адысці да лініі старой мяжы, каб абараняць Кіеў. Румынска-нямецкія войскі 2 ліпеня фарсіравалі [[Прут (рака)|Прут]] і пачалі наступленне ў Малдове, але былі спынены ўпартым супраціўленнем савецкай 18-й арміі да сярэдзіны ліпеня{{sfn|Glantz|2011|с=45, 112}}. === Фінскі фронт === [[Файл:JR45 crossing Murmansk railway.jpg|thumb|Фінскія салдаты перасякаюць Мурманскую чыгунку.]] Фінляндыя, якая таемна дамовілася з Германіяй аб сумесным нападзе, першапачаткова захоўвала фармальны нейтралітэт, хаця дазволіла Люфтвафэ выкарыстоўваць свае аэрадромы. Аднак пасля таго як савецкая авіяцыя 25 чэрвеня нанесла прэвентыўны масіраваны ўдар па фінскіх гарадах і аэрадромах, фінскі парламент у тую ж ноч абвясціў стан вайны з СССР ([[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Вайна-працяг]]){{sfn|Nenye|2016|с=36, 39–41}}. Нямецка-фінскія войскі (Армія «Нарвегія») пачалі наступленне на [[Мурманск]] (аперацыя «Сярэбраная ліса»), але былі спынены 14-й савецкай арміяй на рацэ Заходняя Ліца. На поўдні фінская армія пачала магутнае наступленне ў Карэліі і на Карэльскім перашыйку, вярнуўшы тэрыторыі, страчаныя ў Зімовай вайне, і 29 жніўня ўзяла Выбарг{{sfn|Enkenberg|2021|с=70}}. === Вынікі прыгранічных бітваў === Падводзячы вынікі першай фазы аперацыі, 3 ліпеня 1941 года начальнік германскага Генштаба [[Франц Гальдэр]] самаўпэўнена запісаў у дзённіку: {{Цытата|У цэлым ужо можна сказаць, што задача разгрому галоўных сіл рускай сухапутнай арміі перад Заходняй Дзвіной і Дняпром выканана... Таму не будзе перабольшаннем сказаць, што кампанія супраць Расіі выйграна на працягу 14 дзён.}} За тры тыдні вайны нямецкія войскі акупавалі ўсю Прыбалтыку, Беларусь, значную частку Украіны і Малдовы. Чырвоная армія панесла жахлівыя страты: да канца ліпеня было страчана каля 650 тысяч чалавек, тысячы танкаў і гармат{{sfn|Исаев|2004}}. Аднак нямецкае камандаванне недаацаніла зацятасць савецкіх салдат. Той жа Гальдэр быў вымушаны прызнаць: «''Рускія ўсюды б'юцца да апошняга чалавека''». Вермахт таксама панёс адчувальныя страты — каля 100 тысяч чалавек да сярэдзіны ліпеня, што было супастаўна са стратамі за ўсе папярэднія кампаніі Другой сусветнай вайны разам узятыя. == Другая фаза: Наступленне па ўсім фронце (сярэдзіна ліпеня — жнівень 1941) == [[Файл:OperationBarbarossa.PNG|thumb|Прасоўванне нямецкіх войскаў з чэрвеня па жнівень 1941 года.]] === Смаленская бітва і «Паварот ад Масквы» === [[Файл:Bundesarchiv Bild 121-1208, Russland, bei Bialystock, zerstörtes Flugzeug.jpg|thumb|Знішчаны савецкі знішчальнік МіГ-3 на аэрадроме каля Беластока.]] 10—12 ліпеня Група армій «Цэнтр» пачала новае наступленне на маскоўскім напрамку. Нямецкія 2-я і 3-я танкавыя групы фарсіравалі [[Дняпро]] і 16 ліпеня ўварваліся ў [[Смаленск]]. У новым гіганцкім «катле» апынуліся тры савецкія арміі (16-я, 19-я і 20-я). Да 5 жніўня баі ў Смаленскім катле завяршыліся, у палон патрапіла яшчэ каля 310 тысяч савецкіх салдат, было знішчана больш за 3200 танкаў{{sfn|Murray|2000|с=123–124}}. Аднак менавіта пад Смаленскам нямецкі бліцкрыг упершыню сур'ёзна забуксаваў. Савецкія войскі бесперапынна контратакавалі, звязваючы сілы праціўніка. Акрамя таго, савецкая 21-я армія нанесла небяспечны ўдар на Бабруйск, пагражаючы паўднёваму флангу Групы армій «Цэнтр». У выніку нямецкае камандаванне было вымушана 30 ліпеня аддаць загад галоўнай ударнай групоўцы перайсці да абароны на цэлых два месяцы. Гітлер, расчараваны тым, што савецкае супраціўленне не абрынулася так хутка, як у Еўропе, вырашыў змяніць стратэгію. Ён лічыў, што захоп эканамічных рэсурсаў Украіны і блакада Ленінграда важнейшыя за ўзяцце Масквы. У Дырэктывах № 33 і № 34 ён загадаў павярнуць 2-ю танкавую групу Гудэрыяна і 2-ю палявую армію на поўдзень, каб дапамагчы Групе армій «Поўдзень» акружыць савецкія войскі пад Кіевам{{sfn|Дашичев В. И.|1967}}. Генералітэт вермахта (Гальдэр, Гудэрыян, Бок) рэзка пратэставаў супраць гэтага рашэння, настойваючы на неадкладным удары па Маскве, але Гітлер прымусіў іх выканаць свой загад{{sfn|Seaton|1982|с=177–178}}. Гэтае рашэнне (так званы «паварот ад Масквы») дало савецкаму камандаванню каштоўны час для падрыхтоўкі абароны сталіцы. === Кіеўскі кацёл === [[Файл:Przeprawa wojsk niemieckich przez Dniepr (2-733).jpg|thumb|Нямецкія бранетанкавыя часці фарсіруюць [[Дняпро]], верасень 1941 года.]] На поўдні ў пачатку жніўня нямецкія войскі адрэзалі ад Дняпра і акружылі пад [[Умань]]ю 6-ю і 12-ю савецкія арміі (у палон трапіла больш за 103 тысячы чалавек, уключаючы абодвух камандармаў){{sfn|Thomas|2012|с=13}}. У верасні 2-я танкавая група Гудэрыяна, якая павярнула ад Смаленска на поўдзень, прарвала фронт і 10 верасня захапіла Ромны. Насустрач ёй з поўдня ўдарыла 1-я танкавая група Клейста. 15 верасня яны злучыліся ў раёне [[Лохвіца|Лохвіцы]], замкнуўшы гіганцкае кальцо вакол асноўных сіл савецкага Паўднёва-Заходняга фронту, які абараняў [[Кіеў]]. Камандуючы фронтам Кірпанос загінуў пры спробе прарыву. У палон патрапіла каля 665 тысяч савецкіх салдат (хаця некаторыя гісторыкі ацэньваюць колькасць непасрэдна палонных ваеннаслужачых у 220 тысяч){{sfn|Glantz|1995|с=94}}. Гэта была самая маштабная і катастрафічная параза Чырвонай арміі ў гісторыі. Уся Правабярэжная Украіна апынулася ў руках ворага, шлях на Данбас і ў Крым быў адкрыты. === Наступленне на Ленінград === Для фінальнага ўдару па Ленінградзе 4-я танкавая група была ўзмоцнена танкамі з цэнтральнага напрамку. 8 жніўня нямецкія танкі прарвалі савецкую абарону, а 8 верасня ўзялі [[Шлісельбург]], перарэзаўшы ўсе сухапутныя камунікацыі горада і пачаўшы яго смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду]]{{sfn|Miller|2001|с=68–69}}. Гітлер загадаў не штурмаваць Ленінград, каб пазбегнуць вулічных баёў, а знішчыць яго насельніцтва голадам, пасля чаго зраўнаваць горад з зямлёй{{sfn|Beevor|2012|с=204}}. Нямецкія танкавыя дывізіі неўзабаве былі перакінуты з-пад Ленінграда назад у Групу армій «Цэнтр» для вырашальнага наступлення на Маскву. == Трэцяя фаза: Бітва за Маскву і крызіс бліцкрыгу (кастрычнік — снежань 1941) == [[Файл:RIAN archive 2564 Soviet planes flying over Nazi positions near Moscow.jpg|thumb|Савецкія штурмавікі [[Іл-2]] ляцяць над нямецкімі пазіцыямі пад Масквой.]] Толькі 30 верасня, пасля знішчэння гіганцкай савецкай групоўкі пад Кіевам, вермахт аднавіў наступленне на Маскву (аперацыя «Тайфун»). Перад імі знаходзіліся тры савецкія франты (каля 800 тысяч чалавек), якія стварылі некалькі ліній абароны{{sfn|Stone|2011|с=215}}. Першы ўдар немцаў быў надзвычай паспяховым і заспеў савецкія войскі знянацку: 2-я танкавая група з поўдня захапіла [[Арол]], а 3-я і 4-я танкавыя арміі з поўначы замкнулі кольцы акружэння вакол [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Бранск]]а. У палон патрапіла яшчэ больш за 500 тысяч савецкіх салдат{{sfn|Glantz|1995|с=343}}. Шлях на Маскву здаваўся адкрытым, і ў сталіцы СССР пачалася паніка і масавая эвакуацыя. Нямецкі ўрад публічна абвясціў аб хуткім і непазбежным падзенні савецкай сталіцы. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-289-1091-26, Russland, Pferdegespann im Schlamm.jpg|thumb|Восеньская бездараж (распуціца) паралізавала рух нямецкіх войскаў на Маскву. Кастрычнік 1941 года.]] Аднак да сярэдзіны кастрычніка пачаліся моцныя восеньскія дажджы. Грунтавыя дарогі ператварыліся ў суцэльнае балота. Нямецкія танкі і грузавікі захрасалі ў гразі па самыя восі, наступленне фактычна спынілася{{sfn|Hill|2016|с=250, 255}}. У той жа час савецкія войскі, якія мелі лепшае забеспячэнне з тылу і новыя танкі Т-34 з шырокімі гусеніцамі, змаглі ўмацаваць абарону і перакінуць рэзервы{{sfn|Gilbert|1989|с=244}}. У лістападзе маразы скавалі зямлю, і немцы аднавілі наступленне, аднак вермахт быў цалкам не падрыхтаваны да экстрэмальнай зімовай вайны: салдаты не мелі цёплай зімовай вопраткі, паліва і змазка замярзалі, маторы не заводзіліся{{sfn|Hill|2016|с=301, 305}}. Люфтвафэ практычна не магло лётаць з-за непагадзі, у той час як савецкая авіяцыя мела вопыт палётаў у такіх умовах. [[Файл:Axis invasion of Soviet Union, June-December 1941 with surrounded Soviet Armies.svg|thumb|Пазіцыі і прасоўванне нямецкіх войскаў да 5 снежня 1941 года (завяршэнне аперацыі «Тайфун»).]] Нягледзячы на ўсе цяжкасці і катастрафічныя праблемы з забеспячэннем, 2 снежня перадавыя нямецкія атрады наблізіліся да Масквы на адлегласць каля 24 кіламетраў (у раёне Хімак). Нямецкія афіцэры сцвярджалі, што бачылі ў біноклі вежы Крамля{{sfn|Glantz|2015|с=106}}. Аднак сілы вермахта былі канчаткова знясілены. 5 снежня 1941 года савецкія войскі (каля 1,1 мільёна чалавек), атрымаўшы свежыя і добра ўзброеныя рэзервы з Сібіры і Далёкага Усходу, перайшлі ў магутнае контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Glantz|2000|с=139–185}}. Да студзеня 1942 года яны адкінулі немцаў на 100—250 кіламетраў ад сталіцы{{sfn|Glantz|1995|с=91–97}}. Гэта азначала канчатковы правал аперацыі «Барбароса» і стратэгіі бліцкрыгу. Германія апынулася ўцягнутай у доўгую вайну на знясіленне на два франты, да якой яе эканоміка была не гатовая. == Ваенныя злачынствы і Халакост == {{Гл. таксама|Айнзацгрупы|Халакост}} [[Файл:Himmler besichtigt die Gefangenenlager in Russland. Heinrich Himmler inspects a prisoner of war camp in Russia, circa... - NARA - 540164.jpg|thumb|left|Рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер інспектуе лагер для савецкіх ваеннапалонных.]] Аперацыя «Барбароса» мела яскрава выяўлены ідэалагічны і расавы характар. Яна планавалася як вайна на знішчэнне (''Vernichtungskrieg''). Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за злачынствы супраць мірнага насельніцтва{{sfn|Wette|2007|с=198–199}}. * '''Знішчэнне ваеннапалонных:''' Нягледзячы на тое, што СССР не падпісаў [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскую канвенцыю]], Германія была яе падпісантам і павінна была гуманна абыходзіцца з палоннымі. Аднак савецкія ваеннапалонныя былі змешчаны ў жахлівыя ўмовы: лагеры часцей за ўсё ўяўлялі сабой агароджаныя калючым дротам участкі голага поля без хованак і ежы. Толькі падчас аперацыі «Барбароса» каля 2 мільёнаў савецкіх палонных памерлі ад штучна створанага голаду і хвароб{{sfn|Hartmann|2013|с=89–94}}. * '''[[Загад аб камісарах]]:''' Усе захопленыя ў палон савецкія палітрукі і камуністычныя кіраўнікі падлягалі неадкладнаму расстрэлу без суда прама на фронце{{sfn|Kershaw|2001|с=357–359}}. * '''[[Халакост]]:''' Услед за арміяй на тэрыторыю СССР увайшлі спецыяльныя эскадроны смерці — [[Айнзацгрупы]] СС. Іх задачай было татальнае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэяў]], камуністаў і партызан. Пры актыўным удзеле вермахта і мясцовых калабарантаў за першыя шэсць месяцаў уварвання было забіта больш за 500 тысяч савецкіх яўрэяў (часцяком цалкам знішчалася насельніцтва цэлых гарадоў і мястэчак){{sfn|Lewy|2017|с=24}}. * '''План голаду:''' Каб забяспечыць вермахт і насельніцтва Германіі харчаваннем, нацысты праводзілі бязлітасныя рэквізіцыі ў савецкіх сялян. Мільёны гараджан на акупаваных тэрыторыях былі наўмысна пазбаўлены ежы (што стала прычынай масавага голаду ў Кіеве, Харкаве і асабліва ў блакадным Ленінградзе){{sfn|Quinkert|2014|с=15–17}}. * '''Сексуальны гвалт:''' Згвалтаванні савецкіх жанчын нямецкімі салдатамі насілі масавы характар. Нярэдка пасля згвалтавання (асабліва калі ахвярамі былі яўрэйкі) жанчын адразу ж забівалі{{sfn|Muhlhauser|2010|с=134}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Маша Брускіна]], удзельніца савецкага падполля, перад пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 г. На таблічцы напісана: «Мы партызаны, якія стралялі па германскіх войсках».]] У Польшчы (у прыватнасці, у Варшаве) напад Германіі на СССР быў сустрэты з радасцю. Як адзначае польскі гісторык [[Пётр Гантарчык]]: ''«Радасць павеяла вуліцамі Варшавы, калі ў цудоўную, сонечную раніцу гістарычнай ужо пераломнай нядзелі 22 чэрвеня 1941 г. мы даведаліся, што стала рэчаіснасцю наша самае гарачае жаданне: пачалася нямецка-савецкая вайна. Паяснелі твары палякаў усіх пластоў і саслоўяў... Увесь польскі народ з вялікай і глыбокай радасцю глядзіць на крывавыя нямецка-савецкія баі, а памятаючы антыпольскія злачынствы аднаго і другога боку, лічыць абодвух захопнікаў сваімі спрадвечнымі ворагамі»''{{sfn|Gontarczyk|2013}}. == Прычыны правалу і гістарычнае значэнне == Нямецкі план бліцкрыгу пацярпеў крах па некалькіх ключавых прычынах: # '''Пралікі ў разведцы:''' Нямецкае камандаванне катастрафічна недаацаніла мабілізацыйныя магчымасці СССР. Яны чакалі сустрэць каля 200 савецкіх дывізій, але ўжо летам 1941 года Чырвоная армія сфарміравала больш за 300 новых. Знішчаючы адны арміі ў «катлах», немцы здзіўлена бачылі перад сабой новыя эшалоны. # '''Лагістыка:''' Вялізныя прасторы Савецкага Саюза, дрэнныя дарогі і розная шырыня чыгуначнай каляіны прывялі да таго, што лініі забеспячэння вермахта расцягнуліся і перасталі функцыянаваць. Арміі не хапала паліва, запчастак, боепрыпасаў і зімовай вопраткі{{sfn|Shepherd|2016|с=536}}. # '''Клімат:''' Восеньскае бездарожжа і экстрэмальныя маразы зімой паралізавалі нямецкую матарызаваную армію, якая не мела марозаўстойлівай змазкі і зімовага абмундзіравання. # '''Супраціўленне Чырвонай арміі:''' Нягледзячы на жахлівыя страты і калапсы цэлых франтоў, савецкія салдаты працягвалі змагацца з незвычайнай упартасцю. Да канца 1941 года немцы страцілі больш за 800 тысяч чалавек — больш, чым ва ўсіх папярэдніх кампаніях Другой сусветнай вайны разам узятых. Аперацыя «Барбароса» стала самым маштабным і кровапралітным уварваннем у гісторыі. Яна назаўжды змяніла ход Другой сусветнай вайны і геапалітычны ландшафт Еўропы. Поспех Чырвонай арміі ў абароне Масквы зрабіў паражэнне нацысцкай Германіі толькі пытаннем часу, а пасля вайны прывёў да ўсталявання савецкага дамінавання ва Усходняй Еўропе і пачатку [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]{{sfn|Hartmann|2013|с=152–153}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. |том=1 |месца=М. |выдавецтва=Воениздат |год=1960 |ref=ИВОВ}} * {{кніга |аўтар=Мельтюхов М. И. |загаловак=Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941 |месца=М. |выдавецтва=Вече |год=2000 |isbn=5-7838-0590-4 |ref=Мельтюхов}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=От Дубно до Ростова |месца=М. |выдавецтва=АСТ; Транзиткнига |год=2004 |ref=Исаев}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали |месца=М. |выдавецтва=Яуза, Эксмо |год=2005 |isbn=5-699-12899-9 |ref=Исаев2005}} * {{кніга |аўтар=Снайдер Т. |загаловак=Крывавыя землі: Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным |месца=Нью-Ёрк |выдавецтва=Базовыя кнігі |год=2010 |ref=Снайдер}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M. |загаловак=Operation Barbarossa: Hitler's Invasion of Russia 1941 |выдавецтва=The History Press |год=2011 |ref=Glantz}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M., House J. M. |загаловак=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |выдавецтва=University Press of Kansas |год=1995 |ref=Glantz1995}} * {{кніга |аўтар=Rees L. |загаловак=Hitler i Stalin. Wojna stulecia |месца=Warszawa |выдавецтва=Prószyński |год=1999 |ref=Rees}} * {{кніга |аўтар=Suworow W. |загаловак=Klęska |месца=Poznań |выдавецтва=Dom Wydawniczy Rebis |год=2010 |ref=Suworow}} * {{кніга |аўтар=Bergström C. |загаловак=Barbarossa – The Air Battle: July–December 1941 |выдавецтва=Classic Publications |год=2007 |isbn=978-1-85780-270-2 |ref=Bergström}} * {{кніга |аўтар=Clark L. |загаловак=Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 |выдавецтва=Headline Review |год=2012 |isbn=978-0-7553-3639-5 |ref=Clark}} * {{кніга |аўтар=Fritz S. |загаловак=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2011 |isbn=978-0-8131-3416-1 |ref=Fritz}} * {{кніга |аўтар=Hartmann C. |загаловак=Operation Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945 |выдавецтва=Oxford University Press |год=2013 |isbn=978-0-19-966078-0 |ref=Hartmann}} * {{кніга |аўтар=Krivosheev G. F. |загаловак=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |выдавецтва=Greenhill Books |год=1997 |ref=Krivosheev}} * {{кніга |аўтар=Askey N. |загаловак=Operation Barbarossa: The Complete Organisational and Statistical Analysis, and Military Simulation |год=2014 |выдавецтва=Lulu Publishing |ref=Askey}} * {{кніга |аўтар=Liedtke G. |загаловак=Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941–1943 |выдавецтва=Helion and Company |год=2016 |ref=Liedtke}} * {{кніга |аўтар=Müller R.-D. |загаловак=Hitler's Wehrmacht, 1935–1945 |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2016 |ref=Müller}} * {{кніга |аўтар=Mercatante S. |загаловак=Why Germany Nearly Won: A New History of the Second World War in Europe |выдавецтва=Praeger |год=2012 |ref=Mercatante}} * {{кніга |аўтар=Sharp J. |загаловак=Striving for Military Stability in Europe |выдавецтва=Routledge |год=2010 |ref=Sharp}} * {{кніга |аўтар=Erickson J. |загаловак=The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany |выдавецтва=Cassell |год=1975 |ref=Erickson}} * {{кніга |аўтар=Murray W., Millett A. R. |загаловак=A War To Be Won: Fighting the Second World War |выдавецтва=Harvard University Press |год=2000 |ref=Murray}} * {{кніга |аўтар=Enkenberg I. |загаловак=Jatkosota Päivä Päivältä |выдавецтва=Readme.fi |год=2021 |ref=Enkenberg}} * {{кніга |аўтар=Фицпатрик Ш. |загаловак=Кратчайшая история Советского Союза |выдавецтва=Альпина нон-фикшн |год=2023 |месца=М. |ref=Фицпатрик}} * {{кніга |аўтар=Thomas N. |загаловак=The German Army 1939–45: Eastern Front 1941–43 |выдавецтва=Osprey Publishing |год=2012 |ref=Thomas}} * {{кніга |аўтар=Beevor A. |загаловак=The Second World War |выдавецтва=Back Bay Books |год=2012 |ref=Beevor}} * {{кніга |аўтар=Miller D. L., Commager H. S. |загаловак=The Story of World War II |выдавецтва=Simon and Schuster |год=2001 |ref=Miller}} * {{кніга |аўтар=Stone D. |загаловак=Shattered Genius: The Decline and Fall of the German General Staff in World War II |выдавецтва=Casemate |год=2011 |ref=Stone}} * {{кніга |аўтар=Gilbert M. |загаловак=The Second World War: A Complete History |выдавецтва=Henry Holt and Company |год=1989 |ref=Gilbert}} * {{кніга |аўтар=Hill A. |загаловак=The Red Army and the Second World War |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2016 |ref=Hill}} * {{кніга |аўтар=Wette W. |загаловак=The Wehrmacht: History, Myth, Reality |выдавецтва=Harvard University Press |год=2007 |ref=Wette}} * {{кніга |аўтар=Kershaw I. |загаловак=Hitler, 1936–1945: Nemesis |выдавецтва=W.W. Norton & Company |год=2001 |ref=Kershaw}} * {{кніга |аўтар=Lewy G. |загаловак=Perpetrators: The World of the Holocaust Killers |выдавецтва=Oxford University Press |год=2017 |ref=Lewy}} * {{кніга |аўтар=Quinkert B. |загаловак=Deutsche Basatzung in der Sowjetunion, 1941–1944: Vernichtungskrieg / Reaktionen / Erinnerung |выдавецтва=Ferdinand Schöningh |год=2014 |ref=Quinkert}} * {{кніга |аўтар=Mühlhäuser R. |загаловак=Eroberungen. Sexuelle Gewalttaten und intime Beziehungen deutscher Soldaten in der Sowjetunion, 1941–1945 |выдавецтва=Hamburger Edition Verlag |год=2010 |ref=Muhlhauser}} * {{кніга |аўтар=Shepherd B. H. |загаловак=Hitler's Soldiers: The German Army in the Third Reich |выдавецтва=Yale University Press |год=2016 |ref=Shepherd}} * {{кніга |аўтар=Gontarczyk P. |загаловак=Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944 |выдавецтва=Wydawnictwo Fronda |год=2013 |ref=Gontarczyk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барбароса, аперацыя}} [[Катэгорыя:Аперацыя «Барбароса»| ]] [[Катэгорыя:Бітвы 1941 года]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Малдовы]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1941 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1941 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1941 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1941 года]] immnvss4b01395xd0kkli1xdgmzzr8r 5189390 5189384 2026-08-29T17:54:35Z JerzyKundrat 174 /* Паўднёвы напрамак (Украіна і Малдова) */ 5189390 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Барбароса}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Барбароса» |частка = [[Вялікая Айчынная вайна]], [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] |выява = Operation Barbarossa collage.jpg |памер = 300 |загаловак = '''Па гадзіннікавай стрэлцы зверху злева''': {{flatlist| * Нямецкія салдаты прасоўваюцца па поўначы [[Расія|Расіі]] * Нямецкі агнямётчык * Савецкія [[Іл-2]] над нямецкімі пазіцыямі пад [[Масква|Масквой]] * Савецкія [[Ваеннапалонны|ваеннапалонныя]] па дарозе ў канцлагеры * Савецкія салдаты вядуць артылерыйскі агонь }} |дата = [[22 чэрвеня]] — [[5 снежня]] [[1941]] года |месца = Заходняя частка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Усходняя Еўропа]] |прычына = Ваенная агрэсія [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе саюзнікаў з мэтай знішчэння СССР і набыцця «[[Лебенсраўм|жыццёвай прасторы на Усходзе]]» |casus belli = |вынік = Стратыгічны правал [[Краіны Восі|краін Восі]]: правал стратэгіі [[бліцкрыг]]у. Нямецкія войскі захапілі вялізныя тэрыторыі і нанеслі каласальныя страты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], але не змаглі знішчыць савецкую дзяржаву ў ходзе хуткай кампаніі да надыходу зімы. Пераход да вайны на знясіленне. |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|СССР|1923}} |праціўнік2 = * {{Сцягафікацыя|Нацысцкая Германія}} * {{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія}} * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{Сцягафікацыя|Італія|1861}} * {{Сцягафікацыя|Венгрыя|1940}} * {{Сцягафікацыя|Славакія|1939}} * {{Сцягафікацыя|Харватыя|1941}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Барыс Шапашнікаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|Аляксандр Васілеўскі]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямён Будзённы]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Фёдар Кузняцоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Сцяпанавіч Конеў|Іван Конеў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|Міхаіл Кірпанос]]{{Знакі|†}} * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|Маркіян Папоў]] * {{Сцяг|СССР|1923}} [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|Іван Цюленеў]] |камандзір2 = * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Фюрар}} [[Адольф Гітлер]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герман Герынг]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вальтэр фон Браўхіч]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Франц Гальдэр]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Федар фон Бок]] * {{Сцяг|Нацысцкая Германія|Вермахт}} [[Герд фон Рундштэт]] * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Іон Антанеску]] * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] * {{Сцяг|Венгрыя|1940}} [[Міклаш Хорці]] * {{Сцяг|Італія|1861}} [[Беніта Мусаліні]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 2,6—3,2 млн чалавек у заходніх ваенных акругах{{sfn|Glantz|1998|с=9-11}}<br> 11 000 — 13 981 [[Танк|танк]]{{sfn|Glantz|2010a|с=20}}{{sfn|Clark|2012|с=73}}<br> 7 133 — 9 100 баявых [[Ваенная авіяцыя|самалётаў]]{{sfn|Mercatante|2012|с=64}}<br> 33 000 — 52 666 [[Гармата|гармат]] і [[Мінамёт|мінамётаў]]{{sfn|Askey|2014|с=80}} |сілы2 = '''На 22 чэрвеня 1941:'''<br> 3,8 — 4,05 млн чалавек (з іх да 0,85 млн войск саюзнікаў){{sfn|Müller|2016|с=175}}<br> 3 350 — 4 215 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}}<br> 2 770 — 4 389 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=129}}<br> 43 812 гармат і мінамётаў{{sfn|Мельтюхов|2000|с=114}} |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Савецкія дадзеныя (за ўвесь 1941 год):'''<br> '''3 000 000 — 4 500 000''' агульных страт{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}}<br> у тым ліку:<br> * 566 852 забітымі ў баі{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 2 335 482 зніклымі без вестак або ўзятымі ў палон{{sfn|Krivosheev|1997|с=95–98}} * 20 500 танкаў{{sfn|Sharp|2010|с=89}} * 21 200 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты2 = '''Нямецкія дадзеныя (з 22.06 да 5.12.1941):'''<br> '''743 000 — 841 542''' чалавекі<ref>[http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html 1941] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323212646/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_tow41.html |date=2012-03-23 }}</ref><br> у тым ліку:<br> * 186 452 — 209 918 забітых і зніклых без вестак{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 620 628 параненых{{sfn|Askey|2014|с=178}} * 2 735 танкаў{{sfn|Liedtke|2016|с=220}} * 2 827 самалётаў{{sfn|Bergström|2007|с=117}} |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = Operation Barbarossa }} '''Апера́цыя «Барбаро́са»''' ({{lang-de|Unternehmen Barbarossa}}) — кодавая назва ваеннай аперацыі па ўварванні ўзброеных сіл [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]] і яе еўрапейскіх саюзнікаў па [[Краіны Восі|«Восі»]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]], якая пачалася ў нядзелю, [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Больш за 3,8 мільёна вайскоўцаў краін Восі ўварваліся на тэрыторыю заходняй часткі Савецкага Саюза па фронце працягласцю каля 2900 кіламетраў з галоўнай стратэгічнай мэтай — хуткім захопам тэрыторыі СССР да лініі паміж [[Архангельск]]ам і [[Астрахань|Астраханню]] (так званая [[Лінія А—А]]){{sfn|Citino|2021}}. Гэты напад стаў самай буйной і кровапралітнай сухапутнай ваеннай аперацыяй у гісторыі чалавецтва. Яна азнаменавала маштабную эскалацыю Другой сусветнай вайны, адкрыўшы [[Усходні фронт (Другая сусветная вайна)|Усходні фронт]], і прывяла Савецкі Саюз у склад [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]{{sfn|Anderson|2018|с=67}}{{sfn|Димблби|2021|с=XXXVII–XXXVIII}}. Аперацыя, якая атрымала кодавую назву ў гонар імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і крыжака [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыха I Барбаросы]] («Чырванабародага»), мела на мэце рэалізацыю даўніх ідэалагічных і геапалітычных мэт нацысцкай Германіі: выкараненне [[Камунізм|камунізму]], знішчэнне «жыдабальшавізму» і заваяванне еўрапейскай часткі СССР для яе засялення немцамі ў адпаведнасці з [[Генеральны план «Ост»|Генеральным планам «Ост»]]{{sfn|Rich|1973|с=204–221}}{{sfn|Снайдер|2010|с=416}}. Гэты бесчалавечны план прадугледжваў фізічнае знішчэнне, заняволенне, германізацыю і масавую дэпартацыю мясцовага [[Славяне|славянскага]] насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]], у [[Сібір]]. Матэрыяльнымі мэтамі ўварвання былі велізарныя сельскагаспадарчыя рэсурсы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіны]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], а таксама нафтавыя радовішчы на [[Каўказ]]е і ў раёне [[Баку]]. Падчас аперацыі краіны Восі ўзялі ў палон да пяці мільёнаў вайскоўцаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]{{sfn|Шапуто|2018|с=272}} і наўмысна знішчылі голадам, холадам і масавымі расстрэламі каля 3,3 мільёна савецкіх ваеннапалонных, а таксама мільёны мірных жыхароў{{sfn|Снайдер|2010|с=175–186}}. У ходзе масавых карных аперацый з выкарыстаннем мабільных эскадронаў смерці ([[Айнзацгрупы|айнзацгруп]] СС) і мясцовых калабарантаў былі забіты больш за мільён савецкіх яўрэяў, што стала адным з самых жудасных этапаў [[Халакост]]у{{sfn|Мемориальный музей Холокоста Соединённых Штатов|1996|с=50–51}}. Нягледзячы на тое, што ў пачатку 1941 года савецкі лідар [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] неаднаразова атрымліваў разведданыя аб надыходзячым нападзе, ён не аддаў своечасовы загад аб поўнай мабілізацыі і прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, баючыся справакаваць Германію. У выніку ўдар [[Вермахт]]а заспеў савецкія войскі знянацку: многія падраздзяленні былі няўдала размешчаны ў прыгранічных выступе, не мелі поўнага штату і былі пазбаўлены сувязі з камандаваннем{{sfn|Hastings|2012|с=141}}. Уварванне пачалося на світанні 22 чэрвеня з масіраванага ўдару [[Люфтвафэ]] па савецкіх аэрадромах і артылерыйскай падрыхтоўкі ўздоўж усёй мяжы ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. [[Група армій «Поўдзень»]] наступала з акупаванай [[Польшча|Польшчы]] і [[Румынія|Румыніі]], захапіўшы [[Кіеў]] 19 верасня, [[Харкаў]] 24 кастрычніка і [[Растоў-на-Доне]] 20 лістапада. Да гэтага часу была акупавана большая частка [[Крым]]а і пачалася [[Абарона Севастопаля (1941—1942)|гераічная абарона Севастопаля]]. [[Група армій «Поўнач»]] імпрымліва прайшла праз [[Літва|Літву]], [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]] і 8 верасня 1941 года разам з фінскімі войскамі пачала смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду Ленінграда]]. Галоўная ўдарная сіла немцаў — [[Група армій «Цэнтр»]] — нанесла катастрафічнае паражэнне савецкаму Заходняму фронту ў Беларусі, узяла [[Мінск]] на шосты дзень вайны, захапіла [[Смаленск]] у канцы ліпеня, і 2 кастрычніка пачала генеральнае наступленне на [[Масква|Маскву]] (аперацыя «Тайфун»). Сутыкнуўшыся з праблемамі лагістыкі, велізарнымі адлегласцямі, восеньскай распуціцай, моцнымі маразамі і, галоўнае, беспрэцэдэнтна ўпартым савецкім супраціўленнем, наступленне вермахта спынілася на блізкіх подступах да савецкай сталіцы 5 снежня. У гэты ж дзень савецкія войскі, атрымаўшы падмацаванні з [[Сібір]]ы, пачалі буйное контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Моудсли|2015|с=54}}. Правал аперацыі «Барбароса» змяніў лёс нацысцкай Германіі і ўсяго свету{{sfn|Rees|1999|с=106}}. У аператыўным плане Германія дасягнула неверагодных перамог, захапіўшы найважнейшыя індустрыяльныя і сельскагаспадарчыя раёны СССР. Нямецкае вярхоўнае камандаванне чакала хуткага краху савецкага супраціўлення за некалькі тыдняў, аднак Чырвоная армія вытрымала наймацнейшыя ўдары і ўцягнула гітлераўскую Германію ў вайну на знясіленне, да якой тая была не гатовая. Пасля цяжкіх страт восенню і зімой 1941 года нямецкія войскі ўжо ніколі не змаглі наступаць уздоўж усяго гіганцкага фронту. == Перадумовы == === Расавая палітыка і ідэалогія нацысцкай Германіі === {{Гл. таксама|Генеральны план «Ост»|Нацызм|Расавая палітыка нацысцкай Германіі}} [[Файл:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|thumb|Геапалітычная дыспазіцыя ў Еўропе ў 1941 годзе непасрэдна перад пачаткам аперацыі «Барбароса». Шэрым колерам пазначана нацысцкая Германія, яе саюзнікі і падкантрольныя тэрыторыі.]] Яшчэ ў 1925 годзе Адольф Гітлер у сваім палітычным маніфесце і аўтабіяграфіі «[[Майн Кампф]]» («Мая барацьба») заявіў, што нямецкаму народу неабходна забяспечыць [[Лебенсраўм|«жыццёвую прастору»]] ({{lang-de|Lebensraum}}) на Усходзе за кошт рускіх зямель, каб германская нацыя магла квітнець у наступных пакаленнях{{sfn|Stackelberg|2002|с=188}}. 10 лютага 1939 года Гітлер заявіў сваім армейскім камандзірам, што наступная вайна будзе «чыста вайной светапоглядаў ({{lang-de|Weltanschauungen}})... татальнай вайной народаў, расавай вайной». Расавая палітыка нацыстаў малявала Савецкі Саюз і ўсю Усходнюю Еўропу як тэрыторыі, населеныя «[[Унтэрменш|ўнтэрменшамі]]» (недачалавекамі) — славянамі, якімі кіруюць «яўрэйска-бальшавіцкія» змоўшчыкі{{sfn|Hillgruber|1972|с=140}}. Гітлер сцвярджаў, што лёс Германіі — ісці на ўсход («[[Дранг нах Остэн]]»), як гэта рабілі рыцары Тэўтонскага ордэна шэсцьсот гадоў таму{{sfn|Ширер|1990|с=716}}. Адпаведна, сакрэтная нацысцкая палітыка, задакументаваная ў [[Генеральны план «Ост»|Генеральным плане «Ост»]] ({{lang-de|Generalplan Ost}}), распрацаваным у 1941 годзе, прадугледжвала забойства, дэпартацыю і заняволенне большасці рускіх, беларусаў, украінцаў і палякаў. План прадугледжваў засяленне зямель на захад ад Урала германскімі народамі{{sfn|Stackelberg|2007|с=271}}. Перад пачаткам уварвання нямецкія войскі прайшлі ўзмоцненую ідэалагічную апрацоўку праз фільмы, радыё, лекцыі і ўлёткі, падчас якой ім прышчапляліся антыбальшавіцкія, антысеміцкія і антыславянскія погляды{{sfn|Evans|1989|с=59}}. Камандуючы 4-й танкавай групай генерал [[Эрых Гёпнер]] у сваім загадзе перад пачаткам вайны называў будучую кампанію «старой барацьбой германцаў супраць славян» і патрабаваў «знішчэння сённяшняй Расіі з беспрэцэдэнтнай суровасцю». Афіцэрам вермахта было дадзена ўказанне разглядаць савецкіх палітрукоў і яўрэяў як расавых ворагаў, якія падлягаюць неадкладнаму знішчэнню{{sfn|Ingrao|2013|с=140}}. === Савецка-германскія адносіны ў 1939—1940 гадах === {{Гл. таксама|Пакт Молатава-Рыбентропа}} [[Файл:1939 German Diplomatic passport used in the USSR.jpg|thumb|Германскі дыпламатычны пашпарт 1939 года, уладальнік якога быў эвакуіраваны на спецыяльным цягніку з СССР пасля пачатку вайны ў 1941 годзе.]] 23 жніўня 1939 года Германія і Савецкі Саюз падпісалі ў Маскве дагавор аб ненападзе, вядомы ў гісторыі як [[Пакт Молатава-Рыбентропа]]{{sfn|Dimbleby|2021|с=73–74}}. Сакрэтны пратакол да пакта размяркоўваў Усходнюю Еўропу на «сферы ўплыву» паміж дзвюма дыктатурамі: Савецкаму Саюзу дазвалялася заняць Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Бесарабію і ўсходнюю частку Польшчы{{sfn|Kirby|1980|с=120}}. 1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, што прывяло да абвяшчэння ёй вайны з боку Вялікабрытаніі і Францыі і афіцыйнага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 17 верасня [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|СССР уварваўся ў Польшчу]] з усходу, далучыўшы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Такім чынам Германія і СССР атрымалі агульную дзяржаўную мяжу{{sfn|Bellamy|2007|с=56–59}}. На працягу амаль двух гадоў краіны падтрымлівалі дыпламатычныя і шчыльныя эканамічныя адносіны: СССР пастаўляў Германіі стратэгічную сыравіну (нафту, збожжа, марганец), атрымліваючы наўзамен нямецкае ваеннае абсталяванне, што дапамагала Рэйху абыходзіць брытанскую марскую блакаду{{sfn|Ширер|1990|с=668–669}}. Нягледзячы на знешне сяброўскія адносіны, абодва бакі з падазрэннем ставіліся адзін да аднаго. Калі Германія ўступіла ў Ваенны пакт з Японіяй і Італіяй (Вось), пачаліся перагаворы аб магчымым далучэнні СССР да гэтага саюзу ([[Пакт чатырох дзяржаў|Пакт чатырох дзяржаў]]). У лістападзе 1940 года ў Берліне адбыліся перагаворы з удзелам наркама замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатава]]. СССР выставіў умовы, якія аказаліся цалкам непрымальнымі для Гітлера (асабліва ў дачыненні да ваенных баз у Балгарыі і кантролю над чарнаморскімі пралівамі Басфор і Дарданэлы). Пасля гэтага Гітлер канчаткова зацвердзіў курс на ваеннае вырашэнне «ўсходняга пытання»{{sfn|Roberts|2006|с=57}}. == Падрыхтоўка да вайны == === Планы і стратэгія ўварвання === [[Файл:Marcks Plan for Operation Barbarossa.jpg|thumb|План Маркса — першапачатковы нямецкі план нападу (схема з даследавання Урада ЗША, 1955 г.).]] Пасля паспяховага завяршэння [[Французская кампанія (1940)|кампаніі ў Францыі]] летам 1940 года нямецкі генерал [[Эрых Маркс (генерал)|Эрых Маркс]] атрымаў задачу распрацаваць першапачатковыя планы ўварвання ў Савецкі Саюз. Яго даклад (вядомы як «План Ота» або план Маркса) прапаноўваў у якасці галоўнай аператыўнай мэты ўварвання дасягненне так званай [[Лінія А—А|лініі Архангельск — Астрахань (лініі А-А)]]. Захоп гэтай лініі, на думку Маркса, пазбавіў бы СССР магчымасці бамбардзіраваць Германію і забяспечыў бы Рэйх каласальнымі эканамічнымі рэсурсамі{{sfn|Kay|2006|с=31}}. Нягледзячы на папярэджанні некаторых высокапастаўленых афіцэраў, напрыклад, [[Фрыдрых Паўлюс|Фрыдрыха Паўлюса]], аб тым, што акупацыя еўрапейскай часткі Расіі можа стаць для Германіі больш цяжарам, чым палёгкай, Гітлер быў перакананы ў адваротным. Ён чакаў атрымаць велізарныя выгады: дэмабілізацыю часткі дывізій для вырашэння праблемы недахопу працоўнай сілы ў германскай прамысловасці, эксплуатацыю Украіны як надзейнай крыніцы сельскагаспадарчай прадукцыі, выкарыстанне прымусовай працы савецкіх грамадзян{{sfn|Roberts|2011|с=147–148}}. 5 снежня 1940 года Гітлер атрымаў канчатковыя ваенныя планы. 18 снежня ён афіцыйна падпісаў [[Дырэктыва № 21|Дырэктыву № 21]], якая зацвердзіла план аперацыі «Барбароса». У дырэктыве паказвалася: «''Германскія ўзброеныя сілы павінны быць гатовыя разбіць Савецкую Расію ў ходзе хуткай кампаніі яшчэ да таго, як будзе скончана вайна супраць Англіі''»{{sfn|Fritz|2011|с=51}}. [[Файл:Fall Barbarossa 1.jpg|thumb|Дырэктыва № 21 «Барбароса» ад 18 снежня 1940 г., падпісаная Адольфам Гітлерам.]] Германскае камандаванне грунтавалася на ўпэўненасці ў сваёй непераможнасці пасля бліцкрыгу ў Францыі і на стэрэатыпах пра Расію як пра адсталую «азіяцкую» краіну з глінянымі нагамі. Пасля слабага выступлення Чырвонай арміі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Зімовай вайне]] супраць Фінляндыі, Гітлер запэўніваў сваіх генералаў: «''Нам дастаткова толькі выбіць дзверы, і ўся гнілая структура абрынецца''»{{sfn|Hardesty|2012|с=6}}. ==== Расавыя чысткі і эканамічнае рабаванне ==== Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за ваенныя злачынствы. У сакавіку 1941 года Герынг зацвердзіў сакрэтную «Зялёную папку», у якой выкладалася эканамічная стратэгія эксплуатацыі акупаваных савецкіх тэрыторый. Яе часткай быў так званы «План голаду» ({{lang-de|Hungerplan}}), які прадугледжваў наўмыснае марэнне голадам дзясяткаў мільёнаў савецкіх грамадзян (асабліва ў гарадах) з мэтай перанакіравання ўсяго харчавання ў Германію і для забеспячэння вермахта{{sfn|Quinkert|2014a|с=15–17}}. Таксама планавалася падзяліць заваяваныя савецкія тэрыторыі на некалькі рэйхскамісарыятаў: * [[Рэйхскамісарыят Остланд]] (Прыбалтыка і Беларусь) * [[Рэйхскамісарыят Украіна]] (Украіна да Волгі) * [[Рэйхскамісарыят Каўказ]] (Паўднёвая Расія і Каўказ) * [[Рэйхскамісарыят Масковія]] (Маскоўская вобласць і астатняя Еўрапейская Расія) * [[Рэйхскамісарыят Туркестан]] (Цэнтральнаазіяцкія рэспублікі). [[Файл:Hitler and von Brauchitsch 1941.jpg|thumb|Галоўнакамандуючы сухапутнымі войскамі вермахта [[Вальтэр фон Браўхіч]] і [[Адольф Гітлер]] вывучаюць карты ў першыя дні кампаніі.]] ==== Маскіроўка і дэзінфармацыя ==== Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва ўдзяляла вялікую ўвагу стратэгічнай дэзінфармацыі, каб схаваць падрыхтоўку да ўварвання і ўвесці савецкае кіраўніцтва ў зман. Перакіданне войск на ўсход маскіравалася пад «адцягваючы манеўр» перад высадкай у Англіі (аперацыя «[[Аперацыя «Марскі леў»|Марскі леў]]») або як абарончая мера. Распаўсюджваліся чуткі аб сумесным германа-савецкім паходзе на брытанскую Індыю. Для стварэння ілюзіі падрыхтоўкі да ўварвання ў Брытанію на захадзе імітавалася канцэнтрацыя войск, друкаваліся англа-нямецкія размоўнікі і распаўсюджвалася інфармацыя аб неіснуючым «авіядэсантным корпусе»{{sfn|Лота В. И.|2005}}. У студзені 1941 года Гітлер адправіў Сталіну ліст, у якім асабіста паручыўся «сваім гонарам кіраўніка дзяржавы», што нямецкія войскі сканцэнтраваны ў Польшчы выключна дзеля абароны ад англійскіх бамбардзіровак і таемнага перафарміравання. Сталін паверыў Гітлеру, што значна прытупіла пільнасць савецкага кіраўніцтва{{sfn|Али|2023|с=329—330}}. Нават 14 чэрвеня 1941 года, за тыдзень да нападу, у савецкай газеце «[[Правда]]» была апублікавана афіцыйная заява [[ТАСС]], у якой сцвярджалася, што чуткі аб хуткай вайне з Германіяй з'яўляюцца правакацыяй англійскай разведкі. ==== Стратэгічная паветраная разведка ==== [[Файл:Aerial photography of Gorky.jpg|thumb|Аэрафотаздымак Горада ([[Ніжні Ноўгарад]]), зроблены нямецкім самалётам-разведчыкам. Зона A — плашкоўтны мост праз Аку, B — Крэмль, С — Ніжагародскі кірмаш.]] Для нейтралізацыі колькаснай перавагі савецкіх [[Ваенна-паветраныя сілы|ВВС]] план уварвання прадугледжваў знішчэнне асноўнай часткі авіяцыі на аэрадромах базіравання. Вырашальнымі ўмовамі поспеху былі стараннае планаванне і поўная раптоўнасць удару. Велізарную ролю ў гэтым адыграла стратэгічная паветраная разведка Люфтвафэ, якую ажыццяўляла спецыяльная эскадра — «[[Група Ровеля]]». Вышынныя бамбардзіроўшчыкі ([[Дарнье 215|Do 215 B-2]], [[He 111]], [[Ju 88]], [[Ju 86|Ju 86 P]]), абсталяваныя фотакамерамі і якія лёталі на недасяжных для савецкіх знішчальнікаў вышынях, беспакарана праводзілі здымку ваенных аб'ектаў і аэрадромаў далёка ўглыб савецкай тэрыторыі, аж да Уфы, [[Баку]] і Горада (сучасны [[Ніжні Ноўгарад]]). Гэта дазволіла немцам нанесці выключна дакладны і смяротны першы ўдар па савецкай авіяцыі раніцай 22 чэрвеня{{sfn|Исаев|2010|с=32—33}}. === Падрыхтоўка і стан Чырвонай Арміі === У пачатку 1930-х гадоў у СССР пад кіраўніцтвам маршала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] была распрацавана сучасная дактрына [[Глыбокая аперацыя|глыбокай наступальнай аперацыі]], якая патрабавала каласальных інвестыцый у ваенную прамысловасць і вытворчасць 40 000 самалётаў і 50 000 танкаў{{sfn|Clark|2012|с=56}}. Аднак [[Вялікі тэрор|сталінскія чысткі 1937—1938 гадоў]] нанеслі цяжкі ўдар па камандным складзе Чырвонай арміі. Былі расстраляныя або рэпрэсаваныя тысячы найбольш вопытных афіцэраў. З 5 маршалаў выжылі толькі двое ([[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылаў]] і [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Будзённы]]). Былі забітыя 15 з 16 камандармаў, 50 з 57 камандзіраў карпусоў, 154 з 186 камандзіраў дывізій. Агулам каля 30 000 камандзіраў РККА былі расстраляныя або адпраўленыя ў ГУЛАГ{{sfn|Clark|2012|с=57}}{{sfn|Rayfield|2004|с=315}}. Многія новыя камандзіры, прызначаныя на вышэйшыя пасады з палітычных матываў, не мелі дастатковага вопыту кіравання буйнымі злучэннямі. Былы начальнік Генеральнага штаба [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукаў]] успамінаў, што практычная адпрацоўка стратэгічных аперацый у гэты перыяд фактычна спынілася, бо ўсе дасведчаныя тэарэтыкі былі рэпрэсаваныя. Сталін таксама ўзмацніў палітычны кантроль над арміяй, вярнуўшы інстытут [[Палітычны кіраўнік|палітрукоў]], якія мелі ўладу, роўную камандзірам часцей{{sfn|Clark|2012|с=57}}. У 1940 годзе Генеральны штаб РККА пачаў распрацоўку планаў на выпадак вайны з Германіяй. Першапачаткова галоўны ўдар немцаў чакаўся ў Беларусі, на поўнач ад прыпяцкіх балот, што пазней аказалася цалкам дакладным прадбачаннем{{sfn|Glantz|2011|с=15}}. Аднак Сталін загадаў перагледзець планы, катэгарычна сцвярджаючы, што галоўны ўдар будзе нанесены на поўдні, ва Украіне, дзе знаходзіліся галоўныя эканамічныя і сельскагаспадарчыя рэсурсы, неабходныя Гітлеру. Гэта стала асновай для канцэнтрацыі найбольш магутных савецкіх сіл (Паўднёва-Заходні фронт) у Кіеўскай асаблівай ваеннай акрузе на шкоду цэнтральнаму напрамку{{sfn|Glantz|2010a|с=21–22}}. У пачатку 1941 года савецкая разведка (у тым ліку паведамленні ад легендарнага разведчыка [[Рыхард Зоргэ|Рыхарда Зоргэ]] з Японіі), а таксама разведкі Вялікабрытаніі і ЗША, неаднаразова папярэджвалі Сталіна аб непазбежным нападзе і нават называлі дакладныя даты. [[Уінстан Чэрчыль]] асабіста накіраваў Сталіну папярэджанне, заснаванае на расшыфраваных нямецкіх паведамленнях «Энігмы». Аднак Сталін, пакутуючы ад паранаідальнага недаверу да англічан, лічыў, што брытанскія папярэджанні — гэта хітрая правакацыя, накіраваная на тое, каб уцягнуць СССР у вайну з Германіяй у інтарэсах Лондана{{sfn|Waller|1996|с=192}}. Баючыся даць Гітлеру найменшую нагоду для нападу, Сталін катэгарычна забараняў прыводзіць прыгранічныя войскі ў баявую гатоўнасць, выводзіць іх з летніх лагераў і займаць пазіцыі ў перадавых умацаваннях. [[Файл:Шифровка с приказом «№ 1» наркома обороны, полученная штабом Западного особого военного округа в 01 час 30 минут 22 июня 1941 года.jpg|thumb|Дырэктыва № 1 ад 21 чэрвеня 1941 года аб прывядзенні войск у баявую гатоўнасць, атрыманая штабам Заходняй асаблівай ваеннай акругі ў 01 гадзіну 30 хвілін 22 чэрвеня.]] Значная частка войскаў заходніх акруг была сканцэнтравана ў Беластоцкім і Львоўскім выступах ушчыльную да дзяржаўнай мяжы, што рабіла іх уразлівымі для флангавых ахопаў. Акрамя таго, будаўніцтва новых умацаванняў на новай мяжы («[[Лінія Молатава]]») яшчэ не было завершана, а старая «[[Лінія Сталіна]]» была часткова раззброена. Там жа, ля самай мяжы, былі сканцэнтраваны велізарныя запасы боепрыпасаў і гаручага, якія былі знішчаны або захоплены ворагам у першыя ж дні вайны. Па колькасці ўзбраення Чырвоная армія мела каласальную перавагу. На 22 чэрвеня 1941 года ў яе складзе было каля 23—25 тысяч танкаў (з іх у заходніх акругах — каля 11—14 тысяч){{sfn|Mercatante|2012|с=64}}. Для параўнання, Германія і яе саюзнікі вылучылі для ўварвання каля 4000 танкаў. Больш за тое, на ўзбраенні СССР ужо знаходзіліся найноўшыя танкі [[Т-34]] і [[КВ-1]] (больш за 1800 адзінак), аналагаў якім у вермахта не было і не з'явіцца да канца 1942 года. Савецкая авіяцыя таксама налічвала каля 18—20 тысяч самалётаў (больш за 7 тысяч на захадзе){{sfn|Glantz|2010a|с=28}}. Аднак савецкія войскі былі слаба згуртаваныя, не мелі дастатковай колькасці радыёстанцый, аўтамабіляў і цягачоў для артылерыі, а новыя механізаваныя карпусы, якія пачалі фарміравацца толькі ў 1940 годзе пасля назірання за нямецкім бліцкрыгам у Францыі, былі грувасткімі і імі было цяжка кіраваць у баі{{sfn|Glantz|2011|с=22}}. == Расстаноўка сіл перад уварваннем == === Германія і яе саюзнікі === Для нападу на СССР да 22 чэрвеня 1941 года Германія і яе саюзнікі сканцэнтравалі 157 дывізій і 12 брыгад, якія былі падзелены на тры асноўныя групы армій{{sfn|Glantz|2011|с=290–303}}: * '''[[Група армій «Поўнач»|Група армій «Поўнач»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Вільгельм Рытэр фон Лееб|Вільгельм фон Лееб]]) разгортвалася ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. У яе склад уваходзілі 16-я і 18-я палявыя арміі, а таксама 4-я танкавая група Э. фон Манштэйна (усяго 29 дывізій). Падтрымлівалася 1-м паветраным флотам (каля 1070 самалётаў). Галоўная задача — разгром савецкіх войскаў у Прыбалтыцы, захоп партоў на Балтыйскім моры і [[Ленінград]]а. * '''[[Група армій «Цэнтр»|Група армій «Цэнтр»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Федар фон Бок]]) займала цэнтральны ўчастак фронту. Гэта была самая магутная групоўка: 4-я і 9-я палявыя арміі, 2-я танкавая група ([[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Г. Гудэрыяна]]) і 3-я танкавая група ([[Герман Гот|Г. Гота]]) — усяго 50 дывізій (у тым ліку 9 танкавых і 6 матарызаваных). Падтрымлівалася 2-м паветраным флотам (каля 1680 самалётаў). Задача — рассячы савецкі стратэгічны фронт, акружыць і знішчыць войскі Чырвонай арміі ў Беларусі і імкліва развіваць наступленне на [[Масква|Маскву]]. * '''[[Група армій «Поўдзень»|Група армій «Поўдзень»]]''' (камандуючы фельдмаршал [[Герд фон Рундштэт]]) разгортвалася ў Польшчы і Румыніі. Уключала 6-ю, 11-ю, 17-ю палявыя арміі, 1-ю танкавую групу [[Эвальд фон Клейст|Э. фон Клейста]], а таксама 3-ю і 4-ю румынскія арміі (усяго 57 дывізій і 9 брыгад). Падтрымлівалася 4-м паветраным флотам (каля 800 самалётаў) і румынскімі ВПС. Задача — знішчэнне войскаў на Правабярэжнай [[Украіна|Украіне]], захоп [[Кіеў|Кіева]] і прарыў да [[Дняпро|Дняпра]] і Каўказа. * '''Нямецка-фінская групоўка:''' Армія «Нарвегія» і фінскія войскі (камандуючы фельдмаршал [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]]) займалі фронт па савецка-фінскай мяжы. Уключалі каля 20 дывізій. Задача — выхад да [[Мурманск]]а і блакада Ленінграда з поўначы. === СССР === Савецкія войскі на заходняй мяжы былі аб'яднаны ў чатыры (а з 24 чэрвеня — пяць) франтоў: * '''[[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]]''' (камандуючы генерал-лейтэнант [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]]) створаны на базе Ленінградскай ваеннай акругі. Абараняў Карэлію і Запаляр'е (7-я, 14-я, 23-я арміі). Усяго 22 дывізіі і 1 брыгада. * '''[[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў|Ф. І. Кузняцоў]]) створаны ў Прыбалтыцы (8-я, 11-я, 27-я арміі). Усяго 34 дывізіі. * '''[[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дз. Р. Паўлаў]]) створаны ў Беларусі (3-я, 4-я, 10-я і 13-я арміі). Усяго 45 дывізій. * '''[[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]''' (камандуючы генерал-палкоўнік [[Міхаіл Пятровіч Кірпанос|М. П. Кірпанос]]) створаны ў Заходняй Украіне (5-я, 6-я, 12-я, 26-я арміі). Гэта была наймацнейшая савецкая групоўка: 45 дывізій, з якіх 18 — танкавыя і матарызаваныя. * '''[[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвы фронт]]''' (камандуючы генерал арміі [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]) створаны ў Малдове і на поўдні Украіны (9-я і 18-я арміі). Усяго 26 дывізій. З мора іх падтрымлівалі Балтыйскі, Чарнаморскі і Паўночны флаты. Акрамя войскаў першага эшалона, у глыбіні краіны пачалося фарміраванне армій Другога стратэгічнага эшалона (16-я, 19-я, 20-я, 21-я, 22-я і 24-я арміі), якія павінны былі заняць лінію па Заходняй Дзвіне і Дняпры{{sfn|Glantz|2011|с=302–303}}. == Першая фаза: Уварванне і прыгранічныя бітвы (22 чэрвеня — 10 ліпеня 1941) == [[Файл:German troops crossing the Soviet border.jpg|thumb|Нямецкія войскі перасякаюць савецкую мяжу, 22 чэрвеня 1941 года]] У 1:00 ночы 22 чэрвеня савецкія ваенныя акругі нарэшце атрымалі Дырэктыву № 1 аб прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, але яна ўтрымлівала фатальны загад «не паддавацца на правакацыі»{{sfn|Glantz|2011|с=287}}. Многім штабам спатрэбілася да дзвюх гадзін, каб расшыфраваць і перадаць загад у войскі, таму большасць часцей атрымалі яго ўжо пасля пачатку бамбардзіровак{{sfn|Clark|2012|с=81}}. Нямецкі камуніст-перабежчык [[Альфрэд Ліскаў]] перайшоў мяжу ўвечары 21 чэрвеня і папярэдзіў аб нападзе, які адбудзецца а 4-й гадзіне раніцы. Сталіну далажылі, але ён загадаў працягваць допыты перабежчыка, лічачы гэта правакацыяй{{sfn|Erickson|1972|с=526–527}}. У 3:15 раніцы артылерыя краін Восі адкрыла агонь па ўсёй мяжы, і нямецкая авіяцыя нанесла масіраваныя ўдары па савецкіх гарадах (Кіеў, Севастопаль, Каўнас, Мінск і інш.) і аэрадромах. У першы ж дзень Люфтвафэ знішчыла да 2000 савецкіх самалётаў (большасць прама на зямлі), захапіўшы поўнае панаванне ў паветры{{sfn|Bergström|2007|с=20}}. Дадатковы хаос уносілі нямецкія дыверсанты (полк «Брандэнбург 800»), якія ў савецкай форме захоплівалі масты, пераразалі лініі сувязі і знішчалі камандныя пункты<ref name="Квачков-2007"/>. [[Файл:Первый день войны. Объявление о начале Великой Отечественной войны. Улица 25-го Октября.jpg|thumb|Масквічы слухаюць па радыё гістарычны зварот В. Молатава аб пачатку вайны, 22 чэрвеня 1941 года.]] А 12-й гадзіне дня з радыёзваротам да савецкіх грамадзян выступіў наркам замежных спраў [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], які паведаміў пра вераломны напад і абвясціў: «''Наша справа правая. Вораг будзе разбіты. Перамога будзе за намі''»{{sfn|Clark|2012|с=70}}. Сталін знаходзіўся ў стане шоку і звярнуўся да народа са знакамітым заклікам «[[Выступленне І. В. Сталіна па радыё 3 ліпеня 1941 года|Браты і сёстры!]]» толькі 3 ліпеня{{sfn|Clark|2012|с=92}}. Не разумеючы рэальнай карціны катастрофы на фронце, савецкае кіраўніцтва выдала Дырэктыву № 3, патрабуючы ад франтоў нанесці магутныя контрудары і перанесці баявыя дзеянні на тэрыторыю праціўніка. Гэтыя непадрыхтаваныя контрудары, якія выконваліся паасобку, прывялі да гібелі лепшых савецкіх механізаваных карпусоў у першыя ж дні вайны{{sfn|Glantz|2010a|с=31}}. === Паўночны напрамак === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-009-0882-04, Russland-Nord, Vormarsch durch Lettland.jpg|thumb|Нямецкія войскі прасоўваюцца праз [[Латвія|Латвію]], лета 1941 года.]] Група армій «Поўнач» імкліва прарвала абарону Паўночна-Заходняга фронту. Савецкі контрудар пад [[Расейны|Расейнамі]] сіламі 3-га і 12-га механізаваных карпусоў праваліўся (хаця адзін савецкі танк КВ-1 суткі стрымліваў цэлую нямецкую баявую групу 6-й танкавай дывізіі){{sfn|Glantz|2011|с=37}}. 26 чэрвеня 56-ы матарызаваны корпус [[Э. фон Манштэйн|Э. фон Манштэйна]] з ходу захапіў масты праз Заходнюю Дзвіну ў [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілсе]]ы{{sfn|Glantz|2011|с=38}}. 1 ліпеня была ўзятая Рыга. Тым часам 3-я танкавая група Г. Гота ўзяла [[Вільнюс]] ужо 24 чэрвеня і павярнула на паўднёвы ўсход у тыл савецкаму Заходняму фронту. Адначасова ў Літве адбылося [[Чэрвеньскае паўстанне ў Літве (1941)|ўзброенае паўстанне]] мясцовых антысавецкіх актывістаў супраць савецкай улады. Яны захоплівалі стратэгічныя аб'екты, нападалі на адступаючыя часці Чырвонай арміі і забівалі савецкіх актывістаў. === Цэнтральны напрамак і трагедыя Беларусі === {{main|Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)}} [[Файл:Wehrmacht Panzergruppe 3 пад Пружанай 1941.gif|thumb|Часці нямецкай 3-й танкавай арміі на дарозе каля [[Пружаны|Пружан]], чэрвень 1941 года.]] Самая цяжкая сітуацыя склалася на Заходнім фронце ў Беларусі. 2-я і 3-я танкавыя групы немцаў зрабілі гіганцкія «кляшчы». 2-я танкавая група Гудэрыяна абышла з поўдня і пакінула ў тыле [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]], якая гераічна абаранялася, узяўшы курс на [[Баранавічы]]. 3-я танкавая група Гота абышла савецкія войскі з поўначы. Магутны контрудар савецкага 6-га і 11-га механізаваных карпусоў у раёне [[Гродна]] 24—25 чэрвеня скончыўся іх знішчэннем пад агнём нямецкай артылерыі і ўдарамі з паветра{{sfn|Glantz|2010a|с=29–33}}. 28 чэрвеня нямецкія танкавыя групы злучыліся і захапілі [[Мінск]]. У выніку [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітвы]] ў акружэнні («катле») апынуліся асноўныя сілы Заходняга фронту — 3-я, 4-я, 10-я і частка 13-й арміі РККА. Больш за 320 тысяч савецкіх салдат патрапілі ў палон, былі страчаны 3300 танкаў і 1800 гармат{{sfn|Murray|Millett|2000|с=122–123}}. 30 чэрвеня камандуючы Заходнім фронтам генерал Дзмітрый Паўлаў быў адхілены ад пасады, арыштаваны і неўзабаве расстраляны па прыгаворы ваеннага трыбунала{{sfn|Glantz|2010a|с=56–57}}. Войскі ўзначаліў наркам абароны маршал [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|Сямён Цімашэнка]]. У пачатку ліпеня савецкія войскі паспрабавалі нанесці магутны [[Лепельскі контрудар]] сіламі двух механізаваных карпусоў (больш за 1600 танкаў), але пацярпелі жорсткае паражэнне ў танкавай бітве пад [[Сянно]], і 9 ліпеня немцы ўзялі [[Віцебск]]. === Паўднёвы напрамак (Украіна і Малдова) === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-521, Ostfront, -Generaloberst von Kleist besichtigt ein Hüttenwerk in der Ukraine.jpg|thumb|Камандуючы 1-й танкавай групай генерал [[Эвальд фон Клейст]] аглядае металургічны завод ва Украіне, 1941 год.]] На поўдні, дзе знаходзілася найбольш магутная савецкая групоўка, нямецкае наступленне ішло значна павольней. Каб спыніць нямецкую 1-ю танкавую групу Клейста, генерал Кірпанос кінуў у бой адразу шэсць механізаваных карпусоў (каля 2500 танкаў). Распачалася найбуйнейшая танкавая бітва першага перыяду вайны — бітва ў раёне [[Дубна (Украіна)|Дубна]] — [[Луцк]] — [[Броды (горад)|Броды]]. Савецкія карпусы ўступалі ў бой па частках, дрэнна каардынаваліся і былі разбітыя нямецкай супрацьтанкавай артылерыяй і авіяцыяй{{sfn|Glantz|2011|с=43–44}}. Аднак гэтае ўпартае супраціўленне сарвала нямецкія планы хуткага акружэння і дазволіла савецкім войскам арганізавана адысці да лініі старой мяжы, каб абараняць Кіеў. Румынска-нямецкія войскі 2 ліпеня фарсіравалі [[Прут (рака)|Прут]] і пачалі наступленне ў Малдове, але былі спынены ўпартым супраціўленнем савецкай 18-й арміі да сярэдзіны ліпеня{{sfn|Glantz|2011|с=45, 112}}. === Фінскі фронт === [[Файл:JR45 crossing Murmansk railway.jpg|thumb|Фінскія салдаты перасякаюць Мурманскую чыгунку.]] Фінляндыя, якая таемна дамовілася з Германіяй аб сумесным нападзе, першапачаткова захоўвала фармальны нейтралітэт, хаця дазволіла Люфтвафэ выкарыстоўваць свае аэрадромы. Аднак пасля таго як савецкая авіяцыя 25 чэрвеня нанесла прэвентыўны масіраваны ўдар па фінскіх гарадах і аэрадромах, фінскі парламент у тую ж ноч абвясціў стан вайны з СССР ([[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Вайна-працяг]]){{sfn|Nenye|2016|с=36, 39–41}}. Нямецка-фінскія войскі (Армія «Нарвегія») пачалі наступленне на [[Мурманск]] (аперацыя «Сярэбраная ліса»), але былі спынены 14-й савецкай арміяй на рацэ Заходняя Ліца. На поўдні фінская армія пачала магутнае наступленне ў Карэліі і на Карэльскім перашыйку, вярнуўшы тэрыторыі, страчаныя ў Зімовай вайне, і 29 жніўня ўзяла Выбарг{{sfn|Enkenberg|2021|с=70}}. === Вынікі прыгранічных бітваў === Падводзячы вынікі першай фазы аперацыі, 3 ліпеня 1941 года начальнік германскага Генштаба [[Франц Гальдэр]] самаўпэўнена запісаў у дзённіку: {{Цытата|У цэлым ужо можна сказаць, што задача разгрому галоўных сіл рускай сухапутнай арміі перад Заходняй Дзвіной і Дняпром выканана... Таму не будзе перабольшаннем сказаць, што кампанія супраць Расіі выйграна на працягу 14 дзён.}} За тры тыдні вайны нямецкія войскі акупавалі ўсю Прыбалтыку, Беларусь, значную частку Украіны і Малдовы. Чырвоная армія панесла жахлівыя страты: да канца ліпеня было страчана каля 650 тысяч чалавек, тысячы танкаў і гармат{{sfn|Исаев|2004}}. Аднак нямецкае камандаванне недаацаніла зацятасць савецкіх салдат. Той жа Гальдэр быў вымушаны прызнаць: «''Рускія ўсюды б'юцца да апошняга чалавека''». Вермахт таксама панёс адчувальныя страты — каля 100 тысяч чалавек да сярэдзіны ліпеня, што было супастаўна са стратамі за ўсе папярэднія кампаніі Другой сусветнай вайны разам узятыя. == Другая фаза: Наступленне па ўсім фронце (сярэдзіна ліпеня — жнівень 1941) == [[Файл:OperationBarbarossa.PNG|thumb|Прасоўванне нямецкіх войскаў з чэрвеня па жнівень 1941 года.]] === Смаленская бітва і «Паварот ад Масквы» === [[Файл:Bundesarchiv Bild 121-1208, Russland, bei Bialystock, zerstörtes Flugzeug.jpg|thumb|Знішчаны савецкі знішчальнік МіГ-3 на аэрадроме каля Беластока.]] 10—12 ліпеня Група армій «Цэнтр» пачала новае наступленне на маскоўскім напрамку. Нямецкія 2-я і 3-я танкавыя групы фарсіравалі [[Дняпро]] і 16 ліпеня ўварваліся ў [[Смаленск]]. У новым гіганцкім «катле» апынуліся тры савецкія арміі (16-я, 19-я і 20-я). Да 5 жніўня баі ў Смаленскім катле завяршыліся, у палон патрапіла яшчэ каля 310 тысяч савецкіх салдат, было знішчана больш за 3200 танкаў{{sfn|Murray|2000|с=123–124}}. Аднак менавіта пад Смаленскам нямецкі бліцкрыг упершыню сур'ёзна забуксаваў. Савецкія войскі бесперапынна контратакавалі, звязваючы сілы праціўніка. Акрамя таго, савецкая 21-я армія нанесла небяспечны ўдар на Бабруйск, пагражаючы паўднёваму флангу Групы армій «Цэнтр». У выніку нямецкае камандаванне было вымушана 30 ліпеня аддаць загад галоўнай ударнай групоўцы перайсці да абароны на цэлых два месяцы. Гітлер, расчараваны тым, што савецкае супраціўленне не абрынулася так хутка, як у Еўропе, вырашыў змяніць стратэгію. Ён лічыў, што захоп эканамічных рэсурсаў Украіны і блакада Ленінграда важнейшыя за ўзяцце Масквы. У Дырэктывах № 33 і № 34 ён загадаў павярнуць 2-ю танкавую групу Гудэрыяна і 2-ю палявую армію на поўдзень, каб дапамагчы Групе армій «Поўдзень» акружыць савецкія войскі пад Кіевам{{sfn|Дашичев В. И.|1967}}. Генералітэт вермахта (Гальдэр, Гудэрыян, Бок) рэзка пратэставаў супраць гэтага рашэння, настойваючы на неадкладным удары па Маскве, але Гітлер прымусіў іх выканаць свой загад{{sfn|Seaton|1982|с=177–178}}. Гэтае рашэнне (так званы «паварот ад Масквы») дало савецкаму камандаванню каштоўны час для падрыхтоўкі абароны сталіцы. === Кіеўскі кацёл === [[Файл:Przeprawa wojsk niemieckich przez Dniepr (2-733).jpg|thumb|Нямецкія бранетанкавыя часці фарсіруюць [[Дняпро]], верасень 1941 года.]] На поўдні ў пачатку жніўня нямецкія войскі адрэзалі ад Дняпра і акружылі пад [[Умань]]ю 6-ю і 12-ю савецкія арміі (у палон трапіла больш за 103 тысячы чалавек, уключаючы абодвух камандармаў){{sfn|Thomas|2012|с=13}}. У верасні 2-я танкавая група Гудэрыяна, якая павярнула ад Смаленска на поўдзень, прарвала фронт і 10 верасня захапіла Ромны. Насустрач ёй з поўдня ўдарыла 1-я танкавая група Клейста. 15 верасня яны злучыліся ў раёне [[Лохвіца|Лохвіцы]], замкнуўшы гіганцкае кальцо вакол асноўных сіл савецкага Паўднёва-Заходняга фронту, які абараняў [[Кіеў]]. Камандуючы фронтам Кірпанос загінуў пры спробе прарыву. У палон патрапіла каля 665 тысяч савецкіх салдат (хаця некаторыя гісторыкі ацэньваюць колькасць непасрэдна палонных ваеннаслужачых у 220 тысяч){{sfn|Glantz|1995|с=94}}. Гэта была самая маштабная і катастрафічная параза Чырвонай арміі ў гісторыі. Уся Правабярэжная Украіна апынулася ў руках ворага, шлях на Данбас і ў Крым быў адкрыты. === Наступленне на Ленінград === Для фінальнага ўдару па Ленінградзе 4-я танкавая група была ўзмоцнена танкамі з цэнтральнага напрамку. 8 жніўня нямецкія танкі прарвалі савецкую абарону, а 8 верасня ўзялі [[Шлісельбург]], перарэзаўшы ўсе сухапутныя камунікацыі горада і пачаўшы яго смяротную [[Блакада Ленінграда|блакаду]]{{sfn|Miller|2001|с=68–69}}. Гітлер загадаў не штурмаваць Ленінград, каб пазбегнуць вулічных баёў, а знішчыць яго насельніцтва голадам, пасля чаго зраўнаваць горад з зямлёй{{sfn|Beevor|2012|с=204}}. Нямецкія танкавыя дывізіі неўзабаве былі перакінуты з-пад Ленінграда назад у Групу армій «Цэнтр» для вырашальнага наступлення на Маскву. == Трэцяя фаза: Бітва за Маскву і крызіс бліцкрыгу (кастрычнік — снежань 1941) == [[Файл:RIAN archive 2564 Soviet planes flying over Nazi positions near Moscow.jpg|thumb|Савецкія штурмавікі [[Іл-2]] ляцяць над нямецкімі пазіцыямі пад Масквой.]] Толькі 30 верасня, пасля знішчэння гіганцкай савецкай групоўкі пад Кіевам, вермахт аднавіў наступленне на Маскву (аперацыя «Тайфун»). Перад імі знаходзіліся тры савецкія франты (каля 800 тысяч чалавек), якія стварылі некалькі ліній абароны{{sfn|Stone|2011|с=215}}. Першы ўдар немцаў быў надзвычай паспяховым і заспеў савецкія войскі знянацку: 2-я танкавая група з поўдня захапіла [[Арол]], а 3-я і 4-я танкавыя арміі з поўначы замкнулі кольцы акружэння вакол [[Вязьма|Вязьмы]] і [[Бранск]]а. У палон патрапіла яшчэ больш за 500 тысяч савецкіх салдат{{sfn|Glantz|1995|с=343}}. Шлях на Маскву здаваўся адкрытым, і ў сталіцы СССР пачалася паніка і масавая эвакуацыя. Нямецкі ўрад публічна абвясціў аб хуткім і непазбежным падзенні савецкай сталіцы. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-289-1091-26, Russland, Pferdegespann im Schlamm.jpg|thumb|Восеньская бездараж (распуціца) паралізавала рух нямецкіх войскаў на Маскву. Кастрычнік 1941 года.]] Аднак да сярэдзіны кастрычніка пачаліся моцныя восеньскія дажджы. Грунтавыя дарогі ператварыліся ў суцэльнае балота. Нямецкія танкі і грузавікі захрасалі ў гразі па самыя восі, наступленне фактычна спынілася{{sfn|Hill|2016|с=250, 255}}. У той жа час савецкія войскі, якія мелі лепшае забеспячэнне з тылу і новыя танкі Т-34 з шырокімі гусеніцамі, змаглі ўмацаваць абарону і перакінуць рэзервы{{sfn|Gilbert|1989|с=244}}. У лістападзе маразы скавалі зямлю, і немцы аднавілі наступленне, аднак вермахт быў цалкам не падрыхтаваны да экстрэмальнай зімовай вайны: салдаты не мелі цёплай зімовай вопраткі, паліва і змазка замярзалі, маторы не заводзіліся{{sfn|Hill|2016|с=301, 305}}. Люфтвафэ практычна не магло лётаць з-за непагадзі, у той час як савецкая авіяцыя мела вопыт палётаў у такіх умовах. [[Файл:Axis invasion of Soviet Union, June-December 1941 with surrounded Soviet Armies.svg|thumb|Пазіцыі і прасоўванне нямецкіх войскаў да 5 снежня 1941 года (завяршэнне аперацыі «Тайфун»).]] Нягледзячы на ўсе цяжкасці і катастрафічныя праблемы з забеспячэннем, 2 снежня перадавыя нямецкія атрады наблізіліся да Масквы на адлегласць каля 24 кіламетраў (у раёне Хімак). Нямецкія афіцэры сцвярджалі, што бачылі ў біноклі вежы Крамля{{sfn|Glantz|2015|с=106}}. Аднак сілы вермахта былі канчаткова знясілены. 5 снежня 1941 года савецкія войскі (каля 1,1 мільёна чалавек), атрымаўшы свежыя і добра ўзброеныя рэзервы з Сібіры і Далёкага Усходу, перайшлі ў магутнае контрнаступленне ([[Бітва за Маскву]]){{sfn|Glantz|2000|с=139–185}}. Да студзеня 1942 года яны адкінулі немцаў на 100—250 кіламетраў ад сталіцы{{sfn|Glantz|1995|с=91–97}}. Гэта азначала канчатковы правал аперацыі «Барбароса» і стратэгіі бліцкрыгу. Германія апынулася ўцягнутай у доўгую вайну на знясіленне на два франты, да якой яе эканоміка была не гатовая. == Ваенныя злачынствы і Халакост == {{Гл. таксама|Айнзацгрупы|Халакост}} [[Файл:Himmler besichtigt die Gefangenenlager in Russland. Heinrich Himmler inspects a prisoner of war camp in Russia, circa... - NARA - 540164.jpg|thumb|left|Рэйхсфюрар СС Генрых Гімлер інспектуе лагер для савецкіх ваеннапалонных.]] Аперацыя «Барбароса» мела яскрава выяўлены ідэалагічны і расавы характар. Яна планавалася як вайна на знішчэнне (''Vernichtungskrieg''). Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за злачынствы супраць мірнага насельніцтва{{sfn|Wette|2007|с=198–199}}. * '''Знішчэнне ваеннапалонных:''' Нягледзячы на тое, што СССР не падпісаў [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскую канвенцыю]], Германія была яе падпісантам і павінна была гуманна абыходзіцца з палоннымі. Аднак савецкія ваеннапалонныя былі змешчаны ў жахлівыя ўмовы: лагеры часцей за ўсё ўяўлялі сабой агароджаныя калючым дротам участкі голага поля без хованак і ежы. Толькі падчас аперацыі «Барбароса» каля 2 мільёнаў савецкіх палонных памерлі ад штучна створанага голаду і хвароб{{sfn|Hartmann|2013|с=89–94}}. * '''[[Загад аб камісарах]]:''' Усе захопленыя ў палон савецкія палітрукі і камуністычныя кіраўнікі падлягалі неадкладнаму расстрэлу без суда прама на фронце{{sfn|Kershaw|2001|с=357–359}}. * '''[[Халакост]]:''' Услед за арміяй на тэрыторыю СССР увайшлі спецыяльныя эскадроны смерці — [[Айнзацгрупы]] СС. Іх задачай было татальнае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэяў]], камуністаў і партызан. Пры актыўным удзеле вермахта і мясцовых калабарантаў за першыя шэсць месяцаў уварвання было забіта больш за 500 тысяч савецкіх яўрэяў (часцяком цалкам знішчалася насельніцтва цэлых гарадоў і мястэчак){{sfn|Lewy|2017|с=24}}. * '''План голаду:''' Каб забяспечыць вермахт і насельніцтва Германіі харчаваннем, нацысты праводзілі бязлітасныя рэквізіцыі ў савецкіх сялян. Мільёны гараджан на акупаваных тэрыторыях былі наўмысна пазбаўлены ежы (што стала прычынай масавага голаду ў Кіеве, Харкаве і асабліва ў блакадным Ленінградзе){{sfn|Quinkert|2014|с=15–17}}. * '''Сексуальны гвалт:''' Згвалтаванні савецкіх жанчын нямецкімі салдатамі насілі масавы характар. Нярэдка пасля згвалтавання (асабліва калі ахвярамі былі яўрэйкі) жанчын адразу ж забівалі{{sfn|Muhlhauser|2010|с=134}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Маша Брускіна]], удзельніца савецкага падполля, перад пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 г. На таблічцы напісана: «Мы партызаны, якія стралялі па германскіх войсках».]] У Польшчы (у прыватнасці, у Варшаве) напад Германіі на СССР быў сустрэты з радасцю. Як адзначае польскі гісторык [[Пётр Гантарчык]]: ''«Радасць павеяла вуліцамі Варшавы, калі ў цудоўную, сонечную раніцу гістарычнай ужо пераломнай нядзелі 22 чэрвеня 1941 г. мы даведаліся, што стала рэчаіснасцю наша самае гарачае жаданне: пачалася нямецка-савецкая вайна. Паяснелі твары палякаў усіх пластоў і саслоўяў... Увесь польскі народ з вялікай і глыбокай радасцю глядзіць на крывавыя нямецка-савецкія баі, а памятаючы антыпольскія злачынствы аднаго і другога боку, лічыць абодвух захопнікаў сваімі спрадвечнымі ворагамі»''{{sfn|Gontarczyk|2013}}. == Прычыны правалу і гістарычнае значэнне == Нямецкі план бліцкрыгу пацярпеў крах па некалькіх ключавых прычынах: # '''Пралікі ў разведцы:''' Нямецкае камандаванне катастрафічна недаацаніла мабілізацыйныя магчымасці СССР. Яны чакалі сустрэць каля 200 савецкіх дывізій, але ўжо летам 1941 года Чырвоная армія сфарміравала больш за 300 новых. Знішчаючы адны арміі ў «катлах», немцы здзіўлена бачылі перад сабой новыя эшалоны. # '''Лагістыка:''' Вялізныя прасторы Савецкага Саюза, дрэнныя дарогі і розная шырыня чыгуначнай каляіны прывялі да таго, што лініі забеспячэння вермахта расцягнуліся і перасталі функцыянаваць. Арміі не хапала паліва, запчастак, боепрыпасаў і зімовай вопраткі{{sfn|Shepherd|2016|с=536}}. # '''Клімат:''' Восеньскае бездарожжа і экстрэмальныя маразы зімой паралізавалі нямецкую матарызаваную армію, якая не мела марозаўстойлівай змазкі і зімовага абмундзіравання. # '''Супраціўленне Чырвонай арміі:''' Нягледзячы на жахлівыя страты і калапсы цэлых франтоў, савецкія салдаты працягвалі змагацца з незвычайнай упартасцю. Да канца 1941 года немцы страцілі больш за 800 тысяч чалавек — больш, чым ва ўсіх папярэдніх кампаніях Другой сусветнай вайны разам узятых. Аперацыя «Барбароса» стала самым маштабным і кровапралітным уварваннем у гісторыі. Яна назаўжды змяніла ход Другой сусветнай вайны і геапалітычны ландшафт Еўропы. Поспех Чырвонай арміі ў абароне Масквы зрабіў паражэнне нацысцкай Германіі толькі пытаннем часу, а пасля вайны прывёў да ўсталявання савецкага дамінавання ва Усходняй Еўропе і пачатку [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]{{sfn|Hartmann|2013|с=152–153}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945 гг. |том=1 |месца=М. |выдавецтва=Воениздат |год=1960 |ref=ИВОВ}} * {{кніга |аўтар=Мельтюхов М. И. |загаловак=Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941 |месца=М. |выдавецтва=Вече |год=2000 |isbn=5-7838-0590-4 |ref=Мельтюхов}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=От Дубно до Ростова |месца=М. |выдавецтва=АСТ; Транзиткнига |год=2004 |ref=Исаев}} * {{кніга |аўтар=Исаев А. В. |загаловак=Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали |месца=М. |выдавецтва=Яуза, Эксмо |год=2005 |isbn=5-699-12899-9 |ref=Исаев2005}} * {{кніга |аўтар=Снайдер Т. |загаловак=Крывавыя землі: Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным |месца=Нью-Ёрк |выдавецтва=Базовыя кнігі |год=2010 |ref=Снайдер}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M. |загаловак=Operation Barbarossa: Hitler's Invasion of Russia 1941 |выдавецтва=The History Press |год=2011 |ref=Glantz}} * {{кніга |аўтар=Glantz D. M., House J. M. |загаловак=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |выдавецтва=University Press of Kansas |год=1995 |ref=Glantz1995}} * {{кніга |аўтар=Rees L. |загаловак=Hitler i Stalin. Wojna stulecia |месца=Warszawa |выдавецтва=Prószyński |год=1999 |ref=Rees}} * {{кніга |аўтар=Suworow W. |загаловак=Klęska |месца=Poznań |выдавецтва=Dom Wydawniczy Rebis |год=2010 |ref=Suworow}} * {{кніга |аўтар=Bergström C. |загаловак=Barbarossa – The Air Battle: July–December 1941 |выдавецтва=Classic Publications |год=2007 |isbn=978-1-85780-270-2 |ref=Bergström}} * {{кніга |аўтар=Clark L. |загаловак=Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 |выдавецтва=Headline Review |год=2012 |isbn=978-0-7553-3639-5 |ref=Clark}} * {{кніга |аўтар=Fritz S. |загаловак=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2011 |isbn=978-0-8131-3416-1 |ref=Fritz}} * {{кніга |аўтар=Hartmann C. |загаловак=Operation Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945 |выдавецтва=Oxford University Press |год=2013 |isbn=978-0-19-966078-0 |ref=Hartmann}} * {{кніга |аўтар=Krivosheev G. F. |загаловак=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |выдавецтва=Greenhill Books |год=1997 |ref=Krivosheev}} * {{кніга |аўтар=Askey N. |загаловак=Operation Barbarossa: The Complete Organisational and Statistical Analysis, and Military Simulation |год=2014 |выдавецтва=Lulu Publishing |ref=Askey}} * {{кніга |аўтар=Liedtke G. |загаловак=Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941–1943 |выдавецтва=Helion and Company |год=2016 |ref=Liedtke}} * {{кніга |аўтар=Müller R.-D. |загаловак=Hitler's Wehrmacht, 1935–1945 |выдавецтва=University Press of Kentucky |год=2016 |ref=Müller}} * {{кніга |аўтар=Mercatante S. |загаловак=Why Germany Nearly Won: A New History of the Second World War in Europe |выдавецтва=Praeger |год=2012 |ref=Mercatante}} * {{кніга |аўтар=Sharp J. |загаловак=Striving for Military Stability in Europe |выдавецтва=Routledge |год=2010 |ref=Sharp}} * {{кніга |аўтар=Erickson J. |загаловак=The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany |выдавецтва=Cassell |год=1975 |ref=Erickson}} * {{кніга |аўтар=Murray W., Millett A. R. |загаловак=A War To Be Won: Fighting the Second World War |выдавецтва=Harvard University Press |год=2000 |ref=Murray}} * {{кніга |аўтар=Enkenberg I. |загаловак=Jatkosota Päivä Päivältä |выдавецтва=Readme.fi |год=2021 |ref=Enkenberg}} * {{кніга |аўтар=Фицпатрик Ш. |загаловак=Кратчайшая история Советского Союза |выдавецтва=Альпина нон-фикшн |год=2023 |месца=М. |ref=Фицпатрик}} * {{кніга |аўтар=Thomas N. |загаловак=The German Army 1939–45: Eastern Front 1941–43 |выдавецтва=Osprey Publishing |год=2012 |ref=Thomas}} * {{кніга |аўтар=Beevor A. |загаловак=The Second World War |выдавецтва=Back Bay Books |год=2012 |ref=Beevor}} * {{кніга |аўтар=Miller D. L., Commager H. S. |загаловак=The Story of World War II |выдавецтва=Simon and Schuster |год=2001 |ref=Miller}} * {{кніга |аўтар=Stone D. |загаловак=Shattered Genius: The Decline and Fall of the German General Staff in World War II |выдавецтва=Casemate |год=2011 |ref=Stone}} * {{кніга |аўтар=Gilbert M. |загаловак=The Second World War: A Complete History |выдавецтва=Henry Holt and Company |год=1989 |ref=Gilbert}} * {{кніга |аўтар=Hill A. |загаловак=The Red Army and the Second World War |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2016 |ref=Hill}} * {{кніга |аўтар=Wette W. |загаловак=The Wehrmacht: History, Myth, Reality |выдавецтва=Harvard University Press |год=2007 |ref=Wette}} * {{кніга |аўтар=Kershaw I. |загаловак=Hitler, 1936–1945: Nemesis |выдавецтва=W.W. Norton & Company |год=2001 |ref=Kershaw}} * {{кніга |аўтар=Lewy G. |загаловак=Perpetrators: The World of the Holocaust Killers |выдавецтва=Oxford University Press |год=2017 |ref=Lewy}} * {{кніга |аўтар=Quinkert B. |загаловак=Deutsche Basatzung in der Sowjetunion, 1941–1944: Vernichtungskrieg / Reaktionen / Erinnerung |выдавецтва=Ferdinand Schöningh |год=2014 |ref=Quinkert}} * {{кніга |аўтар=Mühlhäuser R. |загаловак=Eroberungen. Sexuelle Gewalttaten und intime Beziehungen deutscher Soldaten in der Sowjetunion, 1941–1945 |выдавецтва=Hamburger Edition Verlag |год=2010 |ref=Muhlhauser}} * {{кніга |аўтар=Shepherd B. H. |загаловак=Hitler's Soldiers: The German Army in the Third Reich |выдавецтва=Yale University Press |год=2016 |ref=Shepherd}} * {{кніга |аўтар=Gontarczyk P. |загаловак=Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944 |выдавецтва=Wydawnictwo Fronda |год=2013 |ref=Gontarczyk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барбароса, аперацыя}} [[Катэгорыя:Аперацыя «Барбароса»| ]] [[Катэгорыя:Бітвы 1941 года]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Латвіі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Эстоніі]] [[Катэгорыя:Бітвы на тэрыторыі Малдовы]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1941 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1941 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1941 года]] [[Катэгорыя:Верасень 1941 года]] 0oifwlmvzxiam0px12f1gg2ovts9ch8 0 161769 5189605 4438703 2026-08-30T10:42:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189605 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Абабурка}} '''Мікалай Васілевіч Абабу́рка''' (нар. {{ДН|15|5|1941}}, [[Морач (Клецкі раён)|Морач]], [[Клецкі раён]], [[Мінская вобласць]] (былая [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]]) — беларускі [[мовазнавец]]. [[Доктар філалагічных навук]] ([[2001]]), [[прафесар]] ([[1993]]) == Біяграфія == Скончыў у [[1966]] годзе [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «беларуская мова, руская мова і літаратура», у [[1969]] годзе [[аспірантура|аспірантуру]] БДУ (пры кафедры беларускай мовы) па спец. «беларуская мова». Стажыраваўся ў [[1985]] годзе ў [[Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа АН БССР|Інстытуце мовазнаўства імя Я. Коласа АН БССР]]. Кандыдат філал. навук (1971), кандыдацкая дысертацыя «Дыялектная лексіка ў беларускай савецкай прозе» (навук. кіраўнік — доктар філал. навук праф. [[М. А. Жыдовіч|М. А. Жыдовіч]]) абаронена ў БДУ. Працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры, нямецкай мовы Грабянецкай СШ Чэрвеньскага раёна Мінскай вобласці (1969—1970), метадыстам Навукова-метадычнага кабінета Міністэрства сярэдняй і спецыяльнай адукацыі БССР (1970). Старшы выкладчык (1970—1976), дацэнт (1976—1996), прафесар (1996), загадчык (1973—1983) кафедры беларускай мовы [[МДУ імя А. А. Куляшова]]. Узнагароджаны Граматай Вярхоўнага Савета БССР (1983). == Навуковая дзейнасць == Навукова-даследчая спецыялізацыя — сучасная [[беларуская мова]] ([[лексікалогія]]), беларуская дыялекталогія (лексіка), гісторыя беларускай літаратурнай мовы, лінгвістыка тэксту (мова беларускай мастацкай літаратуры), стылістыка (мастацкага тэксту) і культура беларускай мовы, методыка выкладання беларускай мовы, параўнальная граматыка (беларускай і рускай моў), праблемы перакладу (з рускай на беларускую мову), гісторыя мовазнаўства (беларускага) і інш. == Навуковыя працы == * Стылістычна абмежаваныя словы ў мове беларускай мастацкай літаратуры. — Мн.: Вышэйшая школа, 1981. — 160 с. Рэц.: Малажай Г. [М.] Крыніца ўзбагачэння // Літаратура і мастацтва. — 11 снежня 1981 г. — С. 6. * Дыялектызмы ў творах беларускіх савецкіх пісьменнікаў: Кароткі слоўнік-даведнік. — Мн.: Вышэйшая школа, 1979. — 142 с. * Беларускае слова і яго вывучэнне. — Мн.: Вышэйшая школа, 1986. — 127 с. * Развіццё мовы беларускай мастацкай літаратуры. — Мн.: Навука і тэхніка, 1987. — 182 с. * Культура беларускай мовы. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. — 122 с. * Станаўленне і развіццё мовы беларускай мастацкай літаратуры / МДУ імя А. А. Куляшова. — Магілёў, 2000. — 204 с. * Практычныя асновы беларускай лінгвістычнай паэтыкі і тэксталогіі. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2003. — 46 с. * Навуковыя дапаможнікі для ВНУ і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Абабурка Мікалай Васілевіч}} * {{крыніцы/ЭКБ|1|Абабурка Мікалай Васілевіч}} == Спасылкі == * [http://iff.msu.mogilev.by/index.php/home/personalii/132-ababurka-mikalaj-vasilevich Абабурка Мікалай Васілевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160904000752/http://iff.msu.mogilev.by/index.php/home/personalii/132-ababurka-mikalaj-vasilevich |date=4 верасня 2016 }} * [http://msu.mogilev.by/info/faculty/philolog/kaf_asm/publikacii/ababurka_mv.doc Публікацыі Мікалая Васілевіча Абабуркі]{{Недаступная спасылка}} {{DEFAULTSORT:Абабурка}} 5nqvg0qvwm8makbhlpvgt67umr3uyvu 0 162291 5189265 5005453 2026-08-29T12:49:08Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Арменіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189265 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Dorians | Подпіс = | Ключ = | Фота = ESC2013 - Armenia 01.jpg | Апісанне_фота = Гурт «Dorians» падчас выступу на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|конкурсе песні Еўрабачанне 2013]] | Шырыня_фота = 280px | Гады = [[2008]] — цяперашні час | Краіна = Арменія | Горад = [[Ерэван]] | Мова = [[Армянская мова|Армянская]], [[Англійская мова|англійская]] | Жанр = [[хард-рок]]<br />[[прагрэсіўны рок]] | Псеўданім = | Лэйбл = | Склад = <center>[[Гор Суджан]]<br />Гагік Хадавірдзі<br />Арман Пахлеванян<br />Эдгар Саакян<br />Арман Джалалян</center> | Былыя_удзельнікі = | Іншыя праекты ўдзельнікаў = | Сайт = }} '''Dorians''' — [[рок-гурт]] з [[Ерэван]]а, [[Арменія]], створаны ў чэрвені [[2008]] года Ваагнам Геваргянам, які з’яўляецца прадзюсарам гурта. == Біяграфія == У лютым [[2009]] года гурт удзельнічаў у адборы для ўдзелу ў конкурсе Еўрабачанне. У красавіку 2009 года гурт выйграў узнагароду «Найлепшы дэбют» на армянскай музычнай прэміі Ташыр ў Маскве. У чэрвені [[2009]] года гурт сыграў свой сольны гала-канцэрт у Ерэване, адзначыўшы свой першы юбілей. У лістападзе [[2010]] года калектыў даў чатыры сольных канцэрты ў [[Масква|Маскве]]. У [[2011]] годзе Dorians заваявалі адразу 3 прэміі Армянскай нацыянальнай музычнай прэміі ў намінацыях «Найлепшы рок-гурт», «Найлепшае відэа» і «Найлепшы вакал».<ref>[http://v2.maltaeurovision2011.com/glen-vella-at-the-armenian-national-music-awards/ Glen Vella at the Armenian National Music Awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426042152/http://v2.maltaeurovision2011.com/glen-vella-at-the-armenian-national-music-awards/ |date=26 красавіка 2012 }}</ref> У красавіку 2011 года гурт выпусціў свой першы студыйны альбом «Fly», які быў запісаны на студыі «IPS» у [[Брусель|Бруселі]] і выпушчаны студыяй «Translab» у [[Парыж]]ы. У жніўні [[2011]] года гурт выступіў у якасці разагрэву падчас канцэрту Сержа Танкяна ў Ерэване.<ref>[http://www.amcham.am/index.cfm?objectid=584CDA20-D526-11E0-82BA0003FF3452C2 Serj Tankian Performs Open-Air Concert in Yerevan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141230081304/http://www.amcham.am/index.cfm?objectid=584CDA20-D526-11E0-82BA0003FF3452C2 |date=30 снежня 2014 }}</ref><ref>[http://www.y1.am/index.php?option=com_content&view=article&id=558:2011-08-19-18-33-29&catid=2:2011-02-12-13-54-35&Itemid=39 Serj Tankian is Again in Yerevan]</ref> [[13 снежня]] [[2011]] Dorians перамаглі ў намінацыях «Rock!» і «Найлепшы вакал» на VAN Music Awards 2011.<ref>[http://www.radiovan.am/van-music-awards-2011/ VAN Music Awards — 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106210604/http://www.radiovan.am/van-music-awards-2011/ |date=6 студзеня 2012 }}</ref> 10 верасня ў спартыўна-канцэртным комплексе імя. К. Дземірчана і 13 верасня ў Нагорным Карабаху адбыліся гала-канцэрты гурта Dorians сумесна з клавішнікам Дэрэкам Шэрынянпм. Спецыяльным госцем канцэрту быў [[Глен Х'юз]].<ref>[http://yerevan.ru/2012/09/11/dorians-i-glenn-xyuz-v-skk/ Dorians и Гленн Хьюз в СКК]</ref><ref>[http://celebrities.am/info/UID_1009.html Легенды и таланты на одной сцене: Dorians, Гленн Хьюз и Дерек Шеринян]{{Недаступная спасылка}}</ref> Гурт з песняй «[[Lonely Planet, песня Dorians|Lonely Planet]]» прадставіў [[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне 2013|Арменію]] на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|конкурсе песні Еўрабачанне 2013]],<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=71863&_t=gor_sujyan_will_represent_armenia Gor Sujyan will represent Armenia - European Broadcasting Union]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=yVdd51sYuBY Eurovision Armenia 2013 - Gor Sujyan (Dorians)] Арменія 1{{ref-hy}}</ref><ref>[http://edition.cnn.com/video/?/video/showbiz/2013/05/17/curry-eurovision-2013-malmo-preview.cnn Who will win Eurovision 2013?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130724061514/http://edition.cnn.com/video/?%2Fvideo%2Fshowbiz%2F2013%2F05%2F17%2Fcurry-eurovision-2013-malmo-preview.cnn |date=24 ліпеня 2013 }}[[CNN]]{{ref-en}}</ref> заняўшы ў фінале 18-е месца.<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1773 Eurovision Song Contest 2013 Grand Final]{{ref-en}}</ref> {{зноскі}} ==Спасылкі== * {{facebook|doriansofficial}} {{start box}} {{succession box | before=- | title=[[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне]]| years=[[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне 2013|2013]] | after=[[Арам MP3]]<br/>з песняй ''«[[Not Alone]]»'' |}} {{end box}} {{Удзельнікі Еўрабачання 2013}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Арменіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы з Ерэвана]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:2008 год у Ерэване]] phxb1cxzyatdjv6kk50aved5c3wwwr7 0 164697 5189348 4151451 2026-08-29T16:02:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189348 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Маканрушы |Нацыянальная назва= ru/Маканруши |Карта = Kuriles Makanrushi.PNG |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 46 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 154 |lon_min = 26 |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |Плошча = 49 |Плошча заліваў = |Вышыня = 1168 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = MakanrushiNASA.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Makanrushi }} '''Маканру́шы''' ({{lang-ru|Маканруши}}) — [[востраў]] у Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 49 км². Ненаселены. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Цэнтральная частка [[гара|гарыстая]]. Найбольшыя вяршыні — горы Маканрушы (1168 м), Есаул (492 м), Пірамідка (699 м). Цікава, што большасць вяршынь маюць [[конус|канічную]] форму. Схілы пакрыты пацёкамі застылай [[Лава вулканічная|лавы]]. Паўночныя схілы больш стромкія. На поўдні вылучаецца магнітная анамалія, што можа сведчыць пра радовішчы [[жалеза]]. Большасць вадацёкаў утрымоўвае значны працэнт [[серы]]. Пітная [[вада]] ёсць толькі ў адной невялікай рацэ, якая ўпадае ва Усходнюю [[бухта|бухту]]. На схілах гор — россыпы [[друз]]у, рэдка пакрытыя [[трава|травяной]] і [[лішайнікі|лішайнікавай]] расліннасцю. Вакол горнага масіву вылучаецца зялёнае кола зараснікаў карлікавай [[вольха|вольхі]] і травяністых [[луг]]оў. Будаўнічага [[драўніна|лесу]] няма. На востраве шмат [[птушкі|птушак]], ля ўзбярэжжа — [[рыбы]]. Назва Маканрушы паходзіць з мовы [[айны|айнаў]], але значэнне пакуль не высветлена. У [[1875]]—[[1945]] гг. уваходзіў у склад [[Японія|Японіі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] далучаны да [[Расія|Расіі]]. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?makanrushi Падрабязнае апісанне з картай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020203256/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?makanrushi |date=20 кастрычніка 2007 }} * [http://encsakhalin.ru/object/1804656061/D_1803401815/2?lc=ru Энцыклапедыя Сахалінскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121206034753/http://www.encsakhalin.ru/object/1804656061/D_1803401815/2?lc=ru |date=6 снежня 2012 }} {{Курыльскія астравы}} [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] qz6zuju8464fwlxbf639652v9qeigqn 0 166319 5189580 4323482 2026-08-30T09:52:15Z Dr. Thomas Liptak 160056 photo updated 5189580 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grüne Soße Ei kartoffeln.JPG|міні|Фракфурцкі зялёны соус з бульбай і яйкамі]] '''Зялёны соус''' — агульная назва [[соус]]аў, са значнай колькасцю траў у складзе. Найбольш вядомы фракфурцкі, італьянскі (''salsa verde'') і французскі (''sauce verte'') варыянты. Фракфурцкі зялёны соус (''Frankfurter grüne Soße'' ці дыял. ''Frankfurter grie Soß'') традыцыйна гатуецца з сямі траў (агурочнік, маркоўнік, крэс-салат, пятрушка, крывасмок, шчаўе і зялёны лук). Соус гатуецца з [[маянэз]]ам ці [[смятана]]й. Ёсць шмат варыянтаў. Падаецца соўс да варанай бульбы і яек, звараных укрутую. [[Катэгорыя:Соусы]] [[Катэгорыя:Нямецкая кухня]] 4z9h75ellikvkv0mn8fbp7sprzxiunj 5189621 5189580 2026-08-30T10:57:51Z M.L.Bot 261 5189621 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Зялёны соус''' — агульная назва [[соус]]аў са значнай колькасцю [[Трава|траў]] у складзе. Найбольш вядомы фракфурцкі, італьянскі (''salsa verde'') і французскі (''sauce verte'') варыянты. Франкфурцкі зялёны соус (''Frankfurter grüne Soße'' або дыялектнае ''Frankfurter grie Soß'') традыцыйна гатуюць з сямі траў ([[агурочнік]], [[маркоўнік]], [[крэс-салата]], [[пятрушка]], [[Крывасмок (род раслін)|крывасмок]], [[шчаўе]] і зялёныя пёры [[Цыбуля|цыбулі]]). Соус гатуюць з [[маянэз]]ам або [[смятана]]й. Ёсць шмат варыянтаў. Падаюць соус да варанай бульбы і яек, звараных укрутую. == Галерэя == <gallery> Файл:Grüne Soße Ei kartoffeln.JPG|Франкфурцкі зялёны соус з бульбай і яйкамі </gallery> {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Соусы]] [[Катэгорыя:Нямецкая кухня]] cxbmz0lxa96050h8rogoy9irwb7w0d1 0 174104 5189465 4994548 2026-08-30T01:08:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189465 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Вайнруб}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Мацвей Рыгоравіч Вайнруб |арыгінал імя = |дата нараджэння = 2.05.1910 |месца нараджэння = г. [[Барысаў]] |дата смерці = 14.02.1998 |месца смерці = г. [[Кіеў]] |партрэт = Post convert-2010 Vainrub.jpg |подпіс = Канверт Пошты Украіны |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР}} |гады службы = [[1929]]—[[1970]] |званне = {{СССР, Генерал-лейтэнант}} |род войскаў = [[Танкавыя войскі Расійскай Федэрацыі#Бранетанкавыя і механізаваныя войскі, снежань 1942-1953|танкавыя войскі]] |камандаваў = <small> бранетанкавыя і механізаваныя войскі [[8-я гвардзейская армія|8-й гвардзейскай арміі]] [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]</small> |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Багдана Хмяльніцкага 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Суворава 2 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Кутузава 2 ступені}}{{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонай Зоркі}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = [[Файл:Hero of the Soviet Union medal.png|10px|]] [[Яўсей Рыгоравіч Вайнруб]] — старэйшы брат, таксама [[Герой Савецкага Саюза]] |у адстаўцы = старшы навуковы супрацоўнік Украінскага Навукова-даследчага інстытута тэхнічнай інфармацыі |роспіс = }} '''Мацвей Рыгоравіч Вайнруб''' ({{ДН|2|5|1910}}, г. [[Барысаў]] — {{ДС|14|2|1998}}, г. [[Кіеў]]) — камандуючы [[Танкавыя войскі Расійскай Федэрацыі#Бранетанкавыя і механізаваныя войскі, снежань 1942-1953|бранетанкавымі і механізаванымі войскамі]] [[8-я гвардзейская армія|8-й гвардзейскай арміі]] [[1-ы Беларускі фронт|1 — га Беларускага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[генерал-лейтэнант]] танкавых войскаў. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вайнруб Матвей Григорьевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 99 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і рабочага. [[Яўрэі|Яўрэй]]. Малодшы брат [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Яўсей Рыгоравіч Вайнруб|Яўсея Рыгоравіча Вайнруба]]. У [[1924]]—[[1929]] гадах працаваў [[шкловыдзімальнік]]ам на [[Барысаўскі хрусталёвы завод|Барысаўскім хрусталёвым заводзе]]. У [[1927]] годзе скончыў 2 курса [[Працоўны факультэт|рабфака]]. === Служба ў Чырвонай Арміі да Вялікай Айчыннай вайны === У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з [[1929]] года<ref name="БС"/>. У [[1931]] годзе скончыў [[Аб’яднаная беларуская вайсковая школа|Беларускую аб'яднаную ваенную школу]]. У [[1941]] годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзе|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзе]]<ref name="БС"/>. === Вялікая Айчынная вайна === Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з чэрвеня [[1941]] года. Ваяваў у складзе войскаў [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]], [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга]], [[Сталінградскі фронт|Сталінградскага]] і [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага франтоў]]<ref name="БС"/>. Камандаваў [[танк]]авым [[полк|палком]]. У якасці камандуючага [[Танкавыя войскі Расійскай Федэрацыі#Бранетанкавыя і механізаваныя войскі, снежань 1942-1953|бранетанкавымі сіламі]] [[62-я армія, СССР|62-й арміі]] і намесніка камандарма [[Васіль Іванавіч Чуйкоў|В. І. Чуйкова]] Мацвей Рыгоравіч Вайнруб ярка праявіў сябе ў [[Сталінградская бітва|абароне Сталінграда]]. У ходзе Сталінградскай бітвы падраздзяленні пад яго камандаваннем не дапусцілі гітлераўцаў да [[Валгаград-1|Цэнтральнай чыгуначнай станцыі]], а затым спынілі наступ фашысцкіх войскаў на гэтым участку фронту, ён асабіста кіраваў атакай на «Дом спецыялістаў»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/krylov_ni/04.html «Полем боя становится город»] — глава з кнігі [[Мікалай Іванавіч Крылоў|Крылова Мікалая Іванавіча]] «Сталинградский рубеж»</ref>. Камандуючы [[Танкавыя войскі Расійскай Федэрацыі#Бранетанкавыя і механізаваныя войскі, снежань 1942-1953|бранетанкавымі і механізаванымі войскамі]] [[8-я гвардзейская армія|8-й гвардзейскай арміі]] ([[1-ы Беларускі фронт]]) [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[генерал-маёр]] танкавых войскаў Мацвей Рыгоравіч Вайнруб асабліва вызначыўся падчас [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрская наступальнай аперацыі]], калі ён умела кіраваў баявымі дзеяннямі рухомай [[танк]]авай групы па прарыву абароны праціўніка на левым беразе ракі [[Вісла|Віслы]] ў раёне польскага горада [[Магнушаў (гміна)|Магнушаў]]<ref name="БС"/>. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[6 красавіка]] [[1945]] года «за ўмелае камандаванне даручанымі войскамі і праяўленыя мужнасць і гераізм у баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі» гвардыі генерал-маёр танкавых войскаў Вайнрубу Мацвею Рыгоравічу прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалі «Залатая Зорка»]] (№ 5175). === Пасля вайны === Пасля вайны генерал-маёр танкавых войскаў Мацвей Рыгоравіч Вайнруб быў прызначаны намеснікам камандуючага [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай ваеннай акругай]]. У [[1951]] годзе ён скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба]]<ref name="БС"/>, а ў [[1956]] годзе завочна — [[Новасібірскі індустрыяльны інстытут]]. З [[1970]] года [[генерал-лейтэнант]] Мацвей Рыгоравіч Вайнруб — у адстаўцы<ref name="БС"/>. Жыў у сталіцы [[Украіна|Украіны]] — [[Горад-герой|горадзе-героі]] [[Кіеў|Кіеве]]. Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам [[Украінскі Навукова-даследчы інстытут тэхнічнай інфармацыі|Украінскага Навукова-даследчага інстытута тэхнічнай інфармацыі]]. Памёр [[14 лютага]] [[1998]] года. Пахаваны ў [[Кіеў|Кіеве]] на [[Соўскія могілкі|Соўскіх могілках]]. == Памяць == [[File:Weinrub Brothers 100th Anniversary 2010 Postal Envelope Belarus.jpg|thumb|Мастацкі канверт Белпошты, 2010 год]] * Помнік<ref>[http://warheroes.ru/hero/hero.asp?id=1187 Помнік на Соўскіх могілках]</ref> на [[Соўскія могілкі|Соўскіх могілках]] у горадзе–герое [[Кіеў|Кіеве]] * У 2010 годзе Поштай Украіны выпушчаны мастацкі канверт, прысвечаны Герою Савецкага Саюза Мацвею Вайнрубу. * У [[Барысаў|Барысаве]] ў гонар Мацвея Вайнруба і яго брата [[Яўсей Рыгоравіч Вайнруб|Яўсея]] названа вуліца — [[Вуліца Братоў Вайнрубаў (Барысаў)|вуліца Братоў Вайнрубаў]]. * 5 мая 2013 года ў горадзе [[Ашдод]]зе (Ізраіль) адкрыты помнік двум родным братам — танкістам, яўрэям, Героям Савецкага Саюза Мацвею Рыгоравічу і Яўсею Рыгоравічу Вайнрубам<ref>[http://cursorinfo.co.il/news/consumer/2013/05/07/v-ashdode-otkrili-obelisk-bratyamgeroyam/ В Ашдоде открыли обелиск братьям-героям] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130510015900/http://cursorinfo.co.il/news/consumer/2013/05/07/v-ashdode-otkrili-obelisk-bratyamgeroyam/ |date=10 мая 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза № 5175 ([[6 красавіка]] [[1945]] года) * Два [[Ордэн Леніна|Ордэна Леніна]] * Чатыры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэна Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Багдана Хмяльніцкага (СССР)|Ордэн Багдана Хмяльніцкага]] 1-й ступені * [[Ордэн Суворава]] 2-й ступені * [[Ордэн Кутузава]] 2-й ступені * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені * Два [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Ордэна Чырвонай Зоркі]] * Медалі * Замежныя ордэны === Ганаровы званні === * [[Ганаровыя грамадзяне горада-героя Валгаграда|Ганаровы грамадзянін Валгаграда]] ([[15 студзеня]] [[1993]] года) * Ганаровы грамадзянін горада [[Барысаў|Барысава]] ([[Беларусь]]) * Ганаровы грамадзянін горада [[Познань|Познані]] ([[Польшча]]) == Сачыненні == * Эти стальные парни. Повесть о пережитом. — Киев: Молодь, 1972. * Однополчане. — Киев, 1982. * Фронтовые судьбы. — Киев, 1985. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=1609}} * [http://rpp.nm.ru/vaynrub/vaynrub.html «Здесь родились Вайнрубы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081228074913/http://www.rpp.nm.ru/vaynrub/vaynrub.html |date=28 снежня 2008 }} — на сайце «Rosenbloom» * [http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=55 Они сражались за Родину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304084554/http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=55 |date=4 сакавіка 2016 }} — на сайце «Еврейский обозреватель» * [http://www.volgadmin.ru/RU2/City/Heroes.aspx?id=4 Сайт адміністрацыі Валгаграда] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Барысава]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Валгаграда]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Соўскіх могілках]] {{DEFAULTSORT:Вайнруб Мацвей Рыгоравіч}} p7ary6pirxtfb4vc7547svetyqfyq9c 0 177337 5189330 4302274 2026-08-29T15:32:44Z ~2026-47097-98 173335 /* Гл. таксама */ AB ZƏKİ siz olun, ZƏKASI BİZ olmaq ostəyən. Mən və sənlə oynamayın. Yanacaqı Odlar diyarından olan cənnətlər yanmışdır bu diyarda. 5189330 wikitext text/x-wiki '''Нулявы год''' не існуе згодна з [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім]] і [[Юліянскі каляндар|юліянскім календарамі]], згодна з якімі [[1|1 года нашае эры]] папярэднічаў [[1 да н.э.|1 да н.э.]] Нулявы год існуе ў месячным календары і амаль ва ўсіх [[Будызм|будысцкіх]]<ref>[http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/41890/3/thai_time.html Thai Time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080820012233/http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/41890/3/thai_time.html |date=20 жніўня 2008 }}. Faculty of Asian Studies</ref> і [[Індуісцкія календары|індуісцкіх]]<ref>Chia Daphne and Helmer Aslaksen. [http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/projects/dc-urops.pdf Indian Calendars: Comparing the Surya Siddhanta and the Astronomical Ephemeris]</ref> календарох. Згадванне нулявога года звязана з разлікам гадоў згодна з нумарамі [[цэлы лік|цэлых лікаў]] на каардынатнай прамой, як гэта робіцца пры астранамічным запісу. Пры такім разліку, калі кожнаму года адпавядае цэлы лік, і, відавочна, гадам да нашай эры — адмоўныя цэлыя лікі, перад годам нумар 1 (першым) павінен ісці нулявы год. Аднак пры пераліку адзінак часу людзі часта выкарыстоўваюць шэраг натуральных лікаў, які пачынаецца са значэння 1, а не 0. == Гл. таксама . HÖKM HARRAN QULLU == == UQDUR MƏNziM Э.Р-ТИРE-R.E Büst Bütün dillərdə bu mənanı bildorənə qulluq edir hər yer har yan. İstər Desin Dayan İstər desin Dayanma. İstər snimersləsin istər marslasın == . BEN ERA OC Eşidir duyur bilir və hamənıza KarQızarluq , Kprluq Lalluq gedib geri qayıtmayın deyirəmki papuşunuzu ilk kəlmsi kul idi, Qadın zəif Gül idi, Bülbüllərin nəğməsinə aldanıb, Cəhənnəm Pdlar yurdu ndan başqa ERƏZAD olmamışdır, Əzad ZƏYAD Baluq olsa belə , Babaların Şanı ölsə DE E.R YADA ER GEC Şahlandırar qullarını , Abuk Baku Hazar Nazar NƏzƏR etməz belə əsla sahilində bunu yazanən erazisindəki SƏRİLMİŞ YERƏ Э.Р Qəbülü Habülü həddinizin çərçivəsini elə yerdiki nə alimləri bilər nə elmləri nə əhaliləri nə ilahələri, BİR TƏK BİLƏN bilirki sənə bildirdiyimi əsəa unutma.<ref>{{Кніга|загаловак=Başı iylənməz balıq feyil, ayağı iylənər əziyyət çəkən zəhmət keş ataların anaların , O İYƏ Etir - TİRE qoymuşdurki siz onu çiçək və güllərdən alarsınəz. Ayaqdan oylənərsə Analar və Atalar başdakı ad oğurlamışdır demək ki. Yeridarlıqdır. ZƏMZƏM MƏZARLıqdırki DE CEMBEERdir desədə faydası yoxdur. Birdir desədə.X EY İRə Faydası yoxsa başlıqın, əlbətki yoxdur o əhali papaq bilib başına çıxarıb qoyub papaq başlıqunolmaz. GÜN SUNda olmaz. Başlıq özünə artıq fikir versin. BİBİ və Dayıdan olacaq əqraba yoxdur bilsinlər. Sadəcə bir zərgərin səbəbi vardır.hər erada qoyduğu mirasları vardır.|месца=Э.Р}}</ref> AMUNUT , ƏMunuut, HEMRUT NEMRUT olsa belə , Nemrutunda Musanında sahibi Yeni deyil, EYnidir,ad nəzər bəd nəzər , El əlindən brzər, Bezməyənlət QUR TİLUŞƏ Çata biləcək olanlardır ancaq ölümdən sonra.<ref>{{Кніга|загаловак=}}</ref> * [[0-я]] BİRdəki onu bunu adəndan istifadə etdikdə , Və bunlarında kim olduğunu biləndə, Elə bir yer Э.Р ypxdurki sizin nəfsimizə satdığınız bu YURT BU EL üçün bütün planetlər Planetar olmaq istəyib.. Bir tək Platonic VЭ.РТИ ALMAZ, Odu qalayar od yanar , ancaq odda yanmaz , Suda quludurki ətrafı batərar onu bu məqaləni yazanı batırmaz.. Zam zam Şaban demişkən hət şeyə zam gəlsə əgər Zatın olarsa saysız dənə, necə bulərsən özün kimsən. Elində o qədər X ERİC Materic deyilən qullarıma qulluq edənlərə baxıram öz yirdumda ATA ANA ad qoydu sizə. Siz isə POLAD ALƏMDAR olmağa nə gərək var əgər elmlərin şahıarının sahibi Hər şeyin sahibi sizinlə bizimlə deyənlərlə deyilsə, .hər kim olursan ol Reftarın Erazimdə gprdüyüm Ətrafımdırki, VƏSVƏSƏ Basabax deyilən düşəcək ölümdən sonra.bilirlər kimə deyirəm..O zaman ən son ölüm Yaradıcısı belə ölərkən deyəcəkdir, Yaradanlar belə qul imiş, Qul erdik hərkəsi, Ancaq Qulları şahdan imiş, Ölərkən nə qulu şahdan ayırar nədə quldan, Əgər yoxdursa zərrə gözlərimdə yaşarkən xoşuma gələn bircə anın o zatların deyər V AY Halımıza BaY halımıza BayaHan olsa nə yazar , nə yazsaq tərs Э.Р -dədir, CƏZB edən qüvvəsi MƏN VƏ SƏN MƏN Tİ YA bilsəkdə, Ayını göydə gördiük, Ti hryvan bilob Yahvey heyvana sitayiş etdik, MƏN HAMI ümum götürdükdə Cəmimoz onun Bircə Quluna nə şahına bərabər olmadısa bu kimdir dedilər.. Deyəcəklər.deyən kimi öləcəklər.Ancaq Bağışlanmayacaqlar.Nə RƏHMlətr RƏhm etməz onlar, RƏHMAN hamının rəhminə möhtac olsa brlə Э.Р-Rəhman BƏ RAHİM oldün, Hökmün yoxdur nə füşünməyə nə doğmağa nə Bioloji varlıq varşah BEZİR DEyir VƏzirdim qarşında Zirzibiləmmiş bilirəm.Beten dillər bilərək bəlkədə Aldatdım Dünyanı sandım bilirəm. CİNlər OFlar diyarıdırki ən öis məxluq ham qulum burdadır acımaz əsla kimsəyə reaksiya verdiyim an təbii kainat qalaktika AHTATsYlarınız, Gedib İşləyib Yatın əbədi yatıb şirkimi yox Zəlil brlə etsə kar olaram deyərək yaıvaran o HökmHARQUL rtmək istəyənlər, NARIN başında tac var p tacın sahibo varlarsa əgər, Dizdədə hamıda yetişorsə əgər şirliyə Tülkülüyə nə gərək var. Əzad ZaDƏ olmayan tək media nızdırki jurnalistlərinizdir, aktyor və aktrisalarınız və inci sənətlərinizdirki onlar əbədi bu diyarda quldur Əhali İLAHƏ olaraq öz həddində sərhəddi mən bilirəm kartoqraf deyil, HARİTA olaraq vermişəm Xəritəsi insanlarının Adamlarının Ağsaqqal deməyinə aldanmasın, Ağ BİR ÇEK qiymətinə satılıb o Ağ birçək ağsaqqallarınız, . ANALAR AtALAR bu ərazidə ATAMAN Manatayam Atamanlıq deyərək Ata quldur deyər MEHTER başı Olmaq istəyənləri Ay Başı etdik Yıl başı etdik Əsrin əvvəli axrı edildikər.. İndi nə olub sizə AtA baxan Ataya baxan Ana ƏR VƏDA edənə qədər onu sevməsidirki , Hansınızən daha çox sevdiyimi bilməyən bir dünyadırki rəqabəti süni İntellekti AyDandır bilorlər.Ay CaN alandır bilorlər.. Bilinki hərf olanlar rəqəm olanlar nə olsanızda #Э.Р bordirki üzünə enin deyilib ancaq siz yerdən çıxmısənız ya göydən gəlmisiniz hələdə bunu bilmirsiniz.. özəyi ağac tək dibdi haradır bilmək istəyənə deyərəm HƏR YEar eyni yerdir. YAP olaraq yeni Azərbaycanbaycan partiyası olaraq quran Eyni Azərbaycan partiyasıdır təkrar biliyin anasıdırsa bilki Analarnız atarınız ədla ağlamasın deyə bu deyəndirki gələcəyinizə feyirki tədbirlə ölün gələcək üçün.. Sevmədiyim çey odurki Xatırlatmadan, xəbəri göndərib Dünyasını dar etmərəm kainat genişlənir bilsonlər, ölərkən dar Hökmdar olarsa bilki hökmü verənlərim bir ənpisdir.Biri ƏN yaxşıdır.. ƏN yqxşı ƏN yaxşı bildyimə.ƏN PİDS ən öis bildiyimə.yazarlar buyurun yazın.. mən yazdığımı silmək mümkündür internetdən.ancaq hər şey hara sonda gedir itirmi hansı YERdirki Yer bilməz Э.Р bilərki o yerdə yaşam yoxdur.ƏT canlı ailəm yoxdur. Ancaq denyada ömtünüz boldur .bu bir yoldur REİ RH Qanlarınaki Nə qədər anaınə qorusanda Atan qirumasa ananı bir tək Э.Рə möhtacdıki qorusun ölünü dirini hər birini. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Храналогія]] [[Катэгорыя:0|0]] jj2slf0ibruvsan7t5nezbdjrlbwclg 5189332 5189330 2026-08-29T15:35:18Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-47097-98|~2026-47097-98]]) і адноўлена версія 4302274, зробленая InternetArchiveBot 5189332 wikitext text/x-wiki '''Нулявы год''' не існуе згодна з [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім]] і [[Юліянскі каляндар|юліянскім календарамі]], згодна з якімі [[1|1 года нашае эры]] папярэднічаў [[1 да н.э.|1 да н.э.]] Нулявы год існуе ў месячным календары і амаль ва ўсіх [[Будызм|будысцкіх]]<ref>[http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/41890/3/thai_time.html Thai Time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080820012233/http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/41890/3/thai_time.html |date=20 жніўня 2008 }}. Faculty of Asian Studies</ref> і [[Індуісцкія календары|індуісцкіх]]<ref>Chia Daphne and Helmer Aslaksen. [http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/projects/dc-urops.pdf Indian Calendars: Comparing the Surya Siddhanta and the Astronomical Ephemeris]</ref> календарох. Згадванне нулявога года звязана з разлікам гадоў згодна з нумарамі [[цэлы лік|цэлых лікаў]] на каардынатнай прамой, як гэта робіцца пры астранамічным запісу. Пры такім разліку, калі кожнаму года адпавядае цэлы лік, і, відавочна, гадам да нашай эры — адмоўныя цэлыя лікі, перад годам нумар 1 (першым) павінен ісці нулявы год. Аднак пры пераліку адзінак часу людзі часта выкарыстоўваюць шэраг натуральных лікаў, які пачынаецца са значэння 1, а не 0. == Гл. таксама == * [[0-я]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Храналогія]] [[Катэгорыя:0|0]] ndg5za6qx4n5hklfhgpi1znwm7i2w40 0 179797 5189443 5188712 2026-08-29T22:08:26Z Кронан 173149 удакладненне 5189443 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Селяхі}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Селяхі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Sieliachi,_Černi_village_council_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 | lat_min = 10 | lat_sec = 22 |lon_dir = E|lon_deg =23 | lon_min = 46 | lon_sec = 30 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =26 |насельніцтва =70 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Селяхі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sieliachi}}, {{lang-ru|Селяхи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Чэрні, якім валодаў [[Павел Ягмін (1794—1865)|Павел Ягмін]]. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Селяхі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 119 сялянскіх душ (1858) * 293 жыхары (1905) * 15 двароў, 97 жыхароў (1921) * 88 жыхароў (1959) * 70 жыхароў (1970) * 8 гаспадарак, 39 жыхароў (2005) * 37 жыхароў (2009) * 19 жыхароў (2019) * 26 гаспадарак, 70 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (рус.).</ref> == Вядомыя асобы == * [[Георгій Кірылавіч Казлоў]] (1903—1970) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант == Галерэя == <gallery> Sielachi.jpg|Уезд у Селяхі з боку Чэрняў </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] frwex670yv7ry3p2hxzv21zg15em8mq 0 183844 5189493 5185873 2026-08-30T05:55:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189493 wikitext text/x-wiki '''Музычнае мастацтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' ― мастацтва XIII—XVIII стагоддзяў, якое адлюстроўвае рэчаіснасць і фантазіі ў [[Музыка|гукавых мастацкіх вобразах]]. Развівалася ў рамках як [[Народнае мастацтва|народнай]], так і высокай культуры. Першапачаткова найбольшы ўплыў мела [[царкоўная музыка]], у XVII стагоддзі пачалося актыўнае развіццё [[Свецкая культура|свецкага]] музычнага мастацтва, што вылілася ў стварэнне прыватных аркестраў і капэл у XVIII стагоддзі. == Народная музычная культура == [[File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|thumb|Каляды. Беларуская паштовая марка]] Народныя песні ВКЛ мелі каляндарны цыкл. Так, [[Каляды|калядныя песні]] і [[Шчадрэц|шчадроўскія песні]] вызначылі паэтычны аспект зімовага цыкла. Яны насілі пераважна велічальны характар<ref>[http://arche.by/by/page/science/13426 Быль В. Як шляхта каляды спраўляла // ARCHE Пачатак, 2 студз. 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130105050618/http://arche.by/by/page/science/13426 |date=5 студзеня 2013 }}</ref>. Вясновыя песні і абрады павінны былі садзейнічаць ураджаю і прыплоду жывёлы. Шырокае развіццё атрымаў заклік вясны, [[Гуканне вясны|песні-вяснянкі]], святкаванне [[Вялікдзень|Вялікдня]] і звязаныя з ім абрады, валачобныя песні, карагодныя гульні і спевы<ref>Ліс А. С. Валачобныя песні. ― Мн., Навука i тэхніка, 1989. С. 207 ISBN 5-343-00145-9</ref>. Абрадавы выган статка на пашу ў [[Юр'еў дзень]] быў гаспадарчай асновай паэтычных юрьеўскіх песень, спеваў на [[Троіца|Троіцу]], [[русальны тыдзень]]<ref>[http://by-ethno.livejournal.com/123753.html Юр'я веснавы] Этнаграфія Беларусі</ref>. Русальныя песні завяршалі вясновы цыкл і стаялі перад летнім. Летнія песні і абрады мелі прызначэнне захаваць ураджай падчас уборкі, садзейнічаць збору ўраджаю. [[Купалле]] і суправаджаўшыя яго песні былі прысвечаны росквіту прыроды<ref>Касцюкавец Л. П. Купальскі абрады / / Белорусскія народныя абрады. ― Мн., Беларусь, 1994</ref>. Жніўныя песні паказўалі найважнейшы момант гаспадарчай дзейнасці земляроба. З восеньскіх святаў вылучаліся ''багацей'', ''пакрыва'', ''дзяды'' з іх культам продкаў. На восень даводзілася найбольшая колькасць вяселляў, таму асноўнае месца ў восеньскіх песнях заняла вясельная тэматыка<ref>Ліс А. С. Восеньскія і талочныя песні. ― Мн. Навука і тэхніка, 1981. С. 677; Можейко З. Я. Календарно-песенная культура Белоруссии. ― Мн., Академія наук БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Мн.: Наука и техника, 1985. — с. 245</ref>. Народная музычная культура [[Балты|балцкага]] насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў сваёй аснове мела натуральныя семиступенные лады з пентатонікай, зменныя лады. Метрарытмічная структура адрозніваецца разнастайнасцю, складаным чляненнем, часцяком асіметрычная, тыповы пастаянна паўтаральны пераменны метр. Мелодыі, распаўсюджаныя на паўднёвым усходзе сучаснай Літвы (у [[Дзукія|Дзукіі]]) аднагалосныя, яны распеўныя; іх гукарад у межах тэрца, кварты, сексты. У [[Аукштайтыя|Аўкштайтыі]] існавалі разнастайныя віды шматгалосся спеваў. Аднагалосныя выконўаюцца больш даўнія (плачы, пастуховыя, [[Калыханка|калыханкі]]). Кантрасная і імітацыйная [[паліфонія]] маецца ў адмысловым выглядзе старых песень ― сутартынес, заснаваны або на канонападобным правядзенні мелодыі, або на супрацьпастаўленні галасоў. Па выканаўцам сутартынес дзяліўся на падвойныя, патройныя і чацвярню. Для сутартыняса характэрныя ладавыя сістэмы з незапоўненымі тэрца, элементы бітанальнасці, паралельныя секундовыя сугучча, выразная акцэнтаваць метрыкі, сінкопы. У [[Жамойць|Жамойцы]] ў асноўным пераважалі однагалосыя мелодыі з шырокай распевай, вольным рытмам<ref>Гаудримас Ю. Из истории литовской музыки. ― М., 1964</ref>. === Музыка ў народным тэатры === [[File:Cimbalom small 001.jpg|thumb|Цымбалы]] [[Выява:2000. Stamp of Belarus 0399.jpg|250px|thumb|Батлейка на каляднай паштовай марцы Беларусі]] Першымі музыкамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] былі вандроўныя акцёры ― [[скамарохі]]. Музыкі ([[Гуслі|гусляры]], лірнікі, бандурысты, дудары, бубністы, скрыпачы, [[Кобза|кабзары]], цымбалісты і іншыя) удзельнічалі з XV стагоддзя ў княжых застоллях і ваенных паходах, у валачобных абрадах, калядах, вяселлях, у танцах на святах. Гульня на музычных інструментах была распаўсюджана пры княжых дварах, у войсках, у гарадскім асяроддзі. Трубы, [[Бубен|бубны]], [[тулумбас]]ы былі галоўнымі інструментамі ў войсках княжых дружын. У буйных гарадах [[Магістрат|магістрацкія]] музыкі служылі трубачамі ў [[ратуша]]х. З XVI стагоддзя атрымаў распаўсюджванне народны лялечны тэатр [[батлейка]], у спектаклі якога ўключаліся музычныя нумары ― папулярныя [[Кант, песня|канты]], народныя песні і танцы. Значнае месца адводзілася музыцы ў камічных сцэнках з народнага жыцця («Антон з казой і Антониха», «Мацей і доктар», «Камароўскае вяселле» і іншых)<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>);<ref>Олейникова Э. Музыкально-драматические формы фольклорного театра Белоруссии (скоморохи, батлейка, народная драма) // Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. — Минск, 1990. — С. 47-82.</ref>. Да народных музыкантаў можна аднесці і бадзяжных старцаў, якія выконвалі духоўныя вершы і [[Дума (эпас)|думы]] пад акампанемент [[Ліра|ліры]] або [[Бандура|бандуры]]<ref>Кирдан Б. П. Украінскія народныя думы (XV-пач. XVII стст.). ― М., 1962</ref>. == Царкоўная музыка == [[File:Example of hooks and banners notation.PNG|left|thumb|Узор знаменнай натацыі]] === Знаменны распеў === Першапачаткова [[царкоўная музыка]] Вялікага Княства Літоўскага будавалася на аснове старажытнарускай [[Праваслаўе|праваслаўнай]] царкоўнай музыкі, якая ўтварылася пад уплывам візантыйскага царкоўнага спева, але ўжо ў XI—XII стагоддзях сфарміраваўся арыгінальны па форме і зместу [[Знаменны распеў]]. Да XV стагоддзя склаліся яго лакальныя тыпы. Старажытнаруская музыка адрознівалася аднагалоснай вакальнай асновай і безлинейнай [[Музычная натацыя|натацыяй]]. Сама назва «знаменны спеў» паходзіць ад слова «знамя» (стяг), якое вельмі зафіксаваныя гакамі (знамёнамі) напева ў адрозненне ад спеваў па вуснай традыцыі<ref>Бражников М. Пути развития и задачи расшифровки знаменного роспева XII—XVIII веков. Л. — М., 1949</ref>. Гакі ўяўлялі сабой камбінацыі рысачак, кропак, косак, а таксама літар арабскага алфавіта і паказвалі кірунак руху мелодыі, колькасць гукаў попевки, тэмпавыя і дынамічныя змены і спосаб гуказдабыцця. Інтэрвальныя сувязі паміж асобнымі знакамі не паказваліся, таму гакі маглі служыць толькі напамінам пры выкананні знаёмай мелодыі і былі непрыдатныя для запісу незнаёмай. Нягледзячы на выхад з шырокага ўжывання ў сярэдзіне XVI стагоддзя, гакі выкарыстоўваліся ў манастырскім побыце і царкоўных хорах аж да пачатку XX стагоддзя<ref>Барсова И. А. Очерки по истории партитурной нотации. ― М., МГК, 1997</ref>. [[Радковыя спевы]] распаўсюдзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім у сярэдзіне XVI стагоддзя<ref>[http://regentskoedelo.org/journal/2006/2/y6n2p10.pdf Гарднер И. А. Богослужебное пение Русской Православной церкви] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140520221029/http://regentskoedelo.org/journal/2006/2/y6n2p10.pdf |date=20 мая 2014 }}</ref>. Іх назва паходзіць ад спосабу запісу: партыі, запісаныя гакамі, размяшчаліся адна пад іншай над радком тэксту. Радковых спеваў было 2-, 3- ці 4-галосны, мелі лінеарнасцю меладычную прыроду і абапіралася на народнае подголосочно-контрапунктычнае шматгалоссе, у якасці асноўнага галасы выкарыстоўвалі спевы знаменнага распеву. Маленькае шматгалоссе падрыхтавала глебу для новага шматгалоснага стылю ― [[Партэсны спеў|партэснага спеву]], які зацвердзіўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у другой палове XVI стагоддзя, а ў XVII стагоддзі ўводзіўся мясцовымі майстрамі ў расійскую царкоўную практыку. Самым раннім рукапісным зборнікам, напісаным [[Музычная натацыя|лінейнай натацыяй]] з’яўляецца «Супрасльскі ірмологиён», які адносіцца да 1598—601 гг<ref>Пікарда Г. дэ. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. — Мн., 1995; Густова Л. Музыкально-певческая культура православной церкви Беларуси. — Мн., 2006. — С. 74</ref>. === Партесныя спевы === Партесныя спевы (ад позднелат. ''Partes'' ― галасы) як від харавога шматгалоснага прафесійнага спева ў царкоўнай музыцы, заснаванай на [[Аккорд|акордава-гарманічным]] прынцыпе і дзяленні хору на партыі ([[дыскант]], [[Альт, голас|альт]], [[тэнар]], [[бас]]) у праваслаўі не мела інструментальнага суправаджэння, у каталіцкім жа набажэнстве ўжывалася з удзелам [[Арган]]а і іншых інструментаў<ref>Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т., Т. 1. А капэла — Габелен. — Мн., БелСЭ. 1984. т. 1. с. 159—160</ref>. Мелодыі часам запазычаны з знаменнага распеву, кантаў, [[Псалмы|псалмаў]]. Запазычаны напеў праводзіўся ў тэнары, бас выконваў функцыю гарманічнага падмурка, адзін з верхніх галасоў рухаўся паралельна тэнару ў [[Секста|сексту]] або [[тэрцыя|тэрцыі]], іншы запаўняў гарманічную вертыкаль. Запісвалі творы 5- лінейнай кіеўскай натацыяй. Вучыліся партесному спеву ў [[Брацкія школы ў Вялікім Княстве Літоўскім|брацкіх школах]]. Кожнае [[Царкоўныя братэрства|царкоўнае брацтва]] мела хор, які ўдзельнічаў і ў выступах школьнага тэатра<ref>Міско С. Школьны теэтр Беларусі XVII—XVIII стст. ― Мн., Тэсей, 2000</ref>. Менавіта братэрства сталі агменямі царкоўнай і свецкай музычнай культуры ў XVI—XVII стагоддзях. Выпускнікі брацкіх школ выконвалі складаныя шматгалосныя сачыненні, запісаныя 5-лінейнай натацыяй. Прагрэсіўнай з’явай было ўключэнне ў школьную драму бытавых сатырычных [[Інтэрмедыя|інтэрмедый]], насычаных народнымі песнямі і танцамі<ref>XVIII вв. // Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. — Минск, 1990. — С. 83-138</ref>. У каталіцкіх касцёлах прыхаджане здзяйснялі ранішнія і вячэрнія малітоўныя правілы з «пабожнымі песнямі» ― духоўнымі вершамі. Спявалі іх на любую прыдатную мелодыю. [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцкія]] зборнікі малітваў з канца XVII стагоддзя часта суправаджаліся такімі тэкстамі (кампазітары Мікола Далецкі, [[Тамаш Шэвяроўскі]]). У канцы XVI стагоддзя ва ўніяцкім набажэнстве пачынае адбывацца выцясненне [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і паступовая замена яе [[паланізм]]амі і [[Лацінская мова|латынню]]. У XVIII стагоддзі ўніяцкая царква, яе іерархі і духоўная інтэлігенцыя выкарыстоўваюць практычна толькі польскую мову, зрэдку латынь<ref>Лихач Т. В. Музычнае мастацтва ўніяцкай царквы ў Беларусі // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: мат-лы межд.научн. конференции 25-26 марта 2004 г. / Редкол: У. Д. Розенфельд (отв.ред.) и др. — в 2х ч. Ч.1. — Гродно, 2004</ref>. == Канты і псалмы == === Канты === Канты (ад {{lang-lat|''cantus''}} ― спевы, песня) як свецкая харавая бытавая песня ― гімны, вядомыя ў Вялікім Княстве Літоўскім з XVI стагоддзя<ref>[http://bse-soviet-encyclopedia.info/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/22653/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F Келдыш Ю. В. Кант]{{Недаступная спасылка}}// БСЭ</ref>. Для іх характэрныя [[сілабічнае вершаскладанне|сілабічны рыфмаваны верш]], спецыфічныя кантаввыя цезурованные вершы (11- і 13- складаныя) з адно і двума цэзурамі і бесцезурные; страфічныя форма з яе складовымі часткамі ― радкамі, многагарадкоўыя тыпы страфы з тэндэнцыяй насычэння ўсіх строф; новым паэтычным тэкстам, міогачастныя страфы, страфы вышэйшага парадку (якія складаюцца з двух або больш простых строф), міогастрофная форма ўсяго канта са скразным развіццём; тыповыя рытмаінтанацыі і рытмаформулы, крышталізацыя мажора і мінора, адно-, 2-, 3-, 4- і 5- галосная фактура, папевачны прынцып музычнага будынка, стерэатіпізацыя кадэнцыёных абаротаў, секвентнае развіццё; танізацыя мелодыкай сілабічнага верша і зараджэнне ў нетрах кантавай культуры силабатонікі, сувязь са знаменным распевам і народнай песняй <ref>Позднеев A. B. Кант // Краткая литературная энциклопедия: В 8 тт. Т. 3. ― М., с. 966. СТБ. 371—372</ref>. У Вялікім Княстве Літоўскім стала традыцыяй мужчынскае харавое выкананне канта (пераважна адно-, 3- і 4-галосныя). Складаліся канты ў [[Брацкія школы ў Вялікім Княстве Літоўскім|брацкіх школах]], у акадэміях, выконваліся ў народзе звычайна на святы. Асноўныя жанры: [[Псалма|псалмы]], (канты на рэлігійную тэматыку), віваты (ўрачыстыя вітальныя канты), лірычныя, жартоўныя, [[Сатыра|сатырычныя]] канты. Самабытныя канты развіваліся пад уплывам народна-песеннай культуры, адрозніваліся асаблівым лірызмам, у іх выпрацаваліся характэрныя меладычныя попевки. Адзін з найбольш ранніх узораў кантаў, якія дайшлі да нас у запісе, належыць [[Афанасій Філіповіч|Афанасію Філіповічу]] і адносіцца да 1646 года. У XVII—XVIII стагоддзях канты распаўсюджваліся ў рукапісах, запісваліся кіеўскай натацыяй і гакамі; захаваліся і друкаваныя канты. Рысы кантавай стылістыкі (вершаскладанне, строфіка, рытмаформулы і рытмаінтанацыі, меладычныя абароты, кадэнцыі, секвенцыі) аказалі значны ўплыў на мелодыку і вершаскладанне народных песень<ref>Костюковец Л. Ф. Кантовая культура в Белоруссии: массовые канты-гимны, лирические канты-псалмы. ― Мн., Вышэйшая школа, 1975</ref>. === Псалмы === З XVI стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім атрымалі распаўсюджванне псалмы (ад грэч. ''Psalmos'' ― хвалебная песня) ― канты рэлігійнай тэматыкі на разнастайныя біблейскія і евангельскія сюжэты<ref>Левашёв Е. М. Псалма // Музыкальная энциклопедия: В 6-ти т. Т. 4. ― М., 1978. Стб. 479—480</ref>. Сярод іх ― А. Філіповіча «Дай спакой царквы сваёй, Хрысце Божа», «Прачыстая, дзева, маці рускага края», «Схільніцяся, павекі». Псалмы мелі ў асноўным тыя ж стылістычныя рысы, што і канты, вытокі мелодыкі іх лепшых узораў ― у народнай песеннасці. Некаторая іх спецыфіка (эксцелентованы ― распеты, арнаментальны бас, выкарыстанне меладычных абаротаў духоўных вершаў, знаменнага распеву, частковае і поўнае ўжыванне [[Штодзённы гукарад|штодзённым гукараду]], паліфанізацыя фактуры і т. д.) абумоўлена зместам, вобразна ― лексічным строем, паэтычнай прамовай. Псалмы любілі выконваць лірнікі<ref>Касцюкавец Л. Псалма // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Т. 4. — Мн., 1987. — С. 408</ref>. == Нотадрукаванне == [[File:Катэхізіс. Вільня. 1598.jpg|thumb|Катэхізіс. Вільня. 1598]] Першыя вопыты нотадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім ставяцца да другой паловы XVI-пачатку XVII стагоддзяў. [[Канцыянал]]ы, выдадзеныя ў [[Брэст]]у, [[Нясвіж]]у і [[Любча|Любчы]], былі цесна звязаны з [[Пратэстантызм у Вялікім Княстве Літоўскім|рэфармацыйным рухам]] і адлюстроўвалі асаблівасці спароджанага ім музычнага мастацтва. Канцыяналы (познялат. ''cantional'' ад лац. ''Cantio'' ― спевы, песня) прадстаўлялі сабой зборнікі рэлігійных, пераважна шматгалосных, спеваў, разлічаных на выкананне ў царкве ці дома. Стылявыя асаблівасці ўключаных у канцыяналы напеваў звязаны з іх агульнай скіраванасцю (нават пры выкананні іх у касцёле, разам з царкоўным хорам спявалі ўсе прыхаджане). У канцыяналах досыць рознастылёвыя жанры: літургічныя спевы, пратэстанцкія [[Харал]]ы, псалмы і канты<ref>Касцюкавец Л. Канцыяналы // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. ― Т. 2. ― Мн., 1985. С. 673—674;Саладухін А. Пратэстанцкі канцыянал на Беларусі ў XVI — першай палове XVII стагоддзя // Весці БДАМ. — 2006. — № 6. — С. 10-14;Саладухін А. Нясвіжскі канцыянал як помнік пратэстанцкай музычнай традыцыі ХVІ стагоддзя: праблемы даследавання // Пытанні музычнай культуры Беларусі і свету ў сучасных даследаваннях: навук. працы БДАМ. — Вып. 15. Сер. 1. ― Мн., 2007;Саладухін А. Любчанскі канцыянал 1621 г. // Музыкознание к началу XXІ века: состояние и перспективы: науч. труды БГАМ. — Вып. 18. Сер. 6, Вопросы современного музыкознания в исследованиях молодых ученых. ― Мн., 2009. — С. 40-48</ref>. У аснову многіх псалмаў і кантаў былі пакладзены мелодыі французскіх свецкіх, нямецкіх народных песень, гусіцкіх, гугеноцкіх, лютэранскіх, кальвінскіх гімнаў і харалаў, у іх чутныя інтанацыі знаменнага распеву, ўсходнеславянскіх лірычных народных песень<ref>Хрестоматия по истории белорусской музыки XII—XVIII веков [Ноты] // Сост. Н. Б. Баринова. ― Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004</ref>. У 1550 годзе пратэктар рэфармацыі [[Вялікія канцлеры літоўскія|канцлер]] [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалай Радзівіл «Чорны»]] стаў [[Староста#Вялікае Княства Літоўскае|берасцейскім старастам]]. У 1553 годзе ў Брэсце ім адкрыты першыя ў дзяржаве [[Кальвінізм|кальвінскі касцёл]] і друкарня, якой спачатку кіраваў вядомы вучоны-гуманіст, вучань [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]] [[Бернард Воявудка]]. Яго працу працягнулі асветнікі [[Станіслаў Мурмелиус]] і [[Цыпрыян Базілік]]<ref>[http://www.christian-culture.info/index.php?n=8&article=02 Татьяна Галуза. Белорусская реформация и протестантская хоровая культура XVI века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200411053955/https://christian-culture.info/index.php?n=8&article=02 |date=11 красавіка 2020 }}Христианская культура, № 8, 2007</ref>. Было выдадзена больш за 40 рэлігійных, гістарычных, прававых і [[Палемічная літаратура Рэчы Паспалітай|палемічных кніг]] на польскай і лацінскай мовах. Друкарня стала выдаваць і кнігі, звязаныя з музычнай культурай. Брэсцкі зборнік «Pesni chwal Boskich» ― першы ўзор нотадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім і адзін з самых ранніх у [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]<ref>Przywecka-Samecka M. Drukarstwo muzyczne w Europie do konca XVIII wieku. ― Krakow.1987. S. 259—261</ref>. Ён змяшчае каля 100 адно-і четырехголосных псалмаў і кантоў на польскай і лацінскай мовах, запісаных мензуральной натацыяй на 5- лінейным нотнай постаці<ref> Ліхач Т. В. Музычна-тэарэтычныя дапаможнікі па грыгарыянскіх спевах у ВКЛ // Наш радавод. Кн. 4. Ч. 3. ― Гродна, 1992. С. 571—575</ref>. [[File:Martynas Mažvydas hymns compiled by Baltramiejus Vilentas.jpg|left|thumb|Песні хрысціянскія Марціна Мажвідаса, 1566]] Яшчэ ў 1547 годзе тыпограф [[Марцінас Мажвідас|Марцін Мажвідас]] выдаў у [[Калінінград|Кенігсбергу]] «Катэхізіс» ― першую друкаваную кнігу на літоўскай мове, акрамя таго змяшчаўшую 11 царкоўных спеваў з нотамі. У 1566 Мажвідас выдаў таксама зборнік літоўскіх царкоўных хрысціянскіх песень<ref>Трилупайтене Ю. Влияние реформатского движения на музыкальную культуру Великого княжества Литовского // Мартинас Мажвидас и духовная культура Великого княжества Литовского XVI века. ― Вильнюс; М., 1999</ref>. У 1563 годзе Мацей Кавячынскі і друкар [[Данііл Адам з Велеславіна|Даніэль Адам]] выдалі ў Нясвіжы канцыянал «Katechizm albo krotkie w jedno miejsce zebranie wiary. Psalmy i piesni» (« Катэхізм або кароткі збор веры. Псалмы і песні»), у які ўвайшло 40 псалмаў, 110 песень і свецкіх кантаў з нотамі. Адначасова з нясвіжскім канцыяналам выйшаў дадатак, які ўключаў 5 псалмаў і 8 свецкіх кантаў. У пачатку XVII стагоддзя нотныя канцыяналы выдаваліся ў Любчы<ref>[http://druidova.mysteria.cz/HISTORIE/Adam_z_veleslavina.htm Daniel Adam z Veleslavína — historiografie česká v XVI století]</ref>. Тады ж ствараюцца новыя спевы ў гонар мясцовых святых: князёў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], [[Феадосій Вялікі, вялебны|прападобнага Феадосія]], на асвячэнне храма Георгія ў Кіеве, на перанясенне мошчаў [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Мірлікійскага]]<ref>Ясиновськый Ю. П. Укра’інські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16—18 століть: Каталог і кодикологічно-палеографічне дослідження. Львів, 1996. С. 35—41</ref>. Музычнымі помнікамі гэтай пары з’яўляюцца таксама зборнікі вакальна-інструментальных твораў «Полацкі сшытак» і «Куранты». Рукапіс «Полацкага сшытка», таксама вядомы як «Астрамечаўскі рукапіс» ці «Рукапіс 127/56» [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэкі]]", быў знойдзены ў Польшчы ў 1960-х гадах і ўяўляе сабой зборнік бытавой музыкі ананімных аўтараў XVII стагоддзя. Па дадзеных беларускага даследчыка [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адама Мальдзіса]], рукапіс быў названы «Полацкі сшытак» памылкова, і адбываецца ён не з [[Полацк]]а, а, верагодна, з вёскі [[Астрамечава|Астремечава]] на [[Берасцейшчына|Берасцейшчыне]]<ref>[http://www.sb.by/post/133931/ Мальдзіс А. Полацкі сшытак? Няма. Астрамечаўскі рукапіс? Да!] // Беларусь сегодня, 20 ліп 2012</ref>. == Свецкая музыка == [[File:Polonaise-rhythm.png|thumb|Рытм паланэза, XVI стагоддзе]] Пры двары вялікага князя ў [[Вільнюс|Вільні]] італьянская оперная трупа пастаянна існавала з XVII стагоддзя. У 1636 годзе яна паставіла першы музычны спектакль «Выкраданне Алены» Марка Скаччи. Тэорыя музыкі вывучалася ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай іезуіцкай акадэміі]], ў 1667 годзе выходзіць кніга «Ars et praxis musicae» («Музычнае мастацтва і практыка») віцэ-рэктара акадэміі езуіта [[Жыгімонт Лаўксмін|Жыгімонта Лаўксміна]] на лацінскай мове<ref>Trilupaitiene J. Zygmunt Lauksmin w życiu muzycznym Akademii Wileńskiej // Muzyka. — 1991. — № 1. — S. 115</ref>, у 1675 ― «Граматыка мусікійская» езуіта [[Мікалай Ділецкі|Мікалая Дилецкага]] на польскай, у 1691 ― «Physica curiosa» («Займальная фізіка») В. Тількоўскага, пра музычнаю акустыку. У XVII стагоддзі з’яўляюцца творы інструментальнай музыкі кампазітараў-аматараў з мясцовай шляхты, пазней ствараюцца студэнцкія аркестры і хоры<ref>Протопопов В. Николай Дилецкий и его «Музыкальная грамматика» // Musika Antiqa. Acta scientificae. ― T. IV. ― Bydgoszcz, 1975. С. 577</ref>. У XVIII стагоддзі сфарміравалася новы напрамак свецкай музычнай культуры ― [[прыгонны тэатр]], дзе ў адпаведнасці са [[Шляхта|шляхецкімі]] густамі таго часу паказвалі музычныя спектаклі. Пры такіх тэатрах як розныя тыпы хораў існавалі прыгонныя [[Аркестр аркестры]] і [[Капэла, калектыў|капэлы]]. Прыгонныя тэатры былі прыватнымі музычнымі калектывамі прадстаўнікоў [[магнат]]эрыі і складаліся цалкам або часткова з прыгонных сялян. Вядомыя аркестры былі ў [[Нясвіж]]у, [[Слуцк]]у ([[Радзівілы|Радзівілаў]]), [[Слонім]]е ([[Міхал Казімір Агінскі|Міхаіла Казіміра Агінскага]]), [[Гродна]] ([[Антоній Тызенгаўз]]а), [[Шклоў|Шклове]]<ref>Żórawska-Witkowska A. Kapela Antoniego Tyzenhauza w Grodnie // Muzyka. ― 1977. ― № 2. S. 19</ref>, ([[Шклоўскі тэатр Зорыча]]), [[Ружаны|Ружанах]] (Масальскіх, [[Сапегі|Сапегаў]]), [[Дзярэчын]]е (Сапегаў), [[Глуск]] (Юдзіцкі) і іншых населеных пунктах. Сярод іх буйныя аркестры змешанага складу (Нясвіжская капэла Радзівілаў, Слонімская капэла Агінскага), камерныя струнныя аркестры ― так званая «хатняя музыка» (Гродна, Нясвіж, Гарадзец), духавыя («музыка Шклоўскага корпуса», рагавыя аркестры ў Шклове і Нясвіжы), ўдарных, народных інструментаў ([[Янычарская музыка|«янычарская музыка»]] і «літоўская музыка» у Нясвіжы)<ref>Дадзіёмава В. Янычарскія капэлы // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — № 2, 1988. С. 23-24;Капілаў А. Літоўская капэла // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. ― Т. 3. ― Мінск, 1986С. 283</ref>. Некаторыя калектывы мелі групы вакалістаў або цэлыя хоры («княжацкія капэлы», у Шклове так званыя «пявучыя музыкі»). Аркестры суправаджалі спектаклі прыгонных тэатраў, балі, паляванне, рэлігійныя службы, ваенныя парады<ref>Барышаў Г. І. Прыгонныя аркестры // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. ― 1972. ― № 4.</ref>. Сярод вядомых кампазітараў ― немец [[Ян Давід Голанд]], чэх [[Арношт Ванчура|Эрнэст Ванжура]] і іншыя<ref>Дадзіемава В. У. Ян Голанд / В. У. Дадзіемава // Нарысы гісторыі музычнай культуры Беларусі. ― Мн., 2001. С. 149—168</ref>. === Нясвіжская капэла Радзівілаў === [[File:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|250px|thumb|Нясвіжскі театр Радзівілаў. Дэкарацыі тэатра]] Музычнае мастацтва ў галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў ― [[Нясвіж]]ы ― пачало развівацца пры [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу «Чорным»]]. У Нясвіжы прыдворнымі музыкамі князя былі [[Цыпрыян Базылік]] з Серадзі і [[Вацлаў з Шамотул]]. Песенныя тэксты на [[польская мова|польскай мове]] пісалі [[Мікалай Рэй]] і Андрэй Тшэцескі. У [[Нясвіжскі замак|нясвіжскім палацы]] штодня раніцай, днём і ўвечары збіралася ўся сям’я на чытанне [[Біблія|Свяшчэннага Пісання]], малітву і спевы рэлігійных песень, аднагалосныя і шматгалосныя<ref>Барышаў Г. I. Тэатр Радзівілаў у Нясвіжа i Слуцку // Гісторыя беларускага тэатра. ― Т. 1.― Мн., 1983;Szweykowscy A. i Z., Wacław z Szamotuł — renesansowy muzyk i poeta // «Muzyka», 1964, No 1-2 Wilczak T. Studia nad twórczością Mikołaja Reja. ― Poznań, 1975</ref>. Далейшым працягам музычных традыцый стала стварэнне нясвіжскай капэлы Радзівілаў, якая існавала ў [[1724]]—[[1809]] гадах. Яна была заснавана [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхаілам Казімірам Радзівілам]] па мянушцы «Рыбанька». Капэла іграла падчас баляў, святаў, ваенных парадаў, касцельных службаў, а з [[1746]] года і тэатральных паказаў. Выступала таксама ў [[Альба (паркавы комплекс)|загарадным палацы ў Альбе]], суправаджала выезды ў радзівілаўскія вотчыны Белае, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Жолква]] і [[Алыка]]. Да [[1746]] года мела камерны характар і складалася з замежных музыкантаў (італьянцаў, немцаў, чэхаў), пазней склад яе пашырыўся (у [[1751]], [[1757]]—[[1759]] гадах у капэле было 25 чалавек, у [[1784]] годзе ― 107 чалавек, пераважалі палякі, беларусы і літоўцы, свабодныя і прыгонныя, сярод іх вядомыя скрыпач Мацей з Карэлічаў, Я. Ценціловіч, які стаў капельмайстрам). У [[1780]] годзе князь [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Станіслаў Радзівіл]], вядомы як «Пане Каханку», запрасіў музыкантаў [[Джаакіна Альберціні|Дж. Альберціні]] (капельмайстар у [[1781]]—[[1784]] гадах), [[Дж. Канстанціні]] ([[скрыпка]]), [[Я. Е. Флайшман]] ([[віяланчэль]]), [[Ян Давід Голанд|Я. Д. Голанда]] ([[клавесін]], капельмайстар у [[1782]]—[[1802]] гадах), увёў у капэлу спевакоў [[В. Нікаліні]], [[А. Калаўзека\|А. Калаўзека]], [[А. Данезі]], спявачак Герман, К. Вертэр. Апошнім капельмайстрам ([[1804]]—[[1809]]) быў мясцовы музыкант А. Аляксандровіч<ref>Смольскі Б. С. Беларускі музычны тэатр. ― Мн., 1963</ref>. === Слонімская капэла Агінскіх === [[File:Michał Kazimierz Ogiński.PNG|thumb|Міхал Казімір Агінскі]] Слонімская капэла з’яўлялася прыдворным тэатрам гетмана вялікага літоўскага [[Міхал Казімір Агінскі|Міхала Казіміра Агінскага]]. Была адкрыта ў 1765 годзе і праіснавала да 1793 года. Абслугоўвала тэатральныя паказы, балі, касцельныя службы, здзяйсняла канцэртныя паездкі (у 1780 выязджала ў Шклоў). Першапачаткова капэла складалася з 12 чалавек, ў 1776 годзе прадстаўляла сабой вялікі ансамбль інструменталістаў і вакалістаў (53 чалавек) на чале з [[Ю. Паўлі]] і [[А. Данезі]]. Ансамбль складаўся пераважна з палякаў і беларусаў, часткова з прыгонных, якія атрымалі прафесійную падрыхтоўку (была нявялікая колькасць замежных музыкантаў ― нямецкіх і чэшскіх інструменталістаў і дырыжораў, італьянскіх спевакоў). Сярод іх Райскі ― адзін з таленавітых музыкантаў капэлы, прыгонны Радзівілаў, працаваў у Слоніме ў 1775—1780. Росквіт дзейнасці капэлы ставіцца да 1780. С першай паловы 1780-х гг. яна паступова прыходзіць у заняпад, меньшается яе склад у сувязі з пераходам многіх замежных музыкантаў у Нясвіжскую капэлу Радзівілаў. Часовы ўздым слонімскія капэла і тэатр перажылі ў канцы 1780-пачатку 1790-х, аднак да 1792 аркестр налічваў толькі 12 музыкантаў<ref>[http://www.twirpx.com/file/591819/ Цеханавецкі A. Mixaл Казімір Агінскі i яго «сядзіба музаў»… С. 60]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == {{Refbegin|2}} * ''Богданов В. О.'' Шляхи розвитку духовного музичного мистецтва в Україні: від витоків до початку XX століття. Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня доктора мистецтвознавства. Національна музична академія України ім. П. І. Чайковського. ― Київ, 2008. * ''Густова Л. А.'' Музыкально-певческая культура Белоруской Православной Церкви. ― Мн., 2006. * ''Густова Л.'' Реформы богослужебного устава Православной Церкви Великого Княжества Литовского в XVI столетии // Исторический поиск Беларуси. Альманах. — Мн.: Экономпресс, 2006. * [http://oldsite.bgam.edu.by/bgam_ru/Dadiomova_O.%20The%20history%20of%20musical%20culture%20of%20Belarus%20before%20XX%20sentury.pdf Дадзіёмава В. У. Гісторыя музычнай культуры Беларусі ад старажытнасці да канца 18 ст. — Мн., 1994.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131001062025/http://oldsite.bgam.edu.by/bgam_ru/Dadiomova_O.%20The%20history%20of%20musical%20culture%20of%20Belarus%20before%20XX%20sentury.pdf |date=1 кастрычніка 2013 }} * Дадзіёмава В. У. Нарысы гісторыі музычнай культуры Беларусі. ― Мн., 2001. * Іванов В. Навчання церковного співу в Україні в IX—XVII ст. — Київ, 1997. * Каханоўскі Г. А., Малаш Л. А., Цвірка К. А. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. ― Мн., 1989. * Куліковіч М. Беларуская музыка: Кароткі нарыс гісторыі беларускага музычнага мастацтва. БІНіМ. Нью-Йорк, 1953. Ч. 1. * Мещеряков В. П. Братские школы Белоруссии (XVI-первая половина XVII в.). ― Мн., 1977. * Музы Нясвіжа: Матэрыялы навук. канф. ― Нясвіж, 5 мая 1997 г. / Пад навук. кіраўн. У. П. Скараходава. ― Мн., БелІПК, 1997. * Суша А. А. Царкоўнаславянская ва ужытку уніяцкая царквы / Мовы Вялікага Княства Літоўскага / пад агульн.рэд. М. М. Аляхновіча. — Брэст: Акадэмія, 2005. — 254 с. * Miller A. Teatr polski i muzyka na Litwe. ― Wilno, 1936 == Спасылкі == * [http://intoclassics.net/news/2012-10-31-19020 Музыка белорусских замков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308060141/http://intoclassics.net/news/2012-10-31-19020 |date=8 сакавіка 2022 }} * Новик В. Н. {{YouTube|3wiNwcqc7Fg|Гісторыя пратэстанскай хрыстыянскай музыкі: Відэалекцыя}}. {{ref-be}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} [[Катэгорыя:Музыка]] [[Катэгорыя:Музыказнаўства]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Літвы]] [[Катэгорыя:Культура Украіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя мастацтва]] [[Катэгорыя:Гісторыя музыкі]] [[Катэгорыя:Музыка паводле перыядаў]] [[Катэгорыя:Музыка паводле краін]] demuela8ujeudfs9rbn7eup7apmk2v5 0 184395 5189572 4683092 2026-08-30T09:44:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189572 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Мікалай (Натан) Абрамавіч Вігдорчык | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = | Род дзейнасці = [[рэвалюцыянер]], [[палітык]], [[урач]] | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = [[руская мова|руская]] | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Мікалай (Натан) Абрамавіч Вігдорчык''' ({{ДН|16|11|1874}}, г. [[Мінск]] — {{ДС|24|5|1954}}, г. [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — дзеяч расійскага рэвалюцыйнага руху, [[урач]], {{публіцыст|СССР|Украіны|Расіі}}, аўтар шэрагу прац па пытаннях сацыяльнага страхавання і прафесійных захворванняў. У 1924—1951 гадах — [[прафесар]] Ленінградскага ўніверсітэта ўдасканалення ўрачоў. Дэлегат [[I з’езд РСДРП|I з’езда РСДРП]] ([[1898]])<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вигдорчик Николай (Натан) Абрамович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 113 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == У 1898 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>. Яшчэ будучы студэнтам, прымаў актыўны ўдзел у сацыял-дэмакратычным руху ў [[Кіеў|Кіеве]], працуючы ў групах «Працоўная справа»<ref name="БС"/>, «Кіеўскі саюз барацьбы за вызваленне рабочага класа» і «Працоўная газета». Падчас падпольнай працы да I з’езда РСДРП прымаў удзел у кіеўскай рабочай газеце «Наперад» (1896—1897) і ў «Працоўнай газеце» (1897)<ref name="БС"/>. У сакавіку 1898 года прымаў удзел у [[I з’езд РСДРП|I з’ездзе РСДРП]] у [[Мінск]]у. Ён і [[Барыс Львовіч Эйдэльман|Барыс Эйдэльман]] прадстаўлялі на з’ездзе «Працоўную газету»<ref>[http://www.agitclub.ru/center/comm/zin/1898pr.htm Первый съезд РСДРП, Манифест РСДРП]</ref>. Большая частка нелегальных артыкулаў, брашур і пракламацый, якія выйшлі за гэты перыяд у Кіеве, належыць пяру Вігдорчыка. Да таго ж часу адносіцца і першая навуковая праца Вігдорчыка па пытаннях сацыяльнага страхавання — «Аб страхаванні рабочых ад няшчасных выпадкаў». У 1899 годзе яго арыштоўваюць у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] па справе кіеўскай сацыял-дэмакратычнай арганізацыі. З 1902 па 1905 год правёў у ссылцы ў [[Енісейская губерня|Енісейскай губерні]], дзе служыў сельскім лекарам<ref name="БС"/>. 1905 і 1906 гады правёў за мяжой у [[Берлін]]е і [[Вена|Вене]], вывучаючы ўнутраныя хваробы і пытанні сацыяльнага страхавання. З 1906 года пасяліўся ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], дзе прыняў жывы ўдзел у распрацоўцы пытанняў сацыяльнага страхавання рабочых, у тым жа годзе адыходзіць ад палітычнай дзейнасці. З [[1918]] года працаваў у савецкіх страхавых арганізацыях Ленінграда і [[Іркуцк]]а. Удзельнік 2-га Усерасійскага з’езда ўрачэбных секцый і секцыі лекараў Усемедыкасанпрацы (дэпутат ад Петраграда). Па пастанове Палітбюро ЦК РКП(б) ад 8 чэрвеня 1922 года арыштаваны ў Петраградзе і высланы на 2 гады ў Кіркрай, затым у [[Іркуцк]]<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-named-comment/pages/1/10 1922 год: Высылка интеллигенции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202559/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-named-comment/pages/1/10 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1923 годзе абіраецца дацэнтам па кафедры сацыяльнай гігіены Іркуцкага ўніверсітэта. У 1924 годзе абраны прафесарам па кафедры прафесійных хвароб у Дзяржаўным інстытуце для ўдасканалення лекараў у Ленінградзе. У тым жа годзе арганізуе Ленінградскі інстытут па вывучэнню прафесійных хвароб і становіцца яго дырэктарам<ref name="БС"/>. Яму належыць новая методыка вызначэння інваліднасці. == Бібліяграфія == Вігдорчык выпусціў больш за 200 друкаваных прац. Сярод іх папулярныя брашуры: Як міністр клапоціцца аб працоўных, Новая перамога (1897) і іншыя. З навуковых прац найбольш буйныя: * Социальное страхование, СПб., 1912; * Опасность промышленного труда, СПб., 1913; * Детская смертность среди петербургских рабочих, 1914; * Государственное обеспечение трудящихся, П., 1917; * Теория и практика социального страхования, вып. 1—8, М.—Л., 1919—1926; * Что такое инвалидность, М., 1924; * Очерки по профессиональной гигиене, М.—Л., 1925; * Методика врачебно-страховой экспертизы, М., 1926; * Естественный профессиональный отбор с точки зрения профессиональной гигиены, М., 1927. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bigmeden.ru/article/%D0%92%D0%B8%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BA Натан Вигдорчик в Большой Медицинской Энциклопедии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111019082627/http://bigmeden.ru/article/%D0%92%D0%B8%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BA |date=19 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Вігдорчык Мікалай Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Гігіеністы|Расійская імперыя]] [[Катэгорыя:Медыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Расіі]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Сацыял-дэмакраты Расіі]] [[Катэгорыя:Члены РСДРП]] [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Дэлегаты I з’езда РСДРП]] ihyccfzgr9nqtpf40d5ud2pwe5ifwzr 0 186830 5189668 5127655 2026-08-30T11:42:31Z ~2026-47201-47 173376 /* Спасылкі */ 5189668 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Равучае |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 34|lat_sec = 49.50 |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 29|lon_sec = 36.90 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 135,7<ref>[http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-123.jpg ліст карты N-35-123] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504064542/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-36-123.jpg |date=4 мая 2013 }}</ref> |Даўжыня = 1,32 |Шырыня = 0,91 |Плошча = 0,87 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 3,12 |Найбольшая глыбіня = 4 |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = 25 |Упадаюць = каналы |Выцякаюць = канал |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Гомельская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы= }} '''Раву́чае''' — [[возера]] ў [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[Ачоса]] (прыток [[Іпуць|Іпуці]]), за 22 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Добруш]], каля пасёлка [[Падравучае]]. Плошча паверхні возера 0,87 км². Даўжыня 1,32 км, найбольшая шырыня 0,91 км, даўжыня берагавой лініі 3,12 км. Найбольшая глыбіня возера 4 м. Плошча [[вадазбор]]у 25 км².<br /> Вышыня схілаў катлавіны возера да 2 м. Схілы спадзістыя. Дно возера выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. У Равучае ўпадаюць [[Меліярацыя|меліярацыйныя]] [[Канал (гідраграфія)|каналы]], сцёк па канале ў раку [[Ачоса]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|||193}} == Спасылкі == * [https://etomesto.com/na-karte-bel_w_ozero-revuchee/ Озеро Ревучее на карте Беларуси] {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Азёры Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Іпуці]] l4tl0tee6u83l47iveqqkv5tjjbovah 0 187042 5189322 4767326 2026-08-29T14:37:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189322 wikitext text/x-wiki '''Мадэкнгеі''' ([[палаўанская мова|палаўан.]]: ''Ngara Modekngei'', літаральна "сабраныя разам у адно") — сучасная [[Сінкрэтызм|сінкрэтычная]] [[рэлігія]] ў [[Палау]]. ==Гісторыя== Мадэкнгеі з'явілася ў пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. як сінкрэтычны рэлігійны напрамак, які аб'ядноўваў [[хрысціянства]] са старажытнай [[палаўанцы|палаўанскай]] рэлігіяй, заснаванай на [[анімізм]]е і [[культ продкаў|кульце продкаў]]. Цэнтрам яе распаўсюджання з'яўляецца [[вёска]] Ібабанг на востраве [[Бабелдааб]]. Заснавальнікам лічыцца тубылец Тэмедад, які быццам бы ўбачыў [[бог|божае]] адкрыццё ў сне. У першай палове XX ст. мадэкнгеі фактычна з'яўлялася формай супраціўлення каланіяльнай экспансіі [[Германія|Германіі]] і [[Японія|Японіі]]. У наш час гэту рылігію спавядае 8,8% вернікаў Палау. З [[1974]] г. у Ібабанге працуе рэлігійная школа мадэкнгеі. ==Вучэнне== Прыхільнікі мадэкнгеі вераць у адзінага [[бог]]а-''нгірчалмкуук'', якога атаесамляяюць з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстосам]]. Падобна [[хрысціянства|хрысціянам]], яны імкнуцца да выратавання [[душа|душы]]. Разам з гэтым, існуе вера ў добрых духаў ''бладэк'', якія ахоўваюць вернікаў і заручаюць іх прытрымлівацца [[палаўанцы|палаўанскіх]] звычаяў і традыцый, і злых духаў ''дэлеб''. Падчас [[малітва]]ў вернікаў можа ахопліваць стан трансу, падчас якога яны гавораць і прадпрымаюць учынкі згодна волі духаў. ==Культ== Адзіны [[храм]] мадэкнгеі знаходзіцца ў [[вёска|вёсцы]] Ібабанг на востраве [[Бабелдааб]]. Прыхільнікі мадэкнгеі не маюць [[пісьмо]]вых тэкстаў, свяшчэнныя паданні перадаюць у форме [[песня|спеваў]] ''кескес''. Яны зберагаюць [[палаўанская мова|палаўанскую мову]], звычаі і традыцыі, не ўжываюць [[алкагольныя напоі|алкагольных напояў]], [[тытунь|тытуню]] і [[наркотык]]аў. Службы ў храме кароткія, складаюцца з сумесных або супольных [[малітва]]ў. Некалькі разоў на год арганізуюцца маляўнічыя [[свята|святы]], на якія таксама збіраюцца вернікі іншых [[Канфесія|канфесій]] і [[турызм|турысты]]. == Спасылкі == * [http://www.oocities.org/southbeach/palms/6757/modekngei.html The Modekngei religion] * [http://pacificdigitallibrary.org/cgi-bin/pdl?e=d-000off-pdl--00-2--0--010---4-------0-1l--10en-50---20-about---00-3-1-00bySR-0-0-000utfZz-8-00&cl=CL2.50&d=HASHe89c1c5b4679b0b4b98532.1&p=text MODEKNGEI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241221094141/https://pacificdigitallibrary.org/cgi-bin/pdl?e=d-000off-pdl--00-2--0--010---4-------0-1l--10en-50---20-about---00-3-1-00bySR-0-0-000utfZz-8-00&cl=CL2.50&d=HASHe89c1c5b4679b0b4b98532.1&p=text |date=21 снежня 2024 }} * [http://www.indexmundi.com/palau/demographics_profile.html Palau Demographics Profile 2013] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Акіяніі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя і этнічныя рэлігіі]] [[Катэгорыя:Культура Палау]] q1gh1gdjpx3zu7cpr3oqs71wni6an7s 0 187924 5189373 4850287 2026-08-29T16:53:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189373 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Максім Расціслававіч Жбанкоў |Арыгінал імя = |Фота = Maksim Zhbankou - in Minsk - 18 February 2013 AD.JPG |Шырыня = |Подпіс = г. Мінск (Беларусь), 2013 г. |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[культуралогія]], [[журналістыка]], [[кінакрытыка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|філасофскіх навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне|дацэнт|дацэнт}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Максім Расціслававіч Жбанкоў''' ({{lang-ru|Максим Ростиславович Жбанков}}) ([[19 студзеня]] [[1958]], [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі культуролаг, кінакрытык, журналіст, педагог. [[Кандыдат філасофскіх навук]] (1986), дацэнт. == Адукацыя == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (філасофскае аддзяленне), аспірантуру. У [[1986]] г. паспяхова абараніў дысэртацыю на тэму «Светапоглядныя перадумовы станаўлення прыродазнаўства» і атрымаў навуковую ступень кандыдата філасофскіх навук. Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сілах СССР]] ([[Рыга]], [[Калінінградская вобласць]]). == Сям’я == Жанаты, мае сына Максіма, студэнта [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта]]. == Працоўная дзейнасць == Працаваў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (выкладчыкам [[філасофія|філасофіі]]), [[Беларускі фонд Сораса|Беларускім фондзе Сораса]]. У [[1992]]—[[2012]] гг. з’яўляўся нязменным вядучым «Кінаклуба» у мінскім [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|кінатэатры «Победа»]]. З [[1997]] г. выкладае у [[Беларускі Калегіюм|«Беларускім Калегіуме»]]: на першым курсе медыі і камунікацыі, а на другім курсе праводзіць спецыяльную студэнцкую лабараторыю «Аналіз візуальнага тэксту» (напісанне культурадаследчых тэкстаў для сучасных медый). У [[2005]]—[[2006]] гг. быў загадчыкам аддзела культуры [[Белорусская деловая газета|«Белорусской деловой газеты»]]. З’яўляецца сенатарам<ref>[http://stara.belsat.eu/ru/about/people/maksim-zhbankov/ Максим Жбанков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325034613/http://stara.belsat.eu/ru/about/people/maksim-zhbankov/ |date=25 сакавіка 2016 }}</ref> і дацэнтам [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] (г. [[Вільнюс]], [[Літва]])<ref>[http://www.ehu.lt/be/academics/bachelor/programms/media-and-communication-mass-media-and-journalism Медыя і камунікацыя]</ref>. Працуе таксама вядучым аўтарскіх праграм на радыё «[[Радыё Рацыя]]» і [[БелСат|тэлеканале «Белсат»]]<ref name="Максим Жбанков">[http://nmnby.eu/authors/35.html Максим Жбанков]</ref>. == Творчая дзейнасць == Мае шматлікія публікацыі па пытанням сучаснай культуры, у тым ліку ў часопісах [[Мастацтва (1983)|«Мастацтва»]], [[Фрагменты (1996)|«Фрагмэнты»]], [[pARTisan|«pARTisan»]], на беларускай службе [[Радыё Свабодная Еўропа|«Радыё Свабода»]], на сайце «Наше мнение». Член рэдакцыйнай рады часопіса «pARTisan», калумніст партала «Белорусские новости». Колам навуковых інтарэсаў з’яўляюцца дынаміка культуры, маргінальныя культурныя стратэгіі, [[масавая культура]], сучасны стан беларускай культуры, аналіз візуальных тэкстаў. Яго тэксты перакладаліся на польскую, чэшскую і нямецкую мовы<ref name="Максим Жбанков"/>. Сааўтар кнігі «Медыя і камунікацыі». Сааўтар кнігі «Беларусь: сценарии реформ» (2003), дзе ў прыватнасці на пару з філосафам [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімірам Мацкевічам]] аналізаваў рэформу беларускай сістэмы адукацыі<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2003/11/04/ic_articles_112_142070/ |title=Как пройти в Европу? Читайте между строк |access-date=19 лютага 2015 |archive-date=22 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722202016/https://naviny.by/rubrics/politic/2003/11/04/ic_articles_112_142070 |url-status=dead }}</ref>. Аўтар ідэі кнігі «Залатыя дыскі беларускага рок-н-ролу» (Мінск, 2004)<ref>[http://www.experty.by/content/maksim-zhbankov-lichnyi-top-10-belorusskikh-albomov-za-2014-god-audio Максим Жбанков: личный топ-10 белорусских альбомов за 2014 год]</ref>. У [[2013]] г. апублікаваў сваю кнігу «NO STYLE. Белкульт между Вудстоком и „Дажынкамі“» — збор эсэ, якія з’яўляюцца досведам аўтарскага асэнсавання тэндэнцый беларускай культуры апошняга дзесяцігоддзя (2000—2010)<ref>[http://www.ehu.lt/be/pages/display/191 NO STYLE. Белкульт между Вудстоком и «Дажынкамi»]</ref>. У [[2012]] і [[2013]] г. быў членам журы кінафестывалю [[Бульбамуві|«Bulbamovie»]]. У [[2014]] г. быў адным з арганізатараў кінафестывалю [[Бульбамуві|«Bulbamovie»]]. У [[2015]] г. быў адным з арганізатараў і старшынёй журы кінафестывалю [[Бульбамуві|«Bulbamovie»]]. У 2014 г. быў членам журы фестываля мабільнага кіно «velcom Smartfilm» (Беларусь)<ref>[http://kultprosvet.by/gid/konkurs/smartfilm smartfilm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150213112945/http://kultprosvet.by/gid/konkurs/smartfilm |date=13 лютага 2015 }}</ref><ref>[http://www.smartfilm.by/juries Журы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151126030459/http://www.smartfilm.by/juries |date=26 лістапада 2015 }}</ref>. У 2015 г. быў членам журы [[Сінема Перпетум Мобіле (кінафестываль)|міжнароднага кінафестывалю «Cinema Perpetuum Mobile»]]<ref>[https://vkurier.by/20429 Анонс: впервые в Витебске Cinema Perpetuum Mobile!]; [http://minsknews.by/blog/2015/04/09/minchane-snova-zapustyat-vechnyiy-kinodvigatel-zavtra-otkryivaetsya-festival-cinema-perpetuum-mobile/ МИНЧАНЕ СНОВА ЗАПУСТЯТ ВЕЧНЫЙ КИНОДВИГАТЕЛЬ: ЗАВТРА ОТКРЫВАЕТСЯ ФЕСТИВАЛЬ CINEMA PERPETUUM MOBILE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012405/http://minsknews.by/blog/2015/04/09/minchane-snova-zapustyat-vechnyiy-kinodvigatel-zavtra-otkryivaetsya-festival-cinema-perpetuum-mobile/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Знаёмы і сябруе з многімі дзеячамі беларускага мастацтва і журналістыкі — [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэем Курэйчыкам]]<ref>[http://news.tut.by/culture/472019.html «Затянутый анекдот» и кино, которое вошло в историю: критики о премьере «ГараШа» Андрея Курейчика] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052353/http://news.tut.by/culture/472019.html |date=8 снежня 2015 }}</ref>, [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэем Кудзіненкам]]<ref>{{Cite web |url=http://partisanmag.by/?p=1608 |title=Андрей Кудиненко: время партизан |access-date=13 лістапада 2015 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306034744/http://partisanmag.by/?p=1608 |url-status=dead }}</ref>, [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Сяргеем Харэўскім]]<ref>[http://budzma.by/news/kalekcyyaner-neba-pradmova-maksima-zhbankova-da-knihi-syarheya-xareuskaha-100-tvorau-xx-stahoddzya.html Калекцыянер неба. Прадмова Максіма Жбанкова да кнігі Сяргея Харэўскага «100 твораў ХХ стагоддзя»]</ref>, Ігарам Сукманавым<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/culture/2012/10/08/ic_news_117_403097 |title=Максима Жбанкова исключили из жюри кинопрессы «Лістапада» |access-date=13 лістапада 2015 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306034443/http://naviny.by/rubrics/culture/2012/10/08/ic_news_117_403097 |url-status=dead }}</ref> і інш. <gallery perrow=5> File:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 Maksim Zhbankou 02.JPG|Максім Жбанкоў выступае з публічнай лекцыяй у рамках адукацыйнага праекта «Artes Liberales», арганізаванага [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]] (Літва) у мінскай [[Галерэя Ў|галерэі «Ў»]]. Фота 12 лютага 2013 г. File:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 Maksim Zhbankou 01.JPG|Максім Жбанкоў выступае з публічнай лекцыяй у рамках адукацыйнага праекта «Artes Liberales», арганізаванага Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам у мінскай [[Галерэя Ў|галерэі «Ў»]]. Фота 12 лютага 2013 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1777-1.pdf Беларусь: сценарии реформ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014310/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1777-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / ред. [[Алесь Анціпенка|Алесь Антипенко]], [[Валерый Булгакаў|Валер Булгаков]]. — Варшава : Фонд имени Стефана Батория, 2003. — 367 с. * ''Жбанков, М.'' NO STYLE. Белкульт между Вудстоком и «Дажынкамі» / М. Жбанков. — Вильнюс : ЕГУ, 2013. — 268 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Maksim Zhbankou}} * [http://naviny.by/searchresults/?author=%C6%E1%E0%ED%EA%EE%E2 Спіс публікацый Максіма Жбанкова на партале «Белорусские новости»]{{Недаступная спасылка}} // naviny.by * [http://nmnby.eu/authors/35.html Максим Жбанков] // nmnby.eu * [http://belapan.com/archive/2009/03/15/by_media_koronacia_v1/ Максім Жбанкоў на сайце агентства Белапан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305203015/http://belapan.com/archive/2009/03/15/by_media_koronacia_v1/ |date=5 сакавіка 2016 }} // belapan.com * [http://belintellectuals.eu/community/53/ Максім Жбанкоў на сайце «Белинтеллектуалс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131114023012/http://belintellectuals.eu/community/53/ |date=14 лістапада 2013 }} // belintellectuals.eu * [http://www.svaboda.org/content/article/758641.html Интервью Радио Свобода] // www.svaboda.org * ''Максім Жбанкоў''. [http://knihi.com/storage/frahmenty/7zhbankow.htm «Культура сьмецьця» і «сьмецьце культуры»] // Фрагмэнты * Максім Жбанкоў. [http://euroradio.fm/zhbankou-i-kultura-zgody-i-kultura-supracivu-adnolkava-nebyaspechnyya І культура згоды, і культура супраціву аднолькава небяспечныя] // euroradio.fm * [http://news.np.by/message314433 Максим Жбанков. КУЛЬТ-ТУРЫ. Кварта арта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185802/http://news.np.by/message314433 |date=4 сакавіка 2016 }} // np.by/ * ''Алесь Пехціеў''. [http://udf.by/news/kultura/33486-maksm-zhbanko-neabhodnaya-denacyyanalzacyya-belaruskaga-kno.html Максім Жбанкоў: Неабходная дэнацыяналізацыя беларускага кіно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305005754/http://udf.by/news/kultura/33486-maksm-zhbanko-neabhodnaya-denacyyanalzacyya-belaruskaga-kno.html |date=5 сакавіка 2016 }} // udf.by * ''Сергей Пульша''. [http://naviny.by/rubrics/politic/2003/11/04/ic_articles_112_142070/ Как пройти в Европу? Читайте между строк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190722202016/https://naviny.by/rubrics/politic/2003/11/04/ic_articles_112_142070 |date=22 ліпеня 2019 }} // naviny.by * [http://www.ehu.lt/be/academics/bachelor/programms/media-and-communication-mass-media-and-journalism Медыя і камунікацыя] // ehu.lt * [http://www.ehu.lt/be/pages/display/191 NO STYLE. Белкульт между Вудстоком и «Дажынкамi»] // ehu.lt * [http://www.svaboda.org/content/article/758641.html Максім Жбанкоў: "Усё, што я рабіў у розных сфэрах, было шляхам да маёй уласнай свабоды] // svaboda.org * [http://www.dw.com/ru/как-белорусы-понимают-демократию/a-5117681 Как белорусы понимают демократию] // dw.com * [http://www.interfax.by/article/62842 «Дастиш фантастиш»: киноистерика на экране и в жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100422210635/http://interfax.by/article/62842 |date=22 красавіка 2010 }} // interfax.by * [https://www.youtube.com/watch?v=LkzHWilshFY Відэаінтэрв'ю з Максімам Жбанковым у праграме «жизнь-малина»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жбанкоў Максім Расціслававіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] qd98nhsb0xzvjneg3n9vfon8zkzfvj1 0 188876 5189403 4582966 2026-08-29T19:26:25Z ~2026-47028-26 173352 Якім чынам ніхто за 12 гадоў не заўважыў "И"?????? 5189403 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hänsel und Gretel2.jpg|thumb|Малюнак Аляксандра Цык]] '''«Ге́нзель і Грэтэль»''' ({{lang-de|Hänsel und Gretel}}; памяньшальныя нямецкія імёны ад «Іаган» і «Маргарыта») — [[казка]] [[Браты Грым|братоў Грым]]. Распавядае пра прыгоды двух дзяцей — брата і сястры — якія трапілі да [[Ведзьма|вядзьмаркі]]-[[канібалізм|людаедкі]], але выратаваліся дзякуючы знаходлівасці. Па сістэме класіфікацыі казачных сюжэтаў [[Анці Аматус Аарне|Аарне]]—Томпсана, адносіцца да тыпу 327А («дзеці і людаед»). Запісана са слоў Дортхен Вільд, жонкі Вільгельма Грыма. == Змест == Дрывасек і яго жонка пад пагрозаю галоднай смерці вымушаны пакінуць сваіх дзяцей у лесе на самавольства лёсу (у наступных выданнях родная маці заменена на мачыху, якая падштурхоўвае мужа да гэтага пачварнага ўчынка). Першы раз у дзяцей атрымліваецца знайсці шлях да хаты з-за таго, што хлопчык — Гензель — здагадаўся раскідваць каменьчыкі на працягу ўсёй дарогі ў глыбіню лесу. У наступны раз бацькі пазбавілі іх такой магчымасці, і дзеці засталіся ў лесе адны. Але яны нечакана трапілася чароўная хаціна, зробленая з хлеба, пернікаў і ледзянцоў. Добрая бабуля, якая жыла з хаціне, на самой справе была злой ведзьмай, якая забівала і з'ядала маленькіх дзяцей. Гензель і Грэтэль трапляюць у палон, але здольваюць перамагчы ведзьму і ўцячы, за адно авалодаўшы яе скарбамі. Калі яны вярнуліся да дому, высветлілася, што злая мачыха памерла. Сям'я разбагацела і з таго часу жыла доўга і шчасліва. == Паралелі == Мяркуецца<ref>[http://www.examiner.com/article/the-great-famine-1315-1317 examiner.com][http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html vlib.us]</ref>, што вытокі казкі ляжаць у перыядзе Вялікага голаду ў [[Еўропа|Еўропе]] ў 1315—1317 гг. [[Фалькларыстыка|Фалькларысты]] Іона і Пітэр Опі ў «Класічных казках» (1974) вызначаюць, што «Гензель і Грэтэль» належаць да групы еўрапейскіх гісторый, асабіста папулярных ў [[Прыбалтыка|Балтыйскім рэгіёне]], дзе расказваюць пра дзяцей, якія падманвалі людаедаў. Назіраецца падабенства да казкі «Хлопчык-з-пальчык» [[Шарль Перо|Шарля Перо]] (1697) і беларускай народнай казкі «[[Піліпка, казка|Піліпка]]». == Беларускія пераклады == На беларускую мову казку пераклаў [[Генрых Далідовіч]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://knihi.com/Braty_Hrym/Hienziel_i_Hretiel.html «Гензель і Грэтэль» у перакладзе Генрыха Далідовіча] [[Катэгорыя:Казкі братоў Грым]] l74g033ndcr2mq00d5sffqqffothlou 5189440 5189403 2026-08-29T21:58:58Z Hanylka 41646 5189440 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hänsel und Gretel2.jpg|thumb|Малюнак Аляксандра Цык]] '''«Ге́нзель і Грэтэль»''' ({{lang-de|Hänsel und Gretel}}; памяншальныя нямецкія імёны ад «Іаган» і «Маргарыта») — [[казка]] [[Браты Грым|братоў Грым]]. Распавядае пра прыгоды двух дзяцей — брата і сястры — якія трапілі да [[Ведзьма|вядзьмаркі]]-[[канібалізм|людаедкі]], але выратаваліся дзякуючы знаходлівасці. Па сістэме класіфікацыі казачных сюжэтаў [[Анці Аматус Аарне|Аарне]]—Томпсана, адносіцца да тыпу 327А («дзеці і людаед»). Запісана са слоў Дортхен Вільд, жонкі Вільгельма Грыма. == Змест == Дрывасек і яго жонка пад пагрозаю галоднай смерці вымушаны пакінуць сваіх дзяцей у лесе на самавольства лёсу (у наступных выданнях родная маці заменена на мачыху, якая падштурхоўвае мужа да гэтага пачварнага ўчынка). Першы раз у дзяцей атрымліваецца знайсці шлях да хаты з-за таго, што хлопчык — Гензель — здагадаўся раскідваць каменьчыкі на працягу ўсёй дарогі ў глыбіню лесу. У наступны раз бацькі пазбавілі іх такой магчымасці, і дзеці засталіся ў лесе адны. Але яны нечакана трапілася чароўная хаціна, зробленая з хлеба, пернікаў і ледзянцоў. Добрая бабуля, якая жыла з хаціне, на самой справе была злой ведзьмай, якая забівала і з'ядала маленькіх дзяцей. Гензель і Грэтэль трапляюць у палон, але здольваюць перамагчы ведзьму і ўцячы, за адно авалодаўшы яе скарбамі. Калі яны вярнуліся да дому, высветлілася, што злая мачыха памерла. Сям'я разбагацела і з таго часу жыла доўга і шчасліва. == Паралелі == Мяркуецца<ref>[http://www.examiner.com/article/the-great-famine-1315-1317 examiner.com][http://www.vlib.us/medieval/lectures/black_death.html vlib.us]</ref>, што вытокі казкі ляжаць у перыядзе Вялікага голаду ў [[Еўропа|Еўропе]] ў 1315—1317 гг. [[Фалькларыстыка|Фалькларысты]] Іона і Пітэр Опі ў «Класічных казках» (1974) вызначаюць, што «Гензель і Грэтэль» належаць да групы еўрапейскіх гісторый, асабіста папулярных у [[Прыбалтыка|Балтыйскім рэгіёне]], дзе расказваюць пра дзяцей, якія падманвалі людаедаў. Назіраецца падабенства да казкі «Хлопчык-з-пальчык» [[Шарль Перо|Шарля Перо]] (1697) і беларускай народнай казкі «[[Піліпка, казка|Піліпка]]». == Беларускія пераклады == На беларускую мову казку пераклаў [[Генрых Далідовіч]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://knihi.com/Braty_Hrym/Hienziel_i_Hretiel.html «Гензель і Грэтэль» у перакладзе Генрыха Далідовіча] [[Катэгорыя:Казкі братоў Грым]] 0q22zeepnnrzjtnnf55mannzxrmrrjm 0 191739 5189448 1758288 2026-08-29T22:33:20Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Філіп Петэн]] 5189448 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Філіп Петэн]] 6yhksvsxshes1557ungo7xpa8hsu4ju 0 192909 5189426 5122040 2026-08-29T21:10:25Z Кронан 173149 ілюстрацыя, абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189426 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Братылава |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Bratyłava.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 8| lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 48| lon_sec = 3 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,6936 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =137 |насельніцтва =367 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =529 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Браты́лава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bratylava}}, {{lang-ru|Братылово}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 8 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1599 годзе шляхецкая ўласнасць. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Чэрні — уладання пана [[Ягміны|Ягміна]]. У 1870 годзе адносілася да Чэрнінскай сельскай грамады. У 1905 годзе аднайменныя вёска і фальварак (250 жыхароў) у Косіцкай воласці. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 3 вяскоўцы загінулі, 1 прапаў без вестак. 8 мая 1970 года ''вёска Братылава'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 119 рэвізскіх душ (1858) * 29 гаспадарак, 168 жыхароў (1921) * 205 жыхароў (1959) * 136 жыхароў (1970) * 39 двароў, 95 жыхароў (2005) * 99 жыхароў (2009) * 235 жыхароў (2019) * 137 двароў, 367 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Bratylava_(1).jpg|Вёска Братылава летам 2020г. Bratyłava 2.jpg|Дарога ў вёсцы Братылава Bratyłava krama.jpg|Крама Родны Кут </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] czluibpl9c7tdqm6dn7pajf6fk0vcti 100 193297 5189341 5188456 2026-08-29T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5189341 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Белы бусел у Беларусі|2026-08-28T18:20:27Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Казарка (жук)|2026-08-27T08:09:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Беларускае мовазнаўства|2026-08-24T20:38:20Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беласпінны альбатрос|2026-08-24T08:08:03Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Лайсанскі альбатрос|2026-08-24T07:53:47Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Чарнаногі альбатрос|2026-08-24T07:10:16Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Трыстанскі альбатрос|2026-08-24T06:36:28Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Вандроўны альбатрос|2026-08-24T06:26:51Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Джон Бары (кампазітар)|2026-08-22T13:08:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Папаін|2026-08-21T08:24:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гарадзішчанскае балота|2026-08-20T12:03:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панцялеева балота|2026-08-20T10:13:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алень плямісты|2026-08-20T06:08:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панты|2026-08-20T06:01:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пантатэнавая кіслата|2026-08-20T05:45:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панспермія|2026-08-20T05:38:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Панікуліт|2026-08-19T06:22:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пангамавая кіслата|2026-08-18T06:47:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Памяранец|2026-08-17T06:10:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 401cpd3cu0jmz59o22o15km5vyi3rtt 100 193441 5189338 5187355 2026-08-29T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5189338 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сніпішская капліца|2026-08-28T21:26:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ленінградская шаша (Масква)|2026-08-26T13:21:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукішская плошча|2026-08-25T23:44:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|2026-08-24T12:00:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|2026-08-24T11:06:44Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Паперня (вадасховішча)|2026-08-24T10:56:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мост караля Міндоўга|2026-08-20T10:07:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Крывы горад (Вільня)|2026-08-19T12:45:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Такумен|2026-08-17T11:30:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вежа F&F|2026-08-17T08:25:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Харкаўскі метрамост|2026-08-13T13:40:56Z|Бананчик}} {{Новы артыкул|Стэфан Нарэмбскі|2026-08-10T11:07:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nea07sm6d2ls14i0meyl953fhu9rf3p 0 193527 5189428 5122048 2026-08-29T21:20:56Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189428 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Валоскі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Valoski_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52.159362 | lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =23.849666 | lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,1 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =141 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =11 |насельніцтва =30 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вало́скі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valoski}}, {{lang-ru|Волоски}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 18 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска — дзяржаўная ўласнасць у Кобрынскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1870 годзе Валоскі адносіліся да Харытонаўскай сельскай грамады. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 5 вяскоўцаў. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Валоскі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 29 сялянскіх душ (1858) * 8 двароў, 51 жыхар (1897) * 55 жыхароў (1905) * 9 двароў, 37 жыхароў (1921) * 41 жыхар (1959) * 34 жыхары (1970) * 7 гаспадарак, 20 жыхароў (2005) * 20 жыхароў (2009) * 9 жыхароў (2019) * 11 гаспадарак, 30 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] lom76g2s9kaybtvl7sjo6yrtqbis50u 0 193529 5189417 5122347 2026-08-29T20:35:27Z Кронан 173149 ілюстрацыя, абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189417 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вітошкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 11| lat_sec = 29 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 51| lon_sec = 46 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =147 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =1 |насельніцтва =1 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Віто́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vitoški}}, {{lang-ru|Витошки}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 19 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска — цэнтр маёнтка ў Кобрынскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З 1868 года маёнтак Вітошкі належаў Галеўскаму. У 1890 годзе сяляне ўваходзілі ў Залескае сельскагаспадарчае таварыства (налічвала 81 дзесяціну зямлі). Маёнткам валодаў У. Анцуг, які меў 105 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў вёсцы працавалі вятрак, кузня. У 1905 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вітошкі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 76 рэвізскіх душ (1870) * 28 двароў, 183 жыхары (1897) * 191 жыхар (1905) * 11 двароў, 65 жыхароў (1921) * 8 двароў, 41 жыхар (1940) * 45 жыхароў (1959) * 34 жыхары (1970) * 2 гаспадаркі, 4 жыхары (1997) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2005) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2009) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vitoški 1.jpg|Вёска Вітошкі </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 48swx7swzzj941on54eaf9ocsqyxw97 0 193532 5189430 5188708 2026-08-29T21:25:15Z Кронан 173149 удакладненне 5189430 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікая Курніца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =136 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =92 |насельніцтва =207 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялі́кая Курні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaja Kurnica}}, {{lang-ru|Большая Курница}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах XVII стагоддзя вёска ўпамінаецца ў Берасцейскім павеце і ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1698 года ўладанне [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. У XVIII стагоддзі згадваецца ў сувязі з вызначэннем межаў з суседнімі сёламі. У XIX стагоддзі маёнтак — дзяржаўная ўласнасць у Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У склад маёнтка ўваходзілі вёскі Вялікая і [[Малая Курніца]], [[Чарнакі (Брэсцкі раён)|Чарнакі]]. У 1897 годзе дзейнічалі школа граматы і [[хлебазапасны магазін]]. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 18 вяскоўцаў загінулі, 6 прапалі без вестак. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялікая Курніца'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 286 сялянскіх душ (1858) * 86 двароў, 497 жыхароў (1897) * 592 жыхары (1905) * 52 двары, 272 жыхары (1921) * 363 жыхары (1959) * 248 жыхароў (1970) * 79 гаспадарак, 202 жыхары (2005) * 285 жыхароў (2009) * 216 жыхароў (2019) * 92 двары, 207 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (рус.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vialikaja Kurnica 1.jpg|Дарога ў Вялікай Курніцы </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 756tor7h4m6lz3or4s19sjdh6csoav9 5189434 5189430 2026-08-29T21:38:24Z Кронан 173149 Адкат праўкі [[Special:Diff/5189430|5189430]] аўтарства [[Special:Contributions/Кронан|Кронан]] ([[User talk:Кронан|размовы]]) 5189434 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікая Курніца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =92 |насельніцтва =207 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялі́кая Курні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaja Kurnica}}, {{lang-ru|Большая Курница}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах XVII стагоддзя вёска ўпамінаецца ў Берасцейскім павеце і ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1698 года ўладанне [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. У XVIII стагоддзі згадваецца ў сувязі з вызначэннем межаў з суседнімі сёламі. У XIX стагоддзі маёнтак — дзяржаўная ўласнасць у Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У склад маёнтка ўваходзілі вёскі Вялікая і [[Малая Курніца]], [[Чарнакі (Брэсцкі раён)|Чарнакі]]. У 1897 годзе дзейнічалі школа граматы і [[хлебазапасны магазін]]. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 18 вяскоўцаў загінулі, 6 прапалі без вестак. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялікая Курніца'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 286 сялянскіх душ (1858) * 86 двароў, 497 жыхароў (1897) * 592 жыхары (1905) * 52 двары, 272 жыхары (1921) * 363 жыхары (1959) * 248 жыхароў (1970) * 79 гаспадарак, 202 жыхары (2005) * 285 жыхароў (2009) * 216 жыхароў (2019) * 92 двары, 207 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (рус.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vialikaja Kurnica 1.jpg|Дарога ў Вялікай Курніцы </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 2fh580cq4iejqhdnkez7nkmij3jp3th 5189436 5189434 2026-08-29T21:39:59Z Кронан 173149 5189436 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікая Курніца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =138 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =92 |насельніцтва =207 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялі́кая Курні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaja Kurnica}}, {{lang-ru|Большая Курница}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах XVII стагоддзя вёска ўпамінаецца ў Берасцейскім павеце і ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1698 года ўладанне [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. У XVIII стагоддзі згадваецца ў сувязі з вызначэннем межаў з суседнімі сёламі. У XIX стагоддзі маёнтак — дзяржаўная ўласнасць у Косіцкай воласці Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У склад маёнтка ўваходзілі вёскі Вялікая і [[Малая Курніца]], [[Чарнакі (Брэсцкі раён)|Чарнакі]]. У 1897 годзе дзейнічалі школа граматы і [[хлебазапасны магазін]]. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 18 вяскоўцаў загінулі, 6 прапалі без вестак. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялікая Курніца'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 286 сялянскіх душ (1858) * 86 двароў, 497 жыхароў (1897) * 592 жыхары (1905) * 52 двары, 272 жыхары (1921) * 363 жыхары (1959) * 248 жыхароў (1970) * 79 гаспадарак, 202 жыхары (2005) * 285 жыхароў (2009) * 216 жыхароў (2019) * 92 двары, 207 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (рус.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vialikaja Kurnica 1.jpg|Дарога ў Вялікай Курніцы </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 5ab1ioa2kd9pen4ch4n6mcw0k57zjsi 0 193535 5189433 5122338 2026-08-29T21:36:32Z Кронан 173149 ілюстрацыя, абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189433 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікія Косічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vialikija_Kosičy_(2).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 08| lat_sec = 14.3 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 48| lon_sec = 57.7 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,4229 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =140 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =90 |насельніцтва =208 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225003 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялі́кія Ко́січы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Kosičy}}, {{lang-ru|Великие Косичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 11 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 7 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XV стагоддзя як сяло — шляхецкая ўласнасць у [[Троцкае ваяводства|Троцкім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы XV стагоддзя ўладанне Б. А. Салагубовіча, які адпісаў частку маёнтка Косічы свайму брату Юрыю. У 1500 годзе вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] пацвердзіў гэты запіс. Пад 1567 годам пазначана ў попісе літоўскага войска. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1860 годзе вёска ў складзе маёнтка Трышын, уладальнікам якога быў Гутоўскі. У 1882 годзе жыхары Вялікіх Косічаў і навакольных вёсах сумесна са свяшчэннікамі Качалоўскім і Савіцкім пабудавалі праваслаўную царкву са званіцай. У 1886 годзе ў сяле дзейнічалі валасная ўправа (з 1890 года ў в. [[Чэрні]]), праваслаўная царква, карчма. Працавала царкоўна-прыходская школа, у якой вучылася 69 хлопчыкаў і 8 дзяўчынак. [[Файл:Vialikija Kosičy. Вялікія Косічы (1901-15) (2).jpg|міні|злева|Сядзіба ў пачатку XX ст.]] У 1905 годзе сяло — цэнтр Косіцкай воласці. Непадалёку знаходзіўся аднайменны маёнтак (9 жыхароў). У сяле быў валасны сельскі фельчар, размяшчаліся ўчасткі: судовых следчых, міравых пасрэднікаў, судова-міравой акругі. Адзін раз у год працаваў прызыўны ўчастак па воінскай павіннасці. У воласці налічвалася 16 сельскагаспадарчых таварыстваў і сельскагаспадарчых абшчын; яна аб’ядноўвала 27 вёсак, у якіх было 395 двароў, 2161 мужчына, 2159 жанчын. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр Косіцкай гміны Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У студзені 1950 года арганізаваны калгас імя Фрунзэ, у які з 42 гаспадарак уступілі 32. У 1969 годзе аб’яднаны з саўгасам «Маладая гвардыя». 8 мая 1970 года ''вёска Братылава'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. 4 верасня 1972 года да вёскі далучаны хутар [[Малькі (Брэсцкі раён)|Малькі]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Насельніцтва == * 47 мужчын, 58 жанчын (1860) * 37 двароў, 262 жыхары (1876) * 13 двароў, 147 жыхароў (1886) * 214 жыхароў (1905) * 10 двароў, 52 жыхары (1921) * 29 двароў, 168 жыхароў (1940) * 46 гаспадарак, 168 жыхароў (1997) * 50 гаспадарак, 107 жыхароў (2005) * 153 жыхары (2009) * 211 жыхароў (2019) * 90 гаспадарак, 208 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vialikija_Kosičy.jpg|Дарога вёскі Вялікія Косічы </gallery> == Славутасці == * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Косічы)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікія Косічы| ]] egprozvbelgjumw66r0yd8rzkssknnf 0 193602 5189421 5122334 2026-08-29T20:45:47Z Кронан 173149 ілюстрацыя, абнаўленне звестак, дапаўненне, удакладненне 5189421 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялюнь |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =[[File:Vialuń 2.jpg|thumb|Вёска Вялюнь]] |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 11| lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 50| lon_sec = 17.5 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,5914 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =145 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =71 |насельніцтва =189 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялю́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiuń}}, {{lang-ru|Велюнь}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). Радзіма [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Іван Цімафеевіч Маісееў|Івана Маісеева]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1886 годзе — цэнтр аднайменнага маёнтка, якім валодаў [[Ягміны|Ягмін]]; мелася 358 дзесяцін зямлі. У 1890 годзе — цэнтр Вялюнскай сельскай грамады, якой належала 246 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў Збіражскай воласці [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 6 вяскоўцаў загінулі на фронце. У сакавіку 1948 года арганізаваны калгас імя Суворава, які аб’яднаў 52 гаспадарак з 70, 300 га раллі і 65 га сенакосу, 33 кані. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялюнь'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 90 мужчын, 74 жанчыны (1870) * 53 двары, 322 жыхары (1897) * 309 жыхароў (1905) * 20 двароў, 141 жыхар (1921) * 61 двор, 360 жыхароў (1940) * 243 жыхары (1959) * 200 жыхароў (1970) * 54 гаспадаркі, 104 жыхары (1997) * 49 гаспадарак, 78 жыхароў (2005) * 85 жыхароў (2009) * 89 жыхароў (2019) * 71 гаспадарак, 189 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Вядомыя асобы == * [[Іван Цімафеевіч Маісееў]] (1910—1976), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945)<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||520}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Vialuń 1.jpg|Дарога ў вёсцы Вялюнь </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] i2hau0qodgrb2l7ho41yby68f8g6tmh 5189422 5189421 2026-08-29T20:46:25Z Кронан 173149 /* Насельніцтва */ удакладненне 5189422 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялюнь |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =[[File:Vialuń 2.jpg|thumb|Вёска Вялюнь]] |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 11| lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 50| lon_sec = 17.5 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,5914 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =145 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =71 |насельніцтва =189 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялю́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiuń}}, {{lang-ru|Велюнь}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). Радзіма [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Іван Цімафеевіч Маісееў|Івана Маісеева]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1886 годзе — цэнтр аднайменнага маёнтка, якім валодаў [[Ягміны|Ягмін]]; мелася 358 дзесяцін зямлі. У 1890 годзе — цэнтр Вялюнскай сельскай грамады, якой належала 246 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў Збіражскай воласці [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 6 вяскоўцаў загінулі на фронце. У сакавіку 1948 года арганізаваны калгас імя Суворава, які аб’яднаў 52 гаспадарак з 70, 300 га раллі і 65 га сенакосу, 33 кані. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялюнь'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 90 мужчын, 74 жанчыны (1870) * 53 двары, 322 жыхары (1897) * 309 жыхароў (1905) * 20 двароў, 141 жыхар (1921) * 61 двор, 360 жыхароў (1940) * 243 жыхары (1959) * 200 жыхароў (1970) * 54 гаспадаркі, 104 жыхары (1997) * 49 гаспадарак, 78 жыхароў (2005) * 85 жыхароў (2009) * 89 жыхароў (2019) * 71 гаспадарка, 189 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Вядомыя асобы == * [[Іван Цімафеевіч Маісееў]] (1910—1976), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945)<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||520}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Vialuń 1.jpg|Дарога ў вёсцы Вялюнь </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] d6y0077tf861av9r47ta6xdnixdrmpb 5189519 5189422 2026-08-30T07:31:02Z M.L.Bot 261 далучана да Вікіданых 5189519 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялюнь |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 11| lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 50| lon_sec = 17.5 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,5914 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =145 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =71 |насельніцтва =189 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялю́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiuń}}, {{lang-ru|Велюнь}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). Радзіма [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Іван Цімафеевіч Маісееў|Івана Маісеева]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1886 годзе — цэнтр аднайменнага маёнтка, якім валодаў [[Ягміны|Ягмін]]; мелася 358 дзесяцін зямлі. У 1890 годзе — цэнтр Вялюнскай сельскай грамады, якой належала 246 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў Збіражскай воласці [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 6 вяскоўцаў загінулі на фронце. У сакавіку 1948 года арганізаваны калгас імя Суворава, які аб’яднаў 52 гаспадарак з 70, 300 га раллі і 65 га сенакосу, 33 кані. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вялюнь'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 90 мужчын, 74 жанчыны (1870) * 53 двары, 322 жыхары (1897) * 309 жыхароў (1905) * 20 двароў, 141 жыхар (1921) * 61 двор, 360 жыхароў (1940) * 243 жыхары (1959) * 200 жыхароў (1970) * 54 гаспадаркі, 104 жыхары (1997) * 49 гаспадарак, 78 жыхароў (2005) * 85 жыхароў (2009) * 89 жыхароў (2019) * 71 гаспадарка, 189 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Вядомыя асобы == * [[Іван Цімафеевіч Маісееў]] (1910—1976), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945)<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||520}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Vialuń 1.jpg|Дарога ў вёсцы Вялюнь </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] lpncgd820lis3eb2o2s6xt34kc34gny 0 193607 5189424 5122359 2026-08-29T20:54:52Z Кронан 173149 ілюстрацыя, удакладненне, абнаўленне звестак, дапаўненне 5189424 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Гутавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =[[File:Hutavičy vioska.jpg|thumb|Вёска Гутавічы]] |подпіс = |lat_deg = 52|lat_min = 10|lat_sec =27 |lon_deg = 23|lon_min = 50|lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,1994 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =144 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =21 |насельніцтва =66 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гу́тавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hutavičy}}, {{lang-ru|Гутовичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 16 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Назва == Фіксаваліся ([[Ваверка]]) прозвішчы Гут, Гутоўскі. Было літоўскае Гутэйкіс.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ31-D?i=891&cat=1056222 https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=5434&search_lastname=gutowska&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 https://www.epaveldas.lt/vbspi//content/biImage.jsp?biRecordId=3380&imageId=/vbspi/showImage.do?id=PG_S_23381_97</ref> Ёсць літоўскія ''Gutas, Gutonis'', латышскае ''Gūts''<ref><nowiki>https://pavardes.lki.lt/?pv=aabc74a3f931b1b7ccdc2b248701919c</nowiki> <nowiki>https://uzvardi.lv/surname/721476</nowiki></ref>. Аснова ''Gut''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 96-97.</ref>.. == Гісторыя == У пачатку XIX стагоддзя вёска — дзяржаўная ўласнасць у Воўчынскай воласці Брэсцкага павета, у 1868 годзе — у Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1890 годзе сяляне ўваходзілі ў Харытонаўскае сельскагаспадарчае таварыства, якое мела 92 дзесяціны зямлі. Працавала школа граматы. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 4 вяскоўцы загінулі на фронце. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Гутавічы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 36 мужчын, 39 жанчын (1868) * 26 двароў, 176 жыхароў (1897) * 180 жыхароў (1905) * 14 двароў, 80 жыхароў (1921) * 94 жыхары (1959) * 54 жыхары (1970) * 13 гаспадарак, 17 жыхароў (1997) * 11 гаспадарак, 15 жыхароў (2005) * 24 жыхары (2009) * 24 жыхары (2019) * 11 гаспадарак, 15 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Hutavičy mohiłki.jpg|Могілкі вёскі Гутавічы </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] elamwh5zyn88pre880b31obyt198w15 5189518 5189424 2026-08-30T07:29:36Z M.L.Bot 261 далучана да Вікіданых 5189518 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Гутавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg = 52|lat_min = 10|lat_sec =27 |lon_deg = 23|lon_min = 50|lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,1994 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =144 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =21 |насельніцтва =66 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гу́тавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hutavičy}}, {{lang-ru|Гутовичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 16 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Назва == Фіксаваліся ([[Ваверка]]) прозвішчы Гут, Гутоўскі. Было літоўскае Гутэйкіс.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ31-D?i=891&cat=1056222 https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=5434&search_lastname=gutowska&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 https://www.epaveldas.lt/vbspi//content/biImage.jsp?biRecordId=3380&imageId=/vbspi/showImage.do?id=PG_S_23381_97</ref> Ёсць літоўскія ''Gutas, Gutonis'', латышскае ''Gūts''<ref><nowiki>https://pavardes.lki.lt/?pv=aabc74a3f931b1b7ccdc2b248701919c</nowiki> <nowiki>https://uzvardi.lv/surname/721476</nowiki></ref>. Аснова ''Gut''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 96-97.</ref>.. == Гісторыя == У пачатку XIX стагоддзя вёска — дзяржаўная ўласнасць у Воўчынскай воласці Брэсцкага павета, у 1868 годзе — у Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1890 годзе сяляне ўваходзілі ў Харытонаўскае сельскагаспадарчае таварыства, якое мела 92 дзесяціны зямлі. Працавала школа граматы. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 4 вяскоўцы загінулі на фронце. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Гутавічы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 36 мужчын, 39 жанчын (1868) * 26 двароў, 176 жыхароў (1897) * 180 жыхароў (1905) * 14 двароў, 80 жыхароў (1921) * 94 жыхары (1959) * 54 жыхары (1970) * 13 гаспадарак, 17 жыхароў (1997) * 11 гаспадарак, 15 жыхароў (2005) * 24 жыхары (2009) * 24 жыхары (2019) * 11 гаспадарак, 15 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Hutavičy mohiłki.jpg|Могілкі вёскі Гутавічы </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] earrwdc6ghnyut580k47di27dqkbje4 0 193610 5189415 5122380 2026-08-29T20:25:07Z Кронан 173149 ілюстрацыя, абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189415 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Забярэззе}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Забярэззе |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =[[File:Zabiareźzie.jpg|thumb|Вёска Забярэззе]] |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 40 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 51 | lon_sec = 7 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,0847 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =9 |насельніцтва =16 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Забярэ́ззе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabiarezzie}}, {{lang-ru|Заберезье}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вядома як фальварак у Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З 1890 года ўласнасць М. Бекмана, які меў тут 382 дзесяціны зямлі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Забярэззе'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 33 жыхары (1905) * 3 двары, 14 жыхароў (1921) * 41 жыхар (1959) * 22 жыхары (1970) * 2 гаспадаркі, 2 жыхары (2005) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2009) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2019) * 9 гаспадарак, 19 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Zabiareźzie mohiłki.jpg|Могілкі вёскі Забярэззе </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] imllb3ph162iv5ojtoimxdewt2eq8m2 5189418 5189415 2026-08-29T20:41:00Z JerzyKundrat 174 5189418 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Забярэззе}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Забярэззе |падначаленне = |выява = Zabiareźzie.jpg |подпіс = Вёска Забярэззе |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,0847 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =9 |насельніцтва =16 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = }} '''Забярэ́ззе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabiarezzie}}, {{lang-ru|Заберезье}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вядома як фальварак у Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З 1890 года ўласнасць М. Бекмана, які меў тут 382 дзесяціны зямлі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Забярэззе'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 33 жыхары (1905) * 3 двары, 14 жыхароў (1921) * 41 жыхар (1959) * 22 жыхары (1970) * 2 гаспадаркі, 2 жыхары (2005) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2009) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2019) * 9 гаспадарак, 19 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Zabiareźzie mohiłki.jpg|Могілкі вёскі Забярэззе </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] pf9kczvqjst114a7awxz2s2oq9mybmn 5189521 5189418 2026-08-30T07:32:49Z M.L.Bot 261 далучана на Вікіданых 5189521 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Забярэззе}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Забярэззе |падначаленне = |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,0847 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =9 |насельніцтва =16 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = }} '''Забярэ́ззе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabiarezzie}}, {{lang-ru|Заберезье}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вядома як фальварак у Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З 1890 года ўласнасць М. Бекмана, які меў тут 382 дзесяціны зямлі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Забярэззе'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 33 жыхары (1905) * 3 двары, 14 жыхароў (1921) * 41 жыхар (1959) * 22 жыхары (1970) * 2 гаспадаркі, 2 жыхары (2005) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2009) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2019) * 9 гаспадарак, 19 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Zabiareźzie mohiłki.jpg|Могілкі вёскі Забярэззе </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] avg5ffq4l7fyw352klckvn32lyxnrro 0 195615 5189437 5122385 2026-08-29T21:47:12Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189437 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Залессе}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Залессе |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Zaliessie,_Brest_District.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 23 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 52 | lon_sec = 21 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,3059 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =40 |насельніцтва =81 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =264 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Зале́ссе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaliessie}}, {{lang-ru|Залесье}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 18 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVII стагоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1630 годзе належала П. Вітаноўскаму, у 1774 годзе — А. Вітаноўскаму, у 1789 годзе — Старавольскім. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1861 годзе вёска ў складзе маёнтка Збірагі, прыватнае ўладанне графа [[Грабоўскія|Грабоўскага]]. У 1889 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета; тут размяшчалася Збіражская валасная ўправа. У 1890 годзе сяляне Залескай сельскай грамады мелі 118 дзесяцін зямлі. Працавала школа граматы. У 1905 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета Гродзенскай губерні. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 5 вяскоўцаў загінулі на фронце, 1 — у партызанах. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Залессе'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 72 жыхары (1861) * 11 двароў, 129 жыхароў (1886) * 121 жыхар (1905) * 21 двор, 89 жыхароў (1921) * 45 двароў, 223 жыхары (1940) * 157 жыхароў (1959) * 124 жыхары (1970) * 33 гаспадаркі, 71 жыхар (1997) * 28 гаспадарак, 58 жыхароў (2005) * 50 жыхароў (2009) * 58 жыхароў (2019) * 40 гаспадарак, 81 жыхар (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] gnfavoc34nx7z088aanm7wv4f3vi4hn 0 195619 5189441 5122414 2026-08-29T22:00:30Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189441 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Карабаны}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Карабаны |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Karabany,_Brest_District.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 51 | lon_sec = 57 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,0609 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =141 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =5 |насельніцтва =6 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =98,5 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Карабаны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karabany}}, {{lang-ru|Карабаны}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 18 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі невялікая вёска, казённая ўласнасць у Кобрынскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1870 годзе адносілася да Пяткоўскай сельскай грамады. У 1905 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Карабаны'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 8 рэвізскіх душ (1870) * 6 двароў, 42 жыхары (1897) * 29 жыхароў (1905) * 3 двары, 22 жыхары (1921) * 29 жыхароў (1959) * 21 жыхар (1970) * 3 гаспадаркі, 5 жыхароў (2005) * 5 жыхароў (2009) * 8 жыхароў (2019) * 5 гаспадарак, 6 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 5yytn4lgk993khbb95bd4jtouboxas8 0 195633 5189392 4733342 2026-08-29T18:00:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189392 wikitext text/x-wiki '''Малда́ўская мова ва Украі́не''' ({{lang-uk|молдавська мова в Україні}}) — адна з моў нацыянальнай меншасці ва [[Украіна|Украіне]], распаўсюджаная ў вялікай ступені сярод жыхароў Украіны малдаўскай нацыянальнасці. Большасцю сучасных даследчыкаў [[малдаўская мова]] лічыцца літаратурным варыянтам [[румынская мова|румынскай мовы]], а малдаване — часткай [[румыны|румынскага этнасу]], але большасць сучасных малдаванаў мае малдаўскую, а не румынскую самаідэнтыфікацыю, вызначаючы сваю мову як ''малдаўскую'' і ўласную нацыянальнасць як ''малдаване''. З гэтай прычыны тэрмін ''малдаўская мова'' ўлічваецца ўладамі Украіны пры статыстычнай, адукацыйнай і моўнай палітыцы. Ва Украіне на афіцыйным узроўні (напрыклад, міністэрства адукацыі і навукі) выкарыстоўваецца прыметнік ''молдовська'', але мае ўжытак таксама прыметнік ''молдавська''. Апошні прыметнік лічыцца [[русізм]]ам, першы, як прыметнік, што паходзіць ад назвы [[Малдова]], выкарыстоўваецца для надрукаваных ва Украіне падручнікаў для школаў з вывучэннем моў нацыянальных меншасцей. == Статыстыка == [[Выява:Romanlang2001ua.PNG|thumb|справа|250px|Дзеля асоб, што пазначыла ў якасці роднай мовы малдаўскую, ад насельніцтва раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Украіны (2001 г.).]] [[Выява:Chernivetska2001languages.PNG|thumb|справа|250px|Найбольш распаўсюджаныя родныя мовы паводле сельскіх, гарадскіх і пасялковых саветаў Чарнавіцкай вобласці (2001 г.).]] [[Выява:Bugeak2001languages.PNG|thumb|справа|250px|Найбольш распаўсюджаныя родныя мовы паводле сельскіх, гарадскіх і пасялковых саветаў Буджака — гістарычнага рэгіёна на поўдні Адэскай вобласці (2001 г.).]] [[Выява:Mykolaivska2001moldovan.PNG|thumb|справа|250px|Пацэнтная доля асоб, што пазначыла ў якасці роднай мовы малдаўскую, ад насельніцтва сельскіх, пасялковых і гарадскіх саветаў Мікалаеўскай вобласці (2001 г.).]] [[Выява:Kirovogradsa2001moldovan.PNG|thumb|справа|250px|Пацэнтная доля асоб, што пазначыла ў якасці роднай мовы малдаўскую, ад насельніцтва сельскіх, пасялковых і гарадскіх саветаў Кіраваградскай вобласці (2001 г.).]] Большая частка жыхароў Украіны, што вызначае сваю нацыянальнасць як ''[[малдаване]]'', лічыць сваёю роднаю моваю малдаўскую мову. У параўнанні са звесткамі перапісу насельніцтва ў [[СССР]] інфармацыі перапісаў насельніцтва [[1989]] года, а таксама перапісу насельніцтва Украіны [[2001]] года сярод малдаванаў адзначаецца пэўнае скарачэнне дзелі асоб, што лічаць сваёй роднай мовай малдаўскую, але ў асноўным большая частка малдаванаў пазначае ў якасці роднай мовы малдаўскую. Вынікі перапісаў насельніцтва ў СССР [[1979]], [[1989]] гадоў, перапісу насельніцтва Украіны [[2001]] года для роднай мовы малдаванаў<ref>[http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf Вынікі перапісу насельніцтва ў СССР 1979 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203023109/http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf |date=3 снежня 2013 }}</ref><ref name=pierapis1989>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280,1%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk Вынікі перапісу насельніцтва ў СССР 1989 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029090750/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk |date=29 кастрычніка 2020 }}</ref><ref>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/| загаловак = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001. Размеркаванне паводле нацыянальнасці і роднай мовы, а таксама паводле сельскай, гарадскай мясцовасцей і плоці| назва праекту = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001.| дата = 13 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>: {|class="wikitable" |+ ! ! 1979 ! 1989 ! 2001 |- | малдаўская | align=center|79,9% | align=center|78,0% | align=center|70,0% |- | руская | align=center|14,1% | align=center|15,5% | align=center|17,6% |- | украінская | align=center|5,7% | align=center|6,1% | align=center|10,7% |- | іншая | align=center|0,3% | align=center|0,4% | align=center|1,7% |- |} Узровень валодання малдаўскай мовай сярод малдаванаў Украіны паводле звестак [[1989]] і [[2001]] гадоў<ref name=pierapis1989/><ref>{{Спасылка | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul5/| загаловак = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001. Нацыянальны склад насельніцтва, грамадзянства. Размеркаванне насельніцтва асобных нацыянальнасцей паводле іншых моў, апрача роднай, якімі валодаюць.| назва праекту = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001.| дата = 13 красавіка 2014 | мова = uk}}</ref>: [[1989]] год — 84,3%, [[2001]] год — 78,9%. === Рассяленне === Раёны і гарады кампактнага рассялення малдаванаў Украіны паводле перапісу [[2001]] года. {|class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Места/раён''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Вобласць''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Родная мова малдаўская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Малдаване паводле нацыянальнасці''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Малдаўскамоўныя<br/>/малдаване''' |- | Наваселіцкі раён||[[Чарнавіцкая вобласць]]||54,7%||57,5%||95% |- | Ранійскі раён||[[Адэская вобласць]]||40,8%||49,0%||83% |- | Ізмаільскі раён||[[Адэская вобласць]]||26,2%||27,6%||95% |- | Катоўскі раён||[[Адэская вобласць]]||22,8%||25,9%||88% |- | Сарацкі раён||[[Адэская вобласць]]||17,6%||19,0%||93% |- | Ананьеўскі раён||[[Адэская вобласць]]||16,1%||18,1%||89% |- | Кілійскі раён||[[Адэская вобласць]]||12,8%||15,8%||81% |- | Таруцінскі раён||[[Адэская вобласць]]||12,7%||16,5%||77% |- | Татарбунарскі раён||[[Адэская вобласць]]||8,5%||9,4%||90% |- | Хоцінскі раён||[[Чарнавіцкая вобласць]]||6,9%||7,1%||98% |- | Краснаакнянскі раён||[[Адэская вобласць]]||6,9%||11,0%||62% |- | Глыбоцкі раён||[[Чарнавіцкая вобласць]]||5,9%||6,1%||96% |- | Белгарад-Днястроўскі раён||[[Адэская вобласць]]||5,0%||6,2%||81% |- | Шыраеўскі раён||[[Адэская вобласць]]||4,3%||5,2%||82% |- | Фрунзаўскі раён||[[Адэская вобласць]]||4,1%||5,7%||71% |- | Любашаўскі раён||[[Адэская вобласць]]||3,7%||5,9%||63% |- | Брацкі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||3,2%|||| |- | Арцыскі раён||[[Адэская вобласць]]||3,1%||6,3%||49% |- | Сакіранскі раён||[[Чарнавіцкая вобласць]]||3,0%||3,4%||86% |- | Вялікаміхайлаўскі раён||[[Адэская вобласць]]||3,0%||3,8%||78% |- | Мікалаеўскі раён||[[Адэская вобласць]]||2,7%||3,7%||72% |- | Раздзельненскі раён||[[Адэская вобласць]]||2,5%||5,2%||49% |- | Еланецкі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||2,5%|||| |- | Катоўск||[[Адэская вобласць]]||2,3%||5,1%||44% |- | Іванаўскі раён||[[Адэская вобласць]]||2,2%||3,3%||67% |- | Арбузінскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||2,2%|||| |- | Даманаўскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||2,1%|||| |- | Наваміргарадскі раён||[[Кіраваградская вобласць]]||1,9%||2,8%||69% |- | [[Ізмаіл]]||[[Адэская вобласць]]||1,8%||4,3%||42% |- | Урадзіеўскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||1,6%|||| |- | Герцаеўскі раён||[[Чарнавіцкая вобласць]]||1,6%||2,3%||68% |- | Вазнясенскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||1,6%|||| |- | Балцкі раён||[[Адэская вобласць]]||1,5%||2,0%||75% |- | Новаўкраінскі раён||[[Кіраваградская вобласць]]||1,3%||2,1%||63% |- | Бяляеўскі раён||[[Адэская вобласць]]||1,3%||2,5%||50% |- | [[Белгарад-Днястроўскі]]||[[Адэская вобласць]]||1,2%||1,9%||65% |- | Первамайскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||1,2%|||| |- | Саўранскі раён||[[Адэская вобласць]]||1,1%||1,5%||75% |- | Беразанскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||1,1%|||| |- | Весялінаўскі раён||[[Мікалаеўская вобласць]]||1,1%|||| |- | Кіраваградскі раён||[[Кіраваградская вобласць]]||1,1%||1,9%||57% |- | [[Чарнаўцы]]||[[Чарнавіцкая вобласць]]||1,1%||1,6%||67% |- |} Населеныя пункты, больш за 50% ад насельніцтва якіх пазначылі малдаўскую мову ў якасці роднай<ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp?#m5 Нацыянальны склад насельніцтва, моўныя прыкметы, грамадзянства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131006161414/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_no_uk.asp#m5 |date=6 кастрычніка 2013 }}{{ref-uk}}</ref>. {|class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Населены пункт''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Раён''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Рэгіён''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''% малдаўскамоўных''' |- | с. Мяняйлаўка ||Сарацкі ||Адэская вобласць||97,9 |- | с. Думены||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||97,5 |- | с. Фуратаўка||Сарацкі ||Адэская вобласць||97,4 |- | с. Драніца ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||97,3 |- | с. Балкаўцы ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||96,7 |- | с. Стараселле||Сарацкі ||Адэская вобласць||96,7 |- | с. Прыпруцце||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||96,3 |- | с. Новаіванкаўцы ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||96,1 |- | с. Азёрнае ||Ізмаільскі ||Адэская вобласць||95,5 |- | с. Орлеўка ||Ранійскі||Адэская вобласць||95,1 |- | с. Ракітнае||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||95,1 |- | с. Касцічаны ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||94,8 |- | с. Строінцы||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||94,8 |- | с. Негрынцы||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||94,7 |- | с. Тарасаўцы||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||94,6 |- | с. Камышаўка||Ізмаільскі ||Адэская вобласць||94,5 |- | с. Стальнаўцы ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||94,4 |- | с. Нясвоя||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||94,3 |- | с. Гандрабуры||Ананьеўскі||Адэская вобласць||94 |- | с. Прыазёрнае||Кілійскі||Адэская вобласць||93,4 |- | с. Ліманскае ||Ранійскі||Адэская вобласць||93,3 |- | с. Маршынцы||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||93,2 |- | с. Плаўні||Ранійскі||Адэская вобласць||93,1 |- | с. Далінскае ||Ранійскі||Адэская вобласць||92,8 |- | с. Крутаяраўка||Белгарад-Днястроўскі||Адэская вобласць||92,7 |- | с. Брэст||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||92,6 |- | с. Тачылава ||Ананьеўскі||Адэская вобласць||92,6 |- | с. Дмітраўка||Кілійскі||Адэская вобласць||92,3 |- | с. Навасельскае||Ранійскі||Адэская вобласць||92,1 |- | с. Фаросная ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||92 |- | с. Барысаўка||Татарбунарскі ||Адэская вобласць||91,7 |- | с. Надрэчнае||Татарбунарскі ||Адэская вобласць||91,6 |- | с. Навасёлаўка ||Сарацкі ||Адэская вобласць||91,6 |- | с. Іванчанка||Таруцінскі ||Адэская вобласць||91,5 |- | с. Каленкаўцы ||Хоцінскі||Чарнавіцкая вобласць||91,1 |- | с. Утканосаўка ||Ізмаільскі ||Адэская вобласць||90,6 |- | с. Ліпецкае||Катоўскі ||Адэская вобласць||90,1 |- | с. Баянаўка||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||89,6 |- | с. Банчакоўцы ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||88,7 |- | с. Малінаўка||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||87,7 |- | с. Чырвоны Яр ||Кілійскі||Адэская вобласць||86,6 |- | с. Кашуляны ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||85,7 |- | с. Мамалыга ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||82,4 |- | с. Прут ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||82,1 |- | с. Старая Кульная ||Катоўскі ||Адэская вобласць||81,1 |- | с. Глыбокае ||Татарбунарскі ||Адэская вобласць||79,7 |- | с. Навасёлаўка||Таруцінскі ||Адэская вобласць||79,4 |- | с. Прыварокі||Глыбоцкі раён||Чарнавіцкая вобласць||78,3 |- | с. Нов. Буторы ||Вялікаміхайлаўскі||Адэская вобласць||77,8 |- | с. Фурманаўка||Кілійскі||Адэская вобласць||76,7 |- | с. Нов. Пакроўка||Ізмаільскі ||Адэская вобласць||76,6 |- | с. Фараонаўка||Сарацкі ||Адэская вобласць||74,8 |- | с. Шышкаўцы ||Сакіранскі||Чарнавіцкая вобласць||71,6 |- | с. Дынаўцы||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||69,9 |- | с. Гай ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||69,2 |- | с. Гідэрым ||Катоўскі ||Адэская вобласць||68,7 |- | с. Куйбышаўскае||Катоўскі ||Адэская вобласць||68,6 |- | с. Чарленаўка ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||67,2 |- | с. Жоўтневае ||Таруцінскі ||Адэская вобласць||67,1 |- | с. Магала ||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||59,9 |- | с. Аляксандраўка ||Катоўскі ||Адэская вобласць||59,5 |- | с. Навасёлка||Таруцінскі ||Адэская вобласць||58 |- | с. Буда||Наваселіцкі||Чарнавіцкая вобласць||54,3 |- | с. Розаўка ||Краснаакнянскі ||Адэская вобласць||53,3 |- | |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Спасылка| url = http://statistika.in.ua/mova2001/moldavska| загаловак = Малдаўская мова паводле раёнаў і гарадоў Украіны| назва праекту = statistika.in.ua| дата = 13 красавіка 2014| мова = uk| access-date = 14 красавіка 2014| archive-date = 28 красавіка 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130428053818/http://statistika.in.ua/mova2001/moldavska| url-status = dead}} [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Малдаўская мова]] 0ncmam0wooxd2ho8xma3wl49bt4t8x1 0 195829 5189438 5122394 2026-08-29T21:54:17Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189438 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Збірагі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 9| lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 52 | lon_sec = 19 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,75 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =141 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =156 |насельніцтва =368 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =491 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225002 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Збі́рагі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zbirahi}}, {{lang-ru|Збироги}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 19 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Вядомы з XVI ст. як велікакняжацкая ўласнасць у Берасцейскім старостве [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1502 годзе тут вядома праваслаўная царква. Пад 1564 годам пазначана ў метрыцы{{Удакладніць|камент=што за метрыка Жыгімонта Аўгуста?}} караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. У 1566 годзе сяло — цэнтр Збіражскага войтаўства ў [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Вялікага Княства Літоўскага. У 1568 годзе ўласнасць пана Рушчыца, потым [[Пацы|Пацаў]]. У 1610 годзе ў вёсцы па фундацыі княгіні Агаты Пац з [[Сапегі|Сапегаў]] пабудавана драўляная ўніяцкая [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Параскева-Пятніцкая царква]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1862 годзе адкрыта [[народнае вучылішча]], у якім у 1866 годзе вучыліся 45 хлопчыкаў. Уніяцкая царква была ператворана ў праваслаўную. Маёнтак належаў графу [[Грабоўскія|Грабоўскаму]]. У 1886 годзе сяло, цэнтр Збіражскай воласці, у якую ўваходзілі 29 сёл (310 двароў). У 1897 годзе былі 2 царквы, працавалі карчма, валасное праўленне, народнае вучылішча. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр Збіражскай гміны Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1921 годзе дзейнічаў касцёл. У 1938 годзе працавала пачатковая школа. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе пачала працаваць 7-гадовая школа. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Збірагскі сельсавет|Збірагскага сельсавета]]. У студзені 1949 года арганізаваны першы калгас «Шлях Леніна», з 27 двароў у яго ўступілі 25. Меў 110 га раллі і 30 га сенакосу, 17 коней. 16 ліпеня 1954 года [[Збірагскі сельсавет]] скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Збірагі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. 4 верасня 1972 года да вёскі далучана вёска [[Максімы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Інфраструктура == * Базавая школа * Фельчарска-акушэрскі пункт * Аддзяленне сувязі * Бібліятэка * Клуб * Спартыўная пляцоўка == Насельніцтва == * 89 жыхароў (1566) * 4 двары, 26 жыхароў (1897) * 22 жыхары (1905) * 11 двароў, 30 жыхароў (1921) * 26 двароў, 213 жыхароў (1940) * 116 жыхароў (1959) * 166 жыхароў (1970) * 67 гаспадарак, 154 жыхароў (1997) * 63 гаспадаркі, 141 жыхар (2005) * 157 жыхароў (2009) * 237 жыхароў (2019) * 156 гаспадаркі, 368 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Мікалай Акімавіч Пісканоўскі]] == Славутасці == [[Файл:Збірагі. Свята-Параскева-Пятніцкая царква (03).jpg|thumb|Свята-Параскева-Пятніцкая царква са званіцай]] * [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Свята-Параскева-Пятніцкая царква]] са званіцай (1610) — {{ГККРБ 4|112Г000089}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Radzima2|zbiragi|Вёска Збірагі}} * {{ГБ|http://globustut.by/zbirogi/index.htm}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Збірагі| ]] 6v2g6qm2txk1318s5evrhuzuuv4d4cw 0 195961 5189442 5122422 2026-08-29T22:06:53Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189442 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Клімовічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Klimovičy.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 | lat_min = 10| lat_sec =27 |lon_dir = E|lon_deg =23 | lon_min =47 | lon_sec =58 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =1 |насельніцтва =1 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Клімо́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Klimovičy}}, {{lang-ru|Климовичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 15 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе пазначана ў актах Слонімскага земскага суда. У XIX стагоддзі ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Чэрні, які належаў Ф. Ягміну. У 1858 годзе вёска з’яўлялася цэнтрам сельскай грамады. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 5 вяскоўцаў. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Клімовічы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 139 сялянскіх душ (1858) * 226 жыхароў (1905) * 16 двароў, 114 жыхароў (1921) * 113 жыхары (1959) * 79 жыхароў (1970) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2005) * 1 жыхар (2009) * 3 жыхары (2019) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] j8v8ter5m6ikrjgqq51721qroggbrnw 0 195974 5189446 5122542 2026-08-29T22:17:18Z Кронан 173149 абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5189446 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Харытоны}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Харытоны |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Charytony,_Brest_District.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 | lat_min = 8 | lat_sec = 59 |lon_dir = E|lon_deg =23 | lon_min = 51 | lon_sec = 41 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,2966 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =139 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =55 |насельніцтва =105 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Харыто́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Charytony}}, {{lang-ru|Харитоны}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а. == Гісторыя == За 0,4 км на паўночны ўсход ад вёскі выяўлены курганны могільнік (мясцовая назва ''Шведскія магілы''). Вядома з XVI стагоддзя як сяло Берасцейскага павета [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1582 годзе належала пану Харытонаўскаму, тады замест старой пабудавана новая драўляная царква. У XIX стагоддзі вёска, дзяржаўнае ўладанне Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1890 — вёска, цэнтр сельскага таварыства, куды таксама ўваходзілі вёскі Гутавічы і Валоскі, таварыству агулам належала 92 дзесяціны зямлі. Дзейнічала школа граматы. Вёска належала да [[Збірагі|Збіражскага]] праваслаўнага прыхода [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Свята-Параскева-Пятніцкай царквы]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] гітлераўцы знішчылі 6 двароў<ref>НАРБ. Ф.1440, Воп.3, Спр. 745.</ref>, загубілі 4 жыхароў. Станам на 2019 год у складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Харытоны'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 47 «душ» (1858) * 96 жыхароў (1905) * 13 двароў, 57 жыхароў (1921) * 21 двор, 120 жыхароў (1940) * 77 жыхароў (1959) * 42 жыхары (1970) * 13 гаспадарак, 27 жыхароў (1997) * 36 гаспадарак, 82 жыхары (2005) * 72 жыхары (2009) * 106 жыхароў (2019) * 55 гаспадарак, 105 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Харытоны (Брэсцкі раён)| ]] 7dkihhcolebxr1zjvos41j4cu9a5z1q 5189447 5189446 2026-08-29T22:18:39Z Кронан 173149 дапаўненне 5189447 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Харытоны}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Харытоны |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Charytony,_Brest_District.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 | lat_min = 8 | lat_sec = 59 |lon_dir = E|lon_deg =23 | lon_min = 51 | lon_sec = 41 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,2966 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =139 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =55 |насельніцтва =105 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Харыто́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Charytony}}, {{lang-ru|Харитоны}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 13 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а. == Гісторыя == За 0,4 км на паўночны ўсход ад вёскі выяўлены курганны могільнік (мясцовая назва ''Шведскія магілы''). Вядома з XVI стагоддзя як сяло Берасцейскага павета [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1582 годзе належала пану Харытонаўскаму, тады замест старой пабудавана новая драўляная царква. У XIX стагоддзі вёска, дзяржаўнае ўладанне Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1890 — вёска, цэнтр сельскага таварыства, куды таксама ўваходзілі вёскі Гутавічы і Валоскі, таварыству агулам належала 92 дзесяціны зямлі. Дзейнічала школа граматы. Вёска належала да [[Збірагі|Збіражскага]] праваслаўнага прыхода [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Свята-Параскева-Пятніцкай царквы]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] гітлераўцы знішчылі 6 двароў<ref>НАРБ. Ф.1440, Воп.3, Спр. 745.</ref>, загубілі 4 жыхароў. Станам на 2019 год у складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Харытоны'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 47 «душ» (1858) * 96 жыхароў (1905) * 13 двароў, 57 жыхароў (1921) * 21 двор, 120 жыхароў (1940) * 77 жыхароў (1959) * 42 жыхары (1970) * 13 гаспадарак, 27 жыхароў (1997) * 36 гаспадарак, 82 жыхары (2005) * 72 жыхары (2009) * 106 жыхароў (2019) * 55 гаспадарак, 105 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] (руск.).</ref> == Інфраструктура == * Спартыўная пляцоўка {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Харытоны (Брэсцкі раён)| ]] hw0wl6tbcdypqj2ozoow8ny0tbzkr13 0 199313 5189326 3788780 2026-08-29T14:54:15Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Віцэ-адміралы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189326 wikitext text/x-wiki [[Выява: IRN ViceAdmiral 1917.png|thumb|150px|[[Пагон]] віцэ-адмірала [[Рускі Імператарскі Флот|Рускага Імператарскага Флота]]]] [[Выява: RAF N F7ViceAdmiral 1943.jpg|thumb|150px|[[Пагон]] віцэ-адмірала [[ВМФ СССР]]]] [[Выява:US Navy O9 insignia.svg|thumb|150px|[[Пагон]] віцэ-адмірала [[Ваенна-марскія сілы ЗША| флота ЗША]]]] '''Ві́цэ-адміра́л''' — [[воінскае званне]] вышэйшага афіцэрскага саставу ў [[ваенна-марскі флот|ВМФ]] (ВМС) некаторых дзяржаў свету, па рангу вышэй за [[контр-адмірал|контр-адмірала]], але ніжэй чым [[адмірал]]. Адпавядае званню ''[[генерал-лейтэнант]]'' у іншых відах [[Узброеныя сілы|узброеных сіл]]. У [[Еўропа|Еўропе]] паявілася ў [[12 стагоддзе|XII ст.]] у [[Венецыя|Венецыі]] і [[Генуя|Генуі]], а затым распаўсюдзілася на флаты іншых краін (у [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] ўведзена ў [[17 стагоддзе|XVII ст.]], у [[Расійская Імперыя|Расіі]] — на пачатку [[18 стагоддзе|XVIII ст.]]. У [[СССР]] устаноўлена ў [[1940]] годзе). Да воінскага звання ваеннаслужачага або грамадзяніна, які знаходзіцца ў запасе ці адстаўцы, дадаюцца адпаведна словы «запасу» або «ў адстаўцы». == Віцэ-адміралы — ураджэнцы Беларусі == * [[Васіль Ніканоравіч Апановіч]] (1998) * [[Аляксандр Рыгоравіч Арлоў (віцэ-адмірал)|Аляксандр Рыгоравіч Арлоў]] (1944) * [[Ульян Мікалаевіч Байзерт]] (2005) * [[Мікалай Мікалаевіч Бірыла]] (1998) * [[Мікалай Захаравіч Бісоўка]] (1988) * [[Віктар Феадосьевіч Гаўрыкаў]] (2003) * [[Абрам Львовіч Генкін]] (1964) * [[Валянцін Пятровіч Дрозд]] (1941) * [[Валерый Анатолевіч Карнюшка]] (1993) * [[Генадзь Іванавіч Палюховіч]] (2003) * {{нп3|Генадзь Антонавіч Радзеўскі||ru|Радзевский, Геннадий Антонович}} (1999) * [[Адам Адамавіч Рымашэўскі]] (2004) * [[Міхаіл Ігнатавіч Сакалоўскі]] (2001) * [[Ягор Андрэевіч Тамко]] (1988) * [[Мікалай Антонавіч Торык]] (1957) * [[Георгій Мікітавіч Халасцякоў]] (1945) * [[Іван Кузьміч Хурс]] (1982) * [[Валерый Міхайлавіч Цвірко]] (2000) * {{нп3|Мікалай Іванавіч Цвяткоў||ru|Цветков, Николай Иванович}} (1951) == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{Воінскія званні Расійскай Федэрацыі}} {{Воінскія званні СССР}} {{Табель аб рангах}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія званні]] [[Катэгорыя:Ваеннае кіраванне]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя]] [[Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл Расіі]] [[Катэгорыя:Віцэ-адміралы]] psv7h4mtnj8ia59zte5sk4ej04smipy 0 199597 5189458 5178616 2026-08-29T23:41:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189458 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе | Спосаб атакі = расстрэл | Месца атакі = [[Мінск|Менск]] | Мэта атакі = знішчэнне людзей у рамках [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій у БССР]] | Дата = [[29 кастрычніка]]—[[30 кастрычніка]] [[1937]] | Загінулыя = больш за 100 | Тэрарысты = супрацоўнікі [[НКУС БССР]] | Арганізатары = [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазар Кагановіч]], [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Клімент Варашылаў]], [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалай Яжоў]], [[Уладзімір Цэсарскі]], [[Барыс Давыдавіч Берман|Барыс Берман]] }} '''Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі''' (у культуры вядомы як '''Чорная ноч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/80-hadou-tamu-u-nocz-z-29-na-30-kastrycznika-1937|title=«Чорная ноч» Беларусі: што, дзе, калі|website=Новы Час|date=2017-10-29|access-date=2023-10-29}}</ref>, '''Ноч расстраляных паэтаў'''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/noch-rasstralyanykh-paeta-rasklad-merapryemstvau.html|title=Ноч растраляных паэтаў - 2023. Дзе і калі?|website=budzma.org|access-date=2023-10-29}}</ref>) праведзены [[29 кастрычніка|29]]—[[30 кастрычніка]] [[1937]] года ў [[Мінск|Менску]], было забіта больш за 100 чалавек. Лічыцца, што прынамсі частка расстрэлаў адбылася ў сутарэннях [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|унутранай турмы]] [[НКУС БССР]] (т. зв. «амерыканкі»). У ліку расстраляных дзеячы навукі, культуры, вайскоўцы, дзяржаўныя дзеячы і служачыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Сярод расстраляных 22 беларускія літаратары<ref>{{Артыкул|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=46338|аўтар=[[Ларыса Цімошык]]|загаловак=Жылі з адкрытаю душою|год=29 кастрычніка 2009|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-10-29 205 (26563)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/46314/29kas-2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-url=https://archive.today/20140601154627/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=46338|archive-date=1 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Невінаватасць большасці з расстраляных пазней была прызнана савецкімі ўладамі, яны былі пасмяротна рэабілітаваныя. Масавыя расстрэлы адбываліся ў папярэднія і наступныя дні, у гэты перыяд [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсіі 1937—1938 гадоў у СССР]] дасягнулі ў Беларусі свайго піку{{Efn-ua|Паводле даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], З 4 сакавіка 1937 г. да 22 траўня 1938 г. (444 дні) у Беларусі было рэпрэсавана каля 100 тысяч чалавек, у сярэднім за ноч арыштоўвалі 230 чалавек{{sfn|Маракоў Л.|2007|с=380}}.}}. == Гісторыя == Бальшавіцкія рэпрэсіі на Беларусі пачаліся з 1917 года, спыняліся праз баявыя дзеянні і адступленне бальшавікоў з беларускіх тэрыторый. У перыяд [[Нэп|НЭПу]] і палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] сістэмных палітычных рэпрэсій у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] не праводзілася. Сістэмныя рэпрэсіі аднавіліся з 1930-х гадоў, са згортваннем палітыкі Беларусізацыі і пачаткам хвалі прымусовай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Жнівень 1936 года лічыцца пачаткам [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], які характарызуецца масавымі палітычнымі рэпрэсіямі і знішчэннем вялікай колькасці людзей, найбольшага піку ён дасягнуў у 1937—1938 гадах. Асобнай часткай Вялікага тэрору ёсць [[Рэпрэсіі ў РСЧА (1937—1938)|рэпрэсіі ў апараце Чырвонай арміі]]. У архіве [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] (АПРФ, вопіс № 24, справа № 411) захоўваецца «Спіс асоб, падлеглых суду [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР]]» (адзін з «{{нп5|Сталінскія расстрэльныя спісы|сталінскіх расстрэльных спісаў|d|Q12157182}}»). У спіс уключаныя «ворагі народа» з усяго Савецкага Саюза. Спіс датаваны 7 верасня 1937 года і падпісаны [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфам Сталіным]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславам Молатавым]], [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазарам Кагановічам]], [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Кліментам Варашылавым]], [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалаем Яжовым]]. Спіс падсудных паводле першай катэгорыі (да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу) па Беларускай ССР налічвае 103 чалавекі, паводле другой катэгорыі (мусяць быць прыгавораны да 10 і болей гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|лагерах]]) — 6 чалавек. Спіс па Беларускай ССР датаваны 15 верасня 1937 года і падпісаны Іосіфам Сталіным, Вячаславам Молатавым і начальнікам 8-га аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі СССР старшым маёрам дзяржаўнай бяспекі [[Уладзімір Цэсарскі|Уладзімірам Цэсарскім]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://stalin.memo.ru/lists/list226/|title=Список лиц: Белорусская ССР // 15 сентября 1937 года|website=stalin.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=30 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030014236/https://stalin.memo.ru/lists/list226/|url-status=dead}}</ref>. У спіс, які паступіў з [[Масква|Масквы]], мясцовыя супрацоўнікі [[НКУС БССР]] дадалі шэраг дзеячаў (іх прозвішчы ў пераліку адзначаны «*»). Уяўленне пра расстрэльную ноч 29—30 кастрычніка сфармавана ў кнізе даследчыка [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]] «Толькі адна ноч» (2006), але ў пратаколах НКУС пазначалася дата без часу (29 ці 30 кастрычніка). Лічыцца, што прынамсі частка расстрэлаў адбылася ў сутарэннях [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|унутранай турмы]] [[НКУС БССР]] (т. зв. «амерыканкі»), але расстрэлы маглі адбывацца за горадам, у тым ліку ў [[Курапаты|Курапатах]]. Далейшыя даследаванні ўскладнены закрытасцю архіваў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] у [[Беларусь|Беларусі]]. Дакладная колькасць расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года не вызначана. Лёс некаторых асоб з маскоўскага спісу невядомы, пры гэтым вядома, што частка з маскоўскага спісу была расстраляна ў іншы дзень, як ветэрынарны ўрач Канстанцін Гурскі (17 кастрычніка)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2798027|title=Списки жертв — Гурский Константин Иосифович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031002155/https://base.memo.ru/person/show/2798027|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>, ці намеснік начальніка ўпраўлення Наркамзема БССР Аляксандр Васілевіч Іваноў (17 кастрычніка){{sfn|Маракоў Л.|2007|с=119}}. Некаторыя падсудныя першай катэгорыі, як загадчык лабараторыі Віцебскай ветэрынарнай станцыі Міхаіл Капітанакі, у выніку былі прыгавораны да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808238|title=Списки жертв — Капитанаки Михаил Васильевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130111243/https://base.memo.ru/person/show/2808238|archive-date=30 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>, хоць гэта было хутчэй выключэнне. Былі ў спісе тыя, хто толькі асуджаны 30 кастрычніка, але расстраляны ўжо 31 кастрычніка, як дацэнт Віцебскага ветзааінстытута Герасім Качанаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2809408|title=Списки жертв — Качанов Герасим Артамонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=30 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030010532/https://base.memo.ru/person/show/2809408|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1907)|title=Качанаў Герасім Артамонавіч (1907)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref> ці загадчык кафедры Віцебскага ветзааінстытута і медінстытута Віктар Клянціцкі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2810477|title=Списки жертв — Кленицкий Виктор Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030010531/https://base.memo.ru/person/show/2810477|archive-date=30 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>, вайсковец Іван Сарокаш<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845090|title=Списки жертв — Сорокош Иван Иустинович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012557/https://base.memo.ru/person/show/2845090|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref> і іншыя. Найбольш частымі артыкуламі Крымінальнага кодэкса БССР<ref>{{Кніга|спасылка=https://vcpi.nlb.by/static/pdf/kodexy-BSSR/ugolovnyj-kodex-BSSR-1928.pdf|загаловак=Крымінальны Кодэкс Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі|год=1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515114805/https://vcpi.nlb.by/static/pdf/kodexy-BSSR/ugolovnyj-kodex-BSSR-1928.pdf|archive-date=15 мая 2022}}</ref>, інкрымінаванымі расстраляным, былі: артыкул 63 («''здрада радзіме''»), артыкул 69 («''падрыў дзяржаўнай прамысловасці, транспарту, гандлю, грашовага звароту, крэдытнай сістэмы альбо кааперацыі, які зроблен з контррэвалюцыйнымі мэтамі''»), артыкул 70 («учыненне ''тэрарыстычных актаў супроць прадстаўнікоў савецкай улады''»), артыкул 76 («''арганізацыйная дзейнасць, накірованая на падрыхтоўку альбо на ўчыненне прадугледжаных у артыкулах 63—75 злачынстваў, а таксама удзел у арганізацыі, утворанай для падрыхтоўкі або ўчынення аднаго з гэтых злачынстваў''»). Пад артыкул 76 супрацоўнікамі НКУС фабрыкаваліся арганізаваныя «тэрарыстычныя» і «антысавецкія групы», «нацыянал-фашысцкія арганізацыі», «контррэвалюцыйныя арганізацыі» і да т.п., прызнанні ў сфабрыкаваных злачынствах выбіваліся праз катаванні зняволеных. 29—30 кастрычніка 1937 года адметныя вялікай колькасцю расстраляных літаратараў, але масавыя расстрэлы адбываліся ў папярэднія і наступныя дні{{sfn|Маракоў Л.|2007|с=92}}. Так, 31 кастрычніка, сярод іншых, былі расстраляныя беларускі палітык і Народны камісар асветы БССР у 1926—1929 гадах [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антон Баліцкі]], намеснік Народнага камісара асветы ў 1928—1930-х гадах і эканаміст [[Самуіл Захаравіч Слонім|Самуіл Слонім]], сельскагаспадарчы дзеяч і рэдактар [[Сяргей Міхайлавіч Гесэн|Сяргей Гесэн]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%93%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898)|title=Гессен Сергей Михайлович (1898)|website=Открытый список|access-date=2023-11-01}}</ref> і іншыя. 1 лістапада ў Менску адбыўся масавы расстрэл дзеячаў беларускай праваслаўнай царквы (11 чалавек) па справе «[[Беларуская аўтакефальная царква (справа)|Беларуская аўтакефальная царква]]». == Спіс расстраляных 29—30 кастрычніка == Зорачкай (*) пазначаны прозвішчы, дададзеныя ў першапачатковы маскоўскі спіс мясцовым [[НКУС]]. {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- ! ! Імя !! Занятак !! Партрэт |- |1 | [[Барыс Аляксандравіч Абухоў|Абухоў Барыс Аляксандравіч]] || загадчык кафедры анатоміі, Віцебскі ветэрынарны інстытут || |- |2 | * [[Мікалай Арабей|Арабей Мікалай]] || загадчык школьнага аддзела ЦК КП(б)Б<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2782305|title=Списки жертв — Арабей Николай Леонтьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031002157/https://base.memo.ru/person/show/2782305|url-status=dead}}</ref>|| |- |3 | [[Навум Мееравіч Аронаў|Аронаў Навум Мееравіч]] || || |- |4 | * [[Анатоль Ільіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Анатоль Ільіч]]|| начальнік упраўлення ваеннага будаўніцтва № 93, вайсковы інжынер 3 рангу<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2780470|title=Списки жертв — Августинович Анатолий Ильич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031002156/https://base.memo.ru/person/show/2780470|url-status=dead}}</ref>|| |- |5 | [[Ігнат Ільіч Афанасьеў|Афанасьеў Ігнат Ільіч]] || выкладчык Менскага Беларускага педагагічнага тэхнікума || |- |6 | [[Сямён Дзмітрыевіч Бабкоў|Бабкоў Сямён Дзмітрыевіч]] || вайсковец, камандзір 21-й механізаванай брыгады<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D0%A1%D1%8F%D0%BC%D1%91%D0%BD_%D0%94%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_(1901)|title=Бабкоў Сямён Дзмітрыевіч (1901)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |7 | [[Георгій Фёдаравіч Барзуноў|Барзуноў Георгій Фёдаравіч]] || дырэктар трэста «Галоўхлеб» БССР || |- |8 | * [[Вадзім Башкевіч|Башкевіч Вадзім]] || начальнік Упраўлення вышэйшай школы Наркамата асветы БССР || |- |9 | [[Саламон Хаімавіч Бейлін|Бейлін Саламон Хаімавіч]] || || |- |10 | [[Абрам Давыдавіч Белацаркоўскі|Белацаркоўскі Абрам Давыдавіч]] || || |- |11 | * [[Якаў Анатолевіч Бранштэйн|Бранштэйн Якаў Анатолевіч]] || літаратурны крытык || |- |12 | [[Іван Сямёнавіч Бурдыка|Бурдыка Іван Сямёнавіч]] || адказны сакратар СНК БССР || |- |13 | * [[Віктар Лявонцьевіч Вайноў|Вайноў Віктар Лявонцьевіч]] || загадчык экспедыцыі карамельнага цэху фабрыкі «Камунарка»; беларускі журналіст, сябра [[КПЗБ]] || |- |14 | * [[Аляксандр Аўксенцевіч Варончанка|Варончанка Аляксандр Аўксенцевіч]] || Народны камісар асветы БССР || |- |15 | [[Станіслаў Юльянавіч Варшаўскі|Варшаўскі Станіслаў Юльянавіч]] || || |- |16 | [[Рыгор Мікітавіч Васільеў-Вашчылін|Васільеў-Вашчылін Рыгор Мікітавіч]] || || |- |17 | [[Анатоль Вольны|Вольны Анатоль]] || паэт, празаік, журналіст і драматург || [[Файл:Anatol Ažhirej (Volny). Анатоль Ажгірэй (Вольны) (1920-29).jpg|150px]] |- |18 | [[Моўша-Нохім Ізраілевіч Габаеў|Габаеў Моўша-Нохім Ізраілевіч]] || || |- |19 | [[Апанас Сцяпанавіч Габрусёў|Габрусёў Апанас Сцяпанавіч]] || || |- |20 | * [[Платон Раманавіч Галавач|Галавач Платон Раманавіч]] || празаік ||[[Файл:Płaton Hałavač. Платон Галавач (1930-37).jpg|150px]] |- |21 | [[Антон Міхайлавіч Гейштэрн|Гейштэрн Антон Міхайлавіч]] || || |- |22 | * [[Іосіф Хаімавіч Гершон|Гершон Іосіф Хаімавіч]] || намеснік Народнага камісара асветы БССР || |- |23 | [[Якаў Яфімавіч Гінзбург|Гінзбург Якаў Яфімавіч]] || || |- |24 |[[Абрам Мендзелевіч Госін|Госін Абрам Мендзелевіч]] || || |- |25 | [[Нохман Гіршавіч Гурэвіч|Гурэвіч Нохман Гіршавіч]] || Наркам унутранага гандлю БССР, сябра ЦК КП(б)Б, сябра ЦВК БССР, сябра/кандыдат у сябры УКП (б) з 1920 || |- |26 | * [[Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч|Дзеніскевіч Мікалай Міхайлавіч]] || партыйны работнік, другі сакратар ЦК КП(б)Б, сябра/кандыдат у сябры УКП(б) || [[Файл:Мікалай Міхайлавіч Дзеніскевіч.png|150px]] |- |27 | [[Мікалай Андрэевіч Дзмітраў|Дзмітраў Мікалай Андрэевіч]] || || |- |28 | [[Ананій Іванавіч Дзякаў|Дзякаў Ананій Іванавіч]] || рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] у 1934—1935 гг. || [[Файл:Ананій Іванавіч Дзякаў.jpg|150px]] |- |29 | [[Абрам Генрыхавіч Дракахруст|Дракахруст Абрам Генрыхавіч]] || вайсковы дзеяч, ваенны камісар<ref>{{Cite web|url=http://1937god.info/node/993|title=Дракохруст Абрам Генрихович + 30.10.1937 {{!}} 1937-й и другие годы|website=1937god.info|access-date=2023-10-29}}</ref>|| |- |30 | [[Алесь Дудар|Дудар Алесь]] || паэт, крытык, перакладчык || [[Файл:Aleś Dajlidovič (Dudar). Алесь Дайлідовіч (Дудар) (1930-36) (2).jpg|150px]] |- |31 | * [[Хацкель Майсеевіч Дунец|Дунец Хацкель Майсеевіч]] || крытык і публіцыст || |- |32 | [[Гірш Борухавіч Елянсон|Елянсон Гірш Борухавіч]] || || |- |33 |[[Іван Сцяпанавіч Жывуцкі|Жывуцкі Іван Сцяпанавіч]]|| настаўнік || |- |34 | [[Навум Міхайлавіч Замалін|Замалін Навум Міхайлавіч]]|| дацэнт Віцебскага ветэрынарнага інстытута<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BC_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1905)|title=Замалін Навум Міхайлавіч (1905)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-30}}</ref>|| |- |35 |[[Міхась Зарэцкі|Зарэцкі Міхась]]|| празаік, драматург, перакладчык, крытык || [[Файл:Michaś Zarecki.jpg|150px]] |- |36 | [[Аляксандр Сазонавіч Зянковіч|Зянковіч Аляксандр Сазонавіч]]|| || |- |37 | [[Прохар Іванавіч Іспраўнікаў|Іспраўнікаў Прохар Іванавіч]]|| намеснік загадчыка сельскагаспадарчага аддзела газеты «Віцебскі пралетарый» || |- |38 | * [[Захар Кавалёў|Кавалёў Захар]]|| сакратар Варашылаўскага РК КП(б)Б || |- |39 | [[Васіль Каваль|Каваль Васіль]]|| празаік || [[Файл:Vasil Kavaloŭ (Kaval). Васіль Кавалёў (Каваль) (1930-37) (3).jpg|150px]] |- |40 | * [[Захар Захаравіч Кавальчук|Кавальчук Захар Захаравіч]]|| старшыня ЦК прафсаюзаў БССР || [[Файл:Kavalczuk Zahar.jpg|150px]] |- |41 | * [[Мікалай Кандрашук|Кандрашук Мікалай Фёдаравіч]]|| начальнік упраўлення шкляной прамысловасці Наркамата лёгкай прамысловасці БССР || |- |42 | [[Саламон Мендзелевіч Кантар|Кантар Саламон Мендзелевіч]]|| дырэктар Белпрамгандлю || |- |43 | * [[Язэп Пятровіч Каранеўскі|Каранеўскі Язэп Пятровіч]]|| дзяржаўны дзеяч, педагог, публіцыст || [[Файл:Jazep Karanieŭski. Язэп Каранеўскі (1929).jpg|150px]] |- |44 | [[Іван Іванавіч Карпенка|Карпенка Іван Іванавіч]]|| загадчык лабараторыі Віцебскай ветэрынарнай станцыі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808774|title=Списки жертв — Карпенко Иван Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012603/https://base.memo.ru/person/show/2808774|url-status=dead}}</ref>|| |- |45 | [[Тодар Кляшторны|Кляшторны Тодар Тодаравіч]]|| паэт || [[Файл:Todar Klaštorny.jpg|150px]] |- |46 | [[Іосіф Фадзеевіч Кудзелька|Кудзелька Язэп (Іосіф) Фадзеевіч]]|| начальнік упраўлення па ахове аўтарскіх праў пры Саюзе пісьменнікаў БССР || |- |47 | * [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Кульбак Майсей Саламонавіч]]|| празаік || [[Файл:Majsiej (Mojše) Kuĺbak 4.jpg|150px]] |- |48 | [[Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі|Кучынскі Аляксей Сцяпанавіч]]|| дзяржаўны і грамадскі дзеяч, педагог, рэдактар || |- |49 | * [[Міхаіл Гаўрылавіч Лабадаеў|Лабадаеў Міхаіл Гаўрылавіч]]|| намеснік першага сакратара, загадчык асобага сектара (аддзела) ЦК КП(б)Б<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820572|title=Списки жертв — Лободаев Михаил Гаврилович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012555/https://base.memo.ru/person/show/2820572|url-status=dead}}</ref>|| |- |50 | * [[Леанард Лашкевіч|Лашкевіч Леанард]]|| намеснік народнага камісара Наркамата саўгасаў БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818641|title=Списки жертв — Лашкевич Леонард Янович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012559/https://base.memo.ru/person/show/2818641|url-status=dead}}</ref>|| |- |51 | [[Аляксандр Самойлавіч Левін|Левін Аляксандр Самойлавіч]]|| || |- |52 | [[Саламон Вульфавіч Левін|Левін Саламон Вульфавіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818835|title=Списки жертв — Левин Соломон Вульфович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|url-status=dead}}</ref>|| |- |53 | [[Піня Майсеевіч Лейбін|Лейбін Піня Майсеевіч]]|| || |- |54 | [[Сямён Давыдавіч Ліхтэнштэйн|Ліхтэнштэйн Сямён Давыдавіч]]|| |- |55 | [[Мікіта Сяргеевіч Лукашонак|Лукашонак Мікіта Сяргеевіч]]|| |- |56 | [[Юрка Лявонны|Лявонны Юрка]]|| паэт || [[Файл:Leanid Jurkievič (Jurka Lavonny). Леанід Юркевіч (Юрка Лявонны) (1930-36).jpg|150px]] |- |57 | [[Саламон Рыгоравіч Лямперт|Лямперт Саламон Рыгоравіч]]|| студэнт 5 курса БДУ || |- |58 | * [[Максім Архіпавіч Ляўкоў|Ляўкоў Максім Архіпавіч]]|| Народны камісар юстыцыі БССР || [[Файл:Максім Архіпавіч Ляўкоў.jpg|150px]] |- |59 | [[Элізар Якаўлевіч Мазель|Мазель Элізар Якаўлевіч]]|| намеснік дырэктара па навуковай рабоце Віцебскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі || |- |60 | * [[Леў Майсееў|Майсееў Леў]]|| сакратар Барысаўскага РК КП(б)Б || |- |61 | [[Барыс Міхайлавіч Малаў|Малаў Барыс Міхайлавіч]]|| загадчык аддзела хлебнай групы наркамата ўнутранага гандлю || |- |62 | [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Маракоў Валерый Дзмітрыевіч]]|| паэт || [[Файл:Valery Marakoŭ.jpg|150px]] |- |63 | [[Сцяпан Прохаравіч Маргелаў|Маргелаў Сцяпан Прохаравіч]]|| загадчык секцыі геаграфіі інстытута эканомікі АН БССР || |- |64 | [[Міхаіл Саламонавіч Марголін|Марголін Міхаіл Саламонавіч]]|| || |- |65 | * [[Барыс Мар’янаў|Мар’янаў Барыс]]|| сакратар Дзяржынскага РК КП(б)Б, сябра ЦК КП(б)Б (з 1937) || |- |66 | {{нп5|Андрэй Паўлавіч Мелік-Шахназараў|Мелік-Шахназараў Андрэй Паўлавіч|d|Q4289448}}|| вайсковы дзеяч<ref>{{Cite web|url=http://1937god.info/node/549|title=Мелик-Шахназаров Андрей Павлович + 30.10.1937 {{!}} 1937-й и другие годы|website=1937god.info|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |67 | [[Абрам Навумавіч Мірлін|Мірлін Абрам Навумавіч]]|| || |- |68 | [[Мікалай Данілавіч Міснікоў|Міснікоў Мікалай Данілавіч]]|| || |- |69 | * [[Дзям’ян Міхайлаў|Міхайлаў Дзям’ян Мацвеевіч]]|| кансультант Упраўлення справамі СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826248|title=Списки жертв — Михайлов Демьян Матвеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012556/https://base.memo.ru/person/show/2826248|url-status=dead}}</ref>|| |- |70 | * [[Сяргей Рыгоравіч Міцькоў|Міцькоў Сяргей Рыгоравіч]]|| дырэктар Гідролізнага доследнага завода Наркамата мясцовай прамысловасці БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2826223|title=Списки жертв — Митьков Сергей Григорьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012557/https://base.memo.ru/person/show/2826223|url-status=dead}}</ref>|| |- |71 | [[Сяргей Мікітавіч Мурзо|Мурзо Сяргей Мікітавіч]]|| паэт || [[Файл:Siarhiej Murzo. Сяргей Мурзо (1920-29).jpg|150px]] |- |72 | [[Павел Максімавіч Мухін|Мухін Павел Максімавіч]]|| загадчык лабараторыі Віцебскай навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2827840|title=Списки жертв — Мухин Павел Максимович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012553/https://base.memo.ru/person/show/2827840|url-status=dead}}</ref>|| |- |73 | [[Янка Нёманскі|Нёманскі Янка]]|| празаік, грамадскі дзеяч || [[Файл:Ivan Piatrovič (Janka Niomanski). Іван Пятровіч (Янка Нёманскі) (1930-36).jpg|150px]] |- |74 | [[Іван Іванавіч Несцяровіч|Несцяровіч Іван Іванавіч]]|| || |- |75 | [[Іван Іванавіч Падсявалаў|Падсявалаў Іван Іванавіч]]|| || |- |76 | [[Іван Майсеевіч Паплыка|Паплыка Іван Майсеевіч]]|| вайсковец, намеснік начальніка штаба, палкавы камісар 16-га стралковага корпуса<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2835013|title=Списки жертв — Поплыко Иван Моисеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=30 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030012257/https://base.memo.ru/person/show/2835013|url-status=dead}}</ref>|| |- |77 | * [[Васіль Петрушэня|Петрушэня Васіль Аляксандравіч]]|| кансультант СНК БССР па камунальных і транспартных справах || |- |78 | [[Зяма Раманавіч Півавараў|Півавараў Зяма Раманавіч]]|| паэт || [[Файл:Ziama Pivavaraŭ. Зяма Півавараў (1930-36).jpg|150px]] |- |79 | * [[Рыгор Іванавіч Пратасеня|Пратасеня Рыгор Іванавіч]]|| вучоны-аграхімік<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%A0%D1%8B%D0%B3%D0%BE%D1%80_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1898)|title=Пратасеня Рыгор Іванавіч (1898)|website=Адкрыты спіс|access-date=2023-10-31}}</ref>|| |- |80 | [[Ізраіль Лейзеравіч Пурыс|Пурыс Ізраіль Лейзеравіч]]|| || |- |81 | [[Аляксандр Андрэевіч Пуцілоўскі|Пуцілоўскі Аляксандр Андрэевіч]]|| || |- |82 | [[Іван Андрэевіч Пуцінцаў|Пуцінцаў Іван Андрэевіч]]|| вайсковец, памочнік начальніка штаба 13 стралковага палка 5 стралковай дывізіі Беларускай вайсковай акругі, капітан<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1375105|title=Списки жертв — Путинцев Иван Андреевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=30 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030014237/https://base.memo.ru/person/show/1375105|url-status=dead}}</ref>|| |- |83 | [[Арон-Лейб Сіманавіч Разумоўскі|Разумоўскі Арон-Лейб Сіманавіч]]|| || |- |84 | [[Міхаіл Рыдзеўскі|Рыдзеўскі Міхаіл Антонавіч]]|| загадчык вучэбнай часткі Менскага педагагічнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2839632|title=Списки жертв — Рыдзевский Михаил Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012559/https://base.memo.ru/person/show/2839632|url-status=dead}}</ref>|| |- |85 | [[Аляксандр Рыгоравіч Самахвалаў|Самахвалаў Аляксандр Рыгоравіч]]|| || |- |86 | [[Якаў Рыгоравіч Сандамірскі|Сандамірскі Якаў Рыгоравіч]]|| загадчык кафедры Віцебскага ветэрынарнага інстытута<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2840979|title=Списки жертв — Сандомирский Яков Григорьевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012558/https://base.memo.ru/person/show/2840979|url-status=dead}}</ref>|| |- |87 | [[Оскар Абрамавіч Сапрыцкі|Сапрыцкі Оскар Абрамавіч]]|| намеснік Народнага камісара земляробства БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2841123|title=Списки жертв — Саприцкий Оскар Абрамович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012555/https://base.memo.ru/person/show/2841123|url-status=dead}}</ref>|| |- |88 | [[Якаў Мееравіч Спектар|Спектар Якаў Мееравіч]]|| загадчык сакратарыята СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845234|title=Списки жертв — Спектор Яков Меерович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012556/https://base.memo.ru/person/show/2845234|url-status=dead}}</ref>|| |- |89 | [[Васіль Пятровіч Сташэўскі|Сташэўскі Васіль Пятровіч]]|| драматург, перакладчык || [[Файл:Васіль Сташэўскі.jpg|150px]] |- |90 |[[Георгій Уладзіміравіч Стрэле|Стрэле Георгій Уладзіміравіч]]|| дырэктар конесаўгаса № 120, у ранейшым намеснік Народнага камісара земляробства || |- |91 | [[Дзмітрый Паўлавіч Сялоў|Сялоў Дзмітрый Паўлавіч]]|| начальнік планава-фінансавага ўпраўлення наркама асветы БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2841897|title=Списки жертв — Селов Дмитрий Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012556/https://base.memo.ru/person/show/2841897|url-status=dead}}</ref>|| |- |92 | [[Панцялей Іванавіч Сярдзюк|Сярдзюк Панцялей Іванавіч]]|| загадчык лабараторыі біяфабрыкі № 5 у Віцебску || |- |93 | [[Мірон Барысавіч Таненбаум|Таненбаум Мірон Барысавіч]]|| || |- |94 | [[Юлій Таўбін|Таўбін Юлій Абрамавіч]]|| паэт || [[Файл:Juli Taŭbin2.jpg|150px]] |- |95 | [[Эля Хацкелевіч Трумпацкі|Трумпацкі Эля Хацкелевіч]]|| || |- |96 | * [[Андрэй Турлай|Турлай Андрэй]]|| Наркам саўгасаў БССР<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2849749|title=Списки жертв — Турлай Андрей Алексеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012558/https://base.memo.ru/person/show/2849749|url-status=dead}}</ref>|| |- |97 | [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі|Успенскі Яўген Канстанцінавіч]]|| фізік<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2850394|title=Списки жертв — Успенский Евгений Константинович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012601/https://base.memo.ru/person/show/2850394|url-status=dead}}</ref>|| |- |98 | [[Рыгор Якаўлевіч Фалкін|Фалкін Рыгор Якаўлевіч]]|| || |- |99 | [[Аба Алтэравіч Фінкельштэйн|Фінкельштэйн Аба Алтэравіч]]|| || |- |100 | [[Яўсей Еўнавіч Фломбаўм|Фломбаўм Яўсей Еўнавіч]]|| вядома пра яго асуджаную жонку<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/6414|title=Списки жертв — Фломбаум Сара Абрамовна|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012554/https://base.memo.ru/person/show/6414|url-status=dead}}</ref>|| |- |101 | * [[Ісак Сямёнавіч Фрыдман|Фрыдман Ісак Сямёнавіч]]|| начальнік аддзела землеўпарадкавання Наркамата земляробства БССР || |- |102 | [[Дзмітрый Сямёнавіч Харлац|Харлац Дзмітрый Сямёнавіч]]|| || |- |103 | * [[Ізі Харык|Харык Ізі]]|| паэт || [[Файл:Izi Charyk.jpg|150px]] |- |104 | [[Пятро Фёдаравіч Хатулёў|Хатулёў Пётр Фёдаравіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2852718|title=Списки жертв — Хотулев Петр Федорович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012558/https://base.memo.ru/person/show/2852718|url-status=dead}}</ref>|| |- |105 | [[Аляксандр Анікеевіч Чарнушэвіч|Чарнушэвіч Аляксандр Анікеевіч]]|| загадчык забеспячэннем, Белгеаразведка; Наркам асветы БССР у 1933—1936 гадах<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2854265|title=Списки жертв — Чернушевич Александр Аникеевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012554/https://base.memo.ru/person/show/2854265|url-status=dead}}</ref>|| [[Файл:Aliaksandr Čarnuševič.jpg|150px]] |- |106 | [[Мікалай Платонавіч Чарняк|Чарняк Мікалай Платонавіч]]||ветэрынарны ўрач Віцебскай біяфабрыкі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2854423|title=Списки жертв — Черняк Николай Платонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-30|archive-date=30 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030015058/https://base.memo.ru/person/show/2854423|url-status=dead}}</ref> |- |107 | [[Міхась Чарот|Чарот Міхась]]|| паэт<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2816090|title=Списки жертв — Куделько-Чарот Михаил Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125230352/https://base.memo.ru/person/show/2816090|archive-date=25 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>|| [[Файл:Міхась Чарот. 1930-я гг. З фондаў БДАМЛМ.jpg|150px]] |- |108 | [[Макар Ксенафонтавіч Шалай|Шалай Макар Ксенафонтавіч]]|| літаратурны крытык<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2855331|title=Списки жертв — Шалаев Макар Ксенофонтович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012555/https://base.memo.ru/person/show/2855331|url-status=dead}}</ref>|| |- |109 | [[Юдаль Ісакавіч Шапіра|Шапіра Юдаль Ісакавіч]]|| || |- |110 | [[Павел Пятровіч Шастакоў|Шастакоў Павел Пятровіч]]|| журналіст<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2856466|title=Списки жертв — Шестаков Павел Петрович|website=base.memo.ru|access-date=2023-10-31|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012553/https://base.memo.ru/person/show/2856466|url-status=dead}}</ref>|| |- |111 | * [[Арон Ісакавіч Юдэльсон|Юдэльсон Арон Ісакавіч]]|| паэт || [[Файл:Арон Юдэльсон.jpg|150px]] |- |112 | [[Якаў Веньямінавіч Элькін|Элькін Якаў Веньямінавіч]]<!-- https://stalin.memo.ru/persons/p8387/ -->|| || |- |113 | * [[Віктар Іванавіч Яркін|Яркін Віктар Іванавіч]]|| начальнік службы Днепра-Дзвінскага параходства ў Гомелі, у 1918—1919 гадах старшыня ЧК Заходняй вобласці, а затым БССР, адначасова ў сакавіку-маі 1919 года старшыня Менскага гарсавета. || |- |} == Памяць == [[Файл:Быдгашч. Ноч расстраляных паэтаў (2022-10-29) 122.jpg|міні|Акцыя «Ноч расстраляных паэтаў» у [[Быдгашч]]ы ([[Польшча]]), 29 кастрычніка 2022 г.]] У 2017 годзе палітык [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] арганізаваў ушанаванне забітых ля будынка КДБ<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28822396.html|title=«Ланцуг памяці» каля будынка КДБ. ФОТА і ВІДЭА|website=Радыё Свабода|date=2017-10-29|access-date=2023-10-31}}</ref>, «ланцугі памяці» адбываліся і ў наступныя гады<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29570631.html|title=16 чалавек утварылі «ланцуг памяці» каля будынка КДБ|website=Радыё Свабода|date=2018-10-29|access-date=2023-10-31}}</ref>. З 2017 года група актывістаў, якія абаранілі ахоўную зону [[Курапаты|Курапатаў]] ад забудовы бізнес-цэнтра, ва ўрочышчы распачалі 29 кастрычніка ладзіць «Ноч расстраляных паэтаў» з чытаннем іх вершаў і выступамі. У 2017 годзе быў выдадзены музычны альбом «(Не)расстраляныя» на вершы расстраляных аўтараў. Іх праспявалі і паклалі на музыку такія беларускія выканаўцы, як [[Лявон Вольскі]], [[Бенька|Святлана Бень]] і [[Павел Аракелян]], а таксама гурты «[[Тонкі Ход]]», «[[Akute]]» і «[[Naka]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2019/10/29/nrp|title=Ноч расстраляных паэтаў. Хто і за што забіў 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі? - Лайфстайл Onlíner|first=Сяргей|last=Беражны|website=Onlíner|date=2019-10-29|access-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031202306/https://people.onliner.by/2019/10/29/nrp|archive-date=31 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>. У 2020 годзе было праведзена апошняе такое масавае мерапрыемства ў «Курапатах»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32098253.html|title=Як беларусы сёлета правядуць Ноч расстраляных паэтаў. Расклад|website=Радыё Свабода|date=2022-10-26|access-date=2023-10-31}}</ref>, у наступныя гады праз палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі дата адзначаецца беларускай эміграцыяй<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/noch-rasstralyanykh-paeta-rasklad-merapryemstvau.html|title=Ноч растраляных паэтаў - 2023. Дзе і калі?|website=budzma.org|access-date=2023-10-31}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Рэпрэсіі ў БССР]] * [[Рэпрэсіі ў РСЧА (1937—1938)|Рэпрэсіі ў РСЧА]] * [[Расстралянае адраджэнне]] == Заўвагі == {{notelist-ua}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Маракоў Л.|загаловак = Ахвяры і карнікі|спасылка = https://kamunikat.org/download.php?item=21495-1.pdf&pubref=21495|месца = Мінск|выдавецтва = Зміцер Колас|год = 2007|isbn = 978-985-6783-38-6|ref = Маракоў Л.}} * [[Сяргей Грахоўскі|Грахоўскі С.]] ''Так погибали поэты'' / [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=21540-1.pdf Выбраныя творы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240807153140/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=21540-1.pdf |date=7 жніўня 2024 }}. Мн.: Кнігазбор, 2007. С. 452—457. ISBN 985-6824-59-1 == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary.html Біяграфіі рэпрэсаваных у ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў турме КДБ Беларусі ў даследаванні Леаніда Маракова]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221207041315/http://www.marakou.by/by/davedniki/ahvyary-i-karniki/ahvyary.html|date=7 снежня 2022}} * Кастусь Лашкевіч, [http://news.tut.by/society/art202984.html Крывавая ноч беларускай гісторыі]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101101035835/http://news.tut.by/society/art202984.html |date=1 лістапада 2010 }} // [[TUT.BY]], 29.10.2010 г. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў СССР]] [[Катэгорыя:1937 год у Беларусі]] l9v2mt3q88z8gix625rnudgpbwm4js2 0 200677 5189328 4746562 2026-08-29T14:57:53Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Віяланчалісты Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Віяланчэлісты Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189328 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гесэ}} {{Мастак | імя = Тамаш Гесэ | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства ={{Расійская імперыя}} | грамадзянства = | жанр =[[партрэт]] | вучоба =[[Віленская мастацкая школа]] | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Category:Tamaš Hiese }} [[Выява:Гессэ І. Малюнак абклада Слуцкага Евангелля. 1866.jpg|250px|thumb|Малюнак абклада Слуцкага Евангелля. 1866]] '''Тамаш Гесэ''' ('''Гесэ Іван (Ян) Хрыстафоравіч'''; {{ДН|||1807}} — {{ДС|||1870}}?) — [[мастак]]-[[партрэт]]ыст і [[Педагогіка|педагог]], [[тытулярны саветнік]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школы]] ў [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і [[Ян Дамель|Яна Дамеля]]. З сярэдзіны 1830-х гг. жыў у Слуцку. У [[1837]]—[[1868]] гг. выкладаў маляванне ў [[Слуцкая гімназія|Слуцкай мужчынскай гімназіі]]<ref name="СП">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Слуцкая палитра: Из фондов Слуцкого краеведческого музея: фотоальбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = сост., авт. текста Н. Г. Серик; фото В. А. Сибрикова |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]] |год = 2010 |том = |старонкі = 5 |старонак = 64 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Зрабіў значны ўклад ва ўдасканаленне методыкі навучання маляванню і [[чарчэнне|чарчэнню]]. Пад яго кіраўніцтвам зрабіў першыя крокі па засваенню партрэтнага мастацтва будучы акадэмік партрэтнага жывапісу [[Кандрат Ільіч Карсалін|К. Карсалін]]. Займаўся таксама музыкай, вядомы як [[флейтыст]] і [[віяланчаліст]]. Цікавіўся краязнаўствам, праводзіў [[раскопкі|археалагічныя даследаванні]] ў ваколіцах [[Слуцк]]а. Валодаў значным зборам малюнкаў [[Ян Дамель|Яна Дамеля]]. Сабраў таксама цікавую археалагічную калекцыю, многа прадметаў слуцкай старасвеччыны, аднак яго калекцыя загінула ў пажары [[1860]] года. == Творчасць == Творчая спадчына мастака на сёння амаль невядома. Яго малюнкі на пачатку [[20 стагоддзе|XX ст.]] захоўваліся ў [[Вільнюс|Віленскі]] [[Беларускі музей у Вільні|беларускі музей імя Івана Луцкевіча]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/213/216/ Спадчына слуцкага края. ХІХ стагоддзе] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай мастацкай школы]] [[Катэгорыя:Флейтысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Віяланчэлісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Слуцка]] 22nz9zcjal5hmoduflnao77wecwwwz6 0 201913 5189294 4403423 2026-08-29T13:44:31Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Архітэктары XII стагоддня]]; дададзена [[Катэгорыя:Архітэктары XII стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189294 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Іаан''' — [[дойлід]], які працаваў у [[Полацкае княства|Полацкім княстве]]. Магчыма, быў [[манах]]ам аднаго з тагачасных полацкіх манастыроў, кіраўніком будаўнічых арцеляў, што маглі выконваць значныя работы як у самім [[Полацк]]у, так і ў сумежных да яго [[Полацкая зямля|землях]], што ўваходзілі ў склад [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. == Спадчына == [[Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|300px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царквы]]]] Узвёў у [[XII ст.]] [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскую царкву]] [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Полацкага Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. Лічыцца таксама аўтарам [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебскай]] і [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царквы]] [[Бельчыцкі манастыр|Бельчыцкага манастыра]]. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]], аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў<ref>Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38</ref>. У пачатку [[XIII ст.]] многія старажытнарускія землі прымаюць тую новую схему [[крыжова-купальны храм|крыжова-купальнага храма]], якая ўпершыню была распрацаваная полацкім дойлідам Іаанам<ref name="АБ">{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. {{зноскі}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Полацкае княства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Полацка]] [[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства]] [[Катэгорыя:Архітэктары XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] 614cdun2k17f6qopsoenwrjiev9rbjk 14 202382 5189296 1805757 2026-08-29T13:46:07Z DzBar 156353 5189296 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Архітэктары паводле стагоддзяў|12]] [[Катэгорыя:Постаці XII стагоддзя]] {{Хутка выдаліць|памылка ў назве}} 8p3d0gttx9g0ahjata6f66l8ussvgxq 0 206462 5189461 5051859 2026-08-30T00:10:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189461 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow trolleybus, route T, near Komsomolskaya metro station (10.05.2025).jpg|thumb|Маскоўскі тралейбус у 2025 годзе.]] '''Маскоўскі тралейбус''' — былая [[тралейбус]]ная сетка [[Масква|Масквы]]. Да 2015 года найбуйнейшая тралейбусная сетка ў свеце па працягласці ліній. Закрыта ў 2020 годзе. Станам на 2023 год, захаваўся адзіны турыстычны маршрут, даўжыня ліній — каля 3,6 км. Адкрыта 15 лістапада 1933 года і станам на 2020 год была шостай сярод самых старых з дзейных сетак свету. Працягласць адзіночнага кантактнага проваду — каля 1300 км, даўжыня ліній — больш за 600 км, 9 паркаў, амаль 1900 пасажырскіх тралейбусаў (у тым ліку больш за 750 з нізкім узроўнем падлогі і 134 сучлененыя), тралейбусна-рамонтны завод. Эксплуатаваўся арганізацыяй «ГУП Масгартранс». Кошт адной паездкі складаў 55 [[Расійскі рубель|рублёў]] (па карце Тройка — 38 рублёў, пры куплі ў вадзіцеля білета на 4 паездкі — 100 рублёў, на 40 паездак — 700 рублёў). Уваход у тралейбус ажыццяўляўся праз пярэднія дзверы, а выхад праз астатнія. Сетка закрыта ў лістападзе 2020 года. Паводле мэрыі Масквы, як састарэлы від транспарту. Замест тралейбуса па былых маршрутах ходзяць [[электробус]]ы і [[аўтобус]]ы. == Спасылкі == * [http://transphoto.ru/city/1/ Московский троллейбус] на сайте [[transphoto.ru]] * [http://seemap.ru/msk Маршруты троллейбусов Москвы на карте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100612014026/http://seemap.ru/msk |date=12 чэрвеня 2010 }} * [http://transphoto.ru/show.php?t=2&cid=1 Список всех моделей троллейбусов Москвы] * [http://yapriedu.ru Справочник маршрутов наземного транспорта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161123112246/http://yapriedu.ru/ |date=23 лістапада 2016 }} * [http://www.actualcity.ru/index_id.php Маршруты общественного транспорта Москвы на карте города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151106020556/http://www.actualcity.ru/index_id.php |date=6 лістапада 2015 }} * [http://tr-moscow.ru/index/0-291 Маршруты троллейбусов Москвы на сайте «Транспортная столица»] * [http://trolley.ruz.net/vvedenie.htm Сайт «Московский троллейбус»] {{Тралейбусныя сістэмы гарадоў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Транспарт Масквы]] [[Катэгорыя:Тралейбусныя сістэмы Расіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:1933 год у Маскве]] cwtkki46fgby8xgao3b3cyr2mvc2fuj 0 208747 5189670 4912627 2026-08-30T11:43:18Z ~2026-47201-47 173376 /* Зноскі */ 5189670 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Шылуце |арыгінальная назва = Šilutė |павет = Клайпедскі |раён = Шылуцкі |сянюнія = Шылуцкая |ранейшыя імёны = Шылакарчма, Гейдэкруг }} '''Шылуце''' ({{lang-lt|Šilutė}}, {{lang-bat-smg|Šėlotė}}, ранейшая назвы — '''Гейдэкруг'''<ref>{{Cite web|url=https://etomesto.com/shubert-map/11-1/?h=58110&v=76809|title=Лист 11-1 Шилуте (Верден). Трехверстовка, Военно-топографическая карта Шуберта.|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-19}}</ref>, {{lang-de|Heydekrug}}, у традыцыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — '''Шылакарчма́''', {{lang-pl|Szyłokarczma}}<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=LHMjAQAAMAAJ&newbks=0&dq=Szy%C5%82okarczma&pg=PA219#v=onepage&q&f=false|аўтар=Wojciech Kętrzyński|загаловак=Nazwy miejscowe polskie Prus zachodnich, wschodnich i Pomorza, wraz z przezwiskami niemieckiemi|год=1879|выдавецтва=Nakł. Zakładu Narod. im. Ossolińskich|старонак=240}}</ref>{{Sfn|SgKP|1892|s=109}}) — горад на захадзе [[Літва|Літвы]], каля мяжы з [[Расія]]й ([[Калінінградская вобласць|Калінінградская вобласць)]] і [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Шылуцкі раён|Шылуцкага раёна]] [[Клайпедскі павет|Клайпедскага павета]]. Шылуце адносіцца да этнаграфічнага рэгіёну [[Малая Літва]]. == Гісторыя == Шылакарчма была заснавана ў 1511 годзе на дарозе паміж [[Клайпеда]]й і [[Тыльзіт|Тыльжай]] на землях [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Спачатку гэта было месца, дзе адпачывалі вандроўнікі на дарозе паміж гэтымі гарадамі (адсюль і пайшла назва горада). У 1550 годзе тут быў пабудаваны першы [[касцёл]], а паселішча пачало інтэнсіўна развівацца. На працягу 500 гадоў месца было вядома сваім рыбным гандлем. У выніку [[Мемельскае паўстанне|Мемельскага паўстання]] 1923 года тэрыторыя ў складзе Літвы, з 1939 года ў складзе [[Трэці рэйх|Германіі]]. У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] тут размяшчаўся буйны лагер для ваеннапалонных. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Дональдас Кайрыс]] (нар. 1977) — літоўскі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XII|109|Szyłokarczma}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Гарады Літвы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шылуце| ]] qipp0qiu0bxpx3bskqu0xp1s113n4qt 0 211175 5189408 4281904 2026-08-29T19:44:14Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5189408 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Красамай |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 32|lat_sec = 49.9 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 26|lon_sec = 28.5 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 0,78 |Шырыня = 0,55 |Плошча = 0,32 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = каля 2,5 |Найбольшая глыбіня = больш за 2<ref name="map">Ліст карты N-35-23. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г.{{ref-ru}}</ref> |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = Красамай |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы= }} {{значэнні|Красамай}} '''Красама́й''' — [[возера]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі ў басейне ракі [[Обаль (рака)|Обаль]], за 30 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], прыкладна за 4 км на захад ад вусця ракі [[Свіна|Свіна́]]<ref name="gos">[http://gosinspekciya.gov.by/docs/postanovlenie29.pdf Постановление Министерства сельского хозяйства и продовольствия Республики Беларусь 18 июня 2014 г. № 29 «О Республиканской комплексной схеме размещения рыболовных угодий»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180417092023/http://gosinspekciya.gov.by/docs/postanovlenie29.pdf|date=17 красавіка 2018}} {{ref-ru}}</ref> і на паўночны захад ад вёскі [[Казьяны (Шумілінскі раён)|Казьяны]], на тэрыторыі ландшафтнага заказніка [[Казьянскі заказнік|«Казьянскі»]]<ref name="shum">[http://shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/social/kazjan12 Сайт Шумілінскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230239/http://shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/social/kazjan12|date=4 сакавіка 2016}} {{ref-ru}}</ref>. Плошча паверхні возера 0,32<ref name="gos" /> км². Даўжыня 0,78 км, найбольшая шырыня 0,55 км, даўжыня берагавой лініі каля 2,5 км<ref name="antfish">[http://www.antfish.com/ponds/10505 Інфармацыя на сайце ''antfish.com''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230203/http://www.antfish.com/ponds/10505|date=4 сакавіка 2016}} {{ref-ru}}</ref>. [[Катлавіна]] возера размешчана сярод забалочанага масіву і акружана шырокай балоцістай [[пойма]]й з мноствам дробных азёр. Берагавая лінія звілістая. [[Бераг]]і нізкія, пераважна тарфяністыя, забалочаныя<ref name="antfish" />. Надводнай расліннасцю зарастае ўмерана, падводнай — амаль цалкам. У паўночна-заходняй частцы ў Красамай упадае Жукаўская канава з азёраў [[Летняе]] і [[Жужнева]]<ref name="map" /><ref name="antfish" />. На поўначы ўпадае ручай Працяг, які працякае праз ланцужок невялікіх азёраў без назвы<ref name="map" /><ref name="antfish" />. У паўднёвай частцы ў Красамай упадаюць Верыжская канава і ручай [[Рэчыца (ручай)|Рэчыца]] з азёраў [[Мошня (возера, Шумілінскі раён)|Мошня]] і [[Данец]]<ref name="map" /><ref name="antfish" />. Сцёк па ручаю [[Красамай (ручай)|Красамай]] у раку Свіна. У возеры водзяцца [[шчупак звычайны]], [[акунь]], [[карась]], [[плотка]], [[лінь]] і іншыя віды рыб. У наваколлі сустракаюцца гняздоўі рэдкіх відаў птушак ([[чорны бусел]], [[вялікі арлец]], [[вялікі бугай]]), занесеных у [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]<ref name="antfish" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Красамай||454}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=174|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=21|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://шумилинщина.рф/ozero_krasom.html Возера Красамай] {{ref-ru}} * [http://www.antfish.com/ponds/10505 Інфармацыя на сайце ''antfish.com''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230203/http://www.antfish.com/ponds/10505 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Обалі]] gdqsh8vxgjkgrwtx4qfimxxrtd007jd 0 212653 5189314 5166897 2026-08-29T14:11:48Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Аэразоль]]; дададзена [[Катэгорыя:Аэразолі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189314 wikitext text/x-wiki [[Файл:SmogNY.jpg|thumb|Смог у [[Нью-Ёрк]]у, від з вяршыні [[Сусветны гандлёвы цэнтр|Сусветнага гандлёвага цэнтра]], 1988 г.]] '''Смог''' (спалучэнне {{lang-en|smoke}} «[[дым]]» і {{lang-en|fog}} «[[туман]]») — [[аэразоль]], які складаецца з дыму, пылу і туману. Накрывае вялікія плошчы ў буйных населеных пунктах у выніку сістэматычнага [[Забруджванне атмасферы|забруджвання]] гарадскога паветра. Назіраюцца два тыпы: * густы туман з дамешкам дыму альбо газавых адкідаў прамысловасці (напрыклад, [[Лондан]]); * заслона з’едлівых [[газ]]аў і аэразоляў падвышанай канцэнтрацыі (без туману), якая ўзнікае пры ўздзеянні [[ультрафіялет]]авай радыяцыі [[Сонца]] ў паветры ў выніку фотахімічных рэакцый, што адбываюцца ў газавых выкідах [[Аўтамабіль|аўтамашын]] і хімічных прадпрыемстваў (напрыклад, [[Лос-Анджэлес]]). Смог звычайна назіраецца пры слабай [[Турбулентнасць|турбулентнасці]] паветра і, адпаведна, пры ўстойлівым размеркаванні тэмпературы паветра на вышыні, асабліва пры [[Інверсія (метэаралогія)|інверсіях]] тэмпературы, пры слабым [[Вецер|ветры]] ці [[Штыль (надвор’е)|штылі]]. == Гісторыя == Упершыню з гэтай з’явай сутыкнуліся жыхары Лондана. Калі яшчэ ў ХІІІ ст. палілі [[вугаль]], то лонданцаў усур’ёз клапаціў пах дыму — лічылася, што ён можа выклікаць захворванні. Упершыню слова «смог» было ўведзена ў 1905 г. Самым моцным з зафіксаваных прыкладаў смогу, які меў сур’ёзныя наступствы, быў смог у г. [[Данора]] ([[ЗША]]) у 1948 г. На працягу 36 гадзін было зарэгістрыравана каля 20 смярцей, сотні людзей адчувалі сябе вельмі дрэнна. Яшчэ болей трагічным быў «[[Вялікі смог]]» у Лондане 1952 г., калі за некалькі дзён памерла каля 4000 чалавек, каля 100 000 захварэла. На сённяшні дзень у буйных гарадах [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] і ЗША смог зрабіўся часткай мінулага з-за актыўных дзеянняў па ахове навакольнага асяроддзя. 30 кастрычніка 2014 г. значны смог быў упершыню зафіксаваны ў г. [[Мінск]]у ([[Беларусь]]). == Тлумачэнне з’явы == Пры поўным згаранні выкапнёвага паліва (вугалю, [[Вуглевадароды|вуглевадародаў]]) утвараюцца досыць бяскрыўдныя прадукты — [[дыяксід вугляроду]] і [[вада]]. Аднак ва ўмовах недахопу [[кісларод]]у ўтвараецца атрутны [[монааксід вуглерода]]. Калі кіслароду ў сумесі яшчэ менш, сярод прадуктаў згарання з’яўляецца цвёрды [[вуглярод]] (у выглядзе сажы). Пры нізкіх тэмпературах і малой колькасці кіслароду разбурэнне вуглевадародаў можа суправаджацца іх [[ізамерызацыя]]й і [[полікандэнсацыя]]й, якія прыводзяць да ўтварэння поліцыклічных араматычных вуглевадародаў, у тым ліку [[бензапірэн]]у, які валодае канцэрагеннымі ўласцівасцямі. Забруджванне паветра могуць выклікаць і прымесі, якія ўваходзяць у склад паліва, у першую чаргу злучэнні [[Сера|серы]]. Яе натуральная доля ў некаторых вуглях можа складаць 6 %. Пры згаранні такога паліва фарміруецца дыяксід серы. Калі ён раствараецца ў кроплях вады, якія [[Кандэнсацыя|кандэнсуюцца]] вакол часцінак дыму, дыяксід серы істотна зніжае яе [[pH]]. «[[Кіслотны туман]]» небяспечны для здароўя, шкодна ўплывае на расліны і жывёл, разбурае металы і будаўнічыя матэрыялы. Сажа і дыяксід серы, якія ўтвараюцца непасрэдна пры згаранні паліва, з’яўляюцца першаснымі забруджвальнікамі паветра. Ва ўмовах вільгаці і туману, што ўласцівыя зімоваму Лондану, яны зрабіліся прычынай распаўсюджвання доўгатэрміновых смогаў, якія прыводзяць да росту захворванняў лёгкіх. Адной з асноўных крыніц смогаў з’яўляецца распаўсюджанне аўтамабільнага транспарту, а таксама лясныя і [[Тарфяны пажар|тарфяныя пажары]] каля буйных гарадоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смог||59}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SMOG.html?page=0,1 Смог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234758/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SMOG.html?page=0,1 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} // Энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Смог|*]] [[Катэгорыя:Азон]] [[Катэгорыя:Аэразолі]] 1nfpo69wwqhllqz4nllluz066cgks74 10 220690 5189305 5181246 2026-08-29T14:00:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189305 wikitext text/x-wiki {{Картка |імя = Грамадская арганізацыя |стыль_цела = |назва = |стыль_назвы = |уверсе = {{картка/назва|{{{назва|}}}}} |стыль_уверсе = background:#eaf3ff; |уверсе2 = {{wikidata|p1813[language:ru]|{{{абрэвіятура|}}}}} |стыль_уверсе2 = |уверсе3 = {{картка/арыгінал назвы|{{#if:{{{арыгінал|}}}|{{{арыгінал}}}|{{{назва на мове арыгінала|}}}}}}} |стыль_уверсе3 = |выява = {{wikidata|p154|{{{эмблема|{{{лагатып|}}}}}}|size={{#if:{{{шырыня эмблемы|}}}|{{{шырыня эмблема|}}}|180x180px}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня|}}}|caption={{{подпіс|{{{подпіс выявы|}}}}}}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:#eaf3ff; padding-left:.4em; padding-right:.4em; |стыль_тэксту = |метка2 = Місія |тэкст2 = {{{місія|}}} |вікідадзеныя2 = |метка3 = Сфера дзейнасці |тэкст3 = {{{сфера дзейнасці|}}} |вікідадзеныя3 = |метка4 = Дата заснавання |тэкст4 = {{{дата заснавання|}}} |вікідадзеныя4 = p571 |метка5 = Дата роспуску |тэкст5 = {{{дата роспуску|}}} |вікідадзеныя5 = p576 |метка6 = Тып |тэкст6 = {{{тып|}}} |вікідадзеныя6 = p31 |метка7 = Колькасць удзельнікаў |тэкст7 = {{{колькасць удзельнікаў|}}} |вікідадзеныя7 = p2124 |метка8 = {{{назва пасады кіраўніка|Лідар}}} |тэкст8 = {{{кіраўнік|{{{лідар|}}}}}} |вікідадзеныя8 = p488 |метка9 = Краіна |тэкст9 = {{{краіна|}}} |вікідадзеныя9 = P17 |метка10 = {{{назва цэнтра|Цэнтр}}} |тэкст10 = {{{цэнтр|{{{штаб-кватэра|{{{месца знаходжання|}}}}}}}}} |вікідадзеныя10 = p159 |метка11 = Узнагароды |тэкст11 = {{{узнагароды|}}} |вікідадзеныя11 = p166 |метка12 = Сайт |тэкст12 = {{{афіцыйны сайт|}}} |вікідадзеныя12 = p856 |стыль_унізе = |унізе = }}<!-- -->{{катэгорыя па даце|{{{foundation|}}}{{{дата_заснавання1|}}}{{{дата ўтварэння|}}}|Арганізацыі, заснаваныя|p571}}<!-- -->{{катэгорыя па даце|{{{closed|}}}{{{дата_ліквідацыі|}}}{{{дата спынення існавання|}}}|Арганізацыі, закрытыя|p576}}<!-- --><noinclude> {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}} |edu_region:{{{region}}} |edu}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|5000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | {{if-wikidata|p625||{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||}}}} }} {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Арганізацыі]] </noinclude> 7vsdqhaq51thh5mn6nsifocft0e7o31 10 220691 5189310 4966761 2026-08-29T14:02:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189310 wikitext text/x-wiki {{docpage}} <pre> {{Грамадская арганізацыя |назва = |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = |назва цэнтра = |месца знаходжання = }}</pre> 4grb67z6sjt2yozj12dnad4on8uinav 0 221566 5189272 4620362 2026-08-29T13:06:32Z DzBar 156353 5189272 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа}} Кароль '''Роберт Бара́тэан''' ({{lang-en|Robert Baratheon}}) — персанаж з цыклу «[[Песня Лёду і Агню]]» амерыканскага пісьменніка-фантаста [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Марціна]], кароль [[Сем каралеўстваў|Сямі Каралеўстваў]], старэйшы сын [[Стэфан Баратэан|Стэфана Баратэана]] і [[Касана Эстэрмант|Касаны Эстэрмант]], брат [[Станіс Баратэан|Станіса]] і [[Рэнлі Баратэан|Рэнлі]]. Сябар дзяцінства [[Эдард Старк|Эдарда Старка]], разам з якім выхоўваўся пры двары [[Джон Арэн|Джона Арэна]]. Муж [[Серсея Ланістэр|Серсеі Ланістэр]], якая ў шлюбе з ім стала маці траіх дзяцей: [[Джофры Баратэан|Джофры]], [[Мірцэла Баратэан|Мірцэлы]] і [[Томен Баратэан|Томена]]. У Роберта былі і [[бастард]]ы ад розных жанчын — [[Джэндры]], [[Эдрык Шторм]], [[Мія Стоўн]], Бара і іншыя. Роберт прыйшоў да ўлады, падняўшы [[Паўстанне Роберта Баратэана|паўстанне]] і зрынуўшы вар'ята [[Эерыс II Таргарыен|Эерыса II Таргарыена]]. Быўшы сваяком Таргарыенаў — унукам прынцэсы [[Рэйла Таргарыен, дачка Эегана V|Рэйлы Таргарыен]] і праўнукам караля [[Эеган V Таргарыен|Эегана V]] — Роберт сапраўды меў пэўныя правы на [[Жалезны Трон]], аднак аддаваў перавагу казаць, што здабыў прастол сваім баявым молатам. З гадамі гэты праслаўлены воін ператварыўся ў тоўстага п'яніцу і распусніка, слаба заклапочанага дзяржаўнымі справамі. == Выгляд == Падчас грамадзянскай вайны, якая атрымала яго імя [[паўстанне Роберта]], быў эталонам рыцара — праведны мсцівец і прыгажун. Пятнаццаць гадоў сытага і распуснага жыцця моцна змянілі Баратэана. Змянілі настолькі, што Эдард Старк нават не пазнаў баявога таварыша ў першыя імгненні яго з'яўлення ў [[Вінтэрфел]]е. За дзевяць гадоў, якія прайшлі з часу іх апошняй сустрэчы на [[Жалезныя Астравы|Жалезных Астравах]], кароль набраў не меней васьмі стоўнаў вагі.<ref name="">[[Гульня прастолаў, Эдард I]]</ref> <ref>50 кілаграмаў</ref> == Біяграфія == === Ранняе жыццё === Роберт быў першым сынам [[Касана Эстэрмант|Касаны Эстэрмант]] і Стэфана Баратэана, лорда Штармавога Канца. Ён нарадзіўся і вырас у Штармавым Канцы разам са сваім малодшым братам [[Станіс]]ам. Праз шмат гадоў у іх нарадзіўся трэці брат — [[Рэнлі]]. Быўшы яшчэ маладымі, Роберт і Станіс назіралі, як падчас шторму разбіўся аб скалы карабель іх бацькі Стэфана, які вяртаўся з Вольных гарадоў. Гэта заўчасна зрабіла Роберта лордам Штармавога Канца і грандлордам Штармавых Земляў. Неўзабаве Роберт адправіўся на выхаванне да [[Джон Арэн|Джона Арэна]], лорда [[Арлінае Гняздо|Арлінага Гнязда]]. Там ён сустрэўся з Эдардам Старкам. Хлапчукі пасябравалі і захавалі сяброўства да самай смерці. У Джона Арэна не было дзяцей, і ён быў Эдарду і Роберту як бацька.<ref>[[Гульня прастолаў, Кейтылін I]]</ref> Роберт закахаўся ў сястру Эдарда Ліяну.<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард I]]</ref> [[Рыкард Старк]] паабяцаў Роберту яе руку.<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард IX]]</ref> Да гэтага часу ў Роберта ўжо была дачка, [[Мія Стоўн]]. Ліяна ведала гэта і асцерагалася, што Роберт будзе ёй здраджваць.<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард I]]</ref> Неўзабаве пасля гэтага Ліяна была выкрадзена кронпрынцам Рэегарам. Распачаты з выкрадання ланцужок падзей у выніку прывёў да паўстання ў Сямі Каралеўствах. === Паўстанне === {{Main|Паўстанне Баратэана}} Пасля знікнення Ліяны Старк, з якой Роберт быў заручаны, пакарання смерцю Рыкарда Старка і яго старэйшага сына і спадчынніка Брандана Старка, які прыйшоў патрабаваць бою з Рэегарам Таргарыенам, Эерыс Таргарыен загадаў Джону Арэну выдаць Роберта Баратэана і Эдарда Старка. Гэта паслужыла штуршком да грамадзянскай вайны, якая ўвайшла ў гісторыю Вестэраса як [[паўстанне Роберта]]. У Бітве ў Трызубца Роберт забіў кронпрынца [[Рэегар Таргарыен|Рэегара Таргарыена]], які, як лічыў Роберт, выкраў і згвалтаваў яго нявесту [[Ліяна Старк|Ліяну Старк]]. Пасля каранацыі ажаніўся з [[Серсея Ланістэр|Серсеяй Ланістэр]], і дзяржаўныя справы пакінуў [[Правіца Караля|правіцы]] і савету, аддаючы перавагу выпіўцы, паляванню і жанчынам. Пасля таго, як Таргарыены былі зрынуты, і ў Вестэрасе ўсталяваўся мір, Кароль Роберт Баратэан рэдка пакідаў [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]], большую частку часу аддаючыся п'янкам і правядзенню турніраў, вялікім аматарам якіх ён быў. Вядома яго падарожжа ў замак дзядзькі лорда [[Элдан Эстэрмант|Элдана Эстэрманта]], [[Зялёная Скала|Зялёную Скалу]], дзе ён разам з жонкай і некаторымі іншымі членамі двара правёў два тыдні. Удзельнічаў у прыгнечанні [[Паўстанне Грэйджая|паўстання Бейлана Грэйджая]] і асабіста прымаў яго. === Гульня прастолаў === Пасля таямнічай смерці свайго настаўніка і [[Правіца Караля|Правіцы]] [[Джон Арэн|Джона Арэна]], нягледзячы на чаканні двара, які прадракаў пасаду Правіцы Тайвіну Ланістэру, адправіўся на Поўнач, каб прапанаваць гэту пасаду свайму сябру, [[Эдард Старк|Эдарду Старку]]. Пасля згоды лорда Старка вяртаецца ў [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]]. Але неўзабаве разыходзіцца з Нэдам на глебе застарэлай нянавісці да Таргарыенаў: кароль настойвае на смерці апошніх з роду Драконаў, правіца ж адмаўляецца пагадзіцца на забойства двух дзяцей. Гіне з-за смяротнага ранення, атрыманага на паляванні пасля сутычкі з дзіком, на якую выйшаў з адной дзідай і ў стане моцнага ап'янення. Дзейны ўдзел у яго гібелі прымае збраяносец караля і кузен каралевы [[Лансель Ланістэр]], якому было даручана клапаціцца пра тое, каб кубак караля быў заўсёды поўны. Непасрэдным жа замоўцам стала яго жонка, каралева [[Серсея Ланістэр]], спалохаўшыся таго, што Эдард Старк, якому стала вядома пра прычыну гібелі Джона Арэна, паведаміць пра ўсё Роберту. == Характар == У характары Роберта дзіўным чынам спалучалася вялікадушнасць з яго непрымірымай нянавісцю да [[Таргарыены|Таргарыенаў]], шмат у чым яна прадыктавана яго юрлівасцю. Ён адрозніваўся любоўю да бітваў, аддаючы перавагу рукапашныя агульныя сутычкі, а не турніры. Таксама ён быў вялікім аматарам баляў, палявання і жанчын. Роберт лічыўся харызматычным лідарам, за якім ахвотна ішлі людзі. Ён лёгка заваёўваў сяброў і многія з яго былых ворагаў пазней далучыліся да яго. Злоўжыванне алкаголем і ежай ператварылі яго з прыгожага і моцнага ваяўніка, якім ён быў у маладосці, у тлустага п'янюгу. Як кароль, ён шмат у чым быў падобны да [[Эеган Нягодны|Эегана Нягоднага]], чыім непрамым нашчадкам ён з'яўляўся, як па характары, так і агульным знешнім выглядам пад канец жыцця. == Дзеці і бастарды == Меў мноства бастардаў<ref>Варыс ведае пра існаванне 8-мі бастардаў, пра што паведамляе Тырыяну; у той жа час мега прадказала Серсеі, што ў караля будзе 16 дзяцей, а ў яе — трое. Некаторых бастардаў Серсея загадала забіць.</ref>, кожны з якіх атрымаў у спадчыну ад бацькі чорныя валасы і сіне-блакітныя вочы; вядомыя бастарды Роберта: Бара, [[Эдрык Шторм]], [[Джэндры]], [[Мія Стоўн]], Кола, пары блізнят ад служанкі на ўцёсе Кастэрлі, забітых па загадзе Серсеі<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард IX]]</ref>. Дзеці, народжаныя Серсеяй у шлюбе — [[Джофры Баратэан]], [[Мірцэла Баратэан]] і [[Томен Баратэан]] — насамрэч былі народжаны ад заганнай сувязі каралевы са сваім братам [[Джэймэ Ланістэр]]ам. Адзінага дзіцяці, якога Серсея зачала ад законнага мужа, яна забіла ў сваім улонні. == Прататып == На сустрэчы ў Чыкага ў 2010 годзе<ref>[http://7kingdoms.ru/2010/v-chikago-martin-rasskazyvaet/ Сустрэча ў Чыкага: адказы на пытанні]</ref> Джордж Марцін паведаміў, што вобраз Роберта Баратэана мае шмат агульнага з [[Эдуард IV|Эдуардам IV]] і [[Генрых VIII|Генрыхам VIII]], які таксама служыў прататыпам [[Эеган Нягодны|Эегану Нягоднаму]]. == Радавод == {{Дрэва Баратэанаў}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{7kingdoms|Роберт_Баратеон}} {{без карткі|Картка персанажа}} {{Паслядоўнасць людзей | папярэднік = [[Эерыс II Таргарыен]] | пераемнік = [[Джофры Баратэан]] | спіс = Кароль Сямі Каралеўстваў | гады = 283-298 пасля [[Высадка Эегана|В.Э.]] }} {{ПЛіА}} {{DEFAULTSORT:Баратэан, Роберт}} [[Катэгорыя:Выдуманыя мужчыны]] [[Катэгорыя:Літаратурныя героі]] [[Катэгорыя:Персанажы Песні Лёду і Агню]] [[Катэгорыя:Літаратурныя персанажы фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя каралі]] rdmqa843pgrsp1xnudj90qsxnkcdcva 5189273 5189272 2026-08-29T13:07:52Z DzBar 156353 5189273 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа}} Кароль '''Роберт Бара́тэан''' ({{lang-en|Robert Baratheon}}) — персанаж з цыклу «[[Песня Лёду і Агню]]» амерыканскага пісьменніка-фантаста [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Марціна]], кароль [[Сем каралеўстваў|Сямі Каралеўстваў]], старэйшы сын [[Стэфан Баратэан|Стэфана Баратэана]] і [[Касана Эстэрмант|Касаны Эстэрмант]], брат [[Станіс Баратэан|Станіса]] і [[Рэнлі Баратэан|Рэнлі]]. Сябар дзяцінства [[Эдард Старк|Эдарда Старка]], разам з якім выхоўваўся пры двары [[Джон Арэн|Джона Арэна]]. Муж [[Серсея Ланістэр|Серсеі Ланістэр]], якая ў шлюбе з ім стала маці траіх дзяцей: [[Джофры Баратэан|Джофры]], [[Мірцэла Баратэан|Мірцэлы]] і [[Томен Баратэан|Томена]]. У Роберта былі і [[бастард]]ы ад розных жанчын — [[Джэндры]], [[Эдрык Шторм]], [[Мія Стоўн]], Бара і іншыя. Роберт прыйшоў да ўлады, падняўшы [[Паўстанне Роберта Баратэана|паўстанне]] і зрынуўшы вар'ята [[Эерыс II Таргарыен|Эерыса II Таргарыена]]. Быўшы сваяком Таргарыенаў — унукам прынцэсы [[Рэйла Таргарыен, дачка Эегана V|Рэйлы Таргарыен]] і праўнукам караля [[Эеган V Таргарыен|Эегана V]] — Роберт сапраўды меў пэўныя правы на [[Жалезны Трон]], аднак аддаваў перавагу казаць, што здабыў прастол сваім баявым молатам. З гадамі гэты праслаўлены воін ператварыўся ў тоўстага п'яніцу і распусніка, слаба заклапочанага дзяржаўнымі справамі. == Выгляд == Падчас грамадзянскай вайны, якая атрымала яго імя [[паўстанне Роберта]], быў эталонам рыцара — праведны мсцівец і прыгажун. Пятнаццаць гадоў сытага і распуснага жыцця моцна змянілі Баратэана. Змянілі настолькі, што Эдард Старк нават не пазнаў баявога таварыша ў першыя імгненні яго з'яўлення ў [[Вінтэрфел]]е. За дзевяць гадоў, якія прайшлі з часу іх апошняй сустрэчы на [[Жалезныя Астравы|Жалезных Астравах]], кароль набраў не меней васьмі стоўнаў вагі.<ref name="">[[Гульня прастолаў, Эдард I]]</ref> <ref>50 кілаграмаў</ref> == Біяграфія == === Ранняе жыццё === Роберт быў першым сынам [[Касана Эстэрмант|Касаны Эстэрмант]] і Стэфана Баратэана, лорда Штармавога Канца. Ён нарадзіўся і вырас у Штармавым Канцы разам са сваім малодшым братам [[Станіс]]ам. Праз шмат гадоў у іх нарадзіўся трэці брат — [[Рэнлі]]. Быўшы яшчэ маладымі, Роберт і Станіс назіралі, як падчас шторму разбіўся аб скалы карабель іх бацькі Стэфана, які вяртаўся з Вольных гарадоў. Гэта заўчасна зрабіла Роберта лордам Штармавога Канца і грандлордам Штармавых Земляў. Неўзабаве Роберт адправіўся на выхаванне да [[Джон Арэн|Джона Арэна]], лорда [[Арлінае Гняздо|Арлінага Гнязда]]. Там ён сустрэўся з Эдардам Старкам. Хлапчукі пасябравалі і захавалі сяброўства да самай смерці. У Джона Арэна не было дзяцей, і ён быў Эдарду і Роберту як бацька.<ref>[[Гульня прастолаў, Кейтылін I]]</ref> Роберт закахаўся ў сястру Эдарда Ліяну.<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард I]]</ref> [[Рыкард Старк]] паабяцаў Роберту яе руку.<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард IX]]</ref> Да гэтага часу ў Роберта ўжо была дачка, [[Мія Стоўн]]. Ліяна ведала гэта і асцерагалася, што Роберт будзе ёй здраджваць.<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард I]]</ref> Неўзабаве пасля гэтага Ліяна была выкрадзена кронпрынцам Рэегарам. Распачаты з выкрадання ланцужок падзей у выніку прывёў да паўстання ў Сямі Каралеўствах. === Паўстанне === {{Main|Паўстанне Баратэана}} Пасля знікнення Ліяны Старк, з якой Роберт быў заручаны, пакарання смерцю Рыкарда Старка і яго старэйшага сына і спадчынніка Брандана Старка, які прыйшоў патрабаваць бою з Рэегарам Таргарыенам, Эерыс Таргарыен загадаў Джону Арэну выдаць Роберта Баратэана і Эдарда Старка. Гэта паслужыла штуршком да грамадзянскай вайны, якая ўвайшла ў гісторыю Вестэраса як [[паўстанне Роберта]]. У Бітве ў Трызубца Роберт забіў кронпрынца [[Рэегар Таргарыен|Рэегара Таргарыена]], які, як лічыў Роберт, выкраў і згвалтаваў яго нявесту [[Ліяна Старк|Ліяну Старк]]. Пасля каранацыі ажаніўся з [[Серсея Ланістэр|Серсеяй Ланістэр]], і дзяржаўныя справы пакінуў [[Правіца Караля|правіцы]] і савету, аддаючы перавагу выпіўцы, паляванню і жанчынам. Пасля таго, як Таргарыены былі зрынуты, і ў Вестэрасе ўсталяваўся мір, Кароль Роберт Баратэан рэдка пакідаў [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]], большую частку часу аддаючыся п'янкам і правядзенню турніраў, вялікім аматарам якіх ён быў. Вядома яго падарожжа ў замак дзядзькі лорда [[Элдан Эстэрмант|Элдана Эстэрманта]], [[Зялёная Скала|Зялёную Скалу]], дзе ён разам з жонкай і некаторымі іншымі членамі двара правёў два тыдні. Удзельнічаў у прыгнечанні [[Паўстанне Грэйджая|паўстання Бейлана Грэйджая]] і асабіста прымаў яго. === Гульня прастолаў === Пасля таямнічай смерці свайго настаўніка і [[Правіца Караля|Правіцы]] [[Джон Арэн|Джона Арэна]], нягледзячы на чаканні двара, які прадракаў пасаду Правіцы Тайвіну Ланістэру, адправіўся на Поўнач, каб прапанаваць гэту пасаду свайму сябру, [[Эдард Старк|Эдарду Старку]]. Пасля згоды лорда Старка вяртаецца ў [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]]. Але неўзабаве разыходзіцца з Нэдам на глебе застарэлай нянавісці да Таргарыенаў: кароль настойвае на смерці апошніх з роду Драконаў, правіца ж адмаўляецца пагадзіцца на забойства двух дзяцей. Гіне з-за смяротнага ранення, атрыманага на паляванні пасля сутычкі з дзіком, на якую выйшаў з адной дзідай і ў стане моцнага ап'янення. Дзейны ўдзел у яго гібелі прымае збраяносец караля і кузен каралевы [[Лансель Ланістэр]], якому было даручана клапаціцца пра тое, каб кубак караля быў заўсёды поўны. Непасрэдным жа замоўцам стала яго жонка, каралева [[Серсея Ланістэр]], спалохаўшыся таго, што Эдард Старк, якому стала вядома пра прычыну гібелі Джона Арэна, паведаміць пра ўсё Роберту. == Характар == У характары Роберта дзіўным чынам спалучалася вялікадушнасць з яго непрымірымай нянавісцю да [[Таргарыены|Таргарыенаў]], шмат у чым яна прадыктавана яго юрлівасцю. Ён адрозніваўся любоўю да бітваў, аддаючы перавагу рукапашныя агульныя сутычкі, а не турніры. Таксама ён быў вялікім аматарам баляў, палявання і жанчын. Роберт лічыўся харызматычным лідарам, за якім ахвотна ішлі людзі. Ён лёгка заваёўваў сяброў і многія з яго былых ворагаў пазней далучыліся да яго. Злоўжыванне алкаголем і ежай ператварылі яго з прыгожага і моцнага ваяўніка, якім ён быў у маладосці, у тлустага п'янюгу. Як кароль, ён шмат у чым быў падобны да [[Эеган Нягодны|Эегана Нягоднага]], чыім непрамым нашчадкам ён з'яўляўся, як па характары, так і агульным знешнім выглядам пад канец жыцця. == Дзеці і бастарды == Меў мноства бастардаў<ref>Варыс ведае пра існаванне 8-мі бастардаў, пра што паведамляе Тырыяну; у той жа час мега прадказала Серсеі, што ў караля будзе 16 дзяцей, а ў яе — трое. Некаторых бастардаў Серсея загадала забіць.</ref>, кожны з якіх атрымаў у спадчыну ад бацькі чорныя валасы і сіне-блакітныя вочы; вядомыя бастарды Роберта: Бара, [[Эдрык Шторм]], [[Джэндры]], [[Мія Стоўн]], Кола, пары блізнят ад служанкі на ўцёсе Кастэрлі, забітых па загадзе Серсеі<ref>[[Гульня прастолаў, Эдард IX]]</ref>. Дзеці, народжаныя Серсеяй у шлюбе — [[Джофры Баратэан]], [[Мірцэла Баратэан]] і [[Томен Баратэан]] — насамрэч былі народжаны ад заганнай сувязі каралевы са сваім братам [[Джэймэ Ланістэр]]ам. Адзінага дзіцяці, якога Серсея зачала ад законнага мужа, яна забіла ў сваім улонні. == Прататып == На сустрэчы ў Чыкага ў 2010 годзе<ref>[http://7kingdoms.ru/2010/v-chikago-martin-rasskazyvaet/ Сустрэча ў Чыкага: адказы на пытанні]</ref> Джордж Марцін паведаміў, што вобраз Роберта Баратэана мае шмат агульнага з [[Эдуард IV|Эдуардам IV]] і [[Генрых VIII|Генрыхам VIII]], які таксама служыў прататыпам [[Эеган Нягодны|Эегану Нягоднаму]]. == Радавод == {{Дрэва Баратэанаў}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{7kingdoms|Роберт_Баратеон}} {{Паслядоўнасць людзей | папярэднік = [[Эерыс II Таргарыен]] | пераемнік = [[Джофры Баратэан]] | спіс = Кароль Сямі Каралеўстваў | гады = 283-298 пасля [[Высадка Эегана|В.Э.]] }} {{ПЛіА}} {{DEFAULTSORT:Баратэан, Роберт}} [[Катэгорыя:Выдуманыя мужчыны]] [[Катэгорыя:Літаратурныя героі]] [[Катэгорыя:Персанажы Песні Лёду і Агню]] [[Катэгорыя:Літаратурныя персанажы фэнтэзі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя каралі]] f847pxf12lvm20i38gs30e7x6bqv4ec 0 233300 5189534 5163762 2026-08-30T08:16:32Z DzBar 156353 + 12 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189534 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}}{{Перапісаць}}{{Картка гульні | назва = Metro 2033: Last Light | выява = [[File:Metro_2033-_Last_Light.jpg]] | распрацоўшчык = {{Сцяг|Украіна}} [[4A Games]] | выдаўцы = {{Сцяг|Германія}} [[Deep Silver]] | дата выпуску = '''[[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]]''' {{Сцяг|ЗША}} [[14 мая]] [[2013]] <br /> {{Сцяг|ЕС}} [[17 мая]] [[2013]] <br /> {{Сцяг|Беларусь}} [[17 мая]] [[2013]] <br /> {{Сцяг|СНД}} [[17 мая]] [[2013]] <br /> '''[[Mac OS X]] ''' {{Сцяг|Свет}} [[10 верасня]] [[2013]] <br /> '''[[Linux]]''' {{Сцяг|Свет}} [[5 лістапада]] [[2013]] <br /> '''[[Xbox One]], [[PlayStation 4]]''' {{Сцяг|ЗША}} [[26 жніўня]] [[2014]] <br /> {{Сцяг|ЕС}} [[29 жніўня]] [[2014]] <br /> | узроставы рэйтынг = [[PEGI]]: 18+ | сістэмныя патрабаванні = '''Мінімальныя:''' * Працэсар: Intel Core 2 Duo 2.2 GHz або аналаг AMD * RAM: 2 ГБ * Відэакарта: GeForce GTS 250 або Radeon 3870 '''Рэкамендаваныя:''' * Працэсар: Intel Core i5 2.6 GHz або AMD Phenom II X4 965 * RAM: 4 GB * Відэакарта: GeForce GTX 580 (GTX 660 Ti) або Radeon 7850 }} '''Metro 2033: Last Light''' (бел. ''Метро 2033: Прамень надзеі'') — камп’ютарная гульня ў жанры 3D шутар ад першай асобыб, сіквэл гульні [[Metro 2033]]. Афіцыйная дата рэлізу ў свеце 13 мая 2013 года. У Беларусі і краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] 17 мая. Сіквел распрацоўваўся на трох асноўных кіруючых прынцыпах: першы — гэта захаваць атмасферу жаху першай частцы, другі — разнастаіць набор зброі, трэці — удасканаліць тэхналогіі Metro 2033. Распрацоўшчыкі з 4А Games таксама ўлічылі некаторыя пажаданні гульцоў і паабяцалі на гэты раз выправіць некаторыя памылкі, падправіць штучны інтэлект і стэлс элементы. Першапачаткова выдаўцам гульні павінен выступаць [[THQ]], як і [[Metro 2033]]. Але з-за банкруцтва кампаніі гульню выдавала кампанія [[Deep Silver]]. == Гісторыя распрацоўкі == Распрацоўшчыкі абяцалі захаваць усе лепшае, што было ў [[Metro 2033]], і выправіць некаторыя недахопы. Абяцалі гэтак жа прасунуць і аптымізацыю [[Графічны рухавічок|графічнага рухавічка]]. У гульні стаў даступны паўнавартасны сеткавы рэжым<ref>{{cite web|url=http://games.mail.ru/pc/news/2011-06-01/12421|title=Экшан Metro: Last Light стане прамым працягам шутеру Metro 2033|author=Іван Лобанов/date=2011-06-01/publisher=ігри@mail.ru/language=російською/accessdate=2011-06-18/archiveurl=http://www.webcitation.org/69agTjuAQ/archivedate=2012-08-01}}</ref>. Аўтары постапакаліптычнага хорару ''Metro: Last Light'' вырашылі не браць за аснову сюжэту падзеі другой кнігі [[Дзмітрый Аляксеевіч Глухоўскі|Дзмітрыя Глухоўскага]]. Замест гэтага гульня стане прамым працягам першай часткі. Інфармацыю пра гэта распаўсюдзілі супрацоўнікі партала [[IGN]]. Галоўным героем ''Metro: Last Light'' зноў будзе Арцём, з якім на гэты раз прыйдзецца прадухіліць грамадзянскую вайну паміж насельнікамі розных станцый маскоўскага метро. Прэзентацыя ''Metro: Last Light'' праходзіла падчас выставы Е3. На спецыяльнай канферэнцыі для інвестараў [[THQ]] на канец 2011 фінансавага года, генеральны дырэктар кампаніі Браян Фарэл (Brian Farrell) паведаміў і афіцыйна пацвердзіў што працяг шутэра [[Metro 2033]] пад назвай ''Metro: Last Light.'' Паводле атрыманай інфармацыі [[IGN]], гульня будзе «прамым працягам» арыгінальнай гульні [[Metro 2033|Metro 2033: Fear The Future]]. Сюжэт ''Metro: Last Light'' будзе развівацца праз 1 год пасля арыгінальных падзей гульні Metro 2033, дзе людзі, выжылыя пасля ядзерных падзей па-ранейшаму жывуць у адноснай бяспекі на станцыях маскоўскага метро, у той час як на паверхні пануе атрутны паветра і мутанты. І зноў нам яшчэ раз трэба будзе гуляць за Арцёма. І што самае важнае, кампанія THQ афіцыйна пацвердзіла шматкарыстальніцкі рэжым, які на гэты раз будзе і ў сіквеле<ref>{{cite web|url=http://gamestar.ru/article/1792.html|title=GameStar: Галасы GamesDayUA. Андрэй Прохараў — спыняцца на дасягнутым нельга, толькі наперад і ўверх|author=Віталь Адаменко|date=2011-10-31|language=російською|accessdate=2011-11-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/67GJHzoOc?url=http://gamestar.ru/article/1792.html|archivedate=28 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Журналісты вядучых выданняў [[CVG]], [[IGN]] і многіх іншых, якія пабывалі ў [[Лондан]]е на паказе дэма гульні, кажуць, што гульня выглядае выдатна, у гульні таксама засталіся стэлс-місіі, перастрэлкі выглядаюць нашмат лепш тых, што былі ў арыгінале [[Metro 2033]]. Сіквел распрацаваны на трох асноўных прынцыпах: першы — гэта захаваць атмасферу жаху першай частцы, другі — разнастаіць набор зброі, трэці — удасканаліць тэхналогіі [[Metro 2033]]. Распрацоўшчыкі з [[4A Games]] таксама ўлічылі некаторыя пажаданні гульцоў і паабяцалі на гэты раз выправіць некаторыя памылкі, падправіць іх ([[штучны інтэлект]]) і [[Стэлс (жанр відэагульняў)|стэлс-элементы]]. == Сюжэт == === Перадгісторыя === З таго дня, як Арцём, як навёў ракеты і знішчыў вулей «Чорных», прайшло каля года, і на паверхні наступіла вясна. Атрад «Спарта» пераехаў у Д6. Хан, употай прабраўшыся туды і апынуўшыся побач з Арцёмам, паведамляе яму, што здолеў усе-такі выявіць яшчэ аднаго Чорнага, яшчэ дзіцяня, і, мяркуючы, што дзеянні Арцёма глыбока памылковыя, заклікае Арцёма выратаваць таго. Але ў Мельніка на гэты конт свае меркаванне — ен арыштоўвае Хана, не верачы яму, адпраўляе разам з Арцёмам сваю дачку Ганну і загадвае ім знішчыць «Чорнага». Калі ім атрымоўваецца выявіць яго, той выклікае ў Арцёма галюцынацыі (успаміны) — на гадзіну, якой дастаткова, каб абодвух выявілі і ўзялі ў палон салдаты Рэйха. Ганна ж не паспявае выратаваць Арцёма ад нацыстаў. === Рэйх === У палоне Арцём прыходзіць у сябе. Афіцэр Рэйха забівае грамадзяніна Ганзы, так як даўжыня яго чэрапа не адпавядае нормам Рэйха. Пасля кароткага допыту гіне яшчэ адзін палонны, разведчык Чырвонай Лініі. Другі разведчык абяцае ўсе расказаць і, калі афіцэр і рэйхавец прыступаюць да допыту Арцёма, ускоквае і забівае салдата, а затым афіцэра нажом. Пасля дапамогшы вызваліцца Арцёму, палонны, які прадставіўся яму Паўлам Марозавым, камандзірам разведгрупы чырвоных, аддае Арцёму нож, а сам падбірае Калаш. Пасля гэтага яны разам здзяйсняюць уцекі. Ім атрымоўваецца знішчыць частку варты і ўцячы, адначасова вызваліўшы вязняў і даведаўшыся, што Чорнага прадалі гандляру з Ганзы. Выбраўшыся на жылую станцыю Рэйха, Павел і Арцём трапляюць на выступ Фюрара. Павел страляе ў столь і, у якая паднялася мітусні, уцякае з Арцёмам на мотодрэзіне. Збегшы, Павел зноў трапляе ў палон, пасля чаго Арцём адпраўляецца на яго пошукі. Ен сустракае Паўла ў камеры. Павел просіць Арцёма выратаваць яго, абяцаючы дапамагчы Арцёму вярнуцца да сваіх, пасля чаго палоннага забіраюць для выканання прысуду — пакарання смерцю праз павешанне. Арцём прабіраецца праз падсобныя памяшканні рэйхаўцаў і выцягвае Марозава з пятлі. Уцекачы прабіраюцца праз катакомбы, населеныя муцірываўшымі павукамі і выбіраюцца на паверхню. === Паверхня === Знайшоўшы сабе рэспіратары, Арцём і Павел выходзяць на паверхню. Прайшоўшы праз падземны пераход і счакаўшы пакуль прабягуць варты, яны накіроўваюцца да самалета. Адкрыўшы дзверы і, зайшоўшы ўнутр, героі бачаць галюцынацыі, а дайшоўшы да кабіны, губляюць прытомнасць і як бы перажываюць падзенне самалета разам з экіпажам. Ачнуўшыся, Арцём прыводзіць у пачуцце Паўла і апранае на яго процівагаз, пасля чаго яны працягваюць шлях да «Тэатральнай». Цемра набліжаецца, пачынаецца дождж. Па шляху Арцёма хапае дэман, але Павел ратуе яго. Ля ўваходу на станцыю на рэйнджара і выведніка нападаюць варты. Адстрэльваючыся, Павел і Арцём чакаюць, калі адкрыюць уваход на станцыю. Марозаў зноў ратуе Арцёма, уташчыў яго на станцыю, а ахова гермаворот, узброеная агнямётамі, знішчае праследвацеляў. === Чырвоная Лінія === На Тэатральнай Павел адлучаетцца на гадзіну, а потым вяртаецца да Арцёму і прапануе яму адзначыць тое, што яны засталіся жывыя. Але Павел падмешвае штосьці у напой Арцёма, з-за чаго ен губляе прытомнасць. Марозаў, які апынуўся маерам, здае яго начальству. Павел дастаўляе Арцёма на ваенны агляд (на якім Арцём даведаецца, што Лясніцкі дабраўся разам з вірусам да Чырвонай Лініі) і перадае генералу Корбуту. У перамоўнай ачуняўшага палоннага Корбут дапытвае аб Чорных, але ў допыт ўмешваецца генеральны сакратар ЦК КПМ Максім Масквін і збівае дапытваемага, каб навучыць свайго сына Леаніда «працы з людзьмі». Пасля допыту Корбут робіць Арцёму ін’екцыю «сыроваткі праўды», якая выклікае ў яго бачанне. Калі Арцём прыходзіць у прытомнасць, яго вызваляе Леанід Масквін, не падзяляе погляды бацькі. Падчас уцекаў Арцём пазнае аб планах Масквіна і Корбута захапіць усе метро. Корбут с’цвярджае, што знайшоў спосаб зрабіць усе бяскроўна. Прабіраючыся праз прылеглыя да станцыі «Плошча Рэвалюцыі» памяшкання, Арцём бачыць падрыхтаванасць Чырвонай арміі (дысцыпліна, экіпіроўка, наяўнасць якаснага бронецягніка). Выбраўшыся з тэрыторыі чырвоных, Арцём трапляе ў новае жылле свайго знаемага — Каваля Андрэя. Ен аддае Арцёму матарызаваную дрезіну, названую стваральнікамі Рэгінай. === Бандыты === Пераследуючы Паўла з Ляснцкім, на Рэгіна Арцём даязджае да затопленага тунэлю, адначасна дапамагаючы бежанцам з Кузнецкага Моста адбіцца ад бандытаў. Дабраўшыся да затопленага тунэля, Арцём адбіваецца ад упыроў і сплывае разам з рыбаком Фёдарам, які вяртаецца на «Траццякоўскую» (званай Венецыяй з-за затаплення большай частцы станцыі). Па шляху на станцыю, Фёдар і Арцём ўзрываюць якія пераследвалі іх лодку крэветак. На станцыі Арцём даведаецца, што на яе ўжо прыбылі камуністы і што знаходзяцца цяпер яны ў бардэлі. Зайшоўшы туды і падслухаўшы іх размову, ен даведаецца аб падрыхтоўцы эксперыменце. Пасля гэтага Марозаў адпраўляецца на сустрэчу з Кіслым на склад, поўны бандытаў. Прабраўшыся праз склад і абясшкодзіў бандытаў, Арцём застае Паўла знянацку. Прыставіўшы нож да яе горла, Арцём даведаецца, што Чорны знаходзіцца на «Кастрычніцкай», але які ўварваўся ў той жа момант Сямен дазваляе камуністу збегчы. Атрымаўшы ад Сямена за зачыстку склада касцюм хімабароны, Арцём падымаецца на паверхню і адпраўляецца да царквы (Храма Хрыста Збавіцеля) — аванпосту Ордэна — каб перадаць сваім звесткі пра Паўла і эксперыменце. === Балота === Арцём наведвае які ўпаў самалет і старую бензозаправку, дзе знаходзіць невялікую каністру з палівам. Злучэнне каністру да матору, Арцём уключае паром, на якім дабіраецца да іншай частцы балота. Отбившись ад ласторогих і вартай, Арцём прабіраецца ў гандлевы цэнтр. З другога паверха ен спускаецца па памосту на невялікую сухую палянку пасярод балота, побач з якой стаіць царква. Калі Арцём збіраецца прайсці па бервяне да рэйнджары, яму заступае шлях гіганцкая крэветка. Членам Ордэна атрымоўваецца знішчыць мутанта. Арцём уваходзіць у царкву, дзе яго сустракае Ганна. Рэйнджары збіраюцца ісці праз царкоўныя катакомбы, але дзверы ў царкву выбухае атрад Лесницкого. Арцёма прыдушвае дзвярыма і ен губляе прытомнасць. Забіўшы спартанцаў, Лесницкий бярэ Ганну ў палон для перамоў з Полісам і сыходзіць са сваімі людзьмі праз катакомбы на «Кастрычніцкую». === Катакомбы === Ачнуўшыся, Арцём адпраўляецца па слядах атрада Лесницкого, каб выратаваць Ганну. Прабіраючыся праз тунэлі, Арцём трапляе ў анамалію, у якой згасаюць ліхтар і ПНА, а вакол з’яўляюцца цені і чуюцца іх галасы. Выбегшы з тунэля, ен пачынае спуск ўніз, адстрэльваючыся ад крывасмокаў. У тунэлях Арцём сустракае ўпіраў і носачей і знаходзіць трупы людзей з атрада Лесницкого. Прайшоўшы некалькі буйных пячор, ен выходзіць на драўляны мост. Насустрач Арцёму выбягае Вялікая Мама — гіганцкая самка носача. Пад яе цяжарам мост бурыцца і Арцём правальваецца ў пячору ніжэй. Там, адстрэльваючыся ад монстра, Арцём шукае выхад. Калі Вялікая Мама разбурае ўсе каменныя апоры, Арцём дабівае яе, а ў тунэль пранікаюць грунтавыя вады, якія выносяць Арцёма ў тэхнічны тунэль побач з «Кастрычніцкай», дзе Арцём губляе прытомнасць. === Кастрычніцкая === Калі Арцём прыходзіць на «Кастрычніцкую», ен забівае двух чырвоных і даведаецца, што чырвоныя заразілі «Кастрычніцкую»-радыяльную вірусам і накіравалі туды свае атрады для падаўлення эпідэміі, ад які памірае жыхара станцыі. Прабраўшыся праз падпаленую станцыю (чырвоныя спальвалі заражаныя рэчы), Арцём выратоўвае Ганну, але Лесницкий зноў хаваецца. Пазбаўленыя цэлых процігазаў, Ганна і Арцём дабіраюцца да «Кастрычніцкай»-кальцавой, дзе іх сустракаюць Хан і салдаты Ганзы, якія адпраўляюць іх у [[каранцін]]. У чаканні дактароў Арцём і Ганна займаюцца любоўю. Якія прыйшлі дактары не знаходзяць у іх слядоў заражэння, але Ані яшчэ трэба вылечыць рану, так што Арцём адзін пакідае карантынную зону. Прайшоўшы зону каранціну Ганзы, Арцём зноў сустракаецца з Ханам, які дзеліцца з ім апошнімі вестак з Поліса. Пасля Арцём і Хан адпраўляюцца да Рацэ Лесу, каб знайсці Чорнага. === Пагоня === Арцём і Хан сыходзяць з «Кастрычніцкай» праз закінуты межлинейный тунэль. Дабраўшыся да містычнай Ракі Лесу, Арцём і Хан знаходзяць адказы на пытанні, якія цікавяць іх пытанні і аказваюцца ў патрэбны час і ў патрэбным месцы, каб паспець перахапіць цягнік з Чорным. Хан кажа Арцёму скакаць на цягнік, а сам едзе следам на мотодрезине. Арцём забівае чырвоных і дабіраецца да чорнага, але Ульман, нічога не ведаючы аб планах Арцёма і Хана, выбухае цягнік. У гэты час Чорны паказвае Арцёму, што той памыляўся, дазволіўшы разбурыць гарадзішча Чорных ў 2033-м годзе, і губляе прытомнасць. Арцём выносіць яго на паверхню. === Шлях у Поліс === Арцём адпраўляецца разам з чорным у паход па паверхні, падчас якога чорны дапамагае Арцёму сваімі тэлепатычных здольнасцямі, дастае яму карысныя рэчы і спрабуе спасцігнуць свет людзей. Прайшоўшы пераправу праз Маскву-раку па мосце, Арцём трапляе ў дэпо, дзе зноў перасякаецца з Лесницким. Чорны адкрывае Арцёму ўспаміны Лесницкого, адкуль яны даведаюцца аб планах Корбута. Дабраўшыся да Чырвонай плошчы, Арцём трапляе ў зладжаную Паўлам засаду, але адбіваецца і ў выніку сур’езна яго раніць. Чорны адкрывае Арцёму ўспаміны Паўла. Вырашыўшы лес Марозава, Арцём працягвае свой шлях і трапляе ў Аляксандраўскі сад. Там ен сустракае мядзведзіцу, якая нападае на яго, прыняўшы за пагрозу сваім знаемае. Але з-за нападаў стажу і куль Арцёма мядзведзіца губляе сілы для барацьбы са стажами, ад зграі якіх Арцём можа яе выратаваць. Пасля гэтага ен і Чорны дабіраюцца да Поліса, дзе іх сустракаюць Хан і Мельнік. === Перамовы === Чорны паказвае Арцёму і Хану, што за адной з зачыненых дзвярэй. Д-6 спяць чорныя — дзіцяня не апошні з іх. Мельнік абяцае адкрыць дзверы, калі ад чорнага будзе якая-небудзь карысць. У Полісе, Хан, Арцём і Чорны, які прыняў форму дзіцяці ў плашчы, пранікаюць ва ўспаміны генеральнага сакратара Чырвонай Лініі Масквіна, які выступае ў гэты час з запэўненнямі аб міры і дружбе, з-за чаго ен услых гаворыць, што сам атруціў ўласнага брата і заняў яго месца. Але тут жа генеральны сакратар пачынае апраўдвацца, раскрываючы план па захопу Д-6 і ўсяго метро Корбута (з-за наводкі якога Масквін і пайшоў на забойства і які маніпулюе ім з-за гэтага усе гэта час). Лідарам найбуйнейшых фарміраванняў метро адкрываецца падступны, але ў той жа час геніяльны план чырвоных. Усе бачаць, што Масквін толькі пешка ў гульні «шэрага кардынала» Чэслава Корбут === Апошні бой === Яшчэ да перамоў Мельнік аддаў загад аб поўнай мабілізацыі Д-6, што дазваляе ўмацаваць бункер да нападу. У Д-6 Арцём, Хан, Мельнік, Ульман і байцы ордэна «Спарты» прымаюць апошні бой у Д-6. Пасля перастрэлкі і знішчэння танка, тыя, што засталіся ў жывых спартанцы абараняюць апошні рубеж абароны ад цяжкай пяхоты чырвоных. Мельнік паведамляе Арцёму, Ульману, Хану і спартанцамі што комплекс замініраваны і ў выпадку захопу комплексу дастаткова павярнуць рубільнік. Раптам на платформу ўлятае браняпоезд чырвоных і Арцём, адкінутай магутным штуршком, губляе прытомнасць. Ачуўшыся, ен бачыць, што Мельніку адарвала нагу, а вакол чырвоныя. Падыходзіць Корбут і пераможна азірае искалеченного Мельніка. Искалеченный палкоўнік кажа Арцёму, што час прыйшоў. Пакуль ні аб чым не догадывающийся Корбут не спяшаючыся падыходзіць да Арцёму, той падпаўзае да пульта і кладзе руку на рубільнік. === Канцоўкі === У Metro: Last Light есць дзве канцоўкі, якія залежаць ад вашых дзеянняў. У гульні прысутнічае схаваны параметр маралі, ад вашых дзеянняў ен будзе расці або зніжацца. Калі вы жадаеце дамагчыся пэўнай канцоўкі, выконвайце парадаў. '''Стандартная (добрая) канцоўка''' Арцёма спыняе маленькі чорны. Чорныя знішчаюць Корбута і спецпадраздзяленні Чырвонай Арміі. Ульман загінуў, як і большасць спартанцаў, Мельнік выжыў і зараз адраджае ахову Поліса з крэсла-каталка, а Хан проста знік. Чорныя сышлі, але абяцалі вярнуцца. '''Альтэрнатыўная (дрэнная) канцоўка''' Арцём выбухае Д-6. Корбут і спецпадраздзяленні Чырвонай Арміі гінуць разам з пакінутымі ў жывых спартанцамі. Пасля выбуху паказваюць Ганну, якая распавядае сыну пра подзвіг бацькі. Таксама яна кажа, што чорныя сышлі, але сказалі, што вернуцца. == Персанажы == === Протаганісты === * '''Арцём''' — галоўны герой гульні. Яго голас чутны ў загрузках, у самой жа гульні ен амаль не размаўляе, толькі ў сваіх успамінах Арцёма аб дзяцінстве. Пры добрай канцоўцы выжывае і распавядае аб далейшых падзеях, у дрэнны — гіне пры выбуху Д6. * '''Ганна''' — снайпер Спарты, дачка Млынара, у ходзе сюжэту стала дзяўчынай Арцёма. Калі Арцём загінуў у апошнім баі, распавядае пра яго сыну ў канцоўцы. * '''Мельнік'''' — лідар Спарты, адзін Хантера, бацька Ганны. Губляе ногі да каленяў, калі ў фінальнай бітве за Д6 на станцыю ўлятае браняпоезд чырвоных. Гіне або выжывае ў залежнасці ад канцоўкі. * '''Ульман''' — славуты баец Спарты. У адрозненне ад папярэдняй часткі, гуляе менш значную ролю і з’яўляецца толькі пару разоў за гульню. Гіне пры абароне Д6 у абодвух варыянтах концовок. Выступае протагонистом у адной з місій дапаўненні «Chronicles Pack». * '''Хан''' — загадкавы чалавек. У добрай канцоўцы ен знікае без вестак, а ў дрэннай фінале гіне разам з Арцёмам і Спартай. У дадатку «Хан» можна пазнаць яго мінулае. * '''Чорны''' — дзіцяня «чорных». Выратаваўся пасля выбуху Вулля, пазней захоплены Рэйхам, затым быў прададзены «Ганзы», у выніку выратаваны Арцёмам. Ад яго выбару залежыць канцоўка. Незалежна ад фіналу, адводзіць «чорных» пад падставай таго, што так будзе лепш. * '''Сямен''' — інжынер на станцыі «Венецыя». Ненавідзіць бандытаў. Дапамагае Арцёму выбрацца на паверхню пасля знішчэння/нейтралізацыі бандытаў на складзе станцыі. * '''Фёдар''' — рыбак. Выратаваў ад Арцёма ўпіраў і крэветак, прывез яго ў Венецыю. * '''Андрэй «Каваль/Майстар»''' — адзін Хана. У гульні «„[[Метро 2033 (гульня)|Метро 2033]]“» ратуе Арцёма пры ўцеках з Чырвонай лініі, у «„Метро: Прамень Надзеі“» дорыць Арцёму дрезину «Рэгіна». === Антаганісты === * '''Чэслаў Корбут''' — галоўны антаганіст гульні і камандуючы разведкі чырвоных. З дапамогай маніпуляцый і шантажу Максіма Масквіна дамогся ўлады. Кіраваў планам па ўкараненні шпіена Лесницкого у ордэн Спарты на сакрэтны аб’ект Д6 пад выглядам навукоўца з мэтай выкрадання віруса. У дрэннай фінале гіне пры выбуху Д6. У добрай фінале гіне ад рук маленькага «чорнага». * '''Лесницкий''' — афіцэр Чырвонай лініі, былы салдат Спарты. Выконваў план па выкраданні з сакрэтнага аб’екта Д6 біялагічнай зброі (з размоў на ўзроўні «Каранцін» можна зразумець, што гэта баявы штам [[Вірус Эбола|віруса Эбола]]). Па выбары гульца можа быць аглушаны або забіты. * '''Павел Ігаравіч Марозаў''' — афіцэр Чырвонай лініі ([[маер]]). Быў у палоне ў Рэйха, падманам узяў «мовы» — Арцёма. Па выбары гульца можа памерці ад атручвання заражаным паветрам або атрымаць шанец выжыць: Арцём падзеліцца з ім фільтрам для газаахоўніка, і тады, калі верыць маленькаму чорнаму, «ен выжыве» * '''Максім Масквін''' — генеральны сакратар Чырвонай лініі. Па наговору Корбута атруціў свайго брата — папярэдняга генеральнага сакратара — і стаў на чале Чырвонай лініі замест яго, аднак з-за шантажу з боку Корбута вымушаны выконваць яго ўказанні. У перадапошняй чале, падчас сваёй прамовы на мірных перамовах Спарты, Рэйха і Чырвоных пад уздзеяннем маленькага «чорнага» прызнаўся ў забойстве брата і выдаў планы Корбута. Далейшы лес невядомы. * '''Леанід Масквін''' — сын генеральнага сакратара чырвонай лініі. Не падзяляе жорсткія погляды бацькі. Дапамагае Арцёму збегчы з палону чырвоных. Далейшы лес раскрываецца ў кнізе «[[Метро 2034]]». * '''Андрэй Масквін''' — брат Максіма Масквіна, былы генеральны сакратар чырвонай лініі. Быў атручаны Максімам пасля таго, як Корбут паклеп Андрэя ў здрадзе. Па словах Леаніда, у адрозненне ад свайго брата ен кіраваў не звяртаючыся да гвалту і рэпрэсій, і нават пасля смерці застаецца любім народам. У гульні з’яўляецца толькі ў той момант, калі Чорны капаецца ў галаве Максіма. == Рыштунак == === Зброя === У параўнанні з першай часткай, зброю зведала змены. Валюта ў выглядзе даваенных патронаў [[5,45×39 мм]] засталася ранейшай, аднак цяпер пры трапленні ў ворага яны дзейнічаюць як запальныя. Дадаліся новыя патроны — [[7,62×54 мм R]] і [[12,7×108 мм]]. Дадалася магчымасць цюнінгу — цяпер ва ўсіх шапіках зброі можна яго палепшыць, напрыклад, на аўтамат можна паставіць лазерны мэтапаказальнік, прыцэл і мадыфікацыю ствала. Ніжэй пералічваецца ўсе зброю, даступнае ў гэтай гульні: * '''Рэвальвер''' (.44 Magnum) — рэвальвер тыпу [[Smith & Wesson]] з барабанам на 6 патронаў. Варыянты цюнінгу: прыклад, начны, каліматарнымі і 2-кратны прыцэл, доўгі ствол, глушыцель. У рэальнасці глушыцель на револьверах неэфектыўная з-за прарыву газаў паміж барабанам і ствалом (адным з нешматлікіх выключэнняў з гэтага правіла з’яўляецца [[рэвальвер сістэмы Нагана]]), тым больш, што патрон .44 Magnum мае занадта гучны гук стральбы, каб быць цалкам заглушаны. З мадыфікацыямі можа стаць револьверным карабінам. * '''Падонак''' (.44 Magnum) — самазарадны саматужны пісталет. Емістасць — 8 патронаў у отъемном коробчатом краме. Варыянты: аўтаматычны агонь, цаўе і прыклад, павялічаны магазін на 20 патронаў, глушыцель або доўгі ствол, двухразовая оптыка, каліматарнымі або начны прыцэл, лазерны мэтапаказальнік. З мадыфікацыямі можа стаць аўтаматычным пісталетам. Прататып — [[Mauser C96]] M712. * '''Ашот''' (12/70 мм<!-- Не трэба ставіць ×, гэта не метрычная сістэма, калібр дробовых патронаў вымяраецца ў колькасці цэлых дробинок дыяметрам гільзы, якіх можна адліць з ангельскага фунта свінцу. Гэта значыць, дванаццаты калібр — гэта прыкладна 18 мм.-->) — однозарядный саматужны драбавік, у апісаннях званы «картечным пісталетам». Есць варыянты з глушыцелем, падоўжаным ствалом, а таксама цаўем з прыкладам і рознымі прыцэламі. * '''Дуплет''' (12/70 мм) — двуствольный драбавік саматужнай вытворчасці. Мае магчымасць адначасовай стральбы з абодвух (ці чатырох, пры наяўнасці адпаведнай мадыфікацыі) ствалоў. Можа быць мадэрнізаваны прыкладам, глушыцелем або падоўжаным ствалом, лазерным целеуказателем, а таксама другой парай ствалоў. * '''Убойнік'''' (12/70 мм) — 6-зарадны драбавік з рэвальверным схемай зараджання, валодае добрымі тэмпам і моцай стральбы, перазараджваецца павольна. * [[Сайга (агнястрэльная зброя)|'''Сайга''']] (12/70 мм) — самы магутны драбавік у гульні, які адрозніваецца хуткай перезарядкой дзякуючы харчаванню з каробкавай крамы на 10 патронаў (што больш, чым ва ўсіх астатніх драбавікоў, акрамя Абзаца), і высокім тэмпам стральбы з-за таго, што з’яўляецца самазарадным. Есць варыянт з барабанным крамай на 20 патронаў і глушыцелем. Уяўляе сабой [[Сайга-12|Сайгу-12]] з павялічаным крамай. * '''Абзац''' (12/70 мм) — 20-зарадны аўтаматычны драбавік, які патрабуе працяглай перазарадкі, але мае высокі тэмп стральбы, а таксама альтэрнатыўны рэжым стральбы адсечкай па 5 стрэлаў. Даступны пасля куплі зборніка дапаўненняў «Season Pass». Прысутнічаў і ў мінулым часткі. * '''Велопал''' (12/70 мм) — 6-ствольный саматужны драбавік, сабраны па рэвальверным схеме з абрэзкаў металічных труб і дэталяў ровара. мае магчымасць вядзення аўтаматычнага агню. З’яўляецца ў дадатку «Developer Pack» на ўзроўні «Распрацоўшчык» і ў «Chronicles Pack» на ўзроўні «Хан», у яго ўспамінах. Таксама прысутнічае ў выглядзе знаходкі, трафея і тавару ў гандляроў у абноўленай версіі гульні Metro Redux. * '''Вырадак''' (5,45×39 мм) — маламагутны саматужны (у першай частцы гаворыцца, што ен вырабляецца на «[[Кузнецкі мост (станцыя мэтро)|Кузнецком мосту]]») аўтамат, які адрозніваецца хуткім перагрэвам, невысокай кучнасцю і, па апісанні, нізкай надзейнасцю. Дзякуючы адкрытай канструкцыі каробкавай крамы, можна бачыць, што колькасць пакінутых у ім патронаў, а таксама іх тып. Сярод мадыфікацый есць радыятар. Прысутнічаў і ў мінулым часткі. Прататып — [[STEN]]. * [[АК74|'''Калаш''']] (5,45×39 мм) — аўтамат, які валодае большай магутнасцю па параўнанні з «Ублюдкам», але ў цэлым не які валодае высокай дакладнасцю стральбы. Есць варыянт з оптыкай і павялічаным да 45 патронаў крамай. * '''ВСВ''' (5,45×39 мм) — аўтамат з глушыцелем, больш магутны, чым Калаш. Глушыцель можна зняць. Аднак крама разлічаны ўсяго на 20 патронаў. Прататып — [[ВСК-94]]. * '''Калаш 2012''' (5,45×39 мм) — дакладны і хуткастрэльны аўтамат з газоотводной сістэмай ад [[АК74]] і крамай на 40 патронаў над ствалом з папярочным размяшчэннем патронаў (аналагічна [[FN P90]]), ахоўным колерам, кампаноўкай і наяўнасцю пластмас у корпусе які нагадвае [[Steyr AUG]]. * [[АКС74У|'''АКСУ''']] (5,45×39 мм) — скарочаная мадыфікацыя Калаш, валодае больш высокім тэмпам стральбы, але меншай дакладнасцю. Даступны пасля набыцця дапаўненні «Ranger Mode» толькі на складанасці «Рэйнджар» і «Рэйнджар хардкор». * [[РПК74|'''РПК''']] (5,45×39 мм) — ручной кулямет з крамай на 45 патронаў, асаблівымі перавагамі перад Калашом не валодае, але які мае больш нізкую хуткастрэльнасць, што дазваляе эканоміць патроны. Магчымасць усталяваць глушыцель адсутнічае. Есць варыянты з рознымі прыцэламі, а таксама барабанным крамай на 100 патронаў. Становіцца даступны пры куплі «абмежаванага выдання» гульні (предзаказ) або адпаведнага дапаўненні. * '''Вентыль''' ([[7,62×54 мм R]]) — саматужная вінтоўка з магазінам на 5 патронаў. Можа быць мадэрнізаваная коллиматорным, ВК ПНБ і чатырохразовым прыцэламі, пламегасителем (зніжае аддачу), лазерным целеуказателем і павялічаным крамай (дазваляе зараджаць 10 патронаў). * '''Превед''' ([[12,7×108 мм]]) — крупнокалибреная однозарядная саматужная вінтоўка, якая выкарыстоўвае той жа патрон, што і [[ДШК]]. Патроны да гэтай вінтоўкі не прадаюцца ў гандляроў, яны рэдкія і могуць быць знойдзены ў некаторых месцах пасля дэпо. Можа быць мадэрнізаваная: пламегасителем (зніжае аддачу), палепшаным крамай (дазваляе зараджаць 5 патронаў), лазерным целеуказателем і чатырохразовым аптычным прыцэлам. Назва, па-відаць, адбылося ад вядомага [[інтэрнэт-мем]]а «[[Превед]]!». Баг: пры перазарадцы вінтоўкі з палепшаным крамай, пры ўмове, што ў запасе засталося 5 або менш патронаў, усе яны знікнуць, па-за залежнасці ад таго, колькі патронаў зарядилось. * '''Ручны кулямет''' (12,7×108 мм) — магутны саматужны кулямет з [[Зброю з які верціцца блокам ствалоў|верціцца блокам з трох ствалоў]] і палукашкам на 500 патронаў. Вельмі рэдка сустракаецца (за ўсю гульню ўсяго 2 разы). Упершыню гулец ўбачыць яго ў Андрэя Майстры (персанаж з першай часткі), а пастраляць з яго атрымаецца толькі на апошнім узроўні, пры абароне Д6. Папоўніць боезапас немагчыма. Таксама з’яўляецца ў дадатку Faction pack ў місіі за Чацверты Рэйх, дзе гулец павінен адстрэльваць атакавалых камуністаў на лініі фронту. Тут гулец ўжо можа папоўніць боепрыпасы і насіць запасны кораб. У дадатку Developer Pack, на карце «Распрацоўшчык», мае кораб за ўсе на 150 патронаў, затое становяцца даступныя ўдасканалення, сярод якіх магчымасць замены трох ствалоў на пяць. * '''Ціхарь''' (15 мм шарыкі) — бясшумная саматужная пнеўматычная вінтоўка з крамай на 15 патронаў, якія страляюць металічнымі шарыкамі. Есць варыянт з лазерным целеуказателем і рознымі прыцэламі, а таксама з клапанам, не стравливающим паветра пры перапампоўванню балона. * '''Хельсінг''' ([[Болт (зброя)|кавалкаў балтоў]]) — пнеўматычная васьміствольная стрэльба, страляе сталевымі [[Болт (зброя)|балтамі]], якія можна падымаць і выкарыстоўваць зноў. Экипируется лазерным целеуказателем, прыцэламі, даваенным клапанам. Назва з’яўляецца адсылкай да фільма [[Ван Хельсінг (фільм)|Ван Хельсінг]]. Акрамя таго, у гульні есць зброя: * '''Нож''' — Калі гулец знаходзіцца дастаткова блізка да ворага, то есць дзве версіі ўдару: забойства і аглушаны. * '''Кідальны нож''' — пасля кідка можа выкарыстоўвацца паўторна, калі не руйнуецца. Пры кідку не прыцягвае непатрэбнай увагі. Забівае слабых праціўнікаў адным кідком у любую частку цела. * '''Граната''' — адрэзак сталевай трубы з выбухоўкай унутры і кнотам звонку. Валодае вялікай магутнасцю, таму пры блізкім кідку здольная параніць таго, хто яе кінуў. * '''Запальная граната''' — канструкцыя падобная з гранатай, але трубка шкляная, а замест выбухоўкі выкарыстоўваецца гаручая сумесь. Аналаг [[кактэйль Молатава|кактэйлю Молатава]]. * '''Проціпяхотная міна''' — саматужная міна, якая спрацоўвае пры набліжэнні праціўніка. Па вонкавым выглядзе нагадвае амерыканскую проціпяхотную міну [[M18A1 «Клеймор»|Клеймор]], аднак пярэдняя вечка адсутнічае. Бачная выбухоўка і устаўленыя ў яе балты і гайкі. Вельмі рэдка сустракаецца, але валодае вялікай эфектыўнасцю. Устаноўленую, але не падарваную міну можна падабраць і выкарыстоўваць зноў. Сам гулец, наступіўшы на сваю ўсталяваную міну, сдетонировать яе не зможа. == Гл. таксама == * [[Metro 2033]] * [[Metro 2033 Redux]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні па кнігах]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ва Украіне]] [[Катэгорыя:Гульні, сертыфікаваныя для Games for Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo Switch]] [[Катэгорыя:Масква ў культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] 18fnjz825rtjue11fablfgvcnvniocq 0 244594 5189677 4438743 2026-08-30T11:46:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189677 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Казакевіч}} {{Мастак |фон = |імя = Мікалай Канстанцінавіч Казакевіч |імя пры нараджэнні = |партрэт = Казакевич Николай, 1976.tif |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |жанр = [[пейзаж]], сюжэтна-тэматычная карціна |вучоба = |стыль = |працы = «Свята песні» ([[1969 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1969]]), «Юнацтва» ([[1972 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1972]]), «Над роднымі прасторамі» ([[1979 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1979]]), «Вясна на [[Гомель]]шчыне», «Рэквіем» |заступнікі = |уплыў = [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]], [[Уладзімір Паўлавіч Сухаверхаў|Уладзімір Сухаверхаў]], [[Аляксандр Пятровіч Мазалёў|Аляксандр Мазалёў]] |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} [[Выява:Юность.JPG|thumb|«Юнацтва», [[1972 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1972]], палатно, алей, 180 х 175 см.]] '''Мікалай Канстанцінавіч Казаке́віч''' ({{ДН|5|5|1934}}, [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|вёска Дулебы]], [[Бярэзінскі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|7|2|2021}}, [[Гомель]]) — беларускі [[мастак]]-[[жывапісец]], [[заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1988), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] (2000). == Біяграфія == У [[1955 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1955]] годзе скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]], у [[1961 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1961]] — [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]]. Выкладчыкі — [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]], [[Уладзімір Паўлавіч Сухаверхаў|Уладзімір Сухаверхаў]], [[Аляксандр Пятровіч Мазалёў|Аляксандр Мазалёў]]. Упершыню творы мастака экспанаваліся ў [[1961 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1961]] годзе. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1963 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1963]] года. Жыў у г. [[Гомель|Гомелі]]. Працаваў у станковым жывапісе ў жанрах лірычнага пейзажу, сюжэтна-тэматычнай карціны. Адной з найбольш вядомых прац мастака з’яўляецца карціна «Над роднымі прасторамі» (1979)<ref>[http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2013_June/small_17602.jpg «Над роднымі прасторамі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190418101005/http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2013_June/small_17602.jpg |date=18 красавіка 2019 }}</ref>. Карціны М. Казакевіча знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]], фондзе Беларускага саюза мастакоў, [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]], [[Карцінная галерэя Г. Х. Вашчанкі|карціннай галерэі Г. Х. Вашчанкі]], [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскім абласны м мастацкім музеі імя Паўла Масленікава]]. == Выстаўкі == * [[1961 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1961]] — Усесаюзная выстаўка дыпломных работ. Масква, Ленінград * [[1974 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1974]] — Калектыўная выстаўка мастакоў СССР, ПНР і ГДР * [[1979 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1979]] — Персанальная мастацкая выстаўка ЦДМ, [[Масква]] * [[1980 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1980]] — Выстаўка твораў савецкіх мастакоў, ГДР * [[1982 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1982]] — Выстаўка мастакоў Расіі, Украіны і Беларусі «[[Кіеў|Кіеву]] 1500 гадоў» * [[1982 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1987]] — Персанальная мастацкая выстава, Мінск * [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]] — Персанальная мастацкая выстава, Клермон-Феран, Францыя * [[1995 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1995]] — Персанальная мастацкая выстава, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны мастацкі музей]], Мінск * [[2008 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2008]] — Персанальная мастацкая выстава, [[карцінная галерэя Г. Х. Вашчанкі]], Гомель і інш. == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктурыі (2000) — ''за серыю пейзажаў «Краявіды Беларусі», выкананых у 1995—1998 гадах''. * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] * [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2010) * Бронзавая [[медалі ВДНГ СССР|медаль ВДНГ СССР]] за працу «Юнацтва» * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] * [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 411. * {{кніга|аўтар= |загаловак=Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік|арыгінал = |спасылка = |адказны =аўтар-складальнік Б. А. Крэпак і інш|выданне = |месца =Мн .|выдавецтва = ВТАА «Кавалер Паблішерс»|год =1998|том =|старонкі =235|старонак =664|isbn=985-6427-09-6|тыраж =3000}}. * ''Салавей Л. Ф.'' Мікалай Казакевіч: Альбом. — Мн. : Беларусь, 1987. — 54 с. == Спасылкі == * [http://www.kazakevich.by/ Сайт Мікалая Казакевіча] * [https://gp.by/novosti/obrazovanie/news1955.html Оптимистические пейзажи Николая Казакевича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240722145609/https://gp.by/novosti/obrazovanie/news1955.html |date=22 ліпеня 2024 }} // «Гомельская правда» 24 января 2008 {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Казакевіч Мікалай Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] cylitd4m4uey7bdcswa1evh9hu7vxwp 0 247811 5189648 5159829 2026-08-30T11:32:23Z IshaBarnes 124956 5189648 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Асінаўка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Асінаўка |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі }} '''Асі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Asinaŭka}}, {{lang-ru|Осиновка}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 47 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 108 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 20 стагоддзя як хутар, пазней ператвораны ў пасёлак. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 12 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 72 жыхары. * [[2004]] год — 10 жыхароў, 7 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 1yq7i7v2tasle19u2dexyi3h08bp9mq 0 247812 5189646 5177606 2026-08-30T11:31:52Z IshaBarnes 124956 5189646 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балотня}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Балотня |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 36|lon_sec = 29 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042326 }} '''Бало́тня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balotnia}}, {{lang-ru|Болотня}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 45 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2к}}</ref>, за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Новыя Журавічы]] і аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Каля паўднёвай ускраіны аграгарадка працякае рака [[Гутлянка]]<ref name="atl" /> (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). == Гісторыя == У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Балотню ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref><ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> У 1693 годзе згадваецца як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1736, воп. 1, спр. 2, с. 414</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1777 годзе маёмасць Марыяны [[Пузыны]] з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 104</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У 1847 годзе вёскі Балотня і Новая Балотня ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Станам на 1857 год у прыходзе Балатнянскай Пакроўскай царквы, акрамя Балотні, былі вёскі [[Старая Алешня]], [[Новая Алешня]], [[Махавая]], [[Кучын (Кармянскі раён)|Кучын]], [[Каменка (Кармянскі раён)|Каменка]], [[Стараселле (Рагачоўскі раён)|Стараселле]].<ref>1857. Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении. — РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80</ref> Святаром царквы быў Сімяон Альшэўскі ({{lang-ru|Симеон Ольшевский}}), ён заставаўся на гэтай пасадзе да сваёй смерці ў 1902 годзе.<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Могилев-на-Днепре, 1902 №11</ref> У 1860 годзе памешчык меў тут 1261 дзесяцін зямлі, млын і 2 карчмы. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1877 годзе заснавана народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 19 хлопчыкаў і 1 дзяўчынка. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы знаходзіліся вятрак, карчма, побач аднайменны фальварак.<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> У красавіку 1920 года на былых памешчыцкіх землях створана калектыўная гаспадарка. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя У. І. Леніна, працавалі лесапільня, кузня, нафтавы млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія акупанты забілі 12 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму на паўдневай ускраіне вёскі). У баях за Балотню ў 1943 годзе загінулі 193 воіны (пахаваны ў брацкай магіле каля клуба). 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны — цэнтр калгаса імя У. І. Леніна, былі размешчаны сярэдняя школа, бібліятэка, Дом культуры, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, магазін, аддзяленне сувязі, цагельня.<ref name="hvb" /> У 1986—1987 гадах пабудаваны мураваныя дамы на 50 сямей, у якіх размясціліся перасяленцы з [[Чарнобыльская катастрофа|забруджаных радыяцыяй месц]].<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 298 жыхароў. * 1838 год — 32 двары.<ref name="hvb" /> * 1858 год — 97 двароў.<ref name="hvb" /> * 1886 год — 578 жыхароў.<ref name="hvb" /> * 1897 год — 822 жыхары, 124 двары.<ref name="hvb" /> * 1909 год — 1021 жыхар, 159 двароў.<ref name="hvb" /> * 1959 год — 555 жыхароў.<ref name="hvb" /> * 1995 год — 617 жыхароў, 199 двароў<ref name="bel2" />. * 2004 год — 607 жыхароў, 202 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel2" /> ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000601}} * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel2" />. * [[Свята-Пакроўская царква (Балотня)|Свята-Пакроўская царква]] (2002) == Вядомыя асобы == * [[Наталля Рыгораўна Кухарэнка]] (1909—1992) — работнік сельскай гаспадаркі (даярка), Герой Сацыялістычнай Працы (1954). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 260. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня| ]] a9o4jaattmwo9b0c8wkw16i64rayrqx 5189693 5189646 2026-08-30T11:55:10Z IshaBarnes 124956 5189693 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балотня}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Балотня |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 36|lon_sec = 29 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042326 }} '''Бало́тня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balotnia}}, {{lang-ru|Болотня}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 45 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2к}}</ref>, за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Новыя Журавічы]] і аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Каля паўднёвай ускраіны аграгарадка працякае рака [[Гутлянка]]<ref name="atl" /> (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). == Гісторыя == У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Балотню (разам з маёнткамі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] і [[Журавічы]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref><ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> У 1693 годзе згадваецца як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1736, воп. 1, спр. 2, с. 414</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1777 годзе маёмасць Марыяны [[Пузыны]] з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 104</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У 1847 годзе вёскі Балотня і Новая Балотня ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Станам на 1857 год у прыходзе Балатнянскай Пакроўскай царквы, акрамя Балотні, былі вёскі [[Старая Алешня]], [[Новая Алешня]], [[Махавая]], [[Кучын (Кармянскі раён)|Кучын]], [[Каменка (Кармянскі раён)|Каменка]], [[Стараселле (Рагачоўскі раён)|Стараселле]].<ref>1857. Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении. — РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80</ref> Святаром царквы быў Сімяон Альшэўскі ({{lang-ru|Симеон Ольшевский}}), ён заставаўся на гэтай пасадзе да сваёй смерці ў 1902 годзе.<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Могилев-на-Днепре, 1902 №11</ref> У 1860 годзе памешчык меў тут 1261 дзесяцін зямлі, млын і 2 карчмы. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1877 годзе заснавана народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 19 хлопчыкаў і 1 дзяўчынка. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы знаходзіліся вятрак, карчма, побач аднайменны фальварак.<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> У красавіку 1920 года на былых памешчыцкіх землях створана калектыўная гаспадарка. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя У. І. Леніна, працавалі лесапільня, кузня, нафтавы млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія акупанты забілі 12 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму на паўдневай ускраіне вёскі). У баях за Балотню ў 1943 годзе загінулі 193 воіны (пахаваны ў брацкай магіле каля клуба). 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны — цэнтр калгаса імя У. І. Леніна, былі размешчаны сярэдняя школа, бібліятэка, Дом культуры, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, магазін, аддзяленне сувязі, цагельня.<ref name="hvb" /> У 1986—1987 гадах пабудаваны мураваныя дамы на 50 сямей, у якіх размясціліся перасяленцы з [[Чарнобыльская катастрофа|забруджаных радыяцыяй месц]].<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 298 жыхароў. * 1838 год — 32 двары.<ref name="hvb" /> * 1858 год — 97 двароў.<ref name="hvb" /> * 1886 год — 578 жыхароў.<ref name="hvb" /> * 1897 год — 822 жыхары, 124 двары.<ref name="hvb" /> * 1909 год — 1021 жыхар, 159 двароў.<ref name="hvb" /> * 1959 год — 555 жыхароў.<ref name="hvb" /> * 1995 год — 617 жыхароў, 199 двароў<ref name="bel2" />. * 2004 год — 607 жыхароў, 202 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel2" /> ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000601}} * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel2" />. * [[Свята-Пакроўская царква (Балотня)|Свята-Пакроўская царква]] (2002) == Вядомыя асобы == * [[Наталля Рыгораўна Кухарэнка]] (1909—1992) — работнік сельскай гаспадаркі (даярка), Герой Сацыялістычнай Працы (1954). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 260. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня| ]] 0ixzqcs9uvq99acqmblol4qr0n0oddk 0 247814 5189599 5186390 2026-08-30T10:32:46Z IshaBarnes 124956 5189599 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гуцішча |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 33|lon_sec = 32 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042323 }} '''Гуці́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hucišča}}, {{lang-ru|Гутище}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 39 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 103 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]].<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1858 годзе 17 двароў, уладанне памешчыцы Хуцікавай. У 1873 годзе памешчык тут меў 513 дзесяцін зямлі і вадзяны млын. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя Р. Люксембург, працавалі 2 ветракі, кузня. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія карнікі спалілі 10 двароў, 23 вяскоўцы не вярнуліся з фронту. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 71 жыхар<ref name="statement1777"/> * 1897 год — 239 жыхароў, 38 двароў. * 1909 год — 286 жыхароў, 45 двароў (у фальварку 13 жыхароў). * 1959 год — 302 жыхары. * 2004 год — 73 жыхары, 36 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 5sqi1btx5dfan3g01brnp7rfgdblu3v 5189632 5189599 2026-08-30T11:15:04Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5189632 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гуцішча |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 33|lon_sec = 32 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042323 }} '''Гуці́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hucišča}}, {{lang-ru|Гутище}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 39 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 103 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]](разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Юдзічы]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1858 годзе 17 двароў, уладанне памешчыцы Хуцікавай. У 1873 годзе памешчык тут меў 513 дзесяцін зямлі і вадзяны млын. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя Р. Люксембург, працавалі 2 ветракі, кузня. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія карнікі спалілі 10 двароў, 23 вяскоўцы не вярнуліся з фронту. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 71 жыхар<ref name="statement1777"/> * 1897 год — 239 жыхароў, 38 двароў. * 1909 год — 286 жыхароў, 45 двароў (у фальварку 13 жыхароў). * 1959 год — 302 жыхары. * 2004 год — 73 жыхары, 36 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] sadqotfvqirzmj51okuivlhzpv4gp2s 5189633 5189632 2026-08-30T11:15:39Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5189633 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гуцішча |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 33|lon_sec = 32 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042323 }} '''Гуці́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hucišča}}, {{lang-ru|Гутище}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 39 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 103 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]](разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Юдзічы]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1858 годзе 17 двароў, уладанне памешчыцы Хуцікавай. У 1873 годзе памешчык тут меў 513 дзесяцін зямлі і вадзяны млын. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя Р. Люксембург, працавалі 2 ветракі, кузня. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія карнікі спалілі 10 двароў, 23 вяскоўцы не вярнуліся з фронту. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 71 жыхар<ref name="statement1777"/> * 1897 год — 239 жыхароў, 38 двароў. * 1909 год — 286 жыхароў, 45 двароў (у фальварку 13 жыхароў). * 1959 год — 302 жыхары. * 2004 год — 73 жыхары, 36 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] dui737sod1si3gk1jouh56tj1bdw1xi 5189634 5189633 2026-08-30T11:16:00Z IshaBarnes 124956 5189634 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гуцішча |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 33|lon_sec = 32 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042323 }} '''Гуці́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hucišča}}, {{lang-ru|Гутище}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 39 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 103 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]] (разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Юдзічы]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1858 годзе 17 двароў, уладанне памешчыцы Хуцікавай. У 1873 годзе памешчык тут меў 513 дзесяцін зямлі і вадзяны млын. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя Р. Люксембург, працавалі 2 ветракі, кузня. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія карнікі спалілі 10 двароў, 23 вяскоўцы не вярнуліся з фронту. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 71 жыхар<ref name="statement1777"/> * 1897 год — 239 жыхароў, 38 двароў. * 1909 год — 286 жыхароў, 45 двароў (у фальварку 13 жыхароў). * 1959 год — 302 жыхары. * 2004 год — 73 жыхары, 36 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] rdfmvr88k997z224xjjw49cionazze0 0 247815 5189650 5159828 2026-08-30T11:33:05Z IshaBarnes 124956 5189650 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ёўня, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Ёўня |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 35|lon_sec = 57 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042316 }} '''Ёўня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Joŭnia}}, {{lang-ru|Ёвня}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 44 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 105 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 55 жыхароў. * [[2004]] год — 17 жыхароў, 10 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] fnze7c6ppyafcuybh2xqspqg5139dxa 0 247816 5189652 5159827 2026-08-30T11:33:44Z IshaBarnes 124956 5189652 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Жавіннік |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 33|lon_sec = 42 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042317 }} {{Значэнні|Жавіннік (значэнні)}} '''Жаві́ннік'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žavinnik}}, {{lang-ru|Жевинник}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 39 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 101 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] нямецкія акупанты спалілі пасёлак і забілі 4 жыхароў, 13 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1940]] год — 160 жыхароў, 24 двары. * [[1959]] год — 131 жыхар. * [[2004]] год — 15 жыхароў, 9 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 4wlbi0ylhb5qitckdnf3fevlgx8nqp5 0 247817 5189653 5158970 2026-08-30T11:34:22Z IshaBarnes 124956 5189653 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Завідаўка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Завідаўка |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 4 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042310 }} '''Заві́даўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zavidaŭka}}, {{lang-ru|Завидовка}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 40 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 104 км ад Гомеля побач з аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. У Вялікую Айчынную вайну 4 пасялкоўцы загінулі на фронце. У савецкі час у складзе калгаса імя У.І.Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 44 жыхары. * [[2004]] год — 4 жыхары, 3 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] s8dangimbudmq30q4ggsfw6av658xrt 0 247818 5189654 5159579 2026-08-30T11:34:50Z IshaBarnes 124956 5189654 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Загрэб'е |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 37|lon_sec = 31 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042320 }} '''Загрэб'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zahrebje}}, {{lang-ru|Загребье}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 46 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 107 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Сучасны пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1932 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 64 жыхары. * [[2004]] год — 27 жыхароў, 12 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] imee6kdpclzcvs3dfnjk8kvv74l8guj 0 247819 5189655 5159578 2026-08-30T11:35:21Z IshaBarnes 124956 5189655 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Задвор'е}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Задвор'е |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 37|lon_sec = 46 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042312 }} '''Задво́р’е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zadvorje}}, {{lang-ru|Задворье}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 46 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 107 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Сучасны пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 88 жыхароў. * [[2004]] год — 31 жыхар, 14 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 2t66nqkcygo88ierr0v6af29kq2ur10 0 247820 5189657 5175075 2026-08-30T11:35:50Z IshaBarnes 124956 5189657 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Крыстаполле |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 37|lon_sec = 03 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042303 }} '''Крыстапо́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Крыстапо́ле'''</ref> ({{lang-be-trans|Krystapollie}}, {{lang-ru|Кристополье}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 40 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 101 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па дарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц пасёлак вядомы з 19 стагоддзя як сяленне ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Узгадваецца прынамсі з 1851 года як паштовая станцыя 3-га класа на [[Маскоўска-Варшаўская шаша|Маскоўска-Варшаўскай шашы]]. Будынак станцыі тыповы, ў неагатычным стылі са стральчатымі вокнамі, створаны па праекце 1843 года. Памешчык Радзевіч у 1865 годзе меў тут 230 дзесяцін зямлі. Побач была каталіцкая капліца. З 1907 года паштовае аддзяленне пачало прымаць тэлеграмы. У 1930 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 10 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1858]] год — 71 жыхар, 15 двароў. * [[1959]] год — 184 жыхары. * [[2004]] год — 33 жыхары, 10 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Славутасці == * [[Крыстапольскія векавыя дрэвы]] — батанічны помнік прыроды мясцовага значэння (на ўсходняй ускраіне пасёлка). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 3fo767wtg34tlixyo84vpnanskdhi7x 0 247821 5189659 5159382 2026-08-30T11:36:19Z IshaBarnes 124956 5189659 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленінскі}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Ленінскі |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 37 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042315 }} '''Ле́нінскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lieninski}}, {{lang-ru|Ленинский}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 48 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 109 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1930 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 54 жыхары. * [[2004]] год — 8 жыхароў, 4 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] q1ox7hw6ply6iab9lq3xb4d81qdbp3m 0 247822 5189678 5159384 2026-08-30T11:46:28Z IshaBarnes 124956 5189678 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лясное}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Лясное |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 17 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 37|lon_sec = 24 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042314 }} '''Лясно́е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liasnoje}}, {{lang-ru|Лесное}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 45 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 106 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 5 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 69 жыхароў. * [[2004]] год — 10 жыхароў, 7 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] gz95uvc3qivxt23851qhuifpo45jjtx 0 247823 5189682 5160701 2026-08-30T11:48:04Z IshaBarnes 124956 5189682 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Махавая |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 14 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042301 }} '''Махава́я'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Machavaja}}, {{lang-ru|Моховая}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 46 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 107 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вёска вядомая з 19 стагоддзя як сяленне ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. З 1880 года працавалі хлебазапасны магазін і вятрак. У 1932 годзе вяскоўцы ўступілі ў калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія акупанты спалілі вёску і забілі 3 жыхароў, 19 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1909]] год — 238 жыхароў, 32 двары. * [[1959]] год — 166 жыхароў. * [[2004]] год — 35 жыхароў, 22 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Апанасавіч Сцепчанка]] (1920—1996) — беларускі кіраўнік калгаса, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 46vuy6uegve3cr96dq62t71ahfza9ki 0 247824 5189685 5186389 2026-08-30T11:49:08Z IshaBarnes 124956 5189685 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Новая Алешня |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 13|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 40|lon_sec = 12 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042321 }} '''Но́вая Але́шня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Novaja Aliešnia}}, {{lang-ru|Новая Олешня}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 49 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 110 км ад Гомеля. Праз вёску працякае рака [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядома з 18 стагоддзя. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе узгадваецца як маёмасць Марыяны [[Пузыны]] з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=104}}</ref> Па інвентары 1788 года вёска мела 37 двароў, знаходзілася ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1858 годзе вёска мела 40 двароў і належала памешчыку Хмызоўскаму. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1897 годзе ў вёсцы дзейнічаў вятрак. У 1931 годзе арганізаваны калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] нямецкія акупанты спалілі 16 двароў і забілі 5 жыхароў, 39 вяскоўцаў не вярнуліся з фронту. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 140 жыхароў. * 1897 год — 396 жыхароў, 57 двароў. * 1909 год — 518 жыхароў, 63 двары. * 1959 год — 200 жыхароў. * 2004 год — 53 жыхары, 31 гаспадарка.<ref name="hvb" /> == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Герасімавіч Цікавенка]] (нар. 1952) — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]]. [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] f47wbis1k06vz78o775qool8az3voo4 0 247828 5189686 5175081 2026-08-30T11:49:45Z IshaBarnes 124956 5189686 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Старая Алешня |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі }} '''Стара́я Але́шня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staraja Aliešnia}}, {{lang-ru|Старая Олешня}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 49 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 110 км ад Гомеля. Праз вёску працякае рака [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Згадваецца ў 1674 годзе як маёнтак Алешня ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што знаходзілася ў заставе ў Быхаўскага кляштара рэгулярных канонікаў латэранскіх.<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 2, с. 409.</ref> У 1777 годзе маёмасць Марыяны Пузыны. Па рэвізіі 1858 года ўладанне баранесы Фітгенгоф. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1897 годзе ў вёсцы знаходзіліся З ветракі і карчма. У 1900 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа, якая размяшчалася ў наёмнай сялянскай хаце. У 1930 г. арганізаваны калгас «Новае жыццё», працавалі 2 ветракі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 70 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]). Размешчаны 9-гадовая школа, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, Дом культуры, аддзяленне сувязі.<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 261 жыхар. * 1858 год — 737 жыхароў, 111 двароў. * 1897 год — 1115 жыхароў, 171 двор. * 1909 год — 1504 жыхары, 213 двароў. * 1959 год — 707 жыхароў. * 2004 год — 257 жыхароў, 104 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Вядомыя асобы == * [[Рыгор Андрэевіч Гусараў]] (1906—1943) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] <ref name="b5">{{Крыніцы/БелЭн|5|||542}}</ref>. * [[Мікола Гроднеў|Мікола Пятровіч Гроднеў]] (1929—2011) — беларускі пісьменнік.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 01won1em3dyskeiaukczcaope762ezz 0 247829 5189679 5159378 2026-08-30T11:47:00Z IshaBarnes 124956 5189679 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Хвойнік (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Хвойнік |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 38|lon_sec = 03 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |OpenStreetMap = 243042311 }} '''Хво́йнік'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chvojnik}}, {{lang-ru|Хвойник}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 45 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 106 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1932 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў 1941 годзе ў вёсцы загінулі 8 камандзіраў падраздзяленняў 63-га стралковага корпуса, 4 пасялкоўцы загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 58 жыхароў. * [[2004]] год — 39 жыхароў, 7 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] h4z0xw2cwl7hogv93lp65o31ygqb9yu 0 247830 5189681 5159577 2026-08-30T11:47:27Z IshaBarnes 124956 5189681 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Цагельня}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Цагельня |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі }} '''Цаге́льня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cahieĺnia}}, {{lang-ru|Цагельня}}) — [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіцца за 44 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 105 км ад Гомеля. Побач аўтадарога {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Выяўленае археолагамі гарадзішча ранняга жалезнага веку (за 1 км на паўночны ўсход) сведчыць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці. Сучасны пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1932 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 15 пасялкоўцаў загінулі на фронце. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * [[1959]] год — 170 жыхароў. * [[2004]] год — 26 жыхароў, 13 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Славутасці == * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.) — 1 км на паўночны ўсход, урочышча Гарадок {{ГККРБ 4|313В000659}}. == Гл. таксама == * [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рагачоўскага раёна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 08o2ojauygk1o9asmg232i3g7x0evqk 0 247882 5189691 5181298 2026-08-30T11:54:12Z IshaBarnes 124956 5189691 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свержань (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свержань |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Све́ржань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svieržań}}, {{lang-ru|Свержень}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Размешчана за 20 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), за 104 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацэ [[Ракатун (рака)|Ракатун]], прытоку [[Дняпро (рака)|Дняпра]]), на ўсходзе, поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе [[Рагачоў]]—[[Доўск]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}</ref>. == Гісторыя == У ваколіцах у XIX ст. былі [[курган]]ы, якія разрыты сялянамі, а знойдзеныя рэчы ([[Сякера|сякеры]], [[страла|стрэлы]] і іншае) [[Каменны век на Беларусі|каменнага часу]] захоўваліся ў фальварку [[Сіпораўка]], які належаў Эрдману (згарэлі ў пажары)<ref name=":0" />. Вядома з 1473 года як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Свержань (разам з маёнткамі [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> На той момант Свержань у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічаў [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёл]]. У 1777 годзе Свержань ужо ўзгадваецца як [[мястэчка]] ва ўладанні Юзафа (Восіпа) Сулістроўскага (сына [[Антоній Юзаф Сулістроўскі|Антонія Юзафа Сулістроўскага]] і Тэрэзы з Юдзіцкіх).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105</ref> У 1795 годзе была 3-класная [[базыльяне|базыльянская]] школа<ref name=":0" />. У статыстычным апісанні [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] 1784 года таксама названа мястэчкам, пазней да яго была далучана суседняя вёска [[Зладзееўка]]. Уладальнік Свержаня памешчык Сулістроўскі пабудаваў у 1835 годзе драўляную [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкую царкву]] (у 1864 годзе знесена і на яе месцы пабудавана мураваная царква), паблізу знаходзіўся мураваны палац, які згарэў у 1829 годзе<ref name=":0" />. Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ўладанне [[Д. П. Турчанінаў|Д. П. Турчанінава]]. Памешчык меў тут і ў суседніх вёсках [[Сіпораўка]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і [[Янаўка (Рагачоўскі раён)|Янаўка]] 3854 дзесяцін зямлі, 2 [[карчма|карчмы]] і [[млын]]. З 1864 года працавала школа (26 вучняў). Дзейнічалі [[хлебазапасны магазін]], з 1872 — [[крупарушка]]<ref name=":0" />. У 1880 годзе працавала 7 [[крама|крам]], царква, [[вадзяны млын]], [[малітоўная школа]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] мястэчка, дзейнічалі малітоўная школа, хлебазапасны магазін, капліца, [[народнае вучылішча]], 17 крам, [[вадзяны млын]], [[карчма]], 1 раз на год праводзілі [[кірмаш]]<ref name=":0" />. З 1911 года пры школе працавала [[бібліятэка]], на мясцовых глінах дзейнічала [[Цагельня (прадпрыемства)|цагельня]]. Паштовае аддзяленне ператворана ў 1911 годзе ў паштова-тэлеграфнае<ref name=":0" />. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Свержанскі сельсавет|Свержанскага сельсавета]]<ref name=":0" /><ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з верасня 1941 года да кастрычніка 1942 года (да адыходу ў партызаны) дзейнічала падпольная патрыятычная арганізацыя (кіраўнік [[Т. Ф. Карніленка]]). 27 снежня 1941 года нямецкія акупанты расстралялі 260 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму, за 0,6 км на поўдзень ад вёскі). 14 лютага 1943 года карнікі напалі на [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], якія знаходзіліся ў вёсцы, завязаўся жорсткі бой, які не быў для партызан нечаканасцю. Гітлераўцы страцілі 48 салдат забітымі, былі захоплены [[гармата]], 7 [[кулямёт]]аў, 37 [[Вінтоўка|вінтовак]] і іншыя трафеі. У лістападзе 1943 года карнікі спалілі 68 двароў і загубілі 207 жыхароў. У баях каля вёскі загінулі 113 воінаў і партызан (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 48 вяскоўцаў загінулі на фронце<ref name=":0" />. Пасля вайны ў складзе калгаса «Зара» (цэнтр — в. [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]])<ref name=":0" />. Да 14 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Інфраструктура == У вёсцы размешчаны [[пачатковая школа]], [[клуб]], [[бібліятэка]], [[магазін]]<ref name=":0" />. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 паралельных паміж сабой шыротных вуліц, злучаных 2 завулкамі. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1848 год — 69 двароў<ref name=":0" />; * 1880 год — 87 двароў, 610 жыхароў<ref name=":0" />; * 1897 год — 177 двароў, 847 жыхароў<ref name=":0" />; * 1925 год — 205 двароў<ref name=":0" />; * 2004 год — 29 гаспадарак, 56 жыхароў<ref name=":0" />. == Страчаная спадчына == * [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкая царква]] * [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|Касцёл Святой Тройцы]] * Палац == Вядомыя асобы == * [[Яфім Якаўлевіч Беленькі]] (1875—1957) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі. * [[Фаня Максаўна Каплан]] (1913—1995) — мастак<ref>http://www.artpanorama.su/?category=artist&id=311&show=short</ref> Радзіма актыўных удзельнікаў партызанскага руху на Гомельшчыне ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] [[М. А. Шаройка|М. А. Шаройкі]] (яго імем названа вуліца ў [[Масты|Мастах]]) і [[М. П. Жураўлёў|М. П. Жураўлёва]] (камандзір атрада 10-й Журавіцкай брыгады)<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] buf165t4jupq6pu56wzw5rbo1v1htud 0 247889 5189637 5178420 2026-08-30T11:18:01Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5189637 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Юдзічы |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Ю́дзічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Judzičy}}, {{lang-ru|Юдичи}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 26 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 92 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|43}} (Рагачоў—[[Доўск]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У наваколлі вёскі знойдзеныя курганны могільнік X—XI стагоддзя з 62 насыпамі (за 0,5 км на поўдзень), курганны могільнік з 40 насыпамі (за 0,5 км на паўднёвы ўсход) і селішча эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] (за 0,5 км на паўднёвы ўсход), што сведчыць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці. Маёнтак Юдзічы заснаваў ў XVI стагоддзі Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]], [[падсудак]] рэчыцкі, на землях, падараваных [[Стэфан Баторый|Стафанам Баторыем]] за службу.<ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> На той момант — у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма Юдзіцкага (разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Гуцішча]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 107</ref> Па рэвізіі 1858 года уладанне памешчыка Д. П. Турчанінава. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы размяшчаліся вятрак, карчма, школа граматы, вёска адносілася да Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1917 годзе адкрыта школа, якая размяшчалася ў наёмнай сялянскай хаце. У 1931 годзе вяскоўцы аб’ядналіся ў калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] дзейнічала падпольная патрыятычная група (кіраўнік С. С. Троцкая). Падпольшчыкі перадалі партызанам 7 вінтовак, 1 аўтамат, 2 скрыні гранат і 2 скрыні патронаў. У 1943 годзе нямецкія карнікі спалілі 8 двароў. 34 вяскоўцы не вярнуліся з фронту. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска Доўск). У савецкія часы были створаныя 9-гадовая школа, бібліятэка, клуб, аддзяленне сувязі.<ref name="hvb"/> Да 14 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]].<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Курганны могільнік перыяду ранняга Сярэднявечча (X—XIII стагоддзі) {{ГККРБ 4|313В000663}}. == Гл. таксама == * [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рагачоўскага раёна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 1a5oc86fstl5uukp0gwwfcq4xjgixv6 0 247890 5189597 5177670 2026-08-30T10:30:10Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5189597 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ямнае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ямнае |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Я́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jamnaje}}, {{lang-ru|Ямное}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 35 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 100 км ад Гомеля, на рацы [[Ракутун]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Знаходзіцца на шашы {{Таблічка-by|М|8}} [[Доўск]]—[[Гомель]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вёска вядомая з 18 стагоддзя як сяленне ў [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскім старостве]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]].<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1799 годзе вёска мела 43 двары, адносілася да Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы былі 83 двары, вятрак, маслабойня. У 1907 годзе пабудавана школьнае памяшканне. У 1909 годзе ў вёсцы 91 двор, 936 дзесяцін зямлі. У 1930 годзе арганізаваны калгас. У 1940 годзе 97 двароў. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў лістападзе 1943 года нямецкія акупанты спалілі 13 двароў, забілі 2 жыхароў. 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска [[Доўск]]).<ref name="hvb"/> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікола Сымонавіч Купрэеў]] (1937—2004) — беларускі паэт, пісьменнік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 65tkirkr06u5stfxoqogvb6yaeaaee0 5189631 5189597 2026-08-30T11:14:18Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5189631 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ямнае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ямнае |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Я́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jamnaje}}, {{lang-ru|Ямное}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 35 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 100 км ад Гомеля, на рацы [[Ракутун]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Знаходзіцца на шашы {{Таблічка-by|М|8}} [[Доўск]]—[[Гомель]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вёска вядомая з 18 стагоддзя як сяленне ў [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскім старостве]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]] (разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Юдзічы]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Гуцішча]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1799 годзе вёска мела 43 двары, адносілася да Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы былі 83 двары, вятрак, маслабойня. У 1907 годзе пабудавана школьнае памяшканне. У 1909 годзе ў вёсцы 91 двор, 936 дзесяцін зямлі. У 1930 годзе арганізаваны калгас. У 1940 годзе 97 двароў. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў лістападзе 1943 года нямецкія акупанты спалілі 13 двароў, забілі 2 жыхароў. 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска [[Доўск]]).<ref name="hvb"/> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікола Сымонавіч Купрэеў]] (1937—2004) — беларускі паэт, пісьменнік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] fn2kxnin8xs3zwydfs8m56rek7otcgh 5189642 5189631 2026-08-30T11:25:54Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5189642 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ямнае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ямнае |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Я́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jamnaje}}, {{lang-ru|Ямное}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 35 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 100 км ад Гомеля, на рацы [[Ракутун]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Знаходзіцца на шашы {{Таблічка-by|М|8}} [[Доўск]]—[[Гомель]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вёска вядомая з 18 стагоддзя як сяленне ў [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскім старостве]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]] (разам з вёскамі [[Сіпораўка]], [[Малашкавічы (Рагачоўскі раён)|Малашкавічы]], [[Юдзічы]], [[Валосавічы (Рагачоўскі раён)|Валосавічы]], [[Гуцішча]]).<ref name="statement1777">{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=107}}</ref> У 1799 годзе вёска мела 43 двары. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы былі 83 двары, вятрак, маслабойня. У 1907 годзе пабудавана школьнае памяшканне. У 1909 годзе ў вёсцы 91 двор, 936 дзесяцін зямлі. У 1930 годзе арганізаваны калгас. У 1940 годзе 97 двароў. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў лістападзе 1943 года нямецкія акупанты спалілі 13 двароў, забілі 2 жыхароў. 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска [[Доўск]]).<ref name="hvb"/> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікола Сымонавіч Купрэеў]] (1937—2004) — беларускі паэт, пісьменнік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] hfbe8lpuxivx38j6k0pam1wjjggqh05 0 247895 5189688 5177604 2026-08-30T11:51:46Z IshaBarnes 124956 5189688 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Журавічы |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 45 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Журавіцкі |OpenStreetMap = 243042304 }} '''Жура́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žuravičy}}, {{lang-ru|Журавичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага сельсавета]]. Размешчаны за 55 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 102 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе 246 [[Доўск]]—[[Слаўгарад]]<ref name="ГВБ"/>. == Гісторыя == Выяўленыя паблізу [[курган]]ы [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] сведчаць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці<ref name="ГВБ"/>. Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XV ст.]] як вёска Жоравічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ]], шляхецкая ўласнасць<ref name="ГВБ"/>. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Журавічы (разам з маёнткамі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> У 1668 годзе маёнтак ва ўладанні ў рэчыцкага [[войскі|войскага]] [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі|Станіслава Міхала Юдзіцкага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У [[1720]] годзе пабудаваны драўляны касцёл, які ў канцы [[XVIII ст.]] быў перабудаваны (не захаваўся)<ref name="ГВБ"/>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе маёмасць падстарасты Іаана Юдзіцкага і Марыяны Пузыны з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 12,14</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У [[1799]] годзе ва ўладанні [[Дзерналовічы|Дзерналовічаў]], потым [[Вішчынскія|Вішчынскіх]]<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] каля Журавіч адбываліся сутычкі французскіх войск з атрадамі расійскага генерала [[Ф. Ф. Эртэль|Ф. Ф. Эртэля]]<ref name="ГВБ"/>. У [[XIX ст.]] мястэчка, штогод праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы, на якіх у [[1861]] годзе было прададзена тавараў на 54 000 рублёў. Праз вёску праходзіла паштовая дарога з [[Карма|Кармы]] ў [[Новы Быхаў]]. У [[1826]] годзе уладанне памешчыцы Пузаноўскай. У [[1838]] годзе 114 двароў. З [[1848]] года дзейнічала 1-класнае прыходскае вучылішча<ref name="ГВБ"/>. У 1860 годзе працавалі царква, касцёл, 2 яўрэйскія малітоўныя школы, у [[Быхаўскі павет (Расійская імперыя)|Быхаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Побач складвалася сяленне [[Новыя Журавічы]] (7 двароў, 47 жыхароў), уладанне памешчыцы Хмызоўскай. З [[1872]] года дзейнічала крупарушка<ref name="ГВБ"/>. З 1880 года ў фальварку працавала [[сукнавальня]]<ref name="ГВБ"/>. У [[1883]] годзе адкрыта аптэка. З [[1884]] года дзейнічала [[народнае вучылішча]], якое ў [[1901]] годзе на [[Мінская юбілейная выстава|Мінскай юбілейнай выставе]] ўдастоена пахвальнага ліста. У 1892 і 1900 гг. пабудаваны 2 [[вінакурня|вінакурні]]. У [[1907]] годзе паштовае аддзяленне адкрыла прыём тэлеграм, з [[1908]] года дзейнічала пазыка-ашчадная каса. У [[1911]] годзе адкрыта [[бібліятэка]] пры школе<ref name="ГВБ"/>. === Пры савецкай уладзе === З [[1924]] года працаваў ветэрынарны пункт. З [[17 ліпеня]] [[1924]] года да [[8 ліпеня]] [[1931]] года і з [[5 красавіка]] [[1935]] года да [[17 снежня]] [[1956]] года цэнтр [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага]], з [[12 лютага]] [[1935]] года да [[5 красавіка]] [[1935]] года [[Доўскі раён|Доўскага раёнаў]]. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета Журавіцкага, з [[8 ліпеня]] [[1931]] года Кармянскага, з [[12 лютага]] [[1935]] года Доўскага, з [[5 красавіка]] [[1935]] года Журавіцкага, з [[17 снежня]] [[1956]] года [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёнаў]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]] (да [[26 ліпеня]] [[1930]] года) акругі, з [[20 лютага]] [[1938]] года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «12 гадоў Кастрычніка», потым — калгас «XVI партз’езд», працавалі З [[кузня|кузні]], шавецкая, кравецкая і торфаздабываючая арцелі, нафтавы млын, гантарэзка, вятрак, 4 крупарушкі, ваўначоска і сукнавальня<ref name="ГВБ"/>. У першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сфарміраваны знішчальны батальён (180 чал.), які далучыўся да часцей [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. [[14 жніўня]] [[1941]] года вёска занята нямецкімі войскамі. У лістападзе [[1941]] года акупанты расстралялі тут 400 ваеннапалонных. Было створана [[гета ў Журавічах]]. У 1941 годзе і лістападзе 1943 года карнікі спалілі 167 двароў і загубілі 130 жыхароў. Вызвалена [[26 лістапада]] [[1943]] года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 133 землякі<ref name="ГВБ"/>. === У часы незалежнасці === Цэнтр калгаса «12 гадоў Кастрычніка». Станам на 2005 год тут размешчаны льнозавод, малочны завод, [[млын]], [[нафтабаза]], [[пякарня]], механічная майстэрня, камбінат бытавога абслугоўвання, [[сярэдняя школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], [[бальніца]], [[аптэка]], дзіцячыя яслі-сад, аддзяленне сувязі, [[сталовая]], 7 [[магазін]]аў. У лютым [[1986]] года ў Доме культуры адкрыты музей драматурга, народнага пісьменніка БССР [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 7 крыху выгнутых вуліц шыротнай арыентацыі, перакрыжаваных мерыдыянальнымі вуліцамі. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1826 год — 1066 жыхароў<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}}</ref>; ** 1860 год — 185 двароў, 1203 жыхары, у сяленні Новыя Журавічы год — 7 двароў, 47 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1880 год — 220 двароў, 2179 жыхароў, у тым ліку 551 праваслаўны, 10 каталікоў, 1618 іўдзеяў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|859|Żurawicze|Krzywicki J.}}</ref>; ** 1896 год — 356 двароў<ref name="ГВБ"/>; * '''XX стагоддзе''': ** 1905 год — 3200 чалавек<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|376}} С. 376.</ref>; ** 1940 год — 434 двары, 1646 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1959 год — 1627 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1994 год — 1041 жыхароў<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|375}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': ** 2004 год — 361 гаспадарка, 992 жыхары<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Славутасці == === Страчаная спадчына === [[Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17).jpg|міні|Журавіцкі касцёл у пачатку XX стагоддзя]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1720) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў]] (нар. 1982) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Сэмюэль Дзінін]] (1902—1972)<ref>https://www.bjela.org/dr-samuel-dinin</ref> * [[Барыс Міронавіч Шапіра]] — беларускі навуковец-аграрнік * [[Фёдар Ісаакавіч Шмідаў]] (1911—1995) — савецкі матэматык. Выкладчык МДУ імя Ламаносава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/4129|ЖУРАВІЧЫ}} {{Журавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Журавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] tol6vs410q7sjci10vxpxpr9dh4ixo6 0 251563 5189317 5003658 2026-08-29T14:25:15Z フィロソマ 164484 дадаем галерэю 5189317 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Івашкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Івашкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 03|lat_sec = 38 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 54|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Зэльвенскі |сельсавет2 = Каралінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242987195 }} '''Іва́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ivaškavičy}}, {{lang-ru|Ивашковичи}}) — [[вёска]] ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каралінскі сельсавет (Зэльвенскі раён)|Каралінскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1663 г. згадваецца ў складзе [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. == Галерэя == <gallery widths="240" heights="180" class="center"> 2024 May, Ivaškavičy, Zelva district - 01.jpg|Руіны царквы ў Івашкавічах 2024 May, Ivaškavičy, Zelva district - 02.jpg|Руіны царквы ў Івашкавічах 2024 May, Ivaškavičy, Zelva district - 03.jpg|Руіны царквы ў Івашкавічах 2024 May, Ivaškavičy, Zelva district - 04.jpg|Краявід 2024 May, Ivaškavičy, Zelva district - 06.jpg|Пабудовы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Каралінскі сельсавет, Зэльвенскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каралінскі сельсавет (Зэльвенскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]] r0woltix20vtx3nvuk2vuqubyeq9eds 0 274447 5189656 4934772 2026-08-30T11:35:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189656 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Улаховіч}} {{Палітык | Бацька = Дзмітрый Дзянісавіч Улаховіч | Маці = | Жонка = Раіса Улаховіч | Дзеці = Анега, Ілля }} '''Мікалай Дзмітрыевіч Улаховіч''' ({{ДН|21|8|1951}}, {{Месца нараджэння|Мінск}}, [[БССР]]) — беларускі палітычны дзеяч, лідар [[Беларуская патрыятычная партыя|Беларускай патрыятычнай партыі]] з [[1999]] г. Вярхоўны [[атаман]] РГА «Беларускае казацтва», называе сябе «народным генералам». == Біяграфія == Мікалай Улаховіч нарадзіўся ў сям’і інжынера-будаўніка<ref>{{спасылка|url=http://naviny.by/rubrics/elections/2015/09/09/ic_articles_623_189698/|загаловак=Кто такой Улахович и кто его «крышует»?|выдавец=Белорусские новости|дата публікацыі=9 верасня 2015|аўтар=Адарья Гуштын|копія=http://web.archive.org/web/20150913235246/http://naviny.by/rubrics/elections/2015/09/09/ic_articles_623_189698/|archivedate=13 верасня 2015|access-date=15 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913235246/http://naviny.by/rubrics/elections/2015/09/09/ic_articles_623_189698/|url-status=dead}}</ref>. У [[1969]] г. скончыў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум]]. У [[1970]] г. ўступіў у [[КПСС]]. Пасля вучобы трапіў на службу ў ваенна-будаўнічыя войскі. Служыў у [[Савецкая армія|Савецкай арміі]], жыў у [[Крым]]е, у [[Калуга|Калузе]]. Ганаровы будаўнік [[Байканур]]а. У [[1974]] г. скончыў {{нп3|Сімферопальскае вышэйшае ваенна-палітычнае будаўнічае вучылішча|Сімферопальскае вышэйшае ваенна-палітычнае будаўнічае вучылішча|ru|Симферопольское высшее военно-политическое строительное училище}} па спецыяльнасці «[[паліталогія]]». У [[1982]] г. скончыў гістарычны факультэт {{нп3|Іваноўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Іваноўскі дзяржаўны ўніверсітэт|ru|Ивановский государственный университет}}, у [[1992]] г. скончыў {{нп3|Валгаградскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы універсітэт|Валгаградскі інжынерна-будаўнічы інстытут|ru|Волгоградский государственный архитектурно-строительный университет}}. З пачатку 1990-х [[палкоўнік]] у адстаўцы. З [[1992]] па [[1994]] працаваў галоўным інжынерам жыллёва-камунальнага аддзела [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]], у [[1994]]—[[1995]] — начальнікам галоўнага ўпраўлення капітальнага будаўніцтва Кіраўніцтва справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. З [[1995]] да [[2002]] гг. працаваў генеральным дырэктарам Рэспубліканскага цэнтра ўліку і рэгістрацыі нерухомасці, потым — гендырэктарам навукова-вытворчага аб’яднання «Жылкамунтэхніка», старшынёй упраўлення ЖКГ Мінаблвыканкаму. У [[1995]] заснаваў РГА «Беларускае казацтва». З [[1996]] па [[2000]] гг. М. Улаховіч за свае грошы нерэгулярна выдаваў газету «Личность», якая ў [[1999]] г. атрымала афіцыйнае папярэджанне за распальванне нацыянальнай і рэлігійнай варожасці<ref>[https://nashaniva.com/156101 Мікалай Улаховіч у 1990-я выдаваў антысеміцкую газету ЦЫТАТЫ]</ref>. У [[2013]]—[[2014]] гг. быў галоўным інжынерам СП «Прамэкс», у [[2014]]—[[2015]] вядучым інжынерам у Мінскім аблспажыўсаюзе. З [[18 чэрвеня]] [[2015]] г. — намеснік старшыні праўлення Мінскага аблспажыўсаюза. {{зноскі}} == Літаратура == * [https://nashaniva.com/155869 Адар’я Гуштын. Мікалай Улаховіч: Бачу сябе ва ўрадзе на трох пасадах, але яны цяпер занятыя] * [http://by.belapan.by/archive/2015/09/22/802631_802634/ Кандыдат у прэзідэнты Улаховіч: Бабёр перашкаджае нашаму рыбаводству, а кабан — пасевам сельскагаспадарчых культур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171851/http://by.belapan.by/archive/2015/09/22/802631_802634/ |date=5 сакавіка 2016 }} {{DEFAULTSORT:Улаховіч Мікалай Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2015)]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага архітэктурна-будаўнічага каледжа]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай патрыятычнай партыі]] [[Катэгорыя:Беларускае казацтва]] j1dn36hb1jrcoygs8yzd24eje5a7cwp 0 275254 5189299 4911238 2026-08-29T13:51:06Z フィロソマ 164484 дадаем выяву 5189299 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Мілявічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =2024_May,_Miliavičy,_Masty_district_01.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 16|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 52|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Мастоўскі |сельсавет = Курылавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =305 |год перапісу =2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242986532 }} '''Міляві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miliavičy}}, {{lang-ru|Милевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курылавіцкі сельсавет|Курылавіцкага сельсавета]]. У 1940—1974 гадах цэнтр [[Мілявіцкі сельсавет|Мілявіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>. == Славутасці == * [[Пабоеўскі вялікі камень з ямкамі]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Восіпавіч Біч]], беларускі гісторык == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Курылавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Курылавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Мілявічы| ]] fpp2n9bcxoiax7pkbrlwurudj2w48ys 0 283010 5189500 5188870 2026-08-30T06:36:02Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5189500 wikitext text/x-wiki [[Файл:Прошча.jpg|thumb|Прошча Святая крыніца ў [[Шчыткавічы|Шчыткавічах]] (цяпер Старадарожскі раён). [[Ісак Сербаў]], 1915 год.]] '''Прошча''' — месца ([[локус]]), якое, паводле ўяўленняў вернікаў, надзелена незвычайнымі надпрыроднымі (сакральнымі) сіламі і ўласцівасцямі{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}. Агульная рыса ўсіх святых месцаў гэтага тыпу — устойлівы характар рытуальных дзеянняў ([[Ахвярапрынашэнне|ахвярапрынашэнні]], [[абраканне|абраканні]]), арганізаванасць сакральнай прасторы ([[крыж]]ы, [[агароджа|агароджы]], [[Капліца|капліцы]]), а таксама прымеркаванасць шанавання да пэўных свят каляндарнага кола<ref name="gromc">''Уладзімір Лобач'' Аб’екты сакральнай тапаграфіі як элементы НКС // [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/24990/1/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%9D%D0%9A%D0%A1.pdf Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны : Практычнае кіраўніцтва] / А. Сташкевіч [і інш.]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2013. — 164 с. : іл. ISBN 978-985-7045-13-6. — С. 94-109.</ref>. Паняцце ''прошча'' ў навуковы ўжытак увёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у канцы XIX ст. У «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўніку беларускай мовы]]» [[Іван Іванавіч Насовіч|Івана Насовіча]] (XIX ст.) ''прошча'' тлумачыцца як «''асвечанае месца пры крыніцы з пастаўленым пры ім распяццем ці капліцай з [[ікона]]й, да якіх на свята рабілі [[крыжовы ход]]''». Прошчамі называлі таксама маленні пра [[дараванне грахоў]] з ахвярапрынашэннямі ў месцах, якія лічылі святымі або цудатворнымі (для параўнання — {{lang-uk|проща}} «багамолле»).{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} Вера ў прошчы генетычна звязана з [[культ прыроды|культам прыроды]]. Некаторыя прошчы ўзніклі з [[свяцілішча|паганскіх свяцілішчаў]]. Аднак [[этнограф]]ы фіксавалі ўзнікненне прошч і ў XIX—XX стст., калі з пэўным месцам звязвалі падзею, якую лічылі цудам (напрыклад, хуткае збаўленне [[хваробы]]{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}, з’яўленне Божай Маці чалавеку<ref name="gromc"/>). Прошчам пакланяліся, іх наведвалі, каб пазбавіцца хвароб, рабілі ахвярапрынашэнні ([[аброчныя тканіны]], [[Кветка|кветкі]], [[ежа]], [[грошы]] і іншае). Значную частку прошч прызнавала хрысціянскае духавенства і апекавала іх. Каля такіх прошч нярэдка будавалі капліцы, [[Царква (збудаванне)|цэрквы]], [[касцёл]]ы, у дні рэлігійных святаў наладжвалі крыжовыя хады і [[богаслужэнне|богаслужэнні]]. Часта рытуальным цэнтрам прошчы<ref name="gromc"/> лічылі камень з не зразумелымі надпісамі, [[следавік|камень-следавік]], паглыбленне на якім нагадвалі формай [[Ступня (анатомія)|чалавечую ступню]], што лічылі следам [[Божая Маці|Божай Маці]], [[Крыніца (гідралогія)|крыніца]] або [[калодзеж]], вада з якіх, як лічылі, вылечвала ад пэўных хвароб (пераважна [[вочы|вачэй]]), некаторыя [[возера|азёры]] (напрыклад, [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]]), [[узгорак|узгоркі]] (пераважна найвышэйшыя на мясцовасці), адметныя [[дрэва|дрэвы]]{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}. Даволі часта як прошчай станавілася месца, дзе стаяў хрысціянскі храм, што і давала локусу святы статус<ref name="gromc"/>. Найбольш вядомыя прошчы — [[Сіняя крыніца|Сіняя крыніца (калодзеж)]] каля Слаўгарада, [[Святая крыніца (Палыкавічы)|Святая крыніца]] ў [[Палыкавічы (Магілёўскі раён)|Палыкавічах]] каля Магілёва (раней там быў i святы дуб), [[Святая горка (Смілавічы)|Святая горка]] каля [[Смілавічы|Смілавічаў]], нагрувашчванне вялізных камянёў на ўзгорку каля [[Горка (Дзятлаўскі раён)|Горкі]] Дзятлаўскага, [[Дажбогаў камень|Святы (Дажбогаў) камень]] каля [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] Лагойскага, крыніца каля [[Крынічкі]] (Пупелічы) Барысаўскага, [[Камень-следавік (Сянежыцы)|камень-следавік]] i крыніца каля [[Сянежыцы|Сянежыц]] Навагрудскага, [[Дзюравы камень]] каля [[Каптаруны|Каптаруноў]] Пастаўскага, ліпа каля [[Капланцы|Капланцаў]] Бярэзінскага раёнаў і іншыя.{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} Прошчамі ў гаворках паўночна-заходняй Беларусі называюць таксама асвечаны [[хлеб]].{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Беларуская міфалогія|}} * ''[[Уладзімір Аляксандравіч Лобач|Уладзімір Лобач]]'' Аб’екты сакральнай тапаграфіі як элементы НКС // [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/24990/1/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%9D%D0%9A%D0%A1.pdf Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны : Практычнае кіраўніцтва] / А. Сташкевіч [і інш.]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2013. — 164 с. : іл. ISBN 978-985-7045-13-6. — С. 94-109. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/proszczy-perazytki-pahanstva-fota-videa|title=Прошчы — перажыткі паганства? (фота, відэа)|first=Алена|last=Ляшкевіч|website=Новы Час|date=2017-07-02|access-date=2026-08-30}} — матэрыял з успамінамі і сучаснымі практыкамі {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святыя месцы]] kossu0fshyhai42d6e6qnkdetiv8zlg 5189502 5189500 2026-08-30T06:51:02Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5189502 wikitext text/x-wiki [[Файл:Прошча.jpg|thumb|Прошча Святая крыніца ў [[Шчыткавічы|Шчыткавічах]] (цяпер Старадарожскі раён). [[Ісак Сербаў]], 1915 год.]] '''Прошча''' — месца ([[локус]]), якое, паводле ўяўленняў вернікаў, надзелена незвычайнымі надпрыроднымі (сакральнымі) сіламі і ўласцівасцямі{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}. Агульная рыса ўсіх святых месцаў гэтага тыпу — устойлівы характар рытуальных дзеянняў ([[Ахвярапрынашэнне|ахвярапрынашэнні]], [[абраканне|абраканні]]), арганізаванасць сакральнай прасторы ([[крыж]]ы, [[агароджа|агароджы]], [[Капліца|капліцы]]), а таксама прымеркаванасць шанавання да пэўных свят каляндарнага кола<ref name="gromc">''Уладзімір Лобач'' Аб’екты сакральнай тапаграфіі як элементы НКС // [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/24990/1/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%9D%D0%9A%D0%A1.pdf Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны : Практычнае кіраўніцтва] / А. Сташкевіч [і інш.]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2013. — 164 с. : іл. ISBN 978-985-7045-13-6. — С. 94-109.</ref>. Паняцце ''прошча'' ў навуковы ўжытак увёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у канцы XIX ст. У «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўніку беларускай мовы]]» [[Іван Іванавіч Насовіч|Івана Насовіча]] (XIX ст.) ''прошча'' тлумачыцца як «''асвечанае месца пры крыніцы з пастаўленым пры ім распяццем ці капліцай з [[ікона]]й, да якіх на свята рабілі [[крыжовы ход]]''». Прошчамі называлі таксама маленні пра [[дараванне грахоў]] з ахвярапрынашэннямі ў месцах, якія лічылі святымі або цудатворнымі (для параўнання — {{lang-uk|проща}} «багамолле»).{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} Вера ў прошчы генетычна звязана з [[культ прыроды|культам прыроды]]. Некаторыя прошчы ўзніклі з [[свяцілішча|паганскіх свяцілішчаў]]. Аднак [[этнограф]]ы фіксавалі ўзнікненне прошч і ў XIX—XX стст., калі з пэўным месцам звязвалі падзею, якую лічылі цудам (напрыклад, хуткае збаўленне [[хваробы]]{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}, з’яўленне Божай Маці чалавеку<ref name="gromc"/>). Прошчам пакланяліся, іх наведвалі, каб пазбавіцца хвароб, рабілі ахвярапрынашэнні ([[аброчныя тканіны]], [[Кветка|кветкі]], [[ежа]], [[грошы]] і іншае). Значную частку прошч прызнавала хрысціянскае духавенства і апекавала іх. Каля такіх прошч нярэдка будавалі капліцы, [[Царква (збудаванне)|цэрквы]], [[касцёл]]ы, у дні рэлігійных святаў наладжвалі крыжовыя хады і [[богаслужэнне|богаслужэнні]]. Часта рытуальным цэнтрам прошчы<ref name="gromc"/> лічылі камень з не зразумелымі надпісамі, [[следавік|камень-следавік]], паглыбленне на якім нагадвалі формай [[Ступня (анатомія)|чалавечую ступню]], што лічылі следам [[Божая Маці|Божай Маці]], [[Крыніца (гідралогія)|крыніца]] або [[калодзеж]], вада з якіх, як лічылі, вылечвала ад пэўных хвароб (пераважна [[вочы|вачэй]]), некаторыя [[возера|азёры]] (напрыклад, [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]]), [[узгорак|узгоркі]] (пераважна найвышэйшыя на мясцовасці), адметныя [[дрэва|дрэвы]]{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}. Даволі часта як прошчай станавілася месца, дзе стаяў хрысціянскі храм, што і давала локусу святы статус<ref name="gromc"/>. Найбольш вядомыя прошчы — [[Сіняя крыніца|Сіняя крыніца (калодзеж)]] каля Слаўгарада, [[Святая крыніца (Палыкавічы)|Святая крыніца]] ў [[Палыкавічы (Магілёўскі раён)|Палыкавічах]] каля Магілёва (раней там быў i святы дуб), [[Святая горка (Смілавічы)|Святая горка]] каля [[Смілавічы|Смілавічаў]], нагрувашчванне вялізных камянёў на ўзгорку каля [[Горка (Дзятлаўскі раён)|Горкі]] Дзятлаўскага, [[Дажбогаў камень|Святы (Дажбогаў) камень]] каля [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] Лагойскага, крыніца каля [[Крынічкі]] (Пупелічы) Барысаўскага, [[Камень-следавік (Сянежыцы)|камень-следавік]] i крыніца каля [[Сянежыцы|Сянежыц]] Навагрудскага, [[Дзюравы камень]] каля [[Каптаруны|Каптаруноў]] Пастаўскага, ліпа каля [[Капланцы|Капланцаў]] Бярэзінскага раёнаў і іншыя.{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} Прошчамі ў гаворках паўночна-заходняй Беларусі называюць таксама асвечаны [[хлеб]].{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Беларуская міфалогія|}} * ''[[Уладзімір Аляксандравіч Лобач|Уладзімір Лобач]]'' Аб’екты сакральнай тапаграфіі як элементы НКС // [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/24990/1/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%9D%D0%9A%D0%A1.pdf Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны : Практычнае кіраўніцтва] / А. Сташкевіч [і інш.]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2013. — 164 с. : іл. ISBN 978-985-7045-13-6. — С. 94-109. * {{Артыкул|спасылка=https://ethnoby.org/artykuly/2763922542|аўтар=[[Дзмітрый Скварчэўскі]]|загаловак=Сакралізацыя прыродных і культурных аб’ектаў у Беларусі (на прыкладзе калодзежа каля вёскі Паручнікі Бешанковіцкага раёна)|год=2024|выданне=Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні|том=11|doi=10.29235/2411-2763-2024-11-161-182}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126764748/%D0%90%D0%B1_%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D0%B5%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%9E_%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D1%96%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96|аўтар=Дзмітры Скварчэўскі|загаловак=Аб’екты сакральнай геаграфіі ў турыстычна-экскурсійнай дзейнасці: метадычныя рэкамендацыі|год=2022|адказны=редкол. И. Н. Воронович (председатель) [и др.]|месца=Минск|выданне=Материалы II Международной научно-практической конференции «Перспективы развития туризма в современных условиях: мировые тенденции и региональные контексты»|выдавецтва=Колорград|старонкі=80–84|isbn=978-985-896-295-1}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/proszczy-perazytki-pahanstva-fota-videa|title=Прошчы — перажыткі паганства? (фота, відэа)|first=Алена|last=Ляшкевіч|website=Новы Час|date=2017-07-02|access-date=2026-08-30}} — матэрыял з успамінамі і сучаснымі практыкамі {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святыя месцы]] i4bylv25csw1ry8m7i8c7nqj74nuwy3 5189504 5189502 2026-08-30T06:59:55Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ + 5189504 wikitext text/x-wiki [[Файл:Прошча.jpg|thumb|Прошча Святая крыніца ў [[Шчыткавічы|Шчыткавічах]] (цяпер Старадарожскі раён). [[Ісак Сербаў]], 1915 год.]] '''Прошча''' — месца ([[локус]]), ва ўяўленнях вернікаў, надзеленае незвычайнымі надпрыроднымі (сакральнымі) сіламі і ўласцівасцямі{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}. Агульная рыса месцаў гэтага тыпу — устойлівы характар рытуальных дзеянняў ([[Ахвярапрынашэнне|ахвярапрынашэнні]], [[абраканне|абраканні]]), арганізаванасць сакральнай прасторы ([[крыж]]ы, [[агароджа|агароджы]], [[Капліца|капліцы]]), прымеркаванасць шанавання да пэўных свят каляндарнага кола<ref name="gromc">''Уладзімір Лобач'' Аб’екты сакральнай тапаграфіі як элементы НКС // [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/24990/1/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%9D%D0%9A%D0%A1.pdf Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны : Практычнае кіраўніцтва] / А. Сташкевіч [і інш.]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2013. — 164 с. : іл. ISBN 978-985-7045-13-6. — С. 94-109.</ref>. Паняцце ''прошча'' ў навуковы ўжытак увёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у канцы XIX ст. У «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўніку беларускай мовы]]» [[Іван Іванавіч Насовіч|Івана Насовіча]] (XIX ст.) ''прошча'' тлумачыцца як «''асвечанае месца пры крыніцы з пастаўленым пры ім распяццем ці капліцай з [[ікона]]й, да якіх на свята рабілі [[крыжовы ход]]''». Прошчамі называлі таксама маленні пра [[дараванне грахоў]] з ахвярапрынашэннямі ў месцах, якія лічылі святымі або цудатворнымі (для параўнання — {{lang-uk|проща}} «багамолле»).{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} Вера ў прошчы генетычна звязана з [[культ прыроды|культам прыроды]]. Некаторыя прошчы ўзніклі з [[свяцілішча|паганскіх свяцілішчаў]]. Аднак [[этнограф]]ы фіксавалі ўзнікненне прошч і ў XIX—XX стст., калі з пэўным месцам звязвалі падзею, якую лічылі цудам (напрыклад, хуткае збаўленне [[хваробы]]{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}, з’яўленне Божай Маці чалавеку<ref name="gromc"/>). Прошчам пакланяліся, іх наведвалі, каб пазбавіцца хвароб, рабілі ахвярапрынашэнні ([[аброчныя тканіны]], [[Кветка|кветкі]], [[ежа]], [[грошы]] і іншае). Значную частку прошч прызнавала хрысціянскае духавенства і апекавала іх. Каля такіх прошч нярэдка будавалі капліцы, [[Царква (збудаванне)|цэрквы]], [[касцёл]]ы, у дні рэлігійных святаў наладжвалі крыжовыя хады і [[богаслужэнне|богаслужэнні]]. Часта рытуальным цэнтрам прошчы<ref name="gromc"/> лічылі камень з не зразумелымі надпісамі, [[следавік|камень-следавік]], паглыбленне на якім нагадвалі формай [[Ступня (анатомія)|чалавечую ступню]], што лічылі следам [[Божая Маці|Божай Маці]], [[Крыніца (гідралогія)|крыніца]] або [[калодзеж]], вада з якіх, як лічылі, вылечвала ад пэўных хвароб (пераважна [[вочы|вачэй]]), некаторыя [[возера|азёры]] (напрыклад, [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]]), [[узгорак|узгоркі]] (пераважна найвышэйшыя на мясцовасці), адметныя [[дрэва|дрэвы]]{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}}. Даволі часта як прошчай станавілася месца, дзе стаяў хрысціянскі храм, што і давала локусу святы статус<ref name="gromc"/>. Найбольш вядомыя прошчы — [[Сіняя крыніца|Сіняя крыніца (калодзеж)]] каля Слаўгарада, [[Святая крыніца (Палыкавічы)|Святая крыніца]] ў [[Палыкавічы (Магілёўскі раён)|Палыкавічах]] каля Магілёва (раней там быў i святы дуб), [[Святая горка (Смілавічы)|Святая горка]] каля [[Смілавічы|Смілавічаў]], нагрувашчванне вялізных камянёў на ўзгорку каля [[Горка (Дзятлаўскі раён)|Горкі]] Дзятлаўскага, [[Дажбогаў камень|Святы (Дажбогаў) камень]] каля [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] Лагойскага, крыніца каля [[Крынічкі]] (Пупелічы) Барысаўскага, [[Камень-следавік (Сянежыцы)|камень-следавік]] i крыніца каля [[Сянежыцы|Сянежыц]] Навагрудскага, [[Дзюравы камень]] каля [[Каптаруны|Каптаруноў]] Пастаўскага, ліпа каля [[Капланцы|Капланцаў]] Бярэзінскага раёнаў і іншыя.{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} Прошчамі ў гаворках паўночна-заходняй Беларусі называюць таксама асвечаны [[хлеб]].{{sfn|Беларуская міфалогія|2004}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Беларуская міфалогія|}} * {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=[[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.​ М.​]]|том=13|старонкі=46-47|артыкул=[https://verbum.by/belen/%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A8%D0%A7%D0%90 Прошча]}} * ''[[Уладзімір Аляксандравіч Лобач|Уладзімір Лобач]]'' Аб’екты сакральнай тапаграфіі як элементы НКС // [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/24990/1/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%9D%D0%9A%D0%A1.pdf Ідэнтыфікацыя і інвентарызацыя нематэрыяльнай культурнай спадчыны : Практычнае кіраўніцтва] / А. Сташкевіч [і інш.]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2013. — 164 с. : іл. ISBN 978-985-7045-13-6. — С. 94-109. * {{Артыкул|спасылка=https://ethnoby.org/artykuly/2763922542|аўтар=[[Дзмітрый Скварчэўскі]]|загаловак=Сакралізацыя прыродных і культурных аб’ектаў у Беларусі (на прыкладзе калодзежа каля вёскі Паручнікі Бешанковіцкага раёна)|год=2024|выданне=Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні|том=11|doi=10.29235/2411-2763-2024-11-161-182}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126764748/%D0%90%D0%B1_%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D0%B5%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%9E_%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D1%96%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96|аўтар=Дзмітры Скварчэўскі|загаловак=Аб’екты сакральнай геаграфіі ў турыстычна-экскурсійнай дзейнасці: метадычныя рэкамендацыі|год=2022|адказны=редкол. И. Н. Воронович (председатель) [и др.]|месца=Минск|выданне=Материалы II Международной научно-практической конференции «Перспективы развития туризма в современных условиях: мировые тенденции и региональные контексты»|выдавецтва=Колорград|старонкі=80–84|isbn=978-985-896-295-1}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/proszczy-perazytki-pahanstva-fota-videa|title=Прошчы — перажыткі паганства? (фота, відэа)|first=Алена|last=Ляшкевіч|website=Новы Час|date=2017-07-02|access-date=2026-08-30}} — матэрыял з успамінамі і сучаснымі практыкамі {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святыя месцы]] p7l519wpo5mb0ux22qp6uddew5xzk81 0 283344 5189673 5139900 2026-08-30T11:44:22Z ~2026-47201-47 173376 /* Крыніцы */ 5189673 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свабода (значэнні)}} {{значэнні|Валокі}} {{значэнні|Увалокі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свабода |выява = Свобода,_Пуховичский_район.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі |ранейшыя імёны = Новыя Валокі<br/>Новыя Увалокі }} '''Свабо́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svaboda}}, {{lang-ru|Свобода}}; да 1920-х гг. — '''Новыя Валокі''', або '''Новыя Увалокі''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на беразе ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Гісторыя == У XVIII стагоддзі ўласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]], у пачатку XIX стагоддзя набыта [[Янішэўскія|Янішэўскімі]]. Прыкладна ў 1830-х гадах Новыя Валокі куплены [[Каржанеўскія (род)|Каржанеўскімі]]{{Sfn|SgKP|1886|s=234}}. За прыгонным правам да маёнтка належала 68 вясковых гаспадарак, было каля 244 [[Валока|валок]] зямлі разам з фальваркам Красны Бераг{{Sfn|SgKP|1886|s=234}}. Пасля 1861 года ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Як апісваў [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] ў канцы XIX стагоддзя, пры Новых Валоках у Свіслачы вадзілася асаблівая і смачная рыба, званая [[выразуб]], а гаспадары атрымлівалі значны прыбытак ад права прапінацыі (вырабу алкаголю) і дужага млыну{{Sfn|SgKP|1886|s=234}}. Паводле перапісу 1908 года маёнтак Новыя Увалокі (Новыя Уволоки){{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=204}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]], створаны [[пасёлак]] Свабода. У 1926 годзе было 17 двароў<ref>{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-belarus_verstovka_centr/?y=53.581548&x=28.174462|title=Верстовка Беларуси - центральная часть|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-11-17}}</ref>. Да вайны на рацэ стаяў млын, дзейнічала пільня, у будынку колішняй сядзібы была школа<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/771451.html|title=Свабода Пухавіцкагага раёну|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2007-12-07|access-date=2024-11-17}}</ref>. Вёску наведваў пісьменнік [[Янка Маўр]]<ref name=":0" />. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1908 год — 2 двары, 106 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=204}} * 1917 год — 1 двор, 90 жыхароў, усе [[палякі]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=110}} * 1999 год — 16 жыхароў * 2010 год — 10 жыхароў * 2019 год — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Страчаная спадчына == * Рэшкі сядзібы (XIX ст.?)<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Свабода|120}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|234|Nowe Włóki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 9qsjxbae02xa4kkrrzkmp3b40zo1sop 0 294190 5189352 5167598 2026-08-29T16:07:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189352 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Макарава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 21|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 19|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Агародніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979120 }} {{значэнні2|Макарава}} '''Мака́рава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Makarava}}, {{lang-ru|Макарово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911b0038778&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 28 января 2011 года № 48 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Агародніцкага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Жанна Уладзіміраўна Стаціўка]] (нар. [[1968]]) — беларускі педагог і палітык. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 3sky4r46kfwoa6q1e6lrzm33gfnma2i 0 294937 5189680 5160484 2026-08-30T11:47:14Z ~2026-47201-47 173376 5189680 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Калавуравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Калавуравічы. Капліца (04).jpg |подпіс = Капліца |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 05|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 29|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет = Калавуравіцкі |карта краіны = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1567 |ранейшыя імёны = Калауръ |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242999422 }} '''Калаву́равічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. -- С. 230. Сустракаецца таксама варыянт '''Калау́равічы'''.</ref> ({{lang-be-trans|Kalavuravičy}}, {{lang-ru|Каллауровичи}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], размешчаная ў вусці ракі [[Стыр]] недалёка ад яе ўпадзення ў [[Прыпяць]]. Уваходзіць у склад [[Калавуравіцкі сельсавет|Калавуравіцкага сельсавета]]. За 39 км на ўсход ад [[Пінск]]а, за 214 км ад [[Брэст]]а <ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref>. З 16 красавіка 1973 года цэнтр сельсавета <ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 17 (1391). </ref>. У 1998 годзе налічвалася 264 жыхары, 104 двары <ref name="БЭ7" />. Паводле звестак перапісу 2019 года ў вёсцы налічвалася 113 жыхароў <ref name="nca">{{Cite web|url=https://map.nca.by|title=Публічная кадастравая карта Рэспублікі Беларусь|access-date=2021-09-27|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814164616/https://map.nca.by/|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == === У складзе Вялікага Княства Літоўскага === Першае дакументальнае згадванне вёскі адносіцца да '''1567 года''' (''Попіс войска Вялікага Княства Літоўскага''). Згодна з дакументам, першым зафіксаваным жыхаром быў конны баярын Іван Максімавіч Пратасовіч, які прыбыў на попіс «съ Калауръ» <ref>{{cite book |title=Русская историческая библиотека. Том 33. Литовская метрика. Отдел 1. Часть 3: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского |url=https://chtyvo.org.ua/authors/Lytovska_metryka/Russkaia_ystorycheskaia_byblyoteka_Tom_33_Lytovskaia_metryka_Otdel_1_Chast_3_Knyhy_publychnkh_del_Pe/ |location=Петроград |publisher=Типография Главного Управления Уделов |year=1915 |pages=1209 |language=ru |archive-date=2021-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428020439/https://chtyvo.org.ua/authors/Lytovska_metryka/Russkaia_ystorycheskaia_byblyoteka_Tom_33_Lytovskaia_metryka_Otdel_1_Chast_3_Knyhy_publychnkh_del_Pe/ }}</ref>. Паводле непацверджаных звестак, паселішча магло існаваць раней і згадвацца ў прывілеі [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] 1524 года як вотчына роду [[Калавуры|Калавураў]] <ref>{{cite web |title=Калавуравічы на варце |url=https://www.sb.by/articles/kalavurav-chy-na-vartse.html |website=СБ. Беларусь сегодня |date=2012-08-30 |access-date=2026-01-26 |language=be}}</ref>. Назва вёскі, верагодна, паходзіць ад прозвішча першапасяленцаў-уладальнікаў <ref>Саўчук Д. В. Паходжанне прозвішчаў студэнтаў філалагічнага факультэта // Навуковая кампетэнтнасць маладых вучоных: ідэі, перспектывы, кірункі : зб. матэрыялаў. — Брэст : БрДУ імя А. С. Пушкіна, 2023. — С. 54.</ref>. На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|Мікалая Бірылы]], прозвішчы ''Калаур, Калавур'' паходзяць ад рэгіянальнага ''калавур'' — «каравул» <ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 171.</ref>. Назва таксама мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''Kal-a-uras'' <ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Мікус]]|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=Масква|старонкі=221}}</ref>. Сярод мясцовых жыхароў захаваліся паданні пра родапачынальніка: ''«Каза́лы, що прэ́док був Прота́с – протокла́ст. Була́ бума́га – леоно́гія»'' <ref>{{cite book |author=Веренич В. Л. |title=Полесский архив |publisher=ИП Вараксин |year=2009 |pages=44—46}}</ref>. Вёска ўваходзіла ў склад Пінскага павета ВКЛ з 1567 па 1791 год. Пасля адміністрацыйных рэформ Вялікага сойма згодна з законам «Размеркаванне ваяводстваў, зямель і паветаў...» ад 2 лістапада 1791 года, паселішча ўвайшло ў склад новастворанага Пінска-Зарэчнага павета з цэнтрам у [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніцы]]. Соймік гэтага павета прайшоў 14–19 лютага 1792 года ў касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі ў суседняй вёсцы [[Асавая (Столінскі раён)|Асавая]], дзе былі абраны дэпутаты ў Трыбунал і земскія ўраднікі. У складзе павета вёска знаходзілася да 1793 года, калі тэрыторыя была далучана да Расійскай імперыі <ref>{{кніга |аўтар=рэд. А. Рахуба |загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek |выдавецтва=DiG |месца=Warszawa |год=2020 |старонкі=29 |isbn=978-83-286-0127-7 |мова=pl}}</ref>. ==== Калавуравіцкі шляхецкі соймік ==== У верасні 1657 года, у час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай]], Калавуравічы сталі палітычным цэнтрам рэгіёна. 10 верасня 1657 года, адгукнуўшыся на заклік [[Павел Ян Сапега|Паўла Сапегі]] да барацьбы з казакамі, шляхецкая партыя склікала ў Калавуравічах соймік пад старшынствам уніяцкага біскупа Андрэя Кваснінскага-Залатога (1599-1665). Падзея была выклікана расколам сярод мясцовай шляхты па пытанні пераходу рэгіёна пад пратэктарат [[Гетманшчына|Гетманшчыны]]. Удзельнікі сходу выступілі супраць саюза з казакамі, абвясціўшы несапраўднай дамову, падпісаную пінскімі ўладамі пад ціскам Швецыі. Гэты дэмарш паклаў пачатак барацьбе за Пінск паміж Рэччу Паспалітай і сіламі Івана Выгоўскага <ref>{{cite book |author=Kotljarchuk A. |title=In the Shadows of Poland and Russia: The Grand Duchy of Lithuania and Sweden in the European Crisis of the mid-17th Century |series=Södertörn Doctoral Dissertations |volume=4 |publisher=Södertörns högskola |location=Huddinge |year=2006 |isbn=91-89315-63-4 |pages=254—255 |language=en}}</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === Паводле звестак Рэвізскіх казак 1795 года, Калавуравічы мелі статус шляхецкай аколіцы (32 двары, 173 жыхары). Аколіца была радавым гняздом мясцовай шляхты, сярод якой найбольш маштабна былі прадстаўлены роды Пратасавіцкіх і [[Калавуры|Калавураў]] <ref>{{артыкул |аўтар=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ) |загаловак=Рэвізскія казкі Пінскага павета |выданне=Ф. 333. Оп. 9. Д. 55. Л. 518 |мова=be}}</ref>. Тут таксама пражывалі Барычэўскія, Казлякоўскія, Лазіцкія, Вабішэвічы, Калбы, Шаламіцкія і Дзедаўцы <ref>{{cite book |author=Веренич В. Л. |title=Полесский архив |year=2009 |pages=44—46}}</ref>. Паводле дадзеных за 1808 год, у вёсцы таксама пражывалі яўрэі, працавала карчма <ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НІАБ). Ф. 138. Оп. 1. Спр. 7. Л. 20-59.</ref><ref>{{cite book |author=Judith Kalik |title=Movable Inn. The Rural Jewish Population of Minsk Guberniya in 1793-1914 |publisher=De Gruyter |year=2018 |page=114 |isbn=978-3-11-049539-3 |language=en}}</ref>. У XIX стагоддзі жыхары адносіліся да прыхода Храма Святога прарока Іліі ў в. [[Вуйвічы]] (пабудаваны ў 1788 годзе) <ref>{{cite web |title=Храм Святога прарока Божага Іліі д. Вуйвічы |url=https://pinsk-region.by/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8-%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8B/p-14823.html |website=Афіцыйны сайт Пінскага райвыканкама |access-date=26 студзеня 2026 |archive-date=13 сакавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260313135157/https://pinsk-region.by/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8-%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8B/p-14823.html |url-status=dead }}</ref>. У саміх Калавуравічах захавалася капліца (верагодна XIX ст.), перанесеная на могілкі ў савецкі час. На верставой карце 1910 года яна пазначана ў цэнтры вёскі <ref>{{cite web |title=Капліца ў Калавуравічах (XIX ст.) |url=https://globustut.by/kallaurovi/index.htm#chapel |website=Глобус Беларусі |access-date=2026-01-28}}</ref><ref>{{cite web |title=Верставая карта Беларусі — паўднёвая частка (1910) |url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_verstovka_ug/?y=52.082648&x=26.504097 |website=etomesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. Гісторык Дзяніс Лісейчыкаў адзначае, што ў XIX ст. многія праваслаўныя прыходы Піншчыны існавалі толькі на паперы, у той час як шляхта працягвала карыстацца паслугамі «нелегальных» уніяцкіх капліц <ref>{{cite journal |author=Лісейчыкаў Д. |title=Схаваныя уніяцкія прыходы Пінскага павета канца XVIII – першай трэці ХІХ стст. |journal=Архіварыус |publisher=НГАБ |year=2006 |volume=Вып. 4 |pages=117—129}}</ref>. У «Геаграфічным слоўніку Каралеўства Польскага» (1882) Калавуравічы апісаны як вёска, часткова казённая, часткова шляхецкая, «раней польская і каталіцкая» <ref>{{cite book |title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego |url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/703 |year=1882 |volume=III |pages=703}}</ref>. Упершыню на вядомых картах вёска з'яўляецца на Спецыяльнай карце Заходняй часткі Расіі Шуберта 1826-1840 гадоў <ref>{{cite web |url=https://etomesto.com/map-shubert-10-verst/?y=52.092424&x=26.541687 |title=Спецыяльная карта Заходняй часткі Расіі Шуберта 1826—1840 гадоў |website=etomesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. Таксама паселішча пазначана на тапаграфічнай мапе Мінскай губерні барона Фіцінгофа 1846 года <ref>{{cite web |url=https://etomesto.com/map-belarus_fitingof-minskaya-guberniya/?y=52.090023&x=26.544953 |title=Тапаграфічная карта Мінскай губерні Фіцінгофа (1846) |website=etomesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. У далейшым картаграфічныя дадзеныя былі ўдакладнены на трохвярстовай ваенна-тапаграфічнай мапе Шуберта 1866 года <ref>{{cite web |title=Трохвярстовая ваенна-тапаграфічная карта (рад XIX, ліст 5) |url=https://etomesto.com/shubert-map/19-5/ |website=EtoMesto.ru |access-date=2026-01-28}}</ref>. === Найноўшы час === З 1918 па 1939 год вёска ўваходзіла ў склад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]], [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. У верасні 1939 года вёска была далучана да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 1991 года — у складзе [[Рэспубліка Беларусь]] <ref>{{кніга |аўтар=рэд. М. Касцюк |загаловак=Гісторыя Беларусі: у 6 т. |выдавецтва=Экаперспектыва |месца=Мінск |год=2000–2011 |том=5–6}}</ref>. Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] эканоміка вёскі грунтавалася на прыватных гаспадарках. Працавалі крамы сем'яў Васерман і Калавур, лесапільня Антона Пратасавіцкага, млыны. У 1949 годзе быў створаны калгас «Перамога», пазней перайменаваны ў «Сцяг» (1963), а затым у «Бальшавік» (1987). У 2002 годзе ён быў ператвораны ў СВК «Калавуравічы» <ref>{{cite web |title=Фонд № 1184. СВК «Калавуравічы» |url=https://fk.archives.gov.by/fond/36451/ |publisher=Занальны дзяржаўны архіў у г. Пінску}}</ref>. У 1978 годзе вёску даследаваў лінгвіст [[Вячаслаў Вярэніч]] (1924–1990). У сваіх матэрыялах ён адзначаў, што вёска пакідае добрае ўражанне сваімі дабраякаснымі забудовамі, а ў многіх гаспадароў узведзены цяплічныя збудаванні пад цэлафанавым пакрыццём. Таксама аўтар заўважыў, што паселішча размешчана сярод [[Стыр|надстырскіх лугоў]] і хмызнякоў, у ім ёсць ФАП, пошта, будынак сельсавета, а мясцовая гаворка адносіцца да пінска-стахаўскага тыпу <ref>{{cite book |author=Веренич В. Л. |title=Полесский архив |year=2009 |pages=44—46}}</ref>. У вёсцы дзейнічала сярэдняя школа, на базе якой былі створаны бібліятэка і музей <ref>{{cite web |title=ДУА «Калавуравіцкая сярэдняя школа» |url=https://kartoteka.by/unp-290510013 |website=Картотека.by}}</ref>. Адным з найбольш значных экспанатаў музея з’яўляецца бюст Героя Савецкага Саюза Зоі Касмадзям’янскай (1966), які пасля закрыцця Гальцоўскай школы быў перададзены ў Калавуравічы <ref>{{cite web |author=Таццяна Палхоўская |title=Проект «Пинщина: названы в честь героев»: прошлись по улицам деревни Галево |url=https://p-v.by/news/80-letie-osvobozhdenie-belarusi/proekt-pinshhina-nazvany-v-chest-geroev-proshlis-po-uliczam-derevni-galevo/ |website=Пінскі веснік |date=2024-04-12 |access-date=26 студзеня 2026 |archive-date=5 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205083523/https://p-v.by/news/80-letie-osvobozhdenie-belarusi/proekt-pinshhina-nazvany-v-chest-geroev-proshlis-po-uliczam-derevni-galevo/ |url-status=dead }}</ref>. Доўгі час у Калавуравіцкай школе працаваў паэт і грамадскі дзеяч Алесь Бібіцкі (1931-1998). Яго імем названа школьная алея, а ў музеі створана экспазіцыя <ref>{{cite web |title=Настаўнік, паэт, грамадзянін... |url=https://crbpinsk.brest.by/wp-content/uploads/2018/03/buklet-bibickij.pdf |website=crbpinsk.brest.by |year=2016 |language=be}}</ref>. Сярод вядомых ураджэнцаў — Мікалай Калавур (1920—2017), польскі вайсковец і дыпламат <ref>{{cite web |url=https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/107671 |title=Mikołaj Kałaur |publisher=IPN |language=pl}}</ref>, а таксама Барух Васерман (1882—1942), педагог, які выкладаў ідыш і матэматыку ў яўрэйскіх школах. Яго сын, Міша Урублеўскі, быў паплечнікам [[Януш Корчак|Януша Корчака]], перажыў Халакост і пакінуў успаміны <ref>{{cite web |author=Vruvlevski, Misha |title=Oral history interview |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn502894 |website=USHMM |year=1992}}</ref>. У 2016 годзе ў вёсцы адбылося адкрыццё адукацыйнага гісторыка-патрыятычнага цэнтра. У дадатак да дзейнасці клуба «Пошук» у цэнтры развіваюцца адукацыйна-культурны і турыстычны кірункі. На базе цэнтра праводзяцца лекцыі, майстар-класы, урокі мужнасці, кірмашы і фестывалі, а таксама плануецца работа рамесных майстэрняў (ганчарнай, сталярнай, ткацкай і інш.) <ref>{{cite web |title=Образовательный центр в деревне Каллауровичи |url=https://planeta.ru/campaigns/60482 |publisher=Planeta.ru}}</ref> <ref>{{cite web |title=Адкрыццё адукацыйнага гісторыка-патрыятычнага цэнтра на Беларускім Палессі |url=https://ppt-online.org/196730 |publisher=Пінскі РВК}}</ref>. У 2018 годзе Калавуравічы сталі пляцоўкай «Фестывалю малых рэк», дзе праходзіў трансгранічны экалагічны лагер. 160 школьнікаў з Пінскага і [[Любяшоў]]скага раёнаў удзельнічалі ў працы экалагічных пастоў, ажыццяўляючы маніторынг стану малых рэк басейна Прыпяці <ref>{{cite web |title=Фестиваль малых рек в Пинском районе |url=https://news.21.by/society/2018/08/25/1586292.html |website=news.21.by |date=2018-08-25}}</ref>. У цяперашні час Калавуравічы з’яўляюцца адміністрацыйным цэнтрам [[Калавуравіцкі сельсавет|Калавуравіцкага сельсавета]] і сельвыканкама пад кіраўніцтвам старшыні Уладзіміра Уладзіміравіча Ноўныкі <ref>{{cite web |title=Калавуравіцкі сельвыканкам |url=https://brest-region.gov.by/142/organization.php?id=1513 |website=Брэсцкі аблвыканкам |access-date=2026-01-29 |language=be |archive-date=14 красавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414172426/https://brest-region.gov.by/142/organization.php?id=1513 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=Калавуравіцкі сельскі Савет дэпутатаў |url=https://pinsk.brest-region.gov.by/ru/s-sovet-ru/view/kallaurovichskij-selskij-sovet-deputatov-2000004451 |website=pinsk.brest-region.gov.by |access-date=2026-01-29 |archive-date=15 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415082932/https://pinsk.brest-region.gov.by/ru/s-sovet-ru/view/kallaurovichskij-selskij-sovet-deputatov-2000004451 |url-status=dead }}</ref>. Населены пункт размешчаны на тэрыторыі рэспубліканскага ландшафтнага заказніка [[Сярэдняя Прыпяць|«Сярэдняя Прыпяць»]], што вызначае яго прыродную значнасць і турыстычны патэнцыял. Сучасная эканоміка вёскі базіруецца на дзейнасці сельскагаспадарчай брыгады ААТ «Пінскрайаграсэрвіс», якая спецыялізуецца на мяса-малочнай жывёлагадоўлі і вырошчванні збожжавых культур <ref>{{cite web |title=ААТ Пінскрайаграсэрвіс, брыгада «Калавуравічы» |url=http://pinskraiagroservis-brigada-kallaurovichi.belorussia.su/}}</ref>, а таксама на прыватным пчалярстве пасекі В. А. Барычэўскага <ref>{{cite web |title=Барычэўскі В. А., пчаляр |url=https://kontakt.by/predprijatija/company/246983-БОРИЧЕВСКИЙ+В.А.+ПЧЕЛОВОД/}}</ref>. Сацыяльная інфраструктура прадстаўлена аддзяленнем паштовай сувязі РУП «Белпошта» <ref>{{cite web |title=Аддзяленне паштовай сувязі Калавуравічы |url=https://localgo.by/pinsk/category/otdelenie-pochtovoy-svyazi-kallaurovichi-rup-belpochta-43497}}</ref> і прадуктовай крамай № 45 <ref>{{cite web |title=Крама № 45 |url=https://tiga.by/kallaurovichi/magazin-produkty-45-kallaurovichi}}</ref>. У вёсцы дзейнічае фельчарска-акушэрскі пункт <ref>{{cite web |title=Фельчарска-акушэрскі пункт, в. Калавуравічы |url=https://stroybirzha.by/ru/companies/15390 |website=stroybirzha.by |access-date=2026-01-29}}</ref>. Транспартнае паведамленне забяспечваецца рэгулярнымі аўтобуснымі рэйсамі з горадам [[Пінск]]ам. Вулічная сетка ўключае вуліцы Леніна, Гагарына і Знаменскі завулак. Цэнтр паселішча ўпрыгожваюць парк і гістарычная брукаваная дарога, а традыцыйным святам вёскі застаецца [[Узнясенне Гасподняе|Ушэсце]]. == Галерэя == <gallery mode="packed" caption="Калавуравічы на картах і сучасных фотаздымках"> File:Military Topographic Map of the Russian Empire - Row XIX Leaf 5 - Kallaurowicze fragment.png|Калавуравічы на карце Расійскай імперыі, 1860-я гг. File:Two-verst map of the Western Frontier Region - Row XXIII Sheet 21 - Pinsk (Kallaurowicze fragment).png|Калавуравічы на двухверставай карце, канец XIX — пачатак XX ст. File:Polesie, Styr pod Wolwiczami (1930-1939).jpg|Рака Стыр каля вёсак Калавуравічы і Вуйвічы. Фота Генрыка Падэбскага, 1930—1939. File:Prypeć pod Bereżcami (1936).jpg|Рака Прыпяць побач з Калавуравічамі, Гальцамі і Беражцамі. Фота Генрыка Падэбскага, 1936. File:С. Вуйвичи, Пинскаго у. Церковь.tif|Царква Св. Іллі ў Вуйвічах (прыход вёскі Калавуравічы). Фота Ісаака Сербава, 1912. File:Kallaurowicze sign.jpg|Дарожны знак пры ўездзе з боку вуліцы Леніна File:Kallaurowicze_school.jpg|Уезд у вёску з боку вуліцы Гагарына File:Kallaurowicze сentre.jpg|Вуліца Леніна — гістарычны цэнтр File:Kallaurowicze houses.jpg|Забудова на вуліцы Гагарына File:Kallaurowicze school museum.jpg|Будынак былой школы і музея </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Калавуравічы}} — С. 447. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калавуравіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калавуравіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] 2susmqm1w4necglh6yccpbydcwejwwz 0 301625 5189304 4604133 2026-08-29T13:59:14Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Урану]]; дададзена [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Урана]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189304 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|2=Хірон}} {{Малая планета | name=2060 Хірон [[Выява:Chiron symbol (bold).svg|24px|⚷]]<br />95P/Хірон | discoverer=[[Чарлз Томас Коваль|Чарлз Коваль]] | discovery_date=[[18 кастрычніка]] [[1977]] | designations=1977 UB<br />95P | category=Кентаўры | epoch=[[30 лістапада]] [[2008]] | semimajor=13,710 | eccentricity=0,380 | inclination=6,932[[Вуглавы градус|°]] | asc_node=209,297° | arg_peri=340,022° | mean_anomaly=90,754° | dimensions=166 [[кіламетр|км]] | mass=2,4-3,0{{e|18}} [[кілаграм|кг]] | density=2,0 г/[[кубічны сантыметр|см³]] | gravity=0,037-0,040 м/с² | escape_velocity=0,070-0,075 км/с | rotation=5,918 [[гадзіна|гадз]] | spectral_class=B | abs_mag=6,5 | albedo=0,11 | temperature=~75 [[Кельвін|K]]}} '''2060 Хірон''' (2060 Chiron, 95P/Chiron) — першы адкрыты [[астэроід]] [[Кентаўры (астэроіды)|групы Кентаўраў]]. Адначасова каталагізаваны і як камета ({{nobr|95P/Chiron}}). [[Перыгелій]] Хірона знаходзіцца ўнутры [[Арбіта|арбіты]] [[Сатурн (планета)|Сатурна]], [[афелій]] — недалёка ад арбіты [[Уран (планета)|Урана]]. Арбіта Хірона не з’яўляецца стабільнай у маштабах мільёнаў гадоў, што сведчыць пра тое, што ён не быў доўга на сваёй цяперашняй арбіце. Гэты факт сведчыць пра тое, што астэроід паходзіць з [[Пояс Койпера|пояса Койпера]]. == Даследаванні == [[Выява:Chiron_950403_dxb01.png|left|thumb|300px|2060 Хірон]] Хірон быў адкрыты [[18 кастрычніка]] [[1977]] года [[Чарлз Томас Коваль|Чарлзам Ковалем]]. Было предположено, што гэта астэроід, размешчаны далёка за арбітамі іншых астэроідаў, вядомых у той час. Пасля адкрыцця аб’ект быў таксама знойдзены на [[назіранні да адкрыцця|архіўных]] [[фотапласцінка]]х, адна з якіх датавана [[1895]] годом. У [[1978]] годзе Коваль выказаў здагадку, што Хірон можа быць [[камета]]й. Тады ж астраном прапанаваў прысвоіць астэроіду імя. У старажытнагрэчаскай міфалогіі [[Хірон]] — кентаўр (напалову чалавек, напалову конь). Гэта цалкам адпавядае дваістай прыродзе аб’екта (астэроід/камета). У [[1988]] годва ў Хірона была зарэгістравана [[Кома (камета)|кома]]. Хірон адразу перавялі ў статус каметы (95P/Chiron). Наяўнасць комы на гэтак аддаленай адлегласці ад [[Сонца]] паказвае, што ў склад аб’екта ўваходзяць такія лёгкалятучыя рэчывы, як [[метан]], [[монааксід вугляроду]] і малекулярны [[азот]]. Дыяметр Хірона значна больш, чым у іншых вядомых камет. У [[1996]] годзе, пасля праходжання перыгелія, кома знікла. У наступны раз Хірон пройдзе перыгелій у [[2046]] годзе<ref>[http://jcometobs.web.fc2.com/pcmtn/0095p.htm Элементы арбіты Хірона ў мінулым, сапраўдным і будучым на старонцы Кадзуо Киноситы] {{ref-en}}</ref>. == Кольцы == У 2015 годзе група іспанскіх астраномаў пад кіраўніцтвам {{не перакладзена 5|Хасэ Луіс Морана Арціс|Хасэ Луіса Арціса|es|Jose Luis Ortiz Moreno}} на заснаванні даных, атрыманых пры некалькіх пакрыццях зорак, выказала здагадку наяўнасць у Хірона сістэмы кольцаў радыусам 324 ± 10 км<ref>{{артыкул | аўтар = J. L. Ortiz et al. | год = 2015 | загаловак = Possible ring material around centaur (2060) Chiron | arxiv = 1501.05911 }}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2015/03/17/chiron/ У гібрыда астэроіда і каметы з Сонечнай сістэмы выявілі кольцы]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (2001—2100)|2001—2100]]) * [[Спіс кароткаперыядычных камет]] * [[Кентаўры (астэроіды)|Кентаўры, астэроіды]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{sbdb|2060}} {{ref-en}} * {{IAU|2060}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chiron.html The Chiron Perihelion Campaign.] {{ref-en}} {{MinorPlanets Navigator|(2059) Бабіяківары|(2061) Анса}} {{Сонечная сістэма}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Каметы]] [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Сатурна]] [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Урана]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам ад 100 да 200 км]] qndvfg8ydm64a1p9bq9kfb0vjuwsjfl 0 306825 5189470 4437458 2026-08-30T02:03:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189470 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль «За працоўныя заслугі» |Выява = Trudzaslbel.jpg |Выява стужка = By-labor merit rib.png |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |OriginalName = |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Тып = [[Медаль]] |Каму ўручаецца = Усе грамадзяне Рэспублікі Беларусь. |Падставы ўзнагароджання = 1. За значныя дасягненні ў прамысловасці, сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, на транспарце, у сферы абслугоўвання, навуцы, адукацыі, ахове навакольнага асяроддзя, ахове здароўя насельніцтва, культуры, дзяржаўнай службе і іншых галінах працоўнай дзейнасці; 2. за карысныя вынаходствы і рацыяналізатарскія прапановы; 3. за поспехі ў выхаванні і прафесійнай падрыхтоўцы моладзі, развіцці фізічнай культуры і спорту. |Статус = уручаецца |Параметры = |Дата заснавання = 13 красавіка 1995 |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = [[Медаль «За адзнаку ў папярэджанні і ліквідацыі надзвычайных сітуацый» (Беларусь)|Медаль «За адзнаку ў папярэджанні і ліквідацыі надзвычайных сітуацый»]] |Малодшая ўзнагарода = [[Медаль Францыска Скарыны]] |Адпавядае = }} '''Меда́ль «За працо́ўныя заслу́гі»''' — дзяржаўная ўзнагарода [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Заснавана Законам Рэспублікі Беларусь ад [[13 красавіка]] [[1995]] г. № 3726-XII «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». == Прадстаўленне да ўзнагароды і ўзнагароджванне == Медаль прысуджаецца: * За значныя дасягненні ў прамысловасці, сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, на транспарце, у сферы абслугоўвання, навуцы, адукацыі, ахове навакольнага асяроддзя, ахове здароўя насельніцтва, культуры, дзяржаўнай службе і іншых галінах працоўнай дзейнасці; * за карысныя вынаходствы і рацыяналізатарскія прапановы; * за поспехі ў выхаванні і прафесійнай падрыхтоўцы моладзі, развіцці фізічнай культуры і спорту. Да ўзнагароджвання прадстаўляюцца ўсе грамадзяне Рэспублікі Беларусь. == Нашэнне == Медаль «За працоўныя заслугі» носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці іншых медалёў размяшчаецца пасля медаля «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы». == Спасылкі == * [http://president.gov.by/by/medali-respubliki-belarus-by/#med-za-tr-zasl Медалі Рэспублікі Беларусь] // Афіцыйны інтэрнет-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [https://nagrady.by/nagrada/307 Медаль «За працоўныя заслугі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117180751/https://nagrady.by/nagrada/307/ |date=17 студзеня 2021 }} // Сайт «Узнагароды Беларусі» {{Медалі Беларусі}} [[Катэгорыя:Медалі Беларусі]] ae6fl3ihgzrx17mpby3p9jz6ofvruwc 0 306859 5189469 4365006 2026-08-30T01:58:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189469 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Медаль «За бездакорную службу»}} {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль «За бездакорную службу» |Выява = Bezuprslujba1.jpg |Выява стужка = By-longservice1.png |Выява2ст = Bezuprslujba2.jpg |Выява стужка2ст = By-longservice2.png |Выява3ст = Bezuprslujba3.jpg |Выява стужка3ст = By-longservice3.png |OriginalName = |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Тып = [[Медаль]] |Каму ўручаецца = Ваеннаслужачыя, асобы начальніцкага і радавога складу органаў унутраных спраў, органаў фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, органаў і падраздзяленняў па надзвычайных сітуацыях, службовыя асобы мытных органаў. |Падставы ўзнагароджання = за бездакорную службу на працягу: * 20 гадоў (I ступень); * 15 гадоў (II ступень); * 10 гадоў (III ступень). |Статус = уручаецца |Параметры = |Дата заснавання = 13 красавіка 1995 |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = [[Медаль Францыска Скарыны]] |Малодшая ўзнагарода = Юбілейныя медалі |Адпавядае = }} '''Меда́ль «За бездако́рную слу́жбу»''' — дзяржаўная ўзнагарода [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Заснавана Законам Рэспублікі Беларусь ад [[13 красавіка]] [[1995]] г. № 3726-XII «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». == Прадстаўленне да ўзнагароды і ўзнагароджванне == Медаль прысуджаецца за бездакорную службу на працягу: * 20 гадоў (I ступень); * 15 гадоў (II ступень); * 10 гадоў (III ступень). Да ўзнагароджвання прадстаўляюцца ваеннаслужачыя, асобы начальніцкага і радавога складу органаў унутраных спраў, органаў фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, органаў і падраздзяленняў па надзвычайных сітуацыях, службовыя асобы мытных органаў. == Нашэнне == Медаль «За бездакорную службу» носіцца на левым боку грудзей і пры наяўнасці іншых медалёў размяшчаецца ў парадку старшынства ступеней пасля медаля Францыска Скарыны. == Спасылкі == * [https://nagrady.by/nagrada/311 Медаль "За бездакорную службу" III ступені] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116182259/https://nagrady.by/nagrada/311 |date=16 лістапада 2020 }} // Сайт "Узнагароды Беларусі" * [https://nagrady.by/nagrada/310 Медаль "За бездакорную службу" II ступені] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201117022356/https://nagrady.by/nagrada/310 |date=17 лістапада 2020 }} // Сайт "Узнагароды Беларусі" * [https://nagrady.by/nagrada/309 Медаль "За бездакорную службу" I ступені] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116182257/https://nagrady.by/nagrada/309 |date=16 лістапада 2020 }} // Сайт "Узнагароды Беларусі" {{Медалі Беларусі}} [[Катэгорыя:Медалі Беларусі]] syn9zvt701qhri6rwip94iiz6grkrma 0 324243 5189323 4820033 2026-08-29T14:47:11Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Баксёры ў паўлёгкай вазе]]; дададзена [[Катэгорыя:Баксёры паўлёгкай вагавай катэгорыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189323 wikitext text/x-wiki {{Баксёр |Імя = Васіль Ламачэнка |Фатаграфія = Vasyl Lomachenko portrait 3×4.jpg |Подпіс = |Поўнае імя = |Мянушка = Hi-Tech |Вагавая катэгорыя = Паўлёгкая вага |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Пражыванне = [[Білгарад-Дністроўскі]] |Першы бой = 12 кастрычніка 2013 |Апошні бой = |Стойка = [[Ляўша]] |Рост = 169 см |Размах рук = |Стыль = |Пояс = |Баёў = 6 |Перамог = 5 |Накаўтаў = 3 |Параз = 1 |Нічыіх = 0 |Не адбыліся = |Баёў аматарскіх = 396 |Перамог аматарскіх = |Накаўтаў аматарскіх = |Параз аматарскіх = 1 |Рэйтынг1 = |Пазіцыя1 = |Рэйтынг2 = |Пазіцыя2 = |Рэйтынг3 = |Пазіцыя3 = }} '''Васіль Ламачэнка''' ({{lang-uk|Василь Ломаченко}}; {{ДН|17|2|1988}}) — [[Украіна|украінскі]] прафесійны [[Бокс|баксёр]] у паўлёгкай вагавой катэгорыі. Чэмпіён свету па версіі [[Сусветная баксёрская арганізацыя|WBO]] ў паўлёгкай вазе (з 2014). Двухразовы чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] (у [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|2008]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|2012]] гадах), двухразовы [[Чэмпіянат свету па боксе|чэмпіён свету]] ([[Чэмпіянат свету па боксе 2009|2009]], [[Чэмпіянат свету па боксе 2011|2011]]), чэмпіён Еўропы (2008), шматразовы чэмпіён Украіны. Самы тытулаваны ўкраінскі баксёр. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ламачэнка Васіль Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Баксёры Украіны]] [[Катэгорыя:Баксёры 2000-х]] [[Катэгорыя:Баксёры 2010-х]] [[Катэгорыя:Баксёры паўлёгкай вагавай катэгорыі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Украіны]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па боксе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Баксёры на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па боксе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Сусветнай баксёрскай арганізацыі]] 8dd71dtcuc3moh9tbkei9upe1ak8c53 0 324752 5189324 4406324 2026-08-29T14:50:43Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы СССР ў Другой сусветнай вайне]]; дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы СССР у Другой сусветнай вайне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189324 wikitext text/x-wiki [[File:18 May Monument in Sudak (Monument of Crimean Tatars Deportation).jpg|thumb|Помнік прымусовай дэпартацыі крымскіх татар у [[Судак]]у.]] {{Крымскія татары}} '''Дэпартацыя крымскіх татар''' — прымусовае высяленне [[Крымскія татары|крымскататарскага насельніцтва]] [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымскай АССР]], праведзенае [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] 18 мая 1944 года. Афіцыйна прычынай дэпартацыі называлася супрацоўніцтва некаторых крымскіх татар з [[Трэці рэйх|Нацысцкай Германіяй]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1989 годзе [[дэпартацыя]] была прызнана [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] незаконнай і злачыннай. 12 лістапада 2015 [[Вярхоўная Рада Украіны]] прызнала дэпартацыю з Крыма ў 1944 годзе [[генацыд]]ам крымчан і абвясціла 18 мая [[Дзень памяці ахвяр генацыду крымскататарскага народа|Днём памяці ахвяр генацыду крымскататарскага народа]]. {{Перакласці|uk|Депортація кримських татар}}[[Файл:Deportation of the Crimean Tatars ru.svg|міні]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Крым у Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы СССР у Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Прымусовае перасяленне ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]] [[Катэгорыя:Этнічныя чысткі ў Еўропе]] [[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка СССР]] [[Катэгорыя:1944]] 6kd8p0ivsh1rdx5eq94go1urhllsgld 0 325000 5189566 4609564 2026-08-30T09:37:58Z DzBar 156353 шаблон 5189566 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Сафійская сінагога''' ({{lang-bg|Софийска синагога}}) з’яўляецца буйнейшай [[сінагога]]й у Паўднёва-Усходняй Еўропе. Адна з дзвюх сінагог, якія функцыянуюць у [[Балгарыя|Балгарыі]] (іншая знаходзіцца ў [[Плоўдзіў|Плоўдзіве]]), і трэцяя па велічыні ў Еўропе<ref>[http://www.dnes.bg/sofia/2009/09/06/100-godishnina-na-sinagogata-v-sofia.77248 100-годишнина на синагогата в София], dnes.bg, September 6, 2009</ref>.[[Файл:Central Synagouge in Sofia.jpg|thumb|]]Была пабудавана для патрэб сефардскіх яўрэяў сталіцы па праекту [[Аўстрыя|аўстрыйскага]] архітэктара Фрыдрыха Грунагера. Знешнім выглядам нагадвае старажытную Леапольдшадскую сінагогу ў [[Вена|Вене]]. Была афіцыйна адкрыта 9 верасня 1909 года ў прысутнасці цара [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанада I]]. Першыя прыгатаванні да будаўніцтва сінагогі пачаліся у 1903 годзе, уласна ж будаўніцтва пачалося 19 лістапада 1905 года.[[Файл:Inside_Sofia_Synagogue.jpg|thumb|Унутры сінагогі]]Сінагога знаходзіцца ў самым цэнтры горада, каля Цэнтральнага рынка. У ёй могуць размясціцца да 1300 прыхаджан. Галоўная жырандоля Сафійскай сінагогі важыць 1,7 тоны і з’яўляецца самай вялікай у краіне. Нягледзячы на памер будынка, службы адбываюцца толькі пры ўдзеле каля 50 ці 60 прыхаджан. Гэта тлумачыцца тым, што большасць яўрэяў Балгарыі вярнуліся ў [[ізраіль]], а тыя, што да гэтага часу жывуць у горадзе, большай часткай не рэлігійныя. Архітэктурны стыль сінагогі —— гэта па сутнасці [[Неамаўрытанскі стыль|Маўрытанскае адраджэнне]] з элементамі [[Венскі сэцэсіён|Венскага сэцэсіёна]], а фасад будынка нагадвае [[венецыя]]нскую архітэктуру. Асноўнае памяшканне мае дыяметр 20 метраў і 31 метр у вышыню. Яно увянчана васьмігранным купалам. Інтэр’ер багата аздоблены калонамі з карарскага мармуру і шматкаляровай венецыянскай мазаікі, а таксама дэкаратыўнай разьбой па дрэву. Будынак займае 659 квадратных метраў. З 8 мая 1992 года ў Сафійскай сінагозе знаходзіцца Яўрэйскі гістарычны музей. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sofiasynagogue.com/ Афіцыйны сайт Сафійскай сінагогі] * [http://stara-sofia.com/drugi.html Фатаграфіі Сафійскай сінагогі] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сафіі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія музеі]] [[Катэгорыя:Музеі Сафіі]] czvujgwdmsf5ybihz0tomx2jc7onozr 5189567 5189566 2026-08-30T09:38:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1909 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189567 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Сафійская сінагога''' ({{lang-bg|Софийска синагога}}) з’яўляецца буйнейшай [[сінагога]]й у Паўднёва-Усходняй Еўропе. Адна з дзвюх сінагог, якія функцыянуюць у [[Балгарыя|Балгарыі]] (іншая знаходзіцца ў [[Плоўдзіў|Плоўдзіве]]), і трэцяя па велічыні ў Еўропе<ref>[http://www.dnes.bg/sofia/2009/09/06/100-godishnina-na-sinagogata-v-sofia.77248 100-годишнина на синагогата в София], dnes.bg, September 6, 2009</ref>.[[Файл:Central Synagouge in Sofia.jpg|thumb|]]Была пабудавана для патрэб сефардскіх яўрэяў сталіцы па праекту [[Аўстрыя|аўстрыйскага]] архітэктара Фрыдрыха Грунагера. Знешнім выглядам нагадвае старажытную Леапольдшадскую сінагогу ў [[Вена|Вене]]. Была афіцыйна адкрыта 9 верасня 1909 года ў прысутнасці цара [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанада I]]. Першыя прыгатаванні да будаўніцтва сінагогі пачаліся у 1903 годзе, уласна ж будаўніцтва пачалося 19 лістапада 1905 года.[[Файл:Inside_Sofia_Synagogue.jpg|thumb|Унутры сінагогі]]Сінагога знаходзіцца ў самым цэнтры горада, каля Цэнтральнага рынка. У ёй могуць размясціцца да 1300 прыхаджан. Галоўная жырандоля Сафійскай сінагогі важыць 1,7 тоны і з’яўляецца самай вялікай у краіне. Нягледзячы на памер будынка, службы адбываюцца толькі пры ўдзеле каля 50 ці 60 прыхаджан. Гэта тлумачыцца тым, што большасць яўрэяў Балгарыі вярнуліся ў [[ізраіль]], а тыя, што да гэтага часу жывуць у горадзе, большай часткай не рэлігійныя. Архітэктурны стыль сінагогі —— гэта па сутнасці [[Неамаўрытанскі стыль|Маўрытанскае адраджэнне]] з элементамі [[Венскі сэцэсіён|Венскага сэцэсіёна]], а фасад будынка нагадвае [[венецыя]]нскую архітэктуру. Асноўнае памяшканне мае дыяметр 20 метраў і 31 метр у вышыню. Яно увянчана васьмігранным купалам. Інтэр’ер багата аздоблены калонамі з карарскага мармуру і шматкаляровай венецыянскай мазаікі, а таксама дэкаратыўнай разьбой па дрэву. Будынак займае 659 квадратных метраў. З 8 мая 1992 года ў Сафійскай сінагозе знаходзіцца Яўрэйскі гістарычны музей. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sofiasynagogue.com/ Афіцыйны сайт Сафійскай сінагогі] * [http://stara-sofia.com/drugi.html Фатаграфіі Сафійскай сінагогі] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сафіі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія музеі]] [[Катэгорыя:Музеі Сафіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1909 годзе]] sh72ewworpg96letu9vmij7vgzoixne 0 326525 5189347 5189021 2026-08-29T15:59:06Z M.L.Bot 261 5189347 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Святлана Віктараўна Ходчанкава |арыгінал імя = {{lang-ru|Светлана Викторовна Ходченкова}} |выява = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg |шырыня = 220px |апісанне выявы = Святлана Ходчанкава на прэм'еры фільма «[[Мы з будучыні 2]]» у кінатэатры «Кастрычнік» |імя пры нараджэнні = Святлана Віктараўна Ходчанкава |месца нараджэння = |прафесія = |гады актыўнасці = [[2003]] — н. ч. |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Святла́на Віктараўна Хо́дчанкава''', у шлюбе '''Яглыч''' (нар. {{ДН|21|1|1983}}, [[Масква]], [[СССР]]) — [[Расія|расійская]] {{Актрыса|Расіі}} тэатра, кіно і тэлебачання. == Біяграфія == Нарадзілася 21 студзеня 1983 года ў Маскве. Доўгі час жыла з маці ў [[Жалезнадарожны (Балашыха)|Жалезнадарожным]]. У 16 гадоў нядоўга працавала ў мадэльным агенцтве. Дэбют у кіно — у фільме [[Станіслаў Сяргеевіч Гаварухін|Станіслава Гаварухіна]] «[[Блаславіце жанчыну]]» (2003). За гэты фільм была намінавана на [[Прэмія «Ніка» за лепшую жаночую ролю|кінапрэмію «Ніка» за лепшую жаночую ролю]]. Працягнула кар’еру роллю празорлівай Касандры ў гістарычным тэлесерыяле «[[Талісман кахання]]» (2005). У 2005 годзе скончыла [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна]], курс М. Барысава. У 2011 годзе адбыўся галівудскі дэбют актрысы<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал «Собака.ru» — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — карціну «[[Шпіён, выйдзі прэч!]]»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> Святлана прадставіла разам з амерыканскімі калегамі на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]. У 2013 годзе знялася ў тэлесерыяле «[[СашаТаня]]». Член партыі «[[Адзіная Расія]]»<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Член [[Саюз кінематаграфістаў Расіі|Саюза кінематаграфістаў Расіі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|1300303|Святлана Ходчанкава}} * {{twitter|skhodchenkova|Святлана Ходчанкава}} * {{instagram|svetlana_khodchenkova|Афіцыйная старонка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ходчанкава Святлана Віктараўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]] [[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]] 1njoye2uqz6sgengejno7ab762cwf7i 0 337097 5189535 5069408 2026-08-30T08:34:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189535 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Купон}} {{значэнні|МАК}} [[Файл:IRC from Belarus, 2016 (2).jpg|thumb|{{small|Адваротны бок купона з Беларусі.}}]] '''Міжнаро́дны купо́н на адка́з''', скарочана '''МКА''' ({{lang-fr|coupon-réponse international, CRI}}; {{lang-en|international reply coupon, IRC}}), або '''міжнародны паштовы купон''', '''міжнародная паштовая валюта''', таксама сустракаецца '''міжнародны адказны купон''' ('''МКА''') — [[купон (філатэлія)|купон]], створаны [[Сусветны паштовы саюз|Сусветным паштовым саюзам]] (СПС) для абмену на [[знак паштовай аплаты|знакі паштовай аплаты]] ў дзяржавах-членах СПС. Купон абменьваецца на [[Пошта|пошце]] адпраўшчыкам ліста за мяжу на адну або болей [[Паштовая марка|паштовых марак]] для аплаты мінімальнага [[Паштовы збор|паштовага збору]]<ref>З разліковага кошту простага прыярытэтнага адпраўлення або звычайнага авіяліста вагой да 20 г.</ref>. == Прызначэнне і выкарыстанне == Міжнародныя купоны на адказ распаўсюджваюцца пад эгідай СПС. З прычыны, што на сённяшні дзень СПС аб’ядноўвае 190 краін-членаў, а купоны на адказ прымаюць усе ўдзельнікі Саюза, механізм МКА фактычна ахоплівае ўвесь свет. Прызначэнне міжнароднага купона на адказ — наданне магчымасці асобе, якая набыла яго, даслаць [[адрасат]]у, які знаходзіцца ў іншай краіне, [[Пісьмо (паведамленне)|ліст]] разам з аплатай кошту перасылкі ліста ў адказ. Калі адрасат знаходзіцца ў той жа самай краіне, то неабходнасці ў такіх купонах няма, бо магчыма выслаць [[аплачаны канверт з адваротным адрасам]]. Але калі адрасат жыве ў іншай краіне, то выкарыстанне міжнароднага купона на адказ здымае з яго неабходнасць набыцця [[Знак паштовай аплаты|знакаў паштовай аплаты]] або высылкі яму для гэтай пакупкі адпаведнай [[Валюта|валюты]]. Атрымальнік ідзе з лістом у адказ на пошту, абменьвае там ужо прысланы яму ў канверце купон на адпаведную колькасць марак, налеплівае гэтыя маркі на канверт і адсылае яго. Такім чынам, паштовыя выдаткі нясе ініцыятар ліставання. Паштовыя службы дзяржаў-удзельніц СПС абавязаныя абменьваць такія купоны на [[Знак паштовай аплаты|знакі паштовай аплаты]], але не абавязаныя прадаваць іх. Усе надпісы на вонкавым боку купона зробленыя на [[Французская мова|французскай мове]] (як афіцыйнай мове СПС), незалежна ад краіны яго выпуску. На адваротным баку купона знаходзіцца кароткі тлумачальны тэкст на шасці мовах (зверху ўніз) — [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Арабская мова|арабскай]], [[Кітайская мова|кітайскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]] і [[Руская мова|рускай]]: {{quote|Гэты купон абменьваецца ва ўсіх краінах Сусветнага паштовага саюза на паштовыя маркі мінімальнага кошту аплаты простага прыярытэтнага адпраўлення або простага авіяліста, які адпраўляецца за мяжу.}} Міжнародныя купоны на адказ ахвотна выкарыстоўваюць [[калекцыянер]]ы [[Подпіс|аўтографаў]] і [[Этыкетка|этыкетак]], [[філатэліст]]ы, [[Радыёаматарства|радыёаматары]] (пры адпраўцы адно аднаму [[QSL-картка|QSL-картак]]<ref>[http://www.n6hb.org/s-a/irc.htm Інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509073122/http://www.n6hb.org/s-a/irc.htm |date=9 мая 2008 }} на сайце аматарскай радыёстанцыі [http://www.n6hb.org/ ''N6HB''] (ЗША).{{ref-en}}</ref>), нават [[паэт]]ы<ref>[http://www.ozpoeticsociety.com/tips.htm Аўстралійская паэтычная супольнасць.]{{ref-en}}</ref> — г. зн. катэгорыі асоб, якія маюць шырокае кола міжнародных знаёмстваў або пачынаюць шырокую міжнародную перапіску. Традыцыйна прынята лічыць [[Этыкет|добрым тонам]] пры пісьмовым звароце да калегі па родзе дзейнасці або [[хобі]] ўкласці такі купон і чакаць адказу поштай. Купоны можна выкарыстоўваць пры перапісцы з замежнымі [[Адукацыя|навучальнымі]] або [[Навука|навуковымі]] ўстановамі, [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйнымі кампаніямі]], [[Міжнародная арганізацыя|міжнароднымі арганізацыямі]], калі адпраўшчык разлічвае на лісты ў адказ, і г. д. Нават калі паштовыя выдаткі не ўяўляюць для адрасата вялікай праблемы або яму па шэрагу прычын нязручна выкарыстоўваць купон, адпраўка яму МАК — знак таго, што адпраўшчык дбаў пра камфорт атрымальніка. == Гісторыя == [[Файл:IRC1870Heligoland.jpg|thumb|{{small|[[Паштовая картка]] з перадаплачаным адказам — папярэдніца міжнароднага адказнага купона: вонкавы і адваротны бакі ([[Гельгаланд]], [[1870]] г.)}}.]] Прамблема папярэдняй аплаты паштовай карэспандэнцыі на нацыянальным узроўні вырашалася [[Паштовая адміністрацыя|паштовымі адміністрацыямі]] рознымі спосабамі<ref>''[[Папярэдняе гашэнне]]''.</ref>. Аднак пытанне ўніфікаванай папярэдняй аплаты ліста ў адказ пры перасячэнні дзяржаўных меж заставалася адкрытым. Ідэальным варыянтам, вядома, было бы ўвядзенне ўніверсальнай агульнаміравой паштовай маркі. Гэта ідэя ўпершыню была высунута перад Сусветным паштовым саюзам [[Артур Моры|Артурам Моры]] ў [[1897]] г., але яе адхілілі<ref>Тым не менш праз стагоддзе на пекінскім Сусветным паштовым кангрэсе 2001 г. краіны-члены СПС вярнуліся да гэтага пытання. У рэзалюцыі кангрэса СПС [http://www.couponreponse.fr/engene.htm ''C67/1999''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080519190334/http://www.couponreponse.fr/engene.htm |date=19 мая 2008 }} гаворыцца: «Кангрэс (…) просіць Савет паштовых адміністрацый вывучыць у каардынацыі з міжнародным бюро Сусветнай асацыяцыі развіцця філатэліі магчымасць выпуску ўніверсальнай маркі пры як мага больш актыўным удзеле краін-членаў Саюза…»</ref>. На [[парыж]]скім кангрэсе СПС [[1878]] г. было заключана пагадненне паміж 13 паштовымі адміністрацыямі, у тым ліку [[Аргенціна|Аргенціны]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Германія|Германіі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Люксембург]]а, [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Туніс]]а, [[Францыя|Францыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]], пра выкарыстанне [[Міжнародная паштовая картка з аплачаным адказам|паштовых картак з аплачаным адказам]]<ref>Гэта сістэма з некаторымі зменамі праіснавала з [[1 ліпеня]] [[1897]] г. да [[1 ліпеня]] [[1971]] г. і была ліквідавана рашэннямі [[Токіа|такійскага]] кангрэса СПС у [[1969]] г.</ref>. Аднак няўзгодненая (бо, з прычыны розніцы [[суверэнітэт]]аў, яна і не магла быць узгодненай прынцыпова) фінансавая палітыка дзяржаў, некантраляванае змяненне [[Абменны курс|абменных валютных курсаў]] і [[Спекуляцыя|спекуляцыйная]] рызыка, якая магла стаць вынікам усяго гэтага, падаваліся перашкодамі, якія немагчыма пераадолець. Выхад быў знойдзены ва ўсталяванні сістэмы міжнародных купонаў на адказ. Ідэя іх ужывання была прапанаваная дэлегацыяй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], разгледжаная поруч з канкурэнтнымі праектамі іншых краін і прынятая ў 1906 года на кангрэсе СПС у [[Рым]]е. Увядзенне купонаў у зварот адбылося [[1 кастрычніка]] [[1907]] года. У той час міжнародны купон на адказ абменьваўся на простую [[Паштовая марка|паштовую марку]] звычайнага [[тарыф]]у, якой аплачвалася наземная перасылка карэспандэнцыі ў іншую дзяржаву, паколькі гэта было яшчэ да з’яўлення [[Авіяпошта|авіяпошты]]. Зараз ён абменьваецца ў любой дзяржаве-члене СПС на [[знак паштовай аплаты]] мінімальнага паштовага збору за перасылку прыярытэтнага або простага авіяліста за мяжу. === Змена дызайну === Міжнародныя купоны на адказ друкуюцца ў [[Фармат|фармаце]], які дазваляе без цяжкасцей змяшчаць іх у [[Канверт|паштовы канверт]], на паперы з [[Вадзяны знак|вадзянымі знакамі]] і іншымі сродкамі абароны і змяшчаюць [[Сімвал|сімволіку]] СПС. Знешне больш за сто гадоў свайго існавання яны змянілі пяць асноўных тыпаў [[дызайн]]у. Калекцыянеры купонаў падзяляюць іх па гарадах правядзення кангрэсаў СПС, на якіх кожны з тыпаў уводзіўся ў міжнародны зварот. У межах кожнага з гэтых тыпаў існуюць [[Разнавіднасць (філатэлія)|разнавіднасці]] ў залежнасці ад краіны выпуску, змяненняў паштовых тарыфаў і іншых асаблівасцей і новаўвядзенняў<ref>[http://www.couponreponse.fr/encri.htm#Formules «Postal Reply Coupons».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607030411/http://www.couponreponse.fr/encri.htm#Formules |date=7 чэрвеня 2008 }}{{ref-en}}{{ref-fr}}</ref>: * [[Рым]]скі — з [[1 кастрычніка]] [[1907]] г. (разнавіднасці ''Ro1-Ro8'');. * [[Лондан]]скі — з [[1 ліпеня]] [[1930]] г. (разнавіднасці ''Lo9-Lo17A''); * [[Вена|Венскі]] — з [[1 снежня]] [[1965]] г. (разнавіднасці ''Vi18-Vi21''); * [[Лазана|Лазанскі]] — з [[1 студзеня]] [[1975]] г. (разнавіднасці ''La22-La30''); * [[Пекін]]скі (разнавіднасці ''Pe31-Pe33''): ** узор № 1 — з [[1 студзеня]] [[2002]] г.; ** узор № 2 — з [[1 ліпеня]] [[2006]] г.; ** узор № 2 (юбілейны выпуск) — з [[1 лютага]] [[2007]] г. * [[Найробі|Найробскі]] — з 2009 г.; * [[Доха|Дохскі]] — з 2013 г. Разнавіднасці, у сваю чаргу, падзяляюцца на заводы або «''выпускі''» — першы, другі і г. д. Гэтакіх знаходзіцца 4—7 у межах кожнай. ==== Храналагічная табліца ==== {|border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:100%; empty-cells:show;" |- align=center | style="background:#E0CECE" |'''Выява''' | style="background:#E0CECE" |'''Горад, у гонар якога названы''' | style="background:#E0CECE" |'''Кангрэс [[Сусветны паштовы саюз|СПС]]''' | style="background:#E0CECE" |'''Пачатак ужытку''' | style="background:#E0CECE" |'''Канец ужытку''' | style="background:#E0CECE" |'''Асаблівасці''' | style="background:#E0CECE" |'''Нумарацыя''' |- align=center | [[Файл:IRC1907-1930Belgium.jpg|200px]] | [[Рым]] | 1906 года | 1 кастрычніка 1907 года | 1926 год | | IAS 1 |- align=center | | [[Стакгольм]] | 1924 года | 1925 год | 1930 год | | IAS 2 |- align=center | | [[Лондан]] | 1929 года | 1 ліпеня 1930 года | 1966 год | У некаторых краінах пачаў ужывацца ўжо ў маі 1930 года | IAS 3 |- align=center | [[Файл:IRC1930-1965Brazil.jpg|200px]] | [[Лондан]] | 1929 года | 1 ліпеня 1930 года | 1966 год | Тэкст быў зменены на Кангрэсе СПС 1952 года ў [[Брусель|Бруселі]] | IAS 3a |- align=center | | [[Вена]] | 1964 года | 1 студзеня 1966 года | 1978 год | | IAS 4 |- align=center | | [[Лазана]] | 1974 года | 1 студзеня 1976 года | 31 жніўня 2007 года | | IAS 5 |- align=center | | [[Пекін]] | 1999 года | 2002 год | 31 снежня 2006 года | | IAS ? |- align=center | | [[Найробі]] | 2008 года | 2009 год | 31 снежня 2013 года | | IAS ? |- align=center | | [[Доха]] | 2012 года | 2013 год | 31 снежня 2017 года | | IAS ? |} === Фінансавая піраміда Понці === Ідэя, што, іграючы на розніцы паштовых тарыфаў у розных краінах пры закупцы танных міжнародных купонаў на адказ у адной краіне для наступнага абмену іх на паштовыя маркі на большую суму ў іншай ([[Арбітраж, эканоміка|арбітраж]]), можна атрымаць [[прыбытак]], пакладзена ў аснову [[Фінансавая піраміда|фінансавай піраміды]], арганізаванай у 1920-х гадах [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканцам]] [[Італьянцы|італьянскага паходжання]] [[Чарлз Понці|Чарлзам Понці]] (''Charles Ponzi;'' [[1882]]—[[1949]] гг.), — па так званай «''[[Схема Понці|схеме Понці]]''». У жніўні 1919 годзе адзін з [[Іспанія|іспанскіх]] [[бізнесмен]]аў у лісце Чарлзу з запытам на прасоўванне [[Рэклама|рэкламнай]] публікацыі прыклаў міжнародны купон на адказ. Убачыўшы купон і высветліўшы падрабязнасці яго звароту, Понці заўважыў, што суадносіны [[Першая сусветная вайна|пасляваенных]] [[Абменны курс|абменных курсаў]] валют дазваляюць перапрадаваць купоны, набытыя ў краінах большай часткі [[Еўропа|Еўропы]], у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]]. Прадпрымальны дзялок заснаваў кампанію «''Securities and Exchange Company''» і схіліў некалькіх інвестараў да фінансавання прапанаванай ім [[Афера|аферы]] ў абмен на просты [[вэксаль]], абяцаючы ім 50 % прыбытку ад [[Атлантычны акіян|трансатлантычнага]] гандлю ўжо праз 45 дзён. [[Файл:Charles Ponzi.jpg|left|thumb|{{small|[[Чарлз Понці]] (каля 1920.)}}.]] Насамрэч гэта была падвойная афера: Понці і не збіраўся ўкладаць інвестарскія грошы ў скупку еўрапейскіх купонаў. Ён прыхаваў ад іх невялікую дэталь: па ўмовах СПС тых часоў міжнародны купон на адказ мог быць абменяны толькі на маркі, але не на [[наяўныя грошы]], таму як інструмент [[Спекуляцыя|спекуляцыі]] купоны не падыходзілі. Гэтыя звесткі не былі сакрэтнымі — пры невялікім жаданні гэта змог бы высветліць для сябе кожны з укладчыкаў арганізаванай Чарлзам фінансавай піраміды. Тым не менш, да ліпеня 1920 года Понці атрымоўваў ад іх па 250 000 [[Долар ЗША|$]] штодзень. Ажыятаж падаграваўся, у тым ліку, і [[Сродкі масавай інфармацыі|прэсай]] (у прыватнасці, «''[[The Boston Post]]''»), якая публікавала аплачаныя заахвочваючыя матэрыялы. Піраміды абрынулася толькі пасля публікацыі ў [[часопіс]]е «''[[Post Magazine]]''», які падлічыў, што для пакрыцця [[Інвестыцыя|інвестыцый]], зробленых у кампанію Понці, у звароце павінны былі знаходзіцца 160 млн купонаў — а ў тыя гады па ўсім свеце на руках іх было каля 27 000 асобнікаў. [[10 жніўня]] [[1920]] г. пры закрыцці кампаніі Понці [[Федэральнае бюро расследаванняў|федэральныя агенты]] заўважылі, што ён сапраўды не меў ніякага інвестыцыйнага запасу купонаў. Понці быў арыштаваны, асуджаны за [[махлярства]] ў дачыненні [[Паштовая служба ЗША|федэральнай паштовай службы ЗША]] і ўзяты ў турму. Агулам яму ўдалося ашукаць больш за 17 000 укладчыкаў. У [[1924]] г. рэшткі багацця Чарлза Понці былі прадметам цяжбы з боку некаторых ашуканых ім інвестараў у [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўным судзе краіны]]. Падчас даследавання справы старшыня суда Тафт, у прыватнасці, абнародаваў інфармацыю, што Понці пачынаў сваё «''купоннае''» прадпрыемства, маючы толькі 150 [[Долар ЗША|$]] у кішэні. З тых часоў прадажная цана купонаў і абменны кошт марак былі скарэкціраваныя такім чынам, каб не пакідаць магчымасці для атрымання прыбытку. === Альтэрнатыўныя міжнародныя праекты === [[Файл:Colonialreplycoupons1930s-1950s.jpg|thumb|{{small|Купоны на адказ каланіяльнага тыпу — [[Канада|Канады]], [[Алжыр]]а, [[Маньчжоу-го]] і [[Сірыя|Сірыі]] ([[1930-я]] — [[1950-я]] гг.).}}]] Ідэя міжнароднага купона на адказ аказалася плённай: многія [[Каланіялізм|каланіяльныя]] дзяржавы перанялі паспяховы досвед СПС і, не маючы магчымасці па розных прычынах (пераважна праз розніцу валют [[Метраполія|метраполіі]] і розных яе [[Калонія|калоній]]) увесці ў межы сваіх каланіяльных [[Імперыя|імперый]] універсальную паштовую маркі ці прынамсі ўніфікаваць паштовыя [[тарыф]]ы і набор паслуг пошты, увялі альтэрнатыўныя купоны на адказ. Аналагічныя праекты ажыццяўляліся і краінамі-членамі некаторых рэгіянальных паштовых саюзаў. Зрэшты, не ўсе такія праекты аказаліся ў выніку паспяховымі<ref>[http://www.couponreponse.fr/enregi.htm «Postal Reply Coupons».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111055704/http://www.couponreponse.fr/enregi.htm |date=11 студзеня 2012 }}{{ref-en}}{{ref-fr}}</ref>. * {{Сцяг Францыі}} '''[[Францыя]]''' [[1 лютага]] [[1927]] г. увяла [[Калоніі Францыі|франка-каліняльны]] купон на адказ (''coupon-réponse franco-colonial''), спачатку проста [[Наддрукоўка (філатэлія)|наддрукоўваючы]] новую назву на звычайных купонах СПС. У далейшым французскі купон не раз перайменоўваўся. З 1951 года гэта быў купон на адказ [[Французскі саюз|Французскага саюза]] (''coupon-réponse de l’Union française''), з [[1959]] г. — купон на адказ [[Заморскія ўладанні Францыі|Французскай супольнасці]] (''coupon-réponse de la Communauté française''), а з [[1963]] г. і дагэтуль — купон на адказ (Е) (''coupon-réponse (E))''. * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} '''[[Вялікабрытанія]]''' з красавіка [[1927]] г. распаўсюдзіла ў [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|сваіх залежных тэрыторыях]] [[Брытанская імперыя|імперскі]] купон на адказ (''Imperial reply coupon''), які з мая [[1953]] г. стаў купонам на адказ [[Садружнасць нацый|Садружнасці]] (''Commonwealth reply coupon''), а [[31 кастрычніка]] [[1975]] г. спыніў сваё існаванне. * {{Сцяг Іспаніі}} '''[[Іспанія]]''' [[1 чэрвеня]] [[1933]] г. запусціла ў [[Іспанская імперыя|сваёй імперыі]] праект каланіяльнага купона на адказ (''Vale de respuesta hispano colonial)'', які пазней трансфармаваўся ў (''Vale de respuesta colonias españolas'') і паралельна створаны купон на адказ для [[Іспанскае Марока|іспанскіх тэрыторый у Марока]] (''Vale de respuesta zona de protectorado español en Marruecos''). З падзеннем каланіяльнай імперыі Іспаніі патрэба ў адпаведных купонах знікла, таму праекты згарнулі [[15 красавіка]] [[1973]] г. Іспанія жа ў межах [[Іспана-амерыканскі паштовы саюз|Іспана-амерыканскага паштовага саюза]] (''UPAE'') [[1 кастрычніка]] [[1937]] г. увяла ў зварот ''Cupón-respuesta americoespañol''. Гэты купон на адказ распаўсюдзіўся ў [[Бразілія|Бразіліі]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[Коста-Рыка|Коста-Рыцы]], на [[Куба|Кубе]], [[Гаіці]], у [[Эквадор]]ы, [[Гватэмала|Гватэмале]], [[Гандурас]]е, [[Мексіка|Мексіцы]], [[Панама|Панаме]], [[Парагвай|Парагваі]], [[Сальвадор]]ы, [[Венесуэла|Венесуэле]], іспанскіх паштовых аддзяленнях у [[Андора|Андоры]] і [[Танжэр]]ы і, вядома, у самой Іспаніі. [[29 лютага]] [[1956]] г. праект быў згорнуты. * {{Сцяг Японіі}} '''[[Японія]]''' прадпрымала аналагічныя праекты двойчы. [[26 студзеня]] [[1936]] г. з [[Маньчжоу-го]] (спынены [[8 жніўня]] [[1945]] г. у сувязі з заняццем [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] [[Савецкая армія|савецкай арміяй]]) і [[1 ліпеня]] [[1956]] г. з [[Астравы Рукю|астравамі Рукю]], якія знаходзіліся пад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] [[акупацыя]]й. Гэты купон быў выведзены са звароту [[15 мая]] [[1972]] г., бо астравы былі вернутыя Японіі і стала магчымым увесці ў зварот звычайныя паштовыя маркі гэтай краіны. * [[Файл:Islam symbol green gradation2.svg|25px]] Падобныя пачынанні, але без асаблівага поспеху, ажыццяўляліся і ў межах рэгіянальных міжнародных паштовых арганізацый — [[Арабскі паштовы саюз|Арабскага паштовага саюза]] (''APU'') у [[1956]]—[[1992]] гг. і [[Заходнеафрыканская канферэнцыя поштаў і тэлекамунікацый|Заходнеафрыканскай канферэнцыі поштаў і тэлекамунікацый]] (''CAPTEAO'') у [[1978]]—[[2000]] гг. == Сучаснасць == Міжнародныя купоны на адказ заказваюцца [[Паштовае ведамства|паштовымі ведамствамі]] ў штаб-кватэры СПС у [[Берн]]е ([[Швейцарыя]]), большая іх частка друкуецца ў [[Францыя|Францыі]] і рассылаецца ў адпаведнасці з заяўкамі краін па ўсім свеце. Іх магчыма набыць на [[паштамт]]ах больш чым 70 дзяржаў<ref>[http://www.upu.int/irc/fr/irc_countries_list_fr.pdf Афіцыйны спіс паштовых адміністрацый краін свету, якія прадаюць міжнародныя купоны на адказ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090711004530/http://www.upu.int/irc/fr/irc_countries_list_fr.pdf|date=11 ліпеня 2009}}, які абнаўляецца на [http://www.upu.int/ сайце СПС.]{{ref-fr}}</ref>. У [[Развітыя краіны|развітых краінах]] кожнае паштовае аддзяленне, дзе ёсць дастатковы [[Закон попыту і прапановы|попыт]] на такія купоны, заказвае іх і пазней прадае поруч са звычайнымі паштовымі маркамі. У краінах «''[[Трэці свет|трэцяга свету]]''» распаўсюджванне МАК звычайна абмяжоўваецца галоўпаштамтамі гарадоў. Штогод праз паштовыя аддзяленні краін-членаў СПС рэалізуюцца некалькі мільёнаў купонаў. Цэны на іх адрозніваюцца ў залежнасці ад краіны. Міжнародныя купоны на адказ сапраўдныя толькі абмежаваны тэрмін, які з [[2002]] г. пазначаецца на іх яўна. Тэрмін дзеяння міжнароднага купона на адказ пекінскага ўзору № 2 скончыўся [[31 снежня]] [[2009]] г. Такое абмежаванне было ўведзена нядаўна: яшчэ ў [[2001]] г. быў абавязковы прыём купонаў, выпушчаных кожнай краінай-членам СПС з [[1975]] г. Аднак у [[2002]] г. палажэнне змянілася і тэрмін зменшыўся. Напрыклад, [[пошта ЗША]] абвясціла<ref>[http://www.usps.com/cpim/ftp/bulletin/2007/pb22215.pdf ''US Postal Bulletin 22215''] (сс. 28 і 57).{{ref-en}}</ref>, што выпушчаныя да [[2002]] г. купоны павінны былі рэалізавацца да [[10 кастрычніка]] [[2007]] г., а выпушчаныя да [[31 снежня]] [[2006]] г. — да [[1 верасня]] [[2008]] г., у абодвух выпадках з [[дысконт]]ам у 1 [[Цэнт (манета)|цэнт]] ад пазначанай на іх цаны. Усе купоны, выпушчаныя ў іншых краінах да пачатку [[2007]] г., зараз не прымаюцца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Парадак выкарыстання купона == На міжнародным купоне на адказ [[пекін]]скага ўзору № 2 (юбілейны выпуск) былі прадугледжаны два акенцы — месцы для [[Паштовы штэмпель|штэмпеляў]], злева і справа. У левым акенцы ставіўся [[каляндарны штэмпель]] падчас продажу купона ў паштовым аддзяленні краіны-[[эмітэнт]]а або проста пазначаецца назва гэтай краіны. Купон, які прадаваўся ўвогуле без такога штэмпеля, тым не менш, захоўваў сваю сілу. У правым акенцы ставіўся штэмпель краіны, якая абменьвала купон на паштовыя маркі ў адпаведнасці з умовамі, выкладзенымі на купоне. Такім чынам купон [[Гашэнне (пошта)|пагашаўся]] і станавіўся нядзейнічаючым. На купоне мог быць адзначаны і яго кошт падчас продажу (раней, у часы хаджэння лазанскага тыпу дызайну, гэта рабілася ў трэцім, цэнтральным, акенцы, але цяпер спецыяльнага месца для прастаўлення [[намінал]]у не прадугледжана). Звычайна прадажная цана купонаў у 2—3 разы перавышае кошт адпраўкі лістоў за мяжу з той жа краіны. У той жа час, напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пры звароце купона, набытага раней на амерыканскай жа пошце, у абмен выдаюцца паштовыя маркі, як раней адзначалася, на суму ўсяго на 1 цэнт меншую за суму, за якую ён быў набыты. У [[Японія|Японіі]] аналагічны дысконт складае 20 [[Іена|іен]]<ref>[http://www.post.japanpost.jp/int/service/int_coupon_en.html Пошта Японіі.]{{ref-en}}</ref>. Пры павышэнні цэн на купоны ў некаторых краінах часам на іх могуць налепліваць дадатковыя паштовыя маркі і нярэдка адразу жа гасіць іх штэмпелем. Гэта не ўплывае на статус купона і служыць выключна для забеспячэння належнага ўліку на пошце. Асобы, якія часта карыстаюцца купонамі, адзначаюць<ref>[http://www.dx.ardi.lv/IRC.html Інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160630132753/http://www.dx.ardi.lv/IRC.html |date=30 чэрвеня 2016 }} на сайце радыёаматара [http://dx.ardi.lv/ Юрыя Балціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160702080016/http://www.dx.ardi.lv/ |date=2 ліпеня 2016 }} ([[Латвія]]).</ref>, што з прычыны адноснай рэдкасці паслугі па продажы або прыёме купонаў паштовыя служачыя далёка не заўжды праяўляюць кампетэнтнасць. Адна з найбольш непрыемных памылак — прастаўленне штэмпеля не ў левым, а ў правым акенцы купона ўжо падчас яго продажу, што анулюе яго вартасць. Часам яны неабгрунтавана адмаўляюцца прымаць годныя купоны, часам прымаюць да абмену і нягодныя. Бывае, што купоны ўвогуле адсутнічаюць у продажы. У гэтым выпадку пакупніку варта звярнуць увагу персаналу паштовага аддзялення на адпаведныя інструкцыі. Зрэшты, часам бываюць выпадкі, калі тая ці іншая паштовая адміністрацыя выдае цыркуляры і распараджэнні, якія не адпавядаюць міжнародным пагадненням і пагаршаюць умовы, прадугледжаныя дакументамі СПС. === Міжнародны купон на адказ у краінах РСС === Паштовыя адміністрацыі [[Арменія|Арменіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Казахстан]]а, [[Славенія|Славеніі]], [[Украіна|Украіны]] і некаторых іншых краін [[Рэгіянальная садружнасць у галіне сувязі|РСС]] заказваюць і прадаюць міжнародныя купоны на адказ. Вельмі моцна ў стаўленні да міжнародных купонаў на адказ вылучаецца сярод членаў РСС [[Расія]]. [[Расія|Расійская]] паштовая адміністрацыя ў асобе [[Унітарнае прадпрыемства|ФДУП]] «''[[Пошта Расіі]]''» продажам міжнародным купонаў на адказ не займаецца, што абгрунтоўваецца палажэннем артыкула 142 «''Рэгламенту пісьмовай карэспандэнцыі''» СПС, у адпаведнасці з якім замежныя паштовыя адміністрацыі маюць права на продаж міжнародных купонаў або абмяжоўваць іх продаж па сваёй волі. == Філатэлістычныя аспекты == Міжнародныя купоны на адказ — прывабныя аб’екты [[Філатэлія|філатэлістычнага калекцыяніравання]]. На [[Філатэлістычная выстава|філатэлістычных выставах]] яны звычайна экспаніруюцца сярод [[Віды філатэлістычных калекцый|спецыялізаваных калекцый]]. Умоўна купоны на адказ часам адносяць да [[Цэлая рэч|цэлых рэчаў]], бо на іх раней або быў надрукаваны намінал, або прадугледжвалася месца для яго запісу. Аднак зараз гэтага ўжо няма, таму філатэлістычная класіфікацыя МКА можа з’яўляцца прадметам дыскусій. == Гл. таксама == * [[Сусветны паштовы саюз]] * [[Маркі збору з філатэлістычных пасылак]] * [[Міжнароднае паштовае адпраўленне]] * [[Папярэдняе гашэнне]] {{зноскі}} == Літаратура == * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. [http://www.philately.h14.ru/BS/K.html ''Купон ответный Британского Содружества'', ''Купон ответный Французского Союза''], [http://www.philately.h14.ru/BS/M.html ''Международный знак почтовой оплаты'' и ''Международный ответный купон''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090803115604/http://www.philately.h14.ru/BS/M.html |date=3 жніўня 2009 }}.] * ''Дойчманн Ж.'' [http://www.upu.int/union_postale/2006/union_postale_2006-2_ru.pdf Новый дизайн накануне столетия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070611035109/http://www.upu.int/union_postale/2006/union_postale_2006-2_ru.pdf |date=11 чэрвеня 2007 }} // Почтовый союз. — 2006. — Т. 131. — № 2. — С. 28—29.{{v|7|4|2009}} * ''Якобе В. А.'' [http://www.philately.h14.ru/celnie.html Цельные вещи в филателии.] — {{М.}}: Связь, 1980. — 80 с. — (Б-ка юного филатели­ста; Вып. 7). * ''Hurtré A.'' [http://academiedephilatelie.org/ouvrages.html#bibliotheque Cent ans de coupons-réponse en France (1907—2007) — Histoire, réglementation et catalogue] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080623011409/http://www.academiedephilatelie.org/ouvrages.html#bibliotheque |date=23 чэрвеня 2008 }}. — Paris, 2007. — 266 p.{{ref-fr}} == Спасылкі == {{Commons|Category:International reply coupons|выгляд=міні}} {{Добры артыкул|Філатэлія}} {{Філатэлія}} {{Пошта}} [[Катэгорыя:Пошта]] [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] [[Катэгорыя:Міжнародны гандаль]] [[Катэгорыя:Сусветны паштовы саюз]] 1ogrekd7zuoydl676e5fy01s7wq6j1j 0 342838 5189667 4625440 2026-08-30T11:41:55Z ~2026-47201-47 173376 5189667 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Закапыцце (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = станцыя | Назва = Закапыцце | Лінія = Лінія Дубецкі — Навабеліцкая | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 52.4336 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 31.4803 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = | Поўная колькасць шляхоў = | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = 12 | Адлегласць2 = 14 | Адлегласць да = [[Добруш|Добруш (станцыя)]] | Адлегласць2 да = [[Злынка|Злынка (станцыя)]] | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = 150513 | Код Экспрэс-3 = 2100216 | Наменклатура = N-36-123 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }} '''Закапы́цце''' ({{lang-be-trans|Zakapyccie}}, {{lang-ru|Закопытье}})<ref>{{maps.by|viewrw/306}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Размешчана за 4,8 км на паўночны ўсход ад пасёлка [[Селішча 1]]; на лініі [[станцыя Дубецкі|Дубецкі]] — [[Навабеліцкая]], паміж былым [[прыпыначны пункт Дубецкі|прыпыначным пунктам Дубецкі]] і [[Добруш (станцыя)|станцыяй Добруш]]. Станцыя размешчана ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|зоне адсялення і адчужэння]], таму прыгарадныя цягнікі на станцыі не спыняюцца (за выключэннем асобных дзён, напрыклад, [[Радаўніца|Радаўніцы]]). На карце "РККА Европы и Европейской части СССР" 1937 года станцыя пазначана як "Раз'езд Закапыцце" <ref>{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-rkka_europe/|title=Карта РККА Европы и Европейской части СССР, десятикилометровка|website=www.etomesto.ru|access-date=2023-11-16}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/306}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Дубецкі — Навабеліцкая}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[станцыя Дубецкі|Дубецкі]] — [[станцыя Навабеліцкая |Навабеліцкая ]]|before= [[прыпыначны пункт Дубецкі|Дубецкі]] |after= [[Добруш (станцыя)|Добруш]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Селішча 1]] optfu4slo07l7brybxl660i1y15mvs8 0 345271 5189425 4436673 2026-08-29T21:08:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189425 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Мартуні}} {{НП-Арменія |статус = Горад |беларуская назва = Мартуні |арыгінальная назва = {{lang-hy|Մարտունի}} |выява = Martuni Armenia2.jpg |памер выявы = |подпіс = |сцяг = |герб = |краіна = Арменія |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |від рэгіёна = марз |рэгіён = Гегаркунік |заснаваны = |статус з = |магдэбургскае права = |насельніцтва = 11 987 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |агламерацыя = |плошча = |вышыня цэнтра НП= |паштовыя індэксы = 1401, 1402 |тэлефонны код = +374 (262) |сайт = }} '''Мартуні́''' ({{lang-hy|Մարտունի}}) — [[горад]] на ўсходзе [[Арменія|Арменіі]], у [[марз]]е [[Гегаркунік]]. Размешчаны за 130 км на ўсход ад [[Ерэван]]а, каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа [[Севан|возера Севан]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-17 World Gazeteer: Armenia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513052603/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-17 |date=13 мая 2013 }} – World-Gazetteer.com{{ref-en}} {{Гегаркунік}} {{Гарады Арменіі}} {{Заліўка НП-Арменія}} [[Катэгорыя:Гарады Арменіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты марза Гегаркунік]] [[Катэгорыя:Мартуні (Гегаркунік)| ]] o19ae3q1wswp32f81qyqevtvsbaddpv 0 348061 5189318 4575801 2026-08-29T14:27:07Z DzBar 156353 5189318 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW X1 | фота = 2010 BMW X1 sDrive 2.0d SE - Flickr - The Car Spy (1).jpg | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br/>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<br/>{{Сцягафікацыя|Мексіка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Тайланд}}<br/>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<br/>{{Сцягафікацыя|Інданезія}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}} | сегмент = J | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | тып кузава = {{Тып кузава|красовер|5|5}} | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2009|}} | вікісховішча = BMW X1 | пераемнік = |мадыфікацыі кузава={{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (E84) | выява = [[File:2013 BMW X1 (E84 LCI MY13) sDrive20i wagon (2015-07-09) 01.jpg|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2009|2015}} | кпп = 6-хутк. [[АКПП]] | вікісховішча = BMW E84 | колавая база = 2760 | даўжыня = 4454 | шырыня = 1798 | вышыня = 1545 | маса = 1505 кг (sDrive18i) <br /> 1650 - 1665 кг (xDrive20i) <br /> 1655 кг (xDrive28i) <br /> 1650 - 1660 кг (xDrive20d) <br /> 1660 - 1670 кг (xDrive23d) | поўная маса = 1990 кг (sDrive18i) <br /> 2125 - 2140 кг (xDrive20i) <br /> 2130 кг (xDrive28i) <br /> 2130 - 2145 кг (xDrive20d) <br /> 2150 - 2160 кг (xDrive23d) | каляіна пярэдняя = 1500 | каляіна задняя = 1529 | клірэнс = 195 | грузападымальнасць = 550 кг | аб'ём бака = 63 л (бензінавыя)<br />61 л (дызельныя) | дызайнер = Рычард Кім }} {{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (F48, F49) | выява = [[File:2018 BMW X1 sDrive18i xLine 1.5 Front.jpg|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2015|2022}} | кпп = 6-хутк. [[МКПП]]<br />6-хутк. [[АКПП]]<br />8-хутк. [[АКПП]] | вікісховішча = BMW F48 | колавая база = 2670 мм <br />2780 мм (X1 L) | даўжыня = 4439 мм <br />4565 мм (X1 L) | шырыня = 1821 | вышыня = 1612 | каляіна пярэдняя = 1561 | каляіна задняя = 1562 | клірэнс = 183 | грузападымальнасць = 575 кг — 600 кг | аб'ём бака = 51 (X1 18) — 61 л (інш.) | дызайнер = Рычард Кім }} {{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (U11) | выява = [[File:2023 BMW X1 U11 front view 02.png|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2022|}} | вікісховішча = BMW U11 }}}} '''BMW X1''' — кампактны [[Красовер (тып аўтамабіля)|красовер]]. == Першае пакаленне == [[Аўтамабіль]] створаны на платформе ўніверсала [[BMW E90|BMW 3-й серыі]]. Адрозненні ў шасі — у Х1 іншыя цягі ў задняй шматрычагавай падвесцы і паваротныя кулакі падвескі McPherson спераду, а замест электрамеханічнага ўзмацняльніка руля ўсталяваны электрагідраўлічны. Прывад можа быць [[Задні прывад|заднім]] (такія мадыфікацыі называюцца sDrive) або [[Поўны прывад|поўным]] (xDrive). Вытворчасць аўтамабіля пачалася на заводзе ў [[Лейпцыг|Лейпцыгу]], [[Германія]] ў кастрычніку 2009 года. === Мадыфікацыі === * sDrive18i — чатырохцыліндравы [[Бензінавы рухавік унутранага згарання|бензінавы рухавік]] аб'ёмам 1995 см³ (150 к. с.), задні прывад (выпуск гэтай мадыфікацыі пачаўся ў [[2010]] годзе) * xDrive28i — радны шасціцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 2996 см³ (258 к. с.). У версіі пасля рэстайлінгу рухавік заменены на чатырохцыліндравы радны бензінавы рухавік аб'ёмам 1997 см³ (245 к.с. N20), поўны прывад. * xDrive18d, sDrive18d — чатырохцыліндравы [[дызельны рухавік]] з [[турбанаддзіманне]]м аб'ёмам 1955 см³ (150 к.с.), поўны або задні прывад * xDrive20d, sDrive20d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (177 к. c. да рэстайлінгу, 184 к.с. пасля), поўны або задні прывад * xDrive23d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (204 к.с.), поўны прывад * xDrive25d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (218 к.с.), поўны прывад (пасля рэстайлінгу) === Бяспека === Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у [[2012]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 2.0 diesel |align = |год = 2012 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/10915 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 31,4 |дарослыя_працэнт = 87 |дзеці_балы = 42,1 |дзеці_працэнт = 86 |пешаходы_балы = 22,9 |пешаходы_працэнт = 64 |асістэнты_балы = 5 |асістэнты_працэнт= 71 }} === Продажы === {|class="wikitable" |- ! Каляндарны год ! Усяго выпушчана |- | 2009 | 8,499 |- | 2010 | 99,990 |- | 2011 | 126,429<ref name="prnewswire.com">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bmw-group-achieves-best-sales-year-ever-in-the-us-185572652.html|title=BMW Group Achieves Best Sales Year Ever in the U.S.|author=BMW of North America, LLC|date=3 January 2013|work=prnewswire.com}}</ref> |- | 2012 | 147,776 |- | 2013 | 161,353<ref>{{cite web|url=https://www.press.bmwgroup.com/netherlands/pressDetail.html?title=bmw-group-blijft-op-koers-in-2013&outputChannelId=32&id=T0171848NL&left_menu_item=node__804|title=BMW Group blijft op koers in 2013.|work=bmwgroup.com}}</ref> |- | 2014 | 156,471 |} == Другое пакаленне == Другое пакаленне "БМВ Ікс-1" была пабудавана на платформе «Міні-Кантрымэн» і «БМВ 2-ой серыі Актыў Тур’ер». Цяпер ён пярэднепрывадны. Але ў больш багатых камплектацыях прапануецца аўтаматычна падключаемы поўны прывад з электрамагнітнай муфтай у прывадзе задніх колаў. Памеры дадзенага красовера павялічыліся, а клірэнс паменшыўся ў параўнанні з мінулай генерацыяй з 195 мм да 183 мм. Пазадарожныя якасці навінкі пагоршыліся, затое павысілася дынаміка разгону, палепшылася эканамічнасць і знізілася вага аўтамабіля. BMW X1 стаў другім пярэднепрывадным аўтамабілем нямецкай маркі пасля BMW 2er Active Tourer. Красовер выпускаўся на заводзе ў [[Рэгенсбург]]у, а ў жніўні [[2017]] года кантрактная вытворчасць пачалася яшчэ і на заводзе ''[[VDL Nedcar]]'' кангламерата [[VDL Groep]] ([[Борн (Нідэрланды)|Борн]], [[Нідэрланды]])<ref>{{cite web |url = https://www.press.bmwgroup.com/global/article/detail/T0267512EN/bmw-group-confirms-additional-production-of-bmw-x1-at-vdl-nedcar |title = BMW Group confirms additional production of BMW X1 at VDL Nedcar |publisher = [[BMW]] |date = 2017-01-25 |accessdate = 2022-11-13 |language = en}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.vdlgroep.com/en/news/archief/2017/vdl-nedcar-starts-production-bmw-x1 |title = VDL Nedcar starts production BMW X1 |publisher = [[VDL Groep]] |date = 2017-08-22 |accessdate = 2022-11-13 |language = en}}</ref>. Да 2016 года другое пакаленне BMW X1 было цалкам рэканструявана. Аўтамабіль стаў крыху больш вонкава і, цяпер, абсталяваны такімі тэхналогіямі бяспекі, як аўтаматычнае аварыйнае тармажэнне і сістэма выяўлення пешаходаў. Вытворца спрасціў мадэльны шэраг БМВ Х1 2016 года да выкарыстання толькі аднаго тыпу рухавіка — эфектыўнага 4-цыліндравага з турбанаддувам. Таксама, з гэтага часу ўсе версіі Х1 абсталяваны поўным прывадам, які быў створаны на базе канструкцыі пярэдняга прывада.<ref>[https://automoto.ua/overview/BMW-X1-2016-35.html Как мы тестировали BMW X1 2016]</ref> === Мадыфікацыі === * sDrive18i — трохцыліндравы [[Бензінавы рухавік унутранага згарання|бензінавы рухавік]] аб'ёмам 1495 см³ (136 к. с.) * xDrive20i — чатырохцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 1998 см³ (192 к. с.), поўны прывад * xDrive25i — чатырохцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 1998 см³ (231 к. с.), поўны прывад * xDrive18d, sDrive18d — чатырохцыліндравы [[дызельны рухавік]] з [[турбанаддзіманне]]м аб'ёмам 1955 см³ (150 к.с.), поўны або задні прывад * xDrive20d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (190 к.с.), поўны прывад * xDrive25d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (231 к.с.), поўны прывад Спецыяльна для кітайскага рынку была зроблена падоўжаная да 4, 56 метраў версія X1 L<ref>[http://www.motornovosti.ru/news/20160427_bmw_x1_l Для Кітая падоўжылі красовер BMW X1]</ref>. Яна атрымала індэкс F49. === Бяспека === Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у [[2015]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 sDrive18d |align = |год = 2015 |спасылка = http://web.archive.org/web/20160304145002/http://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/22021 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 34,5 |дарослыя_працэнт = 90 |дзеці_балы = 43 |дзеці_працэнт = 87 |пешаходы_балы = 26,7 |пешаходы_працэнт = 74 |асістэнты_балы = 10,1 |асістэнты_працэнт= 77 }} == Трэцяе пакаленне == У трэцім пакаленні для BMW X1 прапанаваны бензінавы, дызельны, гібрыдны варыянты, а таксама цалкам электрычны '''iX1'''. На момант дэбюту прапанаваны два бензінавыя і два дызельныя рухавікі. Plug-in-гібрыдныя ''BMW X1 xDrive25e'' і ''BMW X1 xDrive30e'' маюць электрычны прывад на заднія колы, які спалучаецца з трохцыліндравым бензінавым рухавіком, які прыводзіць у рух пярэднія колы праз 7-ступеньчатую каробку перадач ''Steptronic'' з падвойным счапленнем<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/features/612598/10-neuheiten-marktstart-2022-ubersicht/ |title = Diese 10 Neuheiten kommen noch 2022 auf den Markt |publisher = de.motor1.com |date = 2022-10-01 |accessdate = 2022-10-01 |language = de }}</ref>. Усе мадыфікацыі — аўтамабілі з рухавіком унутранага згарання, plug-in-гібрыды і цалкам электрычныя — збіраюцца на адной вытворчай лініі ў [[Рэгенсбург]]у. 11 лістапада 2022 года стартавала вытворчасць электрычнага ''iX1''<ref>{{cite news |url = https://www.electrive.com/2022/11/11/bmw-kicks-off-production-of-the-ix1-in-germany/ |title = BMW kicks off production of the iX1 in Germany |publisher = electrive.com |date = 2022-11-11 |accessdate = 2022-11-12 |language = en }}</ref>. === Мадыфікацыі === Мадыфікацыі для еўрапейскага рынка<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/news/589743/bmw-x1-2022-preise-uebersicht/ |title = BMW X1 (2022): Alle Preise in der Übersicht |publisher = de.motor1.com |date = 2022-06-06 |accessdate = 2022-10-01 |language = de }}</ref>: * '''X1 sDrive18i''', 100 кВт (136 к.с.) * '''X1 xDrive23i''', 160 кВт (218 к.с.) * '''X1 sDrive18d''', 110 кВт (150 к.с.) * '''X1 xDrive23d''', 155 кВт (211 к.с.) * '''X1 xDrive25e''', 180 кВт (245 к.с.) * '''X1 xDrive30e''', 240 кВт (326 к.с.) * '''iX1 xDrive30''', 200 кВт (272 к.с.) У красавіку 2023 года на Шанхайскім аўтасалоне былі прадстаўлены X1 для [[КНР]]: '''sDrive 20 Li''' (рухавік — бензінавы, трохцыліндравы, з турбанаддзіманнем; аб’ём — 1,5 л.; магутнасць — 156 к.с.), '''sDrive 25 Li''' і '''xDrive 25 Li''' (рухавік — бензінавы, чатырохцыліндравы, з турбанаддзіманнем; аб’ём — 2,0 л.; магутнасць — 204 к.с.), а таксама электрычны '''iX1''' у мадыфікацыі з двума рухавікамі. Усе версіі для кітайскага рынка маюць колавую базу падоўжаную на 10 сантыметраў, каб даць больш месца заднім пасажырам<ref>{{cite web |url = https://de.motor1.com/news/663295/bmw-x1-ix1-lwb-china/ |title = BMW X1 und iX1 debütieren mit langem Radstand in Shanghai |publisher = de.motor1.com |date = 2023-04-20 |accessdate = 2023-04-20 |language = de }}</ref>. === Бяспека === {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 2.0 diesel X-Line |align = |год = 2022 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/47128 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 32,8 |дарослыя_працэнт = 86 |дзеці_балы = 43,9 |дзеці_працэнт = 89 |пешаходы_балы = 41,1 |пешаходы_працэнт = 76 |асістэнты_балы = 14,8 |асістэнты_працэнт= 92 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/x/x1/2015/showroom/index.html Мадэль на афіцыйным сайце BMW] {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|X1]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] 0m95e3q672iz5l197rt6ay84a964qbt 5189320 5189318 2026-08-29T14:29:09Z DzBar 156353 5189320 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW X1 | фота = 2010 BMW X1 sDrive 2.0d SE - Flickr - The Car Spy (1).jpg | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br/>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<br/>{{Сцягафікацыя|Мексіка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Тайланд}}<br/>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<br/>{{Сцягафікацыя|Інданезія}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}} | сегмент = J | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | тып кузава = {{Тып кузава|красовер|5|5}} | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2009|}} | вікісховішча = BMW X1 | пераемнік = |мадыфікацыі кузава={{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (E84) | выява = [[File:2013 BMW X1 (E84 LCI MY13) sDrive20i wagon (2015-07-09) 01.jpg|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2009|2015}} | кпп = 6-хутк. [[АКПП]] | вікісховішча = BMW E84 | колавая база = 2760 | даўжыня = 4454 | шырыня = 1798 | вышыня = 1545 | маса = 1505 кг (sDrive18i) <br /> 1650 - 1665 кг (xDrive20i) <br /> 1655 кг (xDrive28i) <br /> 1650 - 1660 кг (xDrive20d) <br /> 1660 - 1670 кг (xDrive23d) | поўная маса = 1990 кг (sDrive18i) <br /> 2125 - 2140 кг (xDrive20i) <br /> 2130 кг (xDrive28i) <br /> 2130 - 2145 кг (xDrive20d) <br /> 2150 - 2160 кг (xDrive23d) | каляіна пярэдняя = 1500 | каляіна задняя = 1529 | клірэнс = 195 | грузападымальнасць = 550 кг | аб'ём бака = 63 л (бензінавыя)<br />61 л (дызельныя) | дызайнер = Рычард Кім }} {{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (F48, F49) | выява = [[File:2018 BMW X1 sDrive18i xLine 1.5 Front.jpg|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2015|2022}} | кпп = 6-хутк. [[МКПП]]<br />6-хутк. [[АКПП]]<br />8-хутк. [[АКПП]] | вікісховішча = BMW F48 | колавая база = 2670 мм <br />2780 мм (X1 L) | даўжыня = 4439 мм <br />4565 мм (X1 L) | шырыня = 1821 | вышыня = 1612 | каляіна пярэдняя = 1561 | каляіна задняя = 1562 | клірэнс = 183 | грузападымальнасць = 575 кг — 600 кг | аб'ём бака = 51 (X1 18) — 61 л (інш.) | дызайнер = Рычард Кім }} {{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (U11) | выява = [[File:2023 BMW X1 U11 front view 02.png|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2022|}} | вікісховішча = BMW U11 }}}} '''BMW X1''' — кампактны [[Красовер (тып аўтамабіля)|красовер]]. == Першае пакаленне == [[Аўтамабіль]] створаны на платформе ўніверсала [[BMW E90|BMW 3-й серыі]]. Адрозненні ў шасі — у Х1 іншыя цягі ў задняй шматрычагавай падвесцы і паваротныя кулакі падвескі McPherson спераду, а замест электрамеханічнага ўзмацняльніка руля ўсталяваны электрагідраўлічны. Прывад можа быць [[Задні прывад|заднім]] (такія мадыфікацыі называюцца sDrive) або [[Поўны прывад|поўным]] (xDrive). Вытворчасць аўтамабіля пачалася на заводзе ў [[Лейпцыг|Лейпцыгу]], [[Германія]] ў кастрычніку 2009 года. === Мадыфікацыі === * sDrive18i — чатырохцыліндравы [[Бензінавы рухавік унутранага згарання|бензінавы рухавік]] аб'ёмам 1995 см³ (150 к. с.), задні прывад (выпуск гэтай мадыфікацыі пачаўся ў [[2010]] годзе) * xDrive28i — радны шасціцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 2996 см³ (258 к. с.). У версіі пасля рэстайлінгу рухавік заменены на чатырохцыліндравы радны бензінавы рухавік аб'ёмам 1997 см³ (245 к.с. N20), поўны прывад. * xDrive18d, sDrive18d — чатырохцыліндравы [[дызельны рухавік]] з [[турбанаддзіманне]]м аб'ёмам 1955 см³ (150 к.с.), поўны або задні прывад * xDrive20d, sDrive20d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (177 к. c. да рэстайлінгу, 184 к.с. пасля), поўны або задні прывад * xDrive23d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (204 к.с.), поўны прывад * xDrive25d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (218 к.с.), поўны прывад (пасля рэстайлінгу) === Бяспека === Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у [[2012]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 2.0 diesel |align = |год = 2012 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/10915 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 31,4 |дарослыя_працэнт = 87 |дзеці_балы = 42,1 |дзеці_працэнт = 86 |пешаходы_балы = 22,9 |пешаходы_працэнт = 64 |асістэнты_балы = 5 |асістэнты_працэнт= 71 }} === Продажы === {|class="wikitable" |- ! Каляндарны год ! Усяго выпушчана |- | 2009 | 8,499 |- | 2010 | 99,990 |- | 2011 | 126,429<ref name="prnewswire.com">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bmw-group-achieves-best-sales-year-ever-in-the-us-185572652.html|title=BMW Group Achieves Best Sales Year Ever in the U.S.|author=BMW of North America, LLC|date=3 January 2013|work=prnewswire.com}}</ref> |- | 2012 | 147,776 |- | 2013 | 161,353<ref>{{cite web|url=https://www.press.bmwgroup.com/netherlands/pressDetail.html?title=bmw-group-blijft-op-koers-in-2013&outputChannelId=32&id=T0171848NL&left_menu_item=node__804|title=BMW Group blijft op koers in 2013.|work=bmwgroup.com}}</ref> |- | 2014 | 156,471 |} == Другое пакаленне == Другое пакаленне "БМВ Ікс-1" была пабудавана на платформе «Міні-Кантрымэн» і «БМВ 2-ой серыі Актыў Тур’ер». Цяпер ён пярэднепрывадны. Але ў больш багатых камплектацыях прапануецца аўтаматычна падключаемы поўны прывад з электрамагнітнай муфтай у прывадзе задніх колаў. Памеры дадзенага красовера павялічыліся, а клірэнс паменшыўся ў параўнанні з мінулай генерацыяй з 195 мм да 183 мм. Пазадарожныя якасці навінкі пагоршыліся, затое павысілася дынаміка разгону, палепшылася эканамічнасць і знізілася вага аўтамабіля. BMW X1 стаў другім пярэднепрывадным аўтамабілем нямецкай маркі пасля BMW 2er Active Tourer. Красовер выпускаўся на заводзе ў [[Рэгенсбург]]у, а ў жніўні [[2017]] года кантрактная вытворчасць пачалася яшчэ і на заводзе ''[[VDL Nedcar]]'' кангламерата [[VDL Groep]] ([[Борн (Нідэрланды)|Борн]], [[Нідэрланды]])<ref>{{cite web |url = https://www.press.bmwgroup.com/global/article/detail/T0267512EN/bmw-group-confirms-additional-production-of-bmw-x1-at-vdl-nedcar |title = BMW Group confirms additional production of BMW X1 at VDL Nedcar |publisher = [[BMW]] |date = 2017-01-25 |accessdate = 2022-11-13 |language = en}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.vdlgroep.com/en/news/archief/2017/vdl-nedcar-starts-production-bmw-x1 |title = VDL Nedcar starts production BMW X1 |publisher = [[VDL Groep]] |date = 2017-08-22 |accessdate = 2022-11-13 |language = en}}</ref>. Да 2016 года другое пакаленне BMW X1 было цалкам рэканструявана. Аўтамабіль стаў крыху больш вонкава і, цяпер, абсталяваны такімі тэхналогіямі бяспекі, як аўтаматычнае аварыйнае тармажэнне і сістэма выяўлення пешаходаў. Вытворца спрасціў мадэльны шэраг БМВ Х1 2016 года да выкарыстання толькі аднаго тыпу рухавіка — эфектыўнага 4-цыліндравага з турбанаддувам. Таксама, з гэтага часу ўсе версіі Х1 абсталяваны поўным прывадам, які быў створаны на базе канструкцыі пярэдняга прывада.<ref>[https://automoto.ua/overview/BMW-X1-2016-35.html Как мы тестировали BMW X1 2016]</ref> === Мадыфікацыі === * sDrive18i — трохцыліндравы [[Бензінавы рухавік унутранага згарання|бензінавы рухавік]] аб'ёмам 1495 см³ (136 к. с.) * xDrive20i — чатырохцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 1998 см³ (192 к. с.), поўны прывад * xDrive25i — чатырохцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 1998 см³ (231 к. с.), поўны прывад * xDrive18d, sDrive18d — чатырохцыліндравы [[дызельны рухавік]] з [[турбанаддзіманне]]м аб'ёмам 1955 см³ (150 к.с.), поўны або задні прывад * xDrive20d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (190 к.с.), поўны прывад * xDrive25d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (231 к.с.), поўны прывад Спецыяльна для кітайскага рынку была зроблена падоўжаная да 4, 56 метраў версія X1 L<ref>[http://www.motornovosti.ru/news/20160427_bmw_x1_l Для Кітая падоўжылі красовер BMW X1]</ref>. Яна атрымала індэкс F49. === Бяспека === Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у [[2015]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 sDrive18d |align = |год = 2015 |спасылка = http://web.archive.org/web/20160304145002/http://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/22021 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 34,5 |дарослыя_працэнт = 90 |дзеці_балы = 43 |дзеці_працэнт = 87 |пешаходы_балы = 26,7 |пешаходы_працэнт = 74 |асістэнты_балы = 10,1 |асістэнты_працэнт= 77 }} == Трэцяе пакаленне == У трэцім пакаленні для BMW X1 прапанаваны бензінавы, дызельны, гібрыдны варыянты, а таксама цалкам электрычны '''iX1'''. На момант дэбюту прапанаваны два бензінавыя і два дызельныя рухавікі. Plug-in-гібрыдныя ''BMW X1 xDrive25e'' і ''BMW X1 xDrive30e'' маюць электрычны прывад на заднія колы, які спалучаецца з трохцыліндравым бензінавым рухавіком, які прыводзіць у рух пярэднія колы праз 7-ступеньчатую каробку перадач ''Steptronic'' з падвойным счапленнем<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/features/612598/10-neuheiten-marktstart-2022-ubersicht/ |title = Diese 10 Neuheiten kommen noch 2022 auf den Markt |publisher = de.motor1.com |date = 2022-10-01 |accessdate = 2022-10-01 |language = de }}</ref>. Усе мадыфікацыі — аўтамабілі з рухавіком унутранага згарання, plug-in-гібрыды і цалкам электрычныя — збіраюцца на адной вытворчай лініі ў [[Рэгенсбург]]у. 11 лістапада 2022 года стартавала вытворчасць электрычнага ''iX1''<ref>{{cite news |url = https://www.electrive.com/2022/11/11/bmw-kicks-off-production-of-the-ix1-in-germany/ |title = BMW kicks off production of the iX1 in Germany |publisher = electrive.com |date = 2022-11-11 |accessdate = 2022-11-12 |language = en }}</ref>. === Мадыфікацыі === Мадыфікацыі для еўрапейскага рынка<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/news/589743/bmw-x1-2022-preise-uebersicht/ |title = BMW X1 (2022): Alle Preise in der Übersicht |publisher = de.motor1.com |date = 2022-06-06 |accessdate = 2022-10-01 |language = de }}</ref>: * '''X1 sDrive18i''', 100 кВт (136 к.с.) * '''X1 xDrive23i''', 160 кВт (218 к.с.) * '''X1 sDrive18d''', 110 кВт (150 к.с.) * '''X1 xDrive23d''', 155 кВт (211 к.с.) * '''X1 xDrive25e''', 180 кВт (245 к.с.) * '''X1 xDrive30e''', 240 кВт (326 к.с.) * '''iX1 xDrive30''', 200 кВт (272 к.с.) У красавіку 2023 года на Шанхайскім аўтасалоне былі прадстаўлены X1 для [[КНР]]: '''sDrive 20 Li''' (рухавік — бензінавы, трохцыліндравы, з турбанаддзіманнем; аб’ём — 1,5 л.; магутнасць — 156 к.с.), '''sDrive 25 Li''' і '''xDrive 25 Li''' (рухавік — бензінавы, чатырохцыліндравы, з турбанаддзіманнем; аб’ём — 2,0 л.; магутнасць — 204 к.с.), а таксама электрычны '''iX1''' у мадыфікацыі з двума рухавікамі. Усе версіі для кітайскага рынка маюць колавую базу падоўжаную на 10 сантыметраў, каб даць больш месца заднім пасажырам<ref>{{cite web |url = https://de.motor1.com/news/663295/bmw-x1-ix1-lwb-china/ |title = BMW X1 und iX1 debütieren mit langem Radstand in Shanghai |publisher = de.motor1.com |date = 2023-04-20 |accessdate = 2023-04-20 |language = de }}</ref>. === Бяспека === {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 2.0 diesel X-Line |align = |год = 2022 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/47128 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 32,8 |дарослыя_працэнт = 86 |дзеці_балы = 43,9 |дзеці_працэнт = 89 |пешаходы_балы = 41,1 |пешаходы_працэнт = 76 |асістэнты_балы = 14,8 |асістэнты_працэнт= 92 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/x/x1/2015/showroom/index.html Мадэль на афіцыйным сайце BMW] {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|X1]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] as98mubl9nrle6dsrr1t7menbteqbks 5189321 5189320 2026-08-29T14:35:45Z DzBar 156353 5189321 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW X1 | фота = 2010 BMW X1 sDrive 2.0d SE - Flickr - The Car Spy (1).jpg | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br/>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<br/>{{Сцягафікацыя|Мексіка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Тайланд}}<br/>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<br/>{{Сцягафікацыя|Інданезія}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}} | сегмент = J | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | тып кузава = {{Тып кузава|красовер|5|5}} | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2009|}} | вікісховішча = BMW X1 | пераемнік = |мадыфікацыі={{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (E84) | выява = [[File:2013 BMW X1 (E84 LCI MY13) sDrive20i wagon (2015-07-09) 01.jpg|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2009|2015}} | кпп = 6-хутк. [[АКПП]] | вікісховішча = BMW E84 | колавая база = 2760 | даўжыня = 4454 | шырыня = 1798 | вышыня = 1545 | маса = 1505 кг (sDrive18i) <br /> 1650 - 1665 кг (xDrive20i) <br /> 1655 кг (xDrive28i) <br /> 1650 - 1660 кг (xDrive20d) <br /> 1660 - 1670 кг (xDrive23d) | поўная маса = 1990 кг (sDrive18i) <br /> 2125 - 2140 кг (xDrive20i) <br /> 2130 кг (xDrive28i) <br /> 2130 - 2145 кг (xDrive20d) <br /> 2150 - 2160 кг (xDrive23d) | каляіна пярэдняя = 1500 | каляіна задняя = 1529 | клірэнс = 195 | грузападымальнасць = 550 кг | аб'ём бака = 63 л (бензінавыя)<br />61 л (дызельныя) | дызайнер = Рычард Кім }} {{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (F48, F49) | выява = [[File:2018 BMW X1 sDrive18i xLine 1.5 Front.jpg|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2015|2022}} | кпп = 6-хутк. [[МКПП]]<br />6-хутк. [[АКПП]]<br />8-хутк. [[АКПП]] | вікісховішча = BMW F48 | колавая база = 2670 мм <br />2780 мм (X1 L) | даўжыня = 4439 мм <br />4565 мм (X1 L) | шырыня = 1821 | вышыня = 1612 | каляіна пярэдняя = 1561 | каляіна задняя = 1562 | клірэнс = 183 | грузападымальнасць = 575 кг — 600 кг | аб'ём бака = 51 (X1 18) — 61 л (інш.) | дызайнер = Рычард Кім }} {{Мадыфікацыя аўтамабіля | назва = BMW X1 (U11) | выява = [[File:2023 BMW X1 U11 front view 02.png|290px]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2022|}} | вікісховішча = BMW U11 }}}} '''BMW X1''' — кампактны [[Красовер (тып аўтамабіля)|красовер]]. == Першае пакаленне == [[Аўтамабіль]] створаны на платформе ўніверсала [[BMW E90|BMW 3-й серыі]]. Адрозненні ў шасі — у Х1 іншыя цягі ў задняй шматрычагавай падвесцы і паваротныя кулакі падвескі McPherson спераду, а замест электрамеханічнага ўзмацняльніка руля ўсталяваны электрагідраўлічны. Прывад можа быць [[Задні прывад|заднім]] (такія мадыфікацыі называюцца sDrive) або [[Поўны прывад|поўным]] (xDrive). Вытворчасць аўтамабіля пачалася на заводзе ў [[Лейпцыг|Лейпцыгу]], [[Германія]] ў кастрычніку 2009 года. === Мадыфікацыі === * sDrive18i — чатырохцыліндравы [[Бензінавы рухавік унутранага згарання|бензінавы рухавік]] аб'ёмам 1995 см³ (150 к. с.), задні прывад (выпуск гэтай мадыфікацыі пачаўся ў [[2010]] годзе) * xDrive28i — радны шасціцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 2996 см³ (258 к. с.). У версіі пасля рэстайлінгу рухавік заменены на чатырохцыліндравы радны бензінавы рухавік аб'ёмам 1997 см³ (245 к.с. N20), поўны прывад. * xDrive18d, sDrive18d — чатырохцыліндравы [[дызельны рухавік]] з [[турбанаддзіманне]]м аб'ёмам 1955 см³ (150 к.с.), поўны або задні прывад * xDrive20d, sDrive20d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (177 к. c. да рэстайлінгу, 184 к.с. пасля), поўны або задні прывад * xDrive23d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (204 к.с.), поўны прывад * xDrive25d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (218 к.с.), поўны прывад (пасля рэстайлінгу) === Бяспека === Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у [[2012]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 2.0 diesel |align = |год = 2012 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/10915 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 31,4 |дарослыя_працэнт = 87 |дзеці_балы = 42,1 |дзеці_працэнт = 86 |пешаходы_балы = 22,9 |пешаходы_працэнт = 64 |асістэнты_балы = 5 |асістэнты_працэнт= 71 }} === Продажы === {|class="wikitable" |- ! Каляндарны год ! Усяго выпушчана |- | 2009 | 8,499 |- | 2010 | 99,990 |- | 2011 | 126,429<ref name="prnewswire.com">{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bmw-group-achieves-best-sales-year-ever-in-the-us-185572652.html|title=BMW Group Achieves Best Sales Year Ever in the U.S.|author=BMW of North America, LLC|date=3 January 2013|work=prnewswire.com}}</ref> |- | 2012 | 147,776 |- | 2013 | 161,353<ref>{{cite web|url=https://www.press.bmwgroup.com/netherlands/pressDetail.html?title=bmw-group-blijft-op-koers-in-2013&outputChannelId=32&id=T0171848NL&left_menu_item=node__804|title=BMW Group blijft op koers in 2013.|work=bmwgroup.com}}</ref> |- | 2014 | 156,471 |} == Другое пакаленне == Другое пакаленне "БМВ Ікс-1" была пабудавана на платформе «Міні-Кантрымэн» і «БМВ 2-ой серыі Актыў Тур’ер». Цяпер ён пярэднепрывадны. Але ў больш багатых камплектацыях прапануецца аўтаматычна падключаемы поўны прывад з электрамагнітнай муфтай у прывадзе задніх колаў. Памеры дадзенага красовера павялічыліся, а клірэнс паменшыўся ў параўнанні з мінулай генерацыяй з 195 мм да 183 мм. Пазадарожныя якасці навінкі пагоршыліся, затое павысілася дынаміка разгону, палепшылася эканамічнасць і знізілася вага аўтамабіля. BMW X1 стаў другім пярэднепрывадным аўтамабілем нямецкай маркі пасля BMW 2er Active Tourer. Красовер выпускаўся на заводзе ў [[Рэгенсбург]]у, а ў жніўні [[2017]] года кантрактная вытворчасць пачалася яшчэ і на заводзе ''[[VDL Nedcar]]'' кангламерата [[VDL Groep]] ([[Борн (Нідэрланды)|Борн]], [[Нідэрланды]])<ref>{{cite web |url = https://www.press.bmwgroup.com/global/article/detail/T0267512EN/bmw-group-confirms-additional-production-of-bmw-x1-at-vdl-nedcar |title = BMW Group confirms additional production of BMW X1 at VDL Nedcar |publisher = [[BMW]] |date = 2017-01-25 |accessdate = 2022-11-13 |language = en}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.vdlgroep.com/en/news/archief/2017/vdl-nedcar-starts-production-bmw-x1 |title = VDL Nedcar starts production BMW X1 |publisher = [[VDL Groep]] |date = 2017-08-22 |accessdate = 2022-11-13 |language = en}}</ref>. Да 2016 года другое пакаленне BMW X1 было цалкам рэканструявана. Аўтамабіль стаў крыху больш вонкава і, цяпер, абсталяваны такімі тэхналогіямі бяспекі, як аўтаматычнае аварыйнае тармажэнне і сістэма выяўлення пешаходаў. Вытворца спрасціў мадэльны шэраг БМВ Х1 2016 года да выкарыстання толькі аднаго тыпу рухавіка — эфектыўнага 4-цыліндравага з турбанаддувам. Таксама, з гэтага часу ўсе версіі Х1 абсталяваны поўным прывадам, які быў створаны на базе канструкцыі пярэдняга прывада.<ref>[https://automoto.ua/overview/BMW-X1-2016-35.html Как мы тестировали BMW X1 2016]</ref> === Мадыфікацыі === * sDrive18i — трохцыліндравы [[Бензінавы рухавік унутранага згарання|бензінавы рухавік]] аб'ёмам 1495 см³ (136 к. с.) * xDrive20i — чатырохцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 1998 см³ (192 к. с.), поўны прывад * xDrive25i — чатырохцыліндравы бензінавы рухавік аб'ёмам 1998 см³ (231 к. с.), поўны прывад * xDrive18d, sDrive18d — чатырохцыліндравы [[дызельны рухавік]] з [[турбанаддзіманне]]м аб'ёмам 1955 см³ (150 к.с.), поўны або задні прывад * xDrive20d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (190 к.с.), поўны прывад * xDrive25d — чатырохцыліндравы дызельны рухавік з падвойным турбанаддзіманнем аб'ёмам 1955 см³ (231 к.с.), поўны прывад Спецыяльна для кітайскага рынку была зроблена падоўжаная да 4, 56 метраў версія X1 L<ref>[http://www.motornovosti.ru/news/20160427_bmw_x1_l Для Кітая падоўжылі красовер BMW X1]</ref>. Яна атрымала індэкс F49. === Бяспека === Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у [[2015]] годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 sDrive18d |align = |год = 2015 |спасылка = http://web.archive.org/web/20160304145002/http://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/22021 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 34,5 |дарослыя_працэнт = 90 |дзеці_балы = 43 |дзеці_працэнт = 87 |пешаходы_балы = 26,7 |пешаходы_працэнт = 74 |асістэнты_балы = 10,1 |асістэнты_працэнт= 77 }} == Трэцяе пакаленне == У трэцім пакаленні для BMW X1 прапанаваны бензінавы, дызельны, гібрыдны варыянты, а таксама цалкам электрычны '''iX1'''. На момант дэбюту прапанаваны два бензінавыя і два дызельныя рухавікі. Plug-in-гібрыдныя ''BMW X1 xDrive25e'' і ''BMW X1 xDrive30e'' маюць электрычны прывад на заднія колы, які спалучаецца з трохцыліндравым бензінавым рухавіком, які прыводзіць у рух пярэднія колы праз 7-ступеньчатую каробку перадач ''Steptronic'' з падвойным счапленнем<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/features/612598/10-neuheiten-marktstart-2022-ubersicht/ |title = Diese 10 Neuheiten kommen noch 2022 auf den Markt |publisher = de.motor1.com |date = 2022-10-01 |accessdate = 2022-10-01 |language = de }}</ref>. Усе мадыфікацыі — аўтамабілі з рухавіком унутранага згарання, plug-in-гібрыды і цалкам электрычныя — збіраюцца на адной вытворчай лініі ў [[Рэгенсбург]]у. 11 лістапада 2022 года стартавала вытворчасць электрычнага ''iX1''<ref>{{cite news |url = https://www.electrive.com/2022/11/11/bmw-kicks-off-production-of-the-ix1-in-germany/ |title = BMW kicks off production of the iX1 in Germany |publisher = electrive.com |date = 2022-11-11 |accessdate = 2022-11-12 |language = en }}</ref>. === Мадыфікацыі === Мадыфікацыі для еўрапейскага рынка<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/news/589743/bmw-x1-2022-preise-uebersicht/ |title = BMW X1 (2022): Alle Preise in der Übersicht |publisher = de.motor1.com |date = 2022-06-06 |accessdate = 2022-10-01 |language = de }}</ref>: * '''X1 sDrive18i''', 100 кВт (136 к.с.) * '''X1 xDrive23i''', 160 кВт (218 к.с.) * '''X1 sDrive18d''', 110 кВт (150 к.с.) * '''X1 xDrive23d''', 155 кВт (211 к.с.) * '''X1 xDrive25e''', 180 кВт (245 к.с.) * '''X1 xDrive30e''', 240 кВт (326 к.с.) * '''iX1 xDrive30''', 200 кВт (272 к.с.) У красавіку 2023 года на Шанхайскім аўтасалоне былі прадстаўлены X1 для [[КНР]]: '''sDrive 20 Li''' (рухавік — бензінавы, трохцыліндравы, з турбанаддзіманнем; аб’ём — 1,5 л.; магутнасць — 156 к.с.), '''sDrive 25 Li''' і '''xDrive 25 Li''' (рухавік — бензінавы, чатырохцыліндравы, з турбанаддзіманнем; аб’ём — 2,0 л.; магутнасць — 204 к.с.), а таксама электрычны '''iX1''' у мадыфікацыі з двума рухавікамі. Усе версіі для кітайскага рынка маюць колавую базу падоўжаную на 10 сантыметраў, каб даць больш месца заднім пасажырам<ref>{{cite web |url = https://de.motor1.com/news/663295/bmw-x1-ix1-lwb-china/ |title = BMW X1 und iX1 debütieren mit langem Radstand in Shanghai |publisher = de.motor1.com |date = 2023-04-20 |accessdate = 2023-04-20 |language = de }}</ref>. === Бяспека === {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW X1 2.0 diesel X-Line |align = |год = 2022 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/x1/47128 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 32,8 |дарослыя_працэнт = 86 |дзеці_балы = 43,9 |дзеці_працэнт = 89 |пешаходы_балы = 41,1 |пешаходы_працэнт = 76 |асістэнты_балы = 14,8 |асістэнты_працэнт= 92 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/x/x1/2015/showroom/index.html Мадэль на афіцыйным сайце BMW] {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|X1]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] 0nqjfzesxyy6xbavd7w0cxdakhzuuw8 0 350653 5189550 4737976 2026-08-30T09:08:13Z 5189550 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазавік}} {{ДД}} '''Мікалай Іванавіч Лазавік''' ([[18 студзеня]] [[1951]], [[Невіняны]], [[Вілейскі раён]], [[Мінская вобласць]] — [[5 лістапада]] [[2016]]<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20161105/1478356104-ushel-iz-zhizni-nikolay-lozovik-byvshiy-sekretar-cik |title=Архіўная копія |access-date=6 лістапада 2016 |archive-date=6 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106061254/http://naviny.by/article/20161105/1478356104-ushel-iz-zhizni-nikolay-lozovik-byvshiy-sekretar-cik |url-status=dead }}</ref>) — сакратар [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў]] (2000—2016). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1951 годзе ў вёсцы Невіняны Вілейскага раёна Мінскай вобласці. У 1972 годзе скончыў [[Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]]. У 1993 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У 2000 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце]]. У 2003 годзе — аспірантуру пры Акадэміі кіравання. Кандыдат эканамічных навук. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі 13-га склікання, уваходзіў у камісію па дзяржаўным будаўніцтве і мясцовым самакіраванні. Пасаду сакратара Цэнтрвыбаркама займаў з 2000 года. Па стане здароўя быў вызвалены ад гэтай пасады 17 кастрычніка 2016 года. Памёр [[5 лістапада]] [[2016]]. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] [[Мінск]]а<ref name="euroradio">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/mikalaya-lazavika-pahavali-na-paunochnyh-mogilkah-minska|title=Мікалая Лазавіка пахавалі на Паўночных могілках Мінска {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2016-11-08|access-date=2024-02-06}}</ref>. == Санкцыі == З 2006 года, пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]], якія [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] былі прызнаны недэмакратычнымі, быў у [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорным спісе Еўрасаюза]]<ref>{{cite web |url=https://news.tut.by/politics/468402.html |title=Невъездные в ЕС чиновники рассказали, куда поедут в случае приостановки санкций |author=Наталья Костюкевич, Ольга Корелина |date=2015-10-13|publisher =[[TUT.BY]]|accessdate=2018-05-20 |language=ru|archivedate=2018-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180521104451/https://news.tut.by/politics/468402.html |url-status=dead }}</ref>. Санкцыі неаднаразова падаўжаліся да 2016 года. Таксама Лазавік знаходзіўся ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2011-02-02|title=Banned Belarusians: Sanctions Don't Hurt|url=https://www.rferl.org/a/banned_belarusians_eu_sanctions_dont_hurt/2295824.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725092948/https://www.rferl.org/a/banned_belarusians_eu_sanctions_dont_hurt/2295824.html|archivedate=2021-07-25|accessdate=2021-07-25|website=|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=en}}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лазавік Мікалай Іванавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Заслужаныя юрысты Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] ebzlwarvq60wuy45shjk9hhbvx2lc7l 0 352136 5189457 5034385 2026-08-29T23:41:09Z Dzmitry133 154509 Дададзены аўтарскія фотаздымкі замчышча і макета замка, галерэя і новая крыніца; дапоўнена картка 5189457 wikitext text/x-wiki {{славутасць | Выява = Сучасны выгляд Жлобінскага замчашча. 2025 год.png | Подпіс выявы = Сучасны выгляд Жлобінскага замчышча. 2025 год }} == Апісанне == [[Файл:Макет Жлобінскага замка ў Жлобінскім музеі. Фота 2025.png|міні|справа|Макет Жлобінскага замка ў Жлобінскім музеі. Фота 2025 года.]] У ліпені 1654 года, падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]], войскі казацкага наказнога гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], якія ваявалі на расійскім баку, узялі штурмам і спалілі «замак Злобін». Пра гэта Залатарэнка паведамляе цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею]] ў лісце ад 15 ліпеня 1654 года<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Археографической комиссией]]: в 15 т. — СПб., 1863—1892. — [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/3668-t-14-prisoedinenie-belorussii-1654-1655-dopolnenie-k-3-tomu-1889 Т. 14: 1654—1655. (Дополнения к т. 3).] — СПб., 1889. — 902 с. — С. 137.</ref>. Іншых пісьмовых звестак пра Жлобінскі замак не выяўлена. Замчышча выявіў у 1983 годзе [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]]<ref>Ткачёв, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии / М. А. Ткачоў // Археологические открытия 1983 г. — М., 1985. — С. 407—408.</ref>. Замак размяшчаўся на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]. Складаўся з уласна замка (60×50 м) і падзамка (130×60 м), размешчанага на 1,5—2 м ніжэй за замкавы дзядзінец. Увесь комплекс узвышаўся на 3—4 метры над прырэчнай жылой зонай сярэдневяковага паселішча. Жлобінскі замак быў умацаваны земляным валам і драўлянымі сценамі-[[Гародня (фартыфікацыя)|гароднямі]] з вежамі і брамамі<ref>''Ткачоў, М. А.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Замкі і людзі.] — Мінск, 1991. — С. 152—153.</ref>. Яшчэ да выяўлення замчышча на ім была пабудавана спартыўная школа са стадыёнам. Побач, на месцы колішняга [[пасад]]у, цяпер размешчаны гарадскі парк. Пры [[Археалогія|археалагічных]] абследаваннях 2012—2013 гадоў, якія праводзіў светлагорскі археолаг Тэльман Маслюкоў, найбольш ранні матэрыял, які быў выяўлены каля замчышча — фрагменты ляпнога глінянага посуду са штрыхаваным арнаментам, якія адносяцца да канца [[1 тысячагоддзе да н.э.|I тыс. да н. э.]] — [[1 тысячагоддзе|I тыс. н. э.]]<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] / Т. В. Маслюкоў // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : [[Алег Міхайлавіч Дземідзенка|О. М. Демиденко]] (отв. ред.), [[Мікалай Мікалаевіч Крывальцэвіч|Н. Н. Кривальцевич]] (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАНБ]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7</ref> Магчыма, паселішча на месцы замка першапачаткова існавала ў [[Жалезны век|жалезным веку]]. Побач з замчышчам знойдзены фрагменты [[Кафля|кафлі]], глінабітных печаў<ref>Маслюкоў, Т. В. [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcbkVMYTU0YmlqVms/edit?fbclid=IwAR28uo2WlVSdL5XP0pL6w4H1mvSZuSPo-h8hEBT2pCrH8EE_f8E1VPoGMzc&resourcekey=0-R8hUZ8rkMv2XdXptv7Nm6g Археалагічныя абследаванні ў Жлобінскім і Светлагорскім раёнах у 2012 годзе] / Т. В. Маслюкоў // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]: сб. навук. арт. / Ін-т гісторыі НАН Беларусі. — Мінск: Беларуская навука, 2014. — Вып. 25: Вынікі даследавання першабытных і сярэдневяковых старажытнасцей Беларусі ў 2011—2012 гадах. — С. 337—340. ISBN 978-985-08-1666-5.</ref>, сляды вытворчасці жалеза, глінянае [[прасліца]], бронзавы пярсцёнак і іншыя матэрыялы XVI—XVIII стагоддзяў<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcNmhtZk1CWXliTm8/view?fbclid=IwAR3AroKvYopoBR1JTM9QodM4vudbTFIdPZ_I6xAwpWO94eFzLuoB9XhiZWA&resourcekey=0-M2FSsFp5mcCFIfwyNxYczw Абследаванні замчышча і селішча ў Жлобіне] / Т. В. Маслюкоў // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2013 г.: Научный ежегодник. — Брянск: РИО БГУ им. академика И. Г. Петровского, 2015. — С. 275—279. ISBN 978-9734-0217-4.</ref>. Археалагічныя раскопкі не праводзіліся. == Апісанне замка і селішча == Паводле схемы Ткачова, замкавая пляцоўка (дзядзінец) мела памеры каля 50×60 м і ўзвышалася над наваколлем на 3–4 м. Падзамкавая тэрыторыя (падзамак) памерам 130×60 м узвышалася на 2–3 м. Пляцоўка была выцягнута з поўначы на поўдзень і, верагодна, абнесена валамі з драўлянымі ўмацаваннямі. Селішча, якое прылягала да замка з усходу і поўдня, знаходзілася паміж валамі і рэчышчам ручая Чорначка, які выцякаў з балота ў цэнтры сучаснага горада. Чорначка служыла натуральнай мяжой паселішча з поўдня. == Стан на сёння == [[Файл:ДАКЛАДНАЯ НАЗВА ФАЙЛА|міні|справа|Будынак спартыўнай школы на тэрыторыі Жлобінскага замчышча. 2025 год.]] У наш час тэрыторыя замчышча часткова занята будынкам спартыўнай школы (дзядзінец) і стадыёнам (падзамак). Частка рэльефу знішчана ў выніку будаўніцтва дарог. Захаваліся толькі асобныя схілы і ўзвышэнні па ўсходнім і паўднёвым баку, дзе замчышча мяжуе з паркам культуры. <ref>{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/zhlobinski-zamak-i-zamkavae-miastechka/ |title=Жлобінскі замак і замкавае мястэчка |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=2026-08-29 |language=be }}</ref> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="170"> Файл:План Жлобінскага замка паводле археалагічных даследаванняў.png|План Жлобінскага замка паводле археалагічных даследаванняў Файл:Тэрыторыя Жлобінскага замчашча. Сучасны выгляд. 2025.png|Тэрыторыя Жлобінскага замчышча. Сучасны выгляд. 2025 год Файл:Тэрыторыя парка Прыдняпроўскі, дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025.png|Тэрыторыя парка «Прыдняпроўскі», дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025 год </gallery> == Гістарычнае значэнне == Замак у Жлобіне выконваў функцыю мясцовага адміністрацыйнага і абарончага цэнтра. Яго размяшчэнне паміж замкамі [[Рагачоўскі замак|у Рагачове]] і [[Стрэшынскі замак|у Стрэшыне]] адпавядала лагічнай прастораванай структуры абароны Прыдняпроўя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||435}} * Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік. — 2025. — С. 76–77. {{Замкі Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Жлобін]] p903doddki131k3udhqvgfpumxw7871 5189460 5189457 2026-08-29T23:45:55Z Dzmitry133 154509 5189460 wikitext text/x-wiki {{славутасць | Выява = Сучасны выгляд Жлобінскага замчашча. 2025 год.png | Подпіс выявы = Сучасны выгляд Жлобінскага замчышча. 2025 год }} == Апісанне == [[Файл:Макет Жлобінскага замка ў Жлобінскім музеі. Фота 2025.png|міні|справа|Макет Жлобінскага замка ў Жлобінскім музеі. Фота 2025 года.]] У ліпені 1654 года, падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]], войскі казацкага наказнога гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], якія ваявалі на расійскім баку, узялі штурмам і спалілі «замак Злобін». Пра гэта Залатарэнка паведамляе цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею]] ў лісце ад 15 ліпеня 1654 года<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Археографической комиссией]]: в 15 т. — СПб., 1863—1892. — [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/3668-t-14-prisoedinenie-belorussii-1654-1655-dopolnenie-k-3-tomu-1889 Т. 14: 1654—1655. (Дополнения к т. 3).] — СПб., 1889. — 902 с. — С. 137.</ref>. Іншых пісьмовых звестак пра Жлобінскі замак не выяўлена. Замчышча выявіў у 1983 годзе [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]]<ref>Ткачёв, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии / М. А. Ткачоў // Археологические открытия 1983 г. — М., 1985. — С. 407—408.</ref>. Замак размяшчаўся на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]. Складаўся з уласна замка (60×50 м) і падзамка (130×60 м), размешчанага на 1,5—2 м ніжэй за замкавы дзядзінец. Увесь комплекс узвышаўся на 3—4 метры над прырэчнай жылой зонай сярэдневяковага паселішча. Жлобінскі замак быў умацаваны земляным валам і драўлянымі сценамі-[[Гародня (фартыфікацыя)|гароднямі]] з вежамі і брамамі<ref>''Ткачоў, М. А.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Замкі і людзі.] — Мінск, 1991. — С. 152—153.</ref>. Яшчэ да выяўлення замчышча на ім была пабудавана спартыўная школа са стадыёнам. Побач, на месцы колішняга [[пасад]]у, цяпер размешчаны гарадскі парк. Пры [[Археалогія|археалагічных]] абследаваннях 2012—2013 гадоў, якія праводзіў светлагорскі археолаг Тэльман Маслюкоў, найбольш ранні матэрыял, які быў выяўлены каля замчышча — фрагменты ляпнога глінянага посуду са штрыхаваным арнаментам, якія адносяцца да канца [[1 тысячагоддзе да н.э.|I тыс. да н. э.]] — [[1 тысячагоддзе|I тыс. н. э.]]<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] / Т. В. Маслюкоў // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : [[Алег Міхайлавіч Дземідзенка|О. М. Демиденко]] (отв. ред.), [[Мікалай Мікалаевіч Крывальцэвіч|Н. Н. Кривальцевич]] (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАНБ]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7</ref> Магчыма, паселішча на месцы замка першапачаткова існавала ў [[Жалезны век|жалезным веку]]. Побач з замчышчам знойдзены фрагменты [[Кафля|кафлі]], глінабітных печаў<ref>Маслюкоў, Т. В. [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcbkVMYTU0YmlqVms/edit?fbclid=IwAR28uo2WlVSdL5XP0pL6w4H1mvSZuSPo-h8hEBT2pCrH8EE_f8E1VPoGMzc&resourcekey=0-R8hUZ8rkMv2XdXptv7Nm6g Археалагічныя абследаванні ў Жлобінскім і Светлагорскім раёнах у 2012 годзе] / Т. В. Маслюкоў // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]: сб. навук. арт. / Ін-т гісторыі НАН Беларусі. — Мінск: Беларуская навука, 2014. — Вып. 25: Вынікі даследавання першабытных і сярэдневяковых старажытнасцей Беларусі ў 2011—2012 гадах. — С. 337—340. ISBN 978-985-08-1666-5.</ref>, сляды вытворчасці жалеза, глінянае [[прасліца]], бронзавы пярсцёнак і іншыя матэрыялы XVI—XVIII стагоддзяў<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcNmhtZk1CWXliTm8/view?fbclid=IwAR3AroKvYopoBR1JTM9QodM4vudbTFIdPZ_I6xAwpWO94eFzLuoB9XhiZWA&resourcekey=0-M2FSsFp5mcCFIfwyNxYczw Абследаванні замчышча і селішча ў Жлобіне] / Т. В. Маслюкоў // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2013 г.: Научный ежегодник. — Брянск: РИО БГУ им. академика И. Г. Петровского, 2015. — С. 275—279. ISBN 978-9734-0217-4.</ref>. Археалагічныя раскопкі не праводзіліся. == Апісанне замка і селішча == Паводле схемы Ткачова, замкавая пляцоўка (дзядзінец) мела памеры каля 50×60 м і ўзвышалася над наваколлем на 3–4 м. Падзамкавая тэрыторыя (падзамак) памерам 130×60 м узвышалася на 2–3 м. Пляцоўка была выцягнута з поўначы на поўдзень і, верагодна, абнесена валамі з драўлянымі ўмацаваннямі. Селішча, якое прылягала да замка з усходу і поўдня, знаходзілася паміж валамі і рэчышчам ручая Чорначка, які выцякаў з балота ў цэнтры сучаснага горада. Чорначка служыла натуральнай мяжой паселішча з поўдня. == Стан на сёння == [[Файл:Тэрыторыя Жлобінскага замчашча. Сучасны выгляд. 2025.png|міні|справа|Будынак спартыўнай школы на тэрыторыі Жлобінскага замчышча. 2025 год.]] У наш час тэрыторыя замчышча часткова занята будынкам спартыўнай школы (дзядзінец) і стадыёнам (падзамак). Частка рэльефу знішчана ў выніку будаўніцтва дарог. Захаваліся толькі асобныя схілы і ўзвышэнні па ўсходнім і паўднёвым баку, дзе замчышча мяжуе з паркам культуры. <ref>{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/zhlobinski-zamak-i-zamkavae-miastechka/ |title=Жлобінскі замак і замкавае мястэчка |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=2026-08-29 |language=be }}</ref> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="170"> Файл:План Жлобінскага замка паводле археалагічных даследаванняў.png|План Жлобінскага замка паводле археалагічных даследаванняў Файл:Тэрыторыя Жлобінскага замчашча. Сучасны выгляд. 2025.png|Тэрыторыя Жлобінскага замчышча. Сучасны выгляд. 2025 год Файл:Тэрыторыя парка Прыдняпроўскі, дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025.png|Тэрыторыя парка «Прыдняпроўскі», дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025 год </gallery> == Гістарычнае значэнне == Замак у Жлобіне выконваў функцыю мясцовага адміністрацыйнага і абарончага цэнтра. Яго размяшчэнне паміж замкамі [[Рагачоўскі замак|у Рагачове]] і [[Стрэшынскі замак|у Стрэшыне]] адпавядала лагічнай прастораванай структуры абароны Прыдняпроўя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||435}} * Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік. — 2025. — С. 76–77. {{Замкі Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Жлобін]] 85gsd4iu1mqb154dbj6frmmbwhoux8n 5189528 5189460 2026-08-30T07:53:57Z M.L.Bot 261 вярнуў страчаны лід, выяву і подпіс далучыў да Вікіданых 5189528 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Жлобінскі замак''' — абарончае збудаванне XV—XVII стагоддзяў у [[Жлобін]]е (цяпер [[Гомельская вобласць]] Беларусі). == Апісанне == [[Файл:Макет Жлобінскага замка ў Жлобінскім музеі. Фота 2025.png|міні|справа|Макет Жлобінскага замка ў Жлобінскім музеі. Фота 2025 года.]] У ліпені 1654 года, падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]], войскі казацкага наказнога гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], якія ваявалі на расійскім баку, узялі штурмам і спалілі «замак Злобін». Пра гэта Залатарэнка паведамляе цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею]] ў лісце ад 15 ліпеня 1654 года<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Археографической комиссией]]: в 15 т. — СПб., 1863—1892. — [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/3668-t-14-prisoedinenie-belorussii-1654-1655-dopolnenie-k-3-tomu-1889 Т. 14: 1654—1655. (Дополнения к т. 3).] — СПб., 1889. — 902 с. — С. 137.</ref>. Іншых пісьмовых звестак пра Жлобінскі замак не выяўлена. Замчышча выявіў у 1983 годзе [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]]<ref>''Ткачёв, М. А.'' Изучение средневековых памятников Белоруссии / М. А. Ткачоў // Археологические открытия 1983 г. — М., 1985. — С. 407—408.</ref>. Замак размяшчаўся на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]. Складаўся з уласна замка (60×50 м) і падзамка (130×60 м), размешчанага на 1,5—2 м ніжэй за замкавы дзядзінец. Увесь комплекс узвышаўся на 3—4 метры над прырэчнай жылой зонай сярэдневяковага паселішча. Жлобінскі замак быў умацаваны земляным валам і драўлянымі сценамі-[[Гародня (фартыфікацыя)|гароднямі]] з вежамі і брамамі<ref>''Ткачоў, М. А.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Замкі і людзі.] — Мінск, 1991. — С. 152—153.</ref>. Яшчэ да выяўлення замчышча на ім была пабудавана спартыўная школа са стадыёнам. Побач, на месцы колішняга [[пасад]]у, цяпер размешчаны гарадскі парк. Пры [[Археалогія|археалагічных]] абследаваннях 2012—2013 гадоў, якія праводзіў светлагорскі археолаг Тэльман Маслюкоў, найбольш ранні матэрыял, які быў выяўлены каля замчышча — фрагменты ляпнога глінянага посуду са штрыхаваным арнаментам, якія адносяцца да канца [[1 тысячагоддзе да н.э.|I тыс. да н. э.]] — [[1 тысячагоддзе|I тыс. н. э.]]<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] / Т. В. Маслюкоў // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : [[Алег Міхайлавіч Дземідзенка|О. М. Демиденко]] (отв. ред.), [[Мікалай Мікалаевіч Крывальцэвіч|Н. Н. Кривальцевич]] (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАНБ]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7</ref> Магчыма, паселішча на месцы замка першапачаткова існавала ў [[Жалезны век|жалезным веку]]. Побач з замчышчам знойдзены фрагменты [[Кафля|кафлі]], глінабітных печаў<ref>Маслюкоў, Т. В. [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcbkVMYTU0YmlqVms/edit?fbclid=IwAR28uo2WlVSdL5XP0pL6w4H1mvSZuSPo-h8hEBT2pCrH8EE_f8E1VPoGMzc&resourcekey=0-R8hUZ8rkMv2XdXptv7Nm6g Археалагічныя абследаванні ў Жлобінскім і Светлагорскім раёнах у 2012 годзе] / Т. В. Маслюкоў // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]: сб. навук. арт. / Ін-т гісторыі НАН Беларусі. — Мінск: Беларуская навука, 2014. — Вып. 25: Вынікі даследавання першабытных і сярэдневяковых старажытнасцей Беларусі ў 2011—2012 гадах. — С. 337—340. ISBN 978-985-08-1666-5.</ref>, сляды вытворчасці жалеза, глінянае [[прасліца]], бронзавы пярсцёнак і іншыя матэрыялы XVI—XVIII стагоддзяў<ref>''Маслюкоў, Т. В.'' [https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcNmhtZk1CWXliTm8/view?fbclid=IwAR3AroKvYopoBR1JTM9QodM4vudbTFIdPZ_I6xAwpWO94eFzLuoB9XhiZWA&resourcekey=0-M2FSsFp5mcCFIfwyNxYczw Абследаванні замчышча і селішча ў Жлобіне] / Т. В. Маслюкоў // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2013 г.: Научный ежегодник. — Брянск: РИО БГУ им. академика И. Г. Петровского, 2015. — С. 275—279. ISBN 978-9734-0217-4.</ref>. Археалагічныя раскопкі не праводзіліся. == Апісанне замка і селішча == Паводле схемы Ткачова, замкавая пляцоўка (дзядзінец) мела памеры каля 50×60 м і ўзвышалася над наваколлем на 3-4 м. Падзамкавая тэрыторыя (падзамак) памерам 130×60 м узвышалася на 2-3 м. Пляцоўка была выцягнута з поўначы на поўдзень і, верагодна, абнесена валамі з драўлянымі ўмацаваннямі. Селішча, якое прылягала да замка з усходу і поўдня, знаходзілася паміж валамі і рэчышчам ручая Чорначка, які выцякаў з балота ў цэнтры сучаснага горада. Чорначка служыла натуральнай мяжой паселішча з поўдня. == Стан на сёння == [[Файл:Тэрыторыя Жлобінскага замчашча. Сучасны выгляд. 2025.png|міні|справа|Будынак спартыўнай школы на тэрыторыі Жлобінскага замчышча. 2025 год.]] У наш час тэрыторыя замчышча часткова занята будынкам спартыўнай школы (дзядзінец) і стадыёнам (падзамак). Частка рэльефу знішчана ў выніку будаўніцтва дарог. Захаваліся толькі асобныя схілы і ўзвышэнні па ўсходнім і паўднёвым баку, дзе замчышча мяжуе з паркам культуры.<ref>{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/zhlobinski-zamak-i-zamkavae-miastechka/ |title=Жлобінскі замак і замкавае мястэчка |website=Гісторыя Жлобіна |access-date=2026-08-29 |language=be }}</ref> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="170"> Файл:План Жлобінскага замка паводле археалагічных даследаванняў.png|План Жлобінскага замка паводле археалагічных даследаванняў Файл:Тэрыторыя Жлобінскага замчашча. Сучасны выгляд. 2025.png|Тэрыторыя Жлобінскага замчышча. Сучасны выгляд. 2025 год Файл:Тэрыторыя парка Прыдняпроўскі, дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025.png|Тэрыторыя парка «Прыдняпроўскі», дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025 год </gallery> == Гістарычнае значэнне == Замак у Жлобіне выконваў функцыю мясцовага адміністрацыйнага і абарончага цэнтра. Яго размяшчэнне паміж замкамі [[Рагачоўскі замак|у Рагачове]] і [[Стрэшынскі замак|у Стрэшыне]] адпавядала лагічнай прастораванай структуры абароны Прыдняпроўя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||435}} * Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік. — 2025. — С. 76-77. {{Замкі Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Жлобін]] 31repgslmzbrhzat9cr3zk69ve5c5q2 0 352267 5189291 4842683 2026-08-29T13:40:22Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Археалогія Казахстана]]; дададзена [[Катэгорыя:Археалогія ў Казахстане]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189291 wikitext text/x-wiki '''Харэзмская археолага-этнаграфічная экспедыцыя АН СССР''', таксама '''Харэзмская экспедыцыя''' — экспедыцыя па вывучэнні спадчыны Харэзмскай дзяржавы, якая праходзіла ў 1937—1991 гадах<ref name="Наумов">Сергей Наумов. [http://www.fergananews.com/news.php?id=5062 Узбекистан: В Хорезме отметили столетие русского археолога С. П. Толстова], 2007 {{ref-ru}}</ref>. Адна з самых буйных і працяглых археалагічных экспедыцый у СССР<ref>Sergey A. Yatsenko. The Biggest Expedition Studying the Ancient Iranian World (Chorasmian Expedition of S.P. Tolstov) // Transoxiana. Número 12 (Ed. by Paola Raffetta). Roma, 2007</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Chorasmian Expedition map of activities.jpg|250px|міні|Карта палявой актыўнасці экспедыцыі да 1962]] Харэзмскую экспедыцыю заснаваў і на працягу амаль чатырох дзесяцігоддзяў узначальваў выбітны савецкі археолаг і этнограф {{нп3|Сяргей Паўлавіч Талстоў||ru|Толстов, Сергей Павлович}} у 1937 годзе. Ён называў Харэзм «сярэднеазіяцкім Егіптам» і прысвяціў жыццё вывучэнню яго матэрыяльнай і нематэрыяльнай спадчыны<ref name="Наумов"/>. С. П. Талстоў упершыню пабываў у Харэзме ў 1929 годзе, калі вучыўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] разам са сваім блізкім сябрам, які стаў у будучым буйным навукоўцам, вядомым этнографам {{нп3|Леанід Паўлавіч Патапаў|Л. П. Патапавым|ru|Потапов, Леонид Павлович}}. З гэтага часу ён звязаў свой навуковы лёс з гэтай своеасабліва ўнікальнай краінай. Даследаванні экспедыцыі пачаліся ў 1937 годзе, але былі перапыненыя Вялікай Айчыннай вайной. У пасляваенныя гады палявыя даследаванні на шырокай прасторы {{нп3|Харэзмскі аазіс|Харэзмскага аазіса|ru|Хорезмский оазис}} аднавіліся, і менавіта тады сфармаваўся асноўны калектыў экспедыцыі, які супрацоўнічаў у яе складзе дзясяткі гадоў. У 1942 годзе ў Ташкенце С. П. Талстоў па рукапісе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Старажытны Харэзм», якую ў наступстве надрукавалі як буйную манаграфію і ўдастоілі высокай урадавай ўзнагароды. Да Другой сусветнай вайны асноўныя напрамкі дзейнасці экспедыцыі складалася з папярэдняга абследавання і дробных раскопак. Пасля вайны працягвалася работа па абследаванни шырокіх абласцей Харэзма і буйнамаштабных раскопак ключавых месцаў у рэгіёне. Да ліку апошніх ставяцца такія помнікі, як {{нп3|Тапрак-кала||ru|Топрак-кала}} (палац 2-га/3-га стагоддзя нашай эры з насценным жывапісам, архівам і г. д.)<ref>Неразик, Е. Е., Лапиров-Скобло, М. С., Трудновская, С. А. & Вайнберг, Б. И. (1981). ''Городище Топрак-кала (раскопки 1965—1975 гг.)'' (ТХАЭЭ, т. 12). Москва.</ref>, {{нп3|Джанбас-кала||uz|Jonbos qalʼa}} (неалітычнае селішча і крэпасць Ахеменідаў); {{нп3|Кой-Крылган-кала||ru|Кой-Крылган-кала}} (кругавая крэпасць, датуецца 4 стагоддзем да н.э. — 4 стагоддзем н.э.); некалькі месцаў {{нп3|Джэтыасар|Джэтыасарскай культуры|ru|Джетыасар}} (1-е тысячагоддзе нашай эры) і сярэднявечны горад [[Стары Ургенч|Куня-Ургенч]] (10 — 14 стагоддзі н.э.). У той час як паселішчы складаюць большую частку участкаў, якія былі дэталёва вывучаны, экспедыцыя таксама раскапала шматлікія могілкі і маўзалеі, уключаючы багатыя і важныя могілкі {{нп3|Тагіскен||uz|Tagisken}} і {{нп3|Уйгарак||uz|Uygarak}}, якія належаць да сака-скіфскага перыяду. [[File:Chorasmian Expedition plane above Adamli-kala.jpg|thumb|left|250px|Самалёт харэзмскай экспедыцыі над раннесярэднявечным помнікам [[Адамлі-кала]] (Узбекістан) у 1949 годзе]] Пазней працы прынялі вялікі размах і разгарнуліся на новай метадычнай аснове. Харэзмская экспедыцыя стала адной з самых буйных і найбольш аснашчаных археалагічных экспедыцый у СССР, тут упершыню вялася шматпрофільная праца на розных узроўнях і з выкарыстаннем шырокага спектру тэхнік і метадаў<ref>Yatsenko, S.A. (2007). «The biggest expedition. Studying the ancient Iranian world: Chorasmian Expedition of S.P. Tolstov». ''Transoxiana'' 12. [http://www.transoxiana.org/12/yatsenko-tolstov_chorasmia.php Yatsenko 2007] (accessed 4 April 2010).</ref>. Раскопкі праводзіліся ў нізоўях [[Амудар’я|Амудар'і]] і [[Сырдар’я|Сырдар'і]], пустынях [[Каракумы]] і [[Кызылкум]] на тэрыторыях, якія цяпер належаць [[Узбекістан]]у, [[Туркменістан]]у і [[Казахстан]]у<ref>Tolstov, S.P. (1945). «In the deserts of Khwarizm». The Asiatic Review XL no. 144; Tolstov, S.P. (1950). «Die archäologisch-ethnographische Expedition der Akademie der Wissenschaften der UdSSR nach Choresm vom Jahre 1947». Sowjetwissenschaft, Gesellschaftswiss., Abt. 1.</ref>. У складзе экспедыцыі часам працавала да васьмі атрадаў, якія ў пошуках артэфактаў літаральна перабралі па каменьчыку велізарную тэрыторыю. Акрамя археолагаў і этнографаў абавязковымі ўдзельнікамі даследаванняў былі геолагі, геамарфолагі, глебазнаўцы, архітэктары, тапографы і антраполагі. У дадатак да стандартных метадаў археалагічных палявых даследаванняў і раскопак тут упершыню ў сусветнай практыцы была ўжыта шырокамаштабная [[аэрафотаздымка]] руінаў старажытных крэпасцяў, якія не згубіліся ў пясках за тысячы гадоў. Палёты здзяйсняліся на, па меншай меры, двух біпланах з 1946 года. Гэта прывяло да стварэння самага вялікага еўразійскага архіву аэрафотаздымкаў, зробленых спецыяльна для археалагічных мэтаў. Між іншым тапографы склалі карту старажытных ірыгацыйных сістэм усяго рэгіёну<ref>Tolstov, S.P. (1956). «The prehistoric cultures and primitive irrigation systems of ancient Chorasmia» // ''Bulletin of the Institute of Archaeology, Univ. of London'' 13 (for 1955-56); Гулямов, Я. Г. (1957). ''История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней''. Ташкент; Андрианов, Б. В. (1969). ''Древние оросительные системы Приаралья''. Москва.</ref>. Навуковыя дасягненні акадэміка Талстова знайшлі сваё адлюстраванне ў шаснаццаці тамах яго прац і васьмі выпусках матэрыялаў экспедыцыі, шматлікіх манаграфіях і навуковых зборніках. Акрамя гэтага была выдадзена фундаментальная манаграфія «Старажытны Харэзм» — асноватворная праца па вывучэнні гісторыі Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі. Талстоў заставаўся дырэктарам харэзмскай экспедыцыі да яго смерці ў снежні 1976 года; яго змянілі [[Аляксандр Уладзіміравіч Вінаградаў|А. У. Вінаградаў]] і М. А. Іціна. Экспедыцыя базавалася ў Інстытуце этнаграфіі і антрапалогіі (пасля перайменаваны Інстытут этналогіі і антрапалогіі РАН) Акадэміі навук СССР, дзе Талстоў працаваў і быў таксама дырэктарам у 1942—1965 гадах. == Людзі экспедыцыі == Для сваёй экспедыцыі да Вялікай Айчыннай вайны С. П. Талстой сабраў каманду з існых ці былых студэнтаў археалагічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], дзе вучыўся і сам Талстоў. Сярод іх можна згадаць {{нп3|Аляксей Іванавіч Цераножкін|А. І. Цераножкіна|ru|Тереножкин, Алексей Иванович}} (спецыяліст па {{нп3|Сакі, плямёны|сака|ru|Саки (племена)}}-[[Скіфы|скіфскім]] перыядзе), {{нп3|Марк Артуравіч Арлоў|М. А. Арлова|ru|Орлов, Марк Артурович}} (архітэктар) і {{нп3|Ях'я Гулямавіч Гулямаў|Я. Г. Гулямава|ru|Гулямов, Яхъя Гулямович}} (мясцовы археолаг з Ташкента). Пасля вайны ён прыцягнуў між іншых [[Ніна Мікалаеўна Вактурская|Н. М. Вактурскую]] (спецыяліст па кераміцы), {{нп3|Юрый Аляксандравіч Рапапорт|Ю. А. Рапапорта|ru|Рапопорт, Юрий Александрович}} (спецыяліст па вераваннях і рэлігіі), [[Вольга Вішнеўская|В. А. Вішнеўская]], М. А. Іціна (спецыялісты па Бронзаваму і Жалезнаму вякам), [[Алена Еўдакімаўна Няразік|А. Е. Няразік]] (спецыяліст па селішчах ранняга Сярэднявечча), Л. М. Левіна, Б. І. Вайнберг (нумізмат), [[Аляксандр Уладзіміравіч Вінаградаў|А. У. Вінаградаў]] (спецыяліст па палеяліту) і Б. А. Андрыянаў (спецыяліст па старажытнай ірыгаціі і піянер у выкарыстанні аэрафотаздымкі)<ref>Итина, М. А. (1997). «К 90-летию С. П. Толстова и 60-летию Хорезмской археолого-этнографической экспедиции» // Российская археология 1997 no. 4. 189—199; Рапопорт, Ю. А. & Семенов, Ю. М. (2004). «Сергей Павлович Толстов: выдающийся этнограф, археолог, организатор науки» // Выдающиеся отечественные этнологи и антропологи XX в. / Отв. ред. В. А. Тишков & Д. Д. Тумаркин. Москва.</ref>. == Некаторыя адкрыцці экспедыцыі == Сярод найбольш значных гістарычных знаходак Харэзмскай экспедыцыі варта адзначыць адкрыццё ў 1939 годзе [[неаліт]]ычных стаянак [[Кельтэмінарская культура|кельтэмінарскай культуры]]. Таксама ў 1948 годзе С. П. Талстовым была вылучана {{нп3|тазабаг'ябская культура||ru|Тазабагьябская культура}}. Удзельнікі экспедыцыі адкрылі амаль тысячу археалагічных месцаў, сярод якіх некалькі дзясяткаў буйных археалагічных помнікаў, у тым ліку {{нп3|сакі, плямёны|сака|ru|Саки (племена)}}-[[Масагеты|масагецкія]] помнікі {{нп3|7-е тысячагоддзе да н.э.|VII|ru|7-е тысячелетие до н. э.}}-{{нп3|5-е тысячагоддзе да н.э.|V|ru|5-е тысячелетие до н. э.}} тысячагоддзяў да н.э. {{нп3|Уйгарак||uz|Uygarak}} і {{нп3|Тагіскен||uz|Tagisken}} і ўнікальнае гарадзішча плошчай больш за 120 га {{нп3|Тапрак-кала||ru|Топрак-кала}}, якое, як мяркуецца, было старажытнай [[харэзм]]ійскай сталіцай ў эпоху антычнасці<ref>Неразик, Е. Е., Лапиров-Скобло, М. С., Трудновская, С. А. & Вайнберг, Б. И. (1981). Городище Топрак-кала (раскопки 1965—1975 гг.) (ТХАЭЭ, т. 12). Москва.</ref>. == Навуковы ўплыў == Харэзмская экспедыцыя на шмат гадоў наперад вызначыла напрамак развіцця ўзбекскай гістарыяграфіі. Яе вынікі змянілі ранейшыя ўяўленні аб гісторыі гэтага краю<ref name="Наумов"/>. Экспедыцыі Талстова дазволілі моцна прасунуць археалагічную навуку ў СССР, а ён сам фактычна арганізаваў Інстытут этнаграфіі — цяпер {{нп3|Инстытут этналогии антрапалогии имя М. М. Міклуха-Маклая РАН|Інстытут этналогіі і антрапалогіі РАН|ru|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН}}. Вучонымі Харэзмскай экспедыцыі было глыбока вывучана мінулае ўзбекаў, туркмен, казахаў і каракалпакаў, якія пражывалі ў нізоўях Амудар'і, Сырдар'і і {{нп3|Зераўшанская даліна|Зераўшанской даліне|ru|Зеравшанская долина}}. Яны стварылі шматтомныя працы, зборнікі, манаграфіі, брашуры, у тым ліку такія выбітныя манаграфіі, як «Старажытны Харэзм», «Па слядах Харэзмскай цывілізацыі», «Па старажытных дэльтах [[Амудар’я|Окса]] і [[Сырдар’я|Яксарта]]», больш за 400 вялікіх і малых кніг і брашур, навуковыя і навукова-папулярныя артыкулы С. П. Талстова, многія з якіх былі перакладзеныя на розныя мовы свету. == Культурнае асяроддзе экспедыцыі == С. Талстоў быў вельмі лаяльным кіраўніком. Ім запрашаліся ў экспедыцыю людзі абодвух палоў самых розных нацыянальнасцяў. Многія ездзілі ў Харэзм добраахвотнікамі, каб правесці час з карысцю і цікавасцю<ref name="САЯ">[http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1566 С. А. Яценко. Самая большая археологическая экспедиция в СССР (Хорезмская экспедиция С. П. Толстова)] {{ref-ru}}</ref>. Вялікая супольнасць маладых і заахвочаных людзей стварала вакол сябе ўнікальную атмасферу, якая садзейнічала не толькі плённай навуковай працы, але і творчасці. Таму Харэзмская экспедыцыя фактычна была як навуковай арганізацыяй, так і культурным цэнтрам<ref name="САЯ"/>. Напрыклад, адзін з асноўных памочнікаў С. Талстова {{нп3|Юрый Аляксандравіч Рапапорт|Юрый Рапапорт|ru|Рапопорт, Юрий Александрович}} разам з вядомым паэтам {{нп3|Валянцін Дзмітрыевіч Берастаў|Валянцінам Бераставым|ru|Берестов, Валентин Дмитриевич}}, які працаваў у экспедыцыі доўгія гады, сталі аўтарамі тэкстаў прыкладна 40 знакамітых песень Харэзмскай экспедыцыі, музыку для якіх напісаў [[Рурык Леанідавіч Садакоў|Рурык Садакоў]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-CNB-ar1204283%22&lst_siz=20 Садоков, Рюрик Леонидович] {{ref-ru}}</ref>. Акрамя гэтага В. Берастаў пакінуў не толькі ўспаміны пра экспедыцыю, але і некалькі мастацкіх твораў, якія маюць пад сабой фундаментам працу ў Харэзме<ref name="САЯ"/>. Пры экспедыцыі таксама працавалі некалькі мастакоў і фота-мастакоў, якія стварылі мноства пейзажаў навакольных краявідаў і замалёвак помнікаў, якія даследаваліся членамі экспедыцыі<ref name="САЯ"/>. Сярод іх варта асобна згадаць {{нп3|Ігар Віталевіч Савіцкі|Ігара Савіцкага|ru|Савицкий, Игорь Витальевич}} - вядомага мастака і этнографа. Таксама пры экспедыцыі працаваў родны брат Сяргея Талстога мастак [[Мікалай Паўлавіч Талстоў|Мікалай Талстоў]]<ref>[http://www.poesis.ru/poeti-poezia/berestov/frm1_univ.htm С.П.Толстов (Шеф)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200118231924/http://www.poesis.ru/poeti-poezia/berestov/frm1_univ.htm |date=18 студзеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. Моладзь і ў 70-80-х гадах з задавальненнем ездзіла ў Харэзмскую экспедыцыю валанцёрамі. Тут былі не толькі цікавая праца, але і выдатныя, таленавітыя людзі, тут ставіліся аматарскія спектаклі, сталі сябрамі людзі з розных гарадоў, розных нацыянальнасцяў і розных прафесій (сярод валанцёраў, якія працавалі тут, было, напрыклад, нямала архітэктараў, біёлагаў і матэматыкаў)<ref name="САЯ"/>. == Памяць == У 2006 годзе ў Дзяржаўным музеі Усхода ў Маскве працавала выстаўка «Гісторыя адной экспедыцыі»<ref>Дм. Камцев. [http://www.fergananews.com/article.php?id=4226 В Государственном музее Востока в Москве открылась выставка «История одной экспедиции»], 2006 {{ref-ru}}</ref>, прысвечаная Харэзмскай экспедыцыі. {{зноскі}} == Літаратура == * Берестов В. Д., 1962. Приключений не будет. М.: Молодая гвардия. 158 с. * Жданко Т. А., Рапопорт Ю. А., 1995. Годы войны в жизни С. П. Толстова // Этнографическое обозрение. 1995. № 2, с. 62-75. * Песни, 2001. — Песни Хорезмской экспедиции (1947—1955) (Отв. ред. Ю. А. Рапопорт). М.: Институт этнологии и культурной антропологии РАН. 92 с. * Пушкин А. С., 1938. Полное собрание сочинений в шести томах. Т. 6. М.: Гослитиздат. * Рапопорт Ю. А., 2000. Введение // Рапопорт Ю. А., Неразик Е. Е., Левина Л. М. В низовьях Окса и Яксарта. Образы древнего Приаралья. М.: Индрик, с. 5-14. * Рапопорт Ю. А., Семенов Ю. И., 2004. Сергей Павлович Толстов: выдающийся этнограф, археолог и организатор науки // Выдающиеся отечественные этнологи и антропологи ХХ века (Отв. ред. В. А. Тишков, Д. Д. Тумаркин). М.: Наука, с. 184—232. * Толстов С. П., 1948. Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования. М.: МГУ, 352 с. * Толстов С. П., 1962. По древним дельтам Окса и Яксарта. М.: Изд. восточной литературы. 325 с. * Sergey A. Yatsenko. The Biggest Expedition Studying the Ancient Iranian World (Chorasmian Expedition of S.P. Tolstov) // Transoxiana. Número 12 (Ed. by Paola Raffetta). Roma, 2007. == Спасылкі == * [http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1566 С. А. Яценко. Самая большая археологическая экспедиция в СССР (Хорезмская экспедиция С. П. Толстова)] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Гісторыя археалогіі]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Казахстана]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Казахстане]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Казахстана]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Узбекістана]] [[Катэгорыя:Археалогія ва Узбекістане]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Узбекістана]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Туркменістана]] [[Катэгорыя:Археалогія Туркменістана]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Туркменістана]] [[Катэгорыя:Навуковыя экспедыцыі]] [[Катэгорыя:Харэзм]] tfz76irfqlcup3ad9pvv0irbto3vb80 0 352563 5189275 4446595 2026-08-29T13:11:33Z DzBar 156353 5189275 wikitext text/x-wiki {{Планета | name = Проксіма Цэнтаўра b | image = Artist's impression of the planet orbiting Proxima Centauri.jpg | caption = Фантазія мастака аб верагодным <br>ландшафце Проксімы Цэнтаўра b | minimum_mass_earth = {{val|1.27|0.19|0.17}} | radius_earth = ≥1,1 ± 0,3 | stellar_flux = 0.65 | temperature = 234 (-39,15 °С) | period = 11,186 | semimajor = 0,05 | eccentricity = 0,35 | star = [[Проксіма Цэнтаўра]] | constell = [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]] | ra = {{RA|14|29|42.94853}} | dec = {{DEC|−62|40|46.1631}} | app_mag = 11,05 | dist_ly = 4,243±0.002 | dist_pc = 1,30091±0.00015 | class = M5,5 Ve | star_mass = 0,123 (± 0,006) | star_radius = 0,141 (± 0,007) | star_temperature = 3042 (± 117) | metallicity = 0,21 | age = 4,85 | discovery_date = [[2016]] | discoverers = [[Еўрапеўская паўднёвая абсерваторыя]] | discovery_method = [[Метад Доплера]] | discovery_status = |тып=экзапланета}} {{Sky|14|29|42.9487|-|62|40|46.141|4.243}} '''Проксіма Цэнтаўра b''' (таксама вядомая як '''Проксіма b''') — [[экзапланета]], якая абарочваецца вакол чырвонага карліка [[Проксіма Цэнтаўра]], бліжэйшай да [[Сонца]] зоркі. Таксама магчыма абазначэнне '''Альфа Цэнтаўра C b''', бо Проксіма Цэнтаўра з'яўляецца трэцяй (найменшай) кампанентай ў сістэме [[Таліман|Альфа Цэнтаўра]]. Размешчана на адлегласці прыкладна 4,22 [[Светлавы год|светлавога года]] (1,3 [[Парсек|парсека]], 40 трлн [[Кіламетр|км]]) ад Зямлі ў сузор'і [[Сузор’е Цэнтаўр|Цэнтаўра]]. З'яўляецца найбліжэйшай вядомай экзапланетай<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2016/08/24/obnaruzhena-blizhayshaya-planeta-zemnogo-tipa|title=Обнаружена ближайшая планета земного типа|date=2016-08-24|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2016-08-25}}</ref> і адначасова найбліжэйшай экзапланетай, якая знаходзіцца ў [[Зона, прыдатная для жыцця|зоне заселенасці]]. Аб адкрыцці было абвешчана ў пачатку жніўня [[2016|2016 года]] супрацоўнікамі [[Еўрапейская Паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]]. Планета была выяўлена [[Метад Доплера|метадам радыяльных скорасцей]], пры якім перыядычнае зрушэнне доплераўскага спектра зоркі дазваляе вызначыць наяўнасць аб'екта на яе арбіце. == Гісторыя адкрыцця == Першае ўказанне на наяўнасць планеты было атрымана ў [[2013]] годзе, у час разбору архіўных дадзеных аб руху [[Проксіма Цэнтаўра|Проксімы Цэнтаўра]]. Каб пацвердзіць магчымасць выяўлення новай экзапланеты, у студзені 2016 года [[Еўрапейская Паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя]] запусціла кампанію, якая атрымала назву «Бледна-чырвоная кропка». 24 жніўня 2016 існаванне Проксімы Цэнтаўра b было пацверджана групай астраномаў з [[Лонданскі ўніверсітэт|Універсітэта Каралевы Марыі ў Лондане]] пад кіраўніцтвам Гілема Англада-Эскудэ. Вымярэння праводзіліся з дапамогай двух спектрографаў [[Спектрограф HARPS|HARPS]] і {{нп3|Very Largr Telescope|UVES|ru|}}<ref>{{Cite web|url=https://nplus1.ru/material/2016/08/24/Pale-red-dot|title=Невозможно быть ближе|date=2016-08-24|publisher=N+1|accessdate=2016-08-25}}</ref>. Першае паведамленне аб адкрыцці з'явілася ў часопісе ''[[Der Spiegel]]'' 12 жніўня 2016 года<ref>{{Cite web|url=http://www.spiegel.de/wissenschaft/weltall/astronomie-erdaehnlicher-planet-beim-nachbarstern-entdeckt-a-1107405.html|title=Wissenschaftliche Sensation: Mögliche zweite Erde in unserer Nachbarschaft entdeckt|author=SPIEGEL ONLINE, Hamburg Germany|publisher=SPIEGEL ONLINE|accessdate=2016-08-29}}</ref>. 24 жніўня інфармацыя была пацверджана супрацоўнікамі Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі<ref>{{Cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1629/|title=Planet Found in Habitable Zone Around Nearest Star - Pale Red Dot campaign reveals Earth-mass world in orbit around Proxima Centauri|author=information@eso.org|publisher=www.eso.org|lang=en-GB|accessdate=2016-08-29}}</ref>. == Характарыстыкі == === Бацькоўская зорка === {{main|Проксіма Цэнтаўра}} Планета абарочваецца вакол Проксімы Цэнтаўра, [[Чырвоны карлік|чырвонага карліка]] М-тыпу. Зорка мае масу 0,12 [[Сонечная маса|''M''_☉]] і радыус 0,14 [[Сонечны радыус|''R''_☉]]. Узрост зоркі 4,85 млрд гадоў, тэмпература паверхні — 3042 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|K]]. Нягледзячы на тое, што гэта бліжэйшая да Сонца зорка, няўзброеным вокам яна з Зямлі не відаць з-за сваёй малой свяцільнасці (0,0015 L_☉), [[бачная зорная велічыня]] — 11,13^m.<ref><span class="citation">''Wei-Chun Jao, Todd J. Henry, John P. Subasavage, Jennifer G. Winters, Douglas R. Gies''&nbsp;[[arxiv:1310.4746|The Solar Neighborhood XXXI: Discovery of an Unusual Red+White Dwarf Binary at ~25 Parsecs via Astrometry and UV Imaging]]&nbsp;// The Astronomical Journal.&nbsp;— 2014-01-01.&nbsp;— Т. 147, вып. 1.&nbsp;— С. 21.&nbsp;</span></ref> === Арбіта === Планета круціцца на адлегласці прыкладна 7 млн кіламетраў (0,05 [[Астранамічная адзінка|а. е.]]) ад Проксімы Цэнтаўра з перыядам 11,2 зямных сутак. Нягледзячы на такую блізкую адлегласць, з прычыны слабай свяцільнасці зоркі планета атрымлівае якраз такую колькасць цяпла, каб вада на яе паверхні магла існаваць у выглядзе вадкасці і не замярзаць ў вечныя ільды<ref>{{Cite web|url=https://naked-science.ru/article/sci/u-blizhayshey-k-solncu-zvezdy|title=У ближайшей к Солнцу звезды обнаружена потенциально обитаемая планета|date=2016-08-24|publisher=Naked Science|accessdate=2016-08-25}}</ref>. === Маса і радыус === Мінімальная маса Проксімы Цэнтаўра b роўная 1,27 [[Маса Зямлі|''M''_⊕]]. Калі дапусціць, што ў планеты камяністы склад і шчыльнасць, роўная шчыльнасці Зямлі (5,51 г/см3), то яе мінімальны радыус будзе роўны 1,1 радыусу Зямлі<ref><span class="citation">''S. Seager, M. Kuchner, C. A. Hier-Majumder, B. Militzer''&nbsp;[http://stacks.iop.org/0004-637X/669/i=2/a=1279 Mass-Radius Relationships for Solid Exoplanets]&nbsp;(англ.</span></ref>. === Тэмпература === Проксіма Цэнтаўра b атрымлівае прыкладна 65 % святла ад сваёй бацькоўскай зоркі, у параўнанні са святлом, якое Зямля атрымлівае ад Сонца. Планета мае {{Не перакладзена 5|Раўнаважная тэмпература планеты|раўнаважную тэмпературу||Planetary equilibrium temperature}} 234 K (-39 °С).<ref><span class="citation">''Guillem Anglada-Escudé, Pedro J. Amado, John Barnes, Zaira M. Berdiñas, R. Paul Butler''&nbsp;[http://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso1629/eso1629a.pdf A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri]&nbsp;// Nature.&nbsp;— Т. 536, вып. 7617.&nbsp;— С. 437–440.&nbsp;</span></ref> == Прыдатнасць для жыцця == {{main|Прыдатнасць для жыцця сістэмы чырвонага карліка}} Невядома, ці з'яўляецца планета прыдатнай для жыцця. Было заяўлена, што арбіта знаходзіцца ў межах [[Зона, прыдатная для жыцця|населенай зоны]] Проксімы Цэнтаўра — у вобласці, дзе пры належных умовах і ўласцівасцях атмасферы вада ў вадкім стане можа існаваць на паверхні планеты. Яе наяўнасць не супярэчыць вядомым кліматычным мадэлям і розным варыянтам саставу атмасферы — ад поўнага пакрыцця паверхні пры {{нп3|Парцыяльны ціск|парцыяльным ціску|ru|Парциальное давление}} [[Дыяксід вугляроду|CO{{Sub|2}}]] ≳ 1 бар, да невялікіх ледавіковых абласцей на [[Палярная шапка|палярных шапках]] пры ціску CO{{Sub|2}} ∼0.5 бар<ref>{{Cite web|url=http://arxiv.org/abs/1608.06827|title=The habitability of Proxima Centauri b II. Possible climates and Observability|date=2016-08-24|author=Martin Turbet, Jeremy Leconte, Franck Selsis, Emeline Bolmont, Francois Forget, Ignasi Ribas, Sean N. Raymond, Guillem Anglada-Escudé}}</ref>. Калі [[Эксцэнтрысітэт|эксцэнтрысытэт]] арбіты роўны 0, гэта можа прывесці да прыліўнага захопу — павернуты да зоркі бок планеты распалены, а на адваротным пастаянная цемра і жахлівы холад. Аднак паміж гэтымі крайнімі абласцямі будзе рэгіён ўздоўж [[Тэрмінатар (астраномія)|лініі тэрмінатара]], дзе тэмпература можа быць прымальнай — каля 0 °C.<ref><span class="citation">''Ashok K. Singal''&nbsp;[[arxiv:1405.1025|Life on a tidally-locked planet]]&nbsp;// arXiv:1405.1025 [astro-ph, physics:physics].&nbsp;— 2014-05-04.</span></ref> Проксіме Цэнтаўра b дастаецца ў 400 разоў больш [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскага выпраменьвання]], чым Зямлі<ref>{{Cite web|url=https://slon.ru/posts/72471|title=У ближайшей к Солнцу звезды нашли похожую на Землю планету|date=2016-08-24|publisher=[[Slon Magazine]]|accessdate=2016-08-25}}</ref>, што дапускае магчымасць існавання [[Біясфера|біясферы]], якая выкарыстоўвае біялагічную флуарэсцэнцыю як ахоўны механізм ад успышак [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавага]] выпраменьвання Проксімы Цэнтаўра. Дадзеная з'ява, вядомая ў некаторых відаў [[Каралавыя паліпы|каралавых паліпаў]], тэарэтычна можа назірацца як часовая {{нп3|біясігнатура||ru|биосигнатура}} на экзапланетах, якія абарочваюцца вакол зорак з актыўным УФ-выпраменьваннем.<ref>{{Cite web|url=http://arxiv.org/abs/1608.06930|title=Biofluorescent Worlds: Biological fluorescence as a temporal biosignature for flare star worlds|date=2016-08-24|author=Jack T. O'Malley-James, Lisa Kaltenegger}}</ref> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="105px" caption=""> File:New shot of Proxima Centauri, our nearest neighbour.jpg|Проксіма Цэнтаўра, здымак тэлескопа Хабл File:The motion of Proxima Centauri in 2016, revealing the fingerprints of a planet.jpg|Скорасць руху Проксімы Цэнтаўра адносна Зямлі, вымераная на працягу першых трох месяцаў 2016 года. Адзінкі па вертыкальнай восі: км/ч File:Proxima Centauri and its planet compared to the Solar System cropped.jpg|Становішча арбіты Проксімы Цэнтаўра b ў зоне заселенасці </gallery> == Заўвагі == <div class="references-small" style=""> <references /> </div> == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1629/|title=Planet Found in Habitable Zone Around Nearest Star|author=|work=|date=2016-08-24|publisher=[[Еўрапейская Паўднёвая абсерваторыя|ESO]]|lang=en|accessdate=2016-08-26}} [[Катэгорыя:Пошук пазаземнага жыцця]] [[Катэгорыя:Цэнтаўр (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Экзапланеты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Экзапланеты, адкрытыя ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Экзапланеты, адкрытыя метадам доплераўскай спектраскапіі]] 7lmnyzbl42umpc38mejmhuan73vclqr 0 356928 5189353 2448172 2026-08-29T16:09:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189353 wikitext text/x-wiki [[Выява:MegadiversoT2002.JPG|thumb|Макасіны народа [[кікапу]]]] '''Макасі́ны''' ([[алганкінскія мовы|алган.]]: ''mohkisson'', ''mksɨn'', ''makizin'', ''mokussin'', літаральна "[[абутак]]") — традыцыйны [[скура]]ны абутак [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] [[індзейцы|індзейцаў]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Moccasins}} * [http://www.marieshoes.com/page/766719 Moccasin History] * [http://www.nativetech.org/clothing/moccasin/moctext.html NATIVE AMERICAN CLOTHING Moccasins] * [http://www.thriftsandthreads.com/modern-moccasins/ MODERN MOCCASINS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160809015514/http://www.thriftsandthreads.com/modern-moccasins/ |date=9 жніўня 2016 }} * [http://www.archaeology.org/news/2715-141118-utah-cave-moccasins Moccasins Shed Light on Utah’s Promontory Culture] [[Катэгорыя:Абутак]] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Культура індзейцаў]] gr5s8f7sp3bltp88bc7yjjyj389npvb 0 359681 5189263 4765742 2026-08-29T12:44:06Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Армянская каталіцкая царква]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189263 wikitext text/x-wiki {{Каталіцкая Царква|беларуская назва=Армянская Каталіцкая Царква|манашак=66|іераманахаў=39|файл=[[File:St Elie - St Gregory Armenian Catholic Cathedral.jpg|300px]]|тытул прадстаяцеля=Яго Блажэнства Каталікос-Патрыярх Кілікіі|сталых дыяканаў=11|семінарыстаў=15|свецкіх манахаў=56|сайт={{url|http://www.armeniancatholic.org/}}|прыходаў=100|прадстаяцель=[[Грыгар Бедрос XX]]|подпіс=[[Сабор Святога Іллі і Грыгора Асветніка]], [[Бейрут]], [[Ліван]]|літургічныя мовы=[[Грабар]] (старажытнаармянская), [[англійская]], [[французская]] і інш.|абрад=[[Армянскі абрад]]|лагатып=[[File:Emblem of the Armenian Catholic Church.svg|200px]]|кананічная тэрыторыя={{ARM}} {{GRC}} {{SYR}} {{IRQ}} {{LIB}} {{EGY}} {{TUR}} {{JOR}} {{ISR}} {{PSE}} {{SUD}} {{SSD}} {{BHR}} {{SAU}} {{QAT}} {{KWT}} {{YEM}} {{OMA}} {{UAE}} {{IRN}}|каляндар=[[Армянскі каляндар]] ([[грыгарыянскі каляндар]])|заснавальнікі=[[Апостал Варфаламей]], [[Апостал Фадзей]], [[Грыгор Асветнік]] — (гістарычны прадстаяцель), духавенства Кілікійскага царства (1298 — заключэнне Уніі), [[Ферара-Фларэнтыйскі Сабор]] (1439 — I аднаўленне Уніі) [[Аўрам Бедрос I Ардзівян]] (1742 — II аднаўленне Уніі)|епіскапаў=17|епархіяльных прэсвітараў=46|дата уніі=[[1298]], [[1439]] — I аднаўленне Уніі, [[1742]] — II аднаўленне Уніі|галоўны сабор=[[Сабор Святога Іллі і Грыгора Асветніка]], [[Бейрут]], [[Ліван]]|вернікаў=760 000|арыгінальная назва=Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի|адміністрацыйны цэнтр=[[Бзумар]], [[Ліван]]|юрысдыкцыі ў дыяспары={{USA}} {{CAN}} {{FRA}} {{MEX}} {{ARG}} {{URY}} {{ROU}} {{UKR}} {{RUS}} {{POL}} {{GRC}}}} '''Армянская Каталіцкая Царква''' ({{lang-hy|Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի}}) — адна з [[Усходнія Каталіцкія Цэрквы|Усходніх Каталіцкіх Цэркваў]], якая прытрымліваецца [[Армянскі абрад|армянскага абраду]]. Мае статус [[Патрыярхат (Царква)|патрыярхату]]. Як і іншыя Цэрквы ''[[sui iuris]]'' (свайго права), мае ўласныя [[Традыцыя|традыцыю]], [[абрад]], [[Кананічнае права|партыкулярнае права]] і [[Прадстаяцель|прадстаяцеля]]. Час, калі з’явілася Армянская Каталіцкая Царква выклікае пытанні і спрэчкі, так, з пункту гледжання [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|старажытнаўсходніх праваслаўных]] АКЦ з’явілася ў XII стагоддзі, пад уплывам каталіцкіх місіянераў свярод армян-[[Міафізіцтва|міафізітаў]], а з пункту гледжання [[Каталіцтва|Каталіцкая Царквы]], як і ў яе частцы ў выглядзе армяна-каталікоў маюць меркаванне, што Царква мае паходжанне ад [[Рыгор Прасвяціцель|Грыгора Асветніка]], што значыць, што АКЦ і ёсць тая самая Царква, якая была першапачатковай, а потым, пасля [[Схізма пасля Халкідонскага Сабору|расколу]], праз [[Уніяцтва|Унію]], навярнулася да Каталіцкай Царквы. Сярод свецкіх рэлігіяведаў таксама няма на гэты конт адзінага меркавання. Яшчэ перад генацыдам армян больш за палову армян адносіліся да АКЦ, але пасля гэтага, і да гэтага моманту, Царква страціла сваі пазіцыі і колькасць як вернікаў, так і духавенства і юрысдыкцый. == Назва == Армянская Каталіцкая Царква (арм: Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի, <small>лацінскімі:</small> ''Hay Kat’ołikē Ekełec’i'') — «каталіцкая» значыць, што яна знаходзіцца ў поўным адзінстве са Святым Пасадам і з’яўляецца часткай сусветнай Каталіцкай Царквы. «Армянская» мае 2 гістарычных значэнні: першае — тое, што АКЦ карыстаецца армянскім літургічным абрадам, другое — тое, што да яе адносяцца практычна толькі армяне, а таксама тое, што АКЦ называе сабе той Армянскай Царквой, якая з’явілася ў першыя стагоддзі хрысціянства. == Гісторыя == === Да Халкідонскага Сабору (451 год) === ==== Пропаведзь хрысціянства ==== Гісторыю Армянскай Царквы да [[Халкідонскі Сабор|Халкідонскага Сабора]] лічаць сваёй як [[Армянская Апостальская Царква]], так і Армянская Каталіцкая Царква. [[Хрысціянства]] трапіла ў [[Арменія|Арменію]] практычна адразу пасля свайго ўзнікнення. Паводле царкоўнага падання, хрысціянства ў Арменіі прапаведавалі святыя апосталы Фадзей і Варфаламей, якія сталі такім чынам заснавальнікамі Царквы ў Арменіі. Пісьмовыя крыніцы, якія апавядаюць аб развіцці хрысціянскай абшчыны Арменіі першых стагоддзяў, даволі рэдкія. Аднак вядомы апалагет хрысціянства [[Квінт Септымій Флорэнс Тэртуліян|Тэртуліян]] (каля 155—220 гг.) называе Арменію адной з краін, дзе мелася значная колькасць хрысціян. Таксама вядома аб пасланні Александрыйскага епіскапа [[Дыянісій Александрыйскі|Дыянісія]], напісанага ў [[254|254 годзе]] епіскапу Арменіі [[Меружан Артазскі|Меружану]]. ==== Прыняцце хрысціянства на дзяржаўным узроўні ==== Традыцыйна гістарычнай датай абвяшчэння хрысціянства як «дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі» лічыцца [[301]] год. [[Файл:Sourb Gevorg Interior 4.JPG|thumb|250px|right|Рыгор Асветнік]] Згодна з энцыклапедыяй [[Encyclopædia Iranica|Іраніка]], у пытанні датыроўкі хрысціянізацыі Арменіі існуюць праблемы. Так, калі гэтая падзея раней датавалася каля [[300|300 года]], то пазнейшыя даследчыкі, як правіла, адносяць гэтую падзею да [[314]]—[[315]] гадоў. Гэта здагадка згодна з Іранікам верагодна, але не даказана. На думку аўтараў [[Кембрыджская Гісторыя Хрысціянства|Кембрыджскай Гісторыі Хрысціянства]], прыняцце хрысціянства царом Вялікай Арменіі адбылося ў 314 годзе. Аўтары [[Энцыклапедыя Ранняга Хрысціянства|Энцыклапедыі Ранняга Хрысціянства]] адзначаюць, што прынятай на сёння датай з’яўляецца 314 год. Як адзначаюць аўтары даследавання «Conflict, Conquest, and Conversion: Two Thousand Years of Christian Missions in the Middle East» [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага ўніверсітэта]], армянская традыцыя датуе зварот Арменіі ў хрысціянства 301 годам, вынікаючы з чаго, у Арменіі адзначылі 1700-годдзе прыняцця хрысціянства ў 2001 годзе, аднак навукоўцы згодныя ў меркаванні, што гэта падзея адбылася ў 314 годзе. Польскі гісторык і [[Арменалогія|арменолаг]] [[Кшыштаф Стопка]] лічыць, што рашэнне аб пераходзе ў новую рэлігію было прынята на дзяржаўным сходзе ў [[Вагаршапат|Вагаршапаце]] ў 313 або 314 годзе. Як адзначае амерыканскі гісторык [[Ніна Гарсаян]], меркаванні пра час гэтай падзеі з другой паловы XX стагоддзя змяніліся з [[284]] да 314 года, але больш дбайныя даследаванні зараз ясна паказваюць на больш познюю дату. На думку антраполага, які спецыялізуецца на Арменіі, [[С’юзан Паці]], армянскі цар [[Трдат III]] быў звернуты ў хрысціянства Рыгорам Асветнікам у 314 годзе і зрабіў хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй. [[Сірарпі Тэр-Нерсесян]] таксама сцвярджае, што гэта адбылося не раней за 314 год. Аднак, на яе думку, гэта не адмяняе таго факту, што Арменія першай прыняла хрысціянства на дзяржаўным узроўні. Такога ж меркавання прытрымліваецца брытанскі гісторык А. Рэдгейт, якая лічыць 301 год памылковай датай, адзначаючы, што навуковы кансэнсус аддае перавагу 314 годзе. Амерыканскі гісторык [[Роберт Х’юсен]] таксама называе датай прыняцця Арменіяй хрысціянства у 314 годзе. На думку [[Тэа Мартэн ван Лінта]] на дзяржаўным узроўні Арменія прыняла хрысціянства ў прамежку паміж 301 і 314 гадамі. Паводле энцыклапедыі [[Энцыклапедыя Брытаніка|Брытаніка]] Арменія з’яўляецца першай краінай, якая прыняла хрысціянства каля 300 года. Як адзначае гісторык [[Каміла Васілеўна Трэвер|Каміла Трэвер]], Арменія прыняла хрысціянства з 298 па 301 год. Расійскі гісторык [[Ала Еврандаўна Тэр-Саркісянц|Ала Тэр-Саркісянц]] казала, што ў канцы [[III стагоддзе|III стагоддзя]] паслядоўнікі хрысціянства ў Арменіі былі настолькі шматлікія, што ў 301 годзе хрысціянства становіцца дзяржаўнай рэлігіяй краіны. Шэраг заходніх даследчыкаў таксама адносяць час афіцыйнага прыняцця хрысціянства да 301 года. Расійскі гісторык і арменазнаўца [[Сяргей Аляксандравіч Аруцюнаў|Сяргей Аруцюнаў]] адзначае што ўжо з канца [[II стагоддзе|II]]—пачатку III ст. у Арменіі вядома аб хрысціянскім місіянерстве, а ў канцы III ст. пры цары Трдате III Арменія ўжо прымае хрысціянства і афіцыйна з 301 г. становіцца першай у свеце краінай з хрысціянствам у якасці дзяржаўнай рэлігіі. ==== Абарона хрысціянства ў барацьбе з паганскім Рымам ==== На думку канадскага гісторыка [[Майкл Грант Ігнацьеў|Майкла Гранта]], у 312—313 гадах, рымскі імператар [[Максімін Фракіец|Максімін II]] Даза спрабаваў «уціхамірыць армян, якія запрацівіліся яго спробам навязаць ім паганскую рэлігію», Аб гэтых падзеях першапачаткова казаў [[Еўсевій Кесарыйскі]] у сваёй кнізе «Царкоўная гісторыя»: «…Да гэтых бедстваў далучылася яшчэ вайна з армянамі; іх, людзей, здаўна сяброў і саюзнікаў Рыма, прытым хрысціян, і хрысціян дбайных, гэты багаборац паспрабаваў прымусіць да ахвярапрынашэнняў ідалаў і дэманаў і гэтым зрабіў іх замест сяброў ворагамі і замест саюзнікаў — непрыяцелямі … Сам ён разам са сваімі войскамі трываў няўдачы ў вайне з армянамі». Доктар багаслоўя [[Езнік Петрасян]] у сваёй «[[Гісторыя Армянскай Царквы|Гісторыі Армянскай Царквы]]» адзначае, што сведчанне Яўсевія Кесарыйскага аб паспяховай абароне армянамі сваёй хрысціянскай веры супраць рымскіх войскаў паказвае на тое, што ўжо задоўга да 312—313 гадоў Арменія была хрысціянскай краінай: «можна сказаць, што ў перыяд каля 10 гадоў хрысціянства пусціла такія глыбокія карані ў Арменіі, што ў імя новай рэлігіі армяне пайшлі на смерць, падняўшы зброю супраць магутнай Рымскай імперыі». Тым не менш, у армян атрымалася абараніць хрысціянства, пасля чаго Армянская Царква пачала хутка развівацца, а ў [[325|325 годзе]], калі праходзіў [[Нікейскі сабор|I Нікейскі Сабор]] (I Сусветны Сабор у каталіцкай традыцыі) туды запрасілі Рыгора Асветніка, але не меў магчымасці туды паехаць сам і адправіў туды свайго сына [[Арыстакес I|Арыстакеса]], які стаў наступным пасля Рыгора Каталікосам усіх армян, ён жа прывёз у Арменію нікейскія пастанаўленні. ==== Стварэнне армянскага алфавіта і пераклад Бібліі ==== Царква мела вялікі ўплыў на дзяржаву, нават узнікалі канфлікты, калі армянскія цары супрацьстаялі Царкве, бо бачылі, што яе аўтарытэт станавіўся вышэй за царскую. У 353 годзе армянскі каталікос святы Нэрсэс сабраў царкоўны сабор у горадзе [[Ашцішат]]. Сабор пастанавіў, што Царква павінна заснаваць па ўсёй краіне лепразорыі, бальніцы, установы для сірот, манаскія келіі і школы, дзе выкладанне было ці на грэчаскай, ці на сірыйскай мове, бо армянскай пісьменнасці тады яшчэ не было. [[Файл:Mesrob Mashtots 1882.jpg|thumb|250px|right|«Месроп Маштоц», Ст. Нэрсісян, [[1882]] год]] Прыняцце хрысціянства стымулявала з’яўленне нацыянальнай пісьменнасці, неабходнай для перакладу Бібліі і іншай хрысціянскай літаратуры. Да стварэння армянскай пісьменства хрысціянскія багаслужбы ў Арменіі здзяйснялася на двух мовах: [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і [[Сірыйская мова|сірыйскай]], што ўскладняла разуменне асноў веры простымі людзьмі. Акрамя таго, да канца [[IV стагоддзе|IV стагоддзя]], па прычыне аслаблення [[Анійскае царства|Армянскага царства]], пераклад [[Біблія|Бібліі]] стаў неабходнасцю для захавання хрысціянствам статусу пануючай рэлігіі ў Арменіі. У гэтых умовах, у Вагаршапаце, пры каталікосе [[Саак Парцеў|Сааке Парцеве]] быў скліканы царкоўны сабор, на якім было прынята рашэнне аб неабходнасці стварэння армянскага алфавіта. У выніку працяглай працы, пры падтрымцы каталікоса і цара Врамшапуха, [[архімандрыт]] [[Месроп Маштоц]] стварае [[армянскі алфавіт]] у [[405|405 годзе]] і разам са сваімі вучнямі ажыццявіў шматлікія пераклады Святога Пісання на [[Армянская мова|армянскую мову]]. Акрамя таго з сірыйскага і грэчаскага на армянскую мову былі перакладзены ўсе асноўныя працы [[Ірыней Ліёнскі|Ірынея Ліёнскага]], [[Іпаліт Бастрыйскі|Іпаліта Бастрыйскава]], [[Рыгор Цудатворац|Рыгора Цудатворца]], [[Апанас Вялікі|Апанаса Вялікага]]. [[Епіфаній Кіпрскі|Епіфанія Кіпрскага]], Яўсевія Кесарыйскага, [[Кірыл Іерусалімскі|Кірыла Іерусалімскага]], [[Васілій Вялікі|Васіля Вялікага]], [[Грыгорый Багаслоў|Рыгора Багаслова]], [[Рыгор Ніскі|Рыгора Ніскага]], [[Яфрэм Сірын|Яфрэма Сірына]], [[Іаан Златавуст|Яна Златавуснага]], [[Кірыл Александрыйскі|Кірыла Александрыйскага]], [[Ісіхій Іерусалімскі|Ісіхія Іерусалімскага]] і інш., а таксама творы грэчаскіх філосафаў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Платон]]а, [[Парфірый (філосаў)|Парфірыя]] і г. д. Месроп Маштоц і перакладчыкі Святога Пісання прылічаныя Армянскай Каталіцкай Царквой да ліку святых. Штогод адзначаецца Дзень Святых перакладчыкаў. ==== Абарона хрысціянства ў вайне з зараастрыйскай Персіяй ==== У часы каталікоса святога Вртанэса на Арменію ўзмацняўся палітычны і рэлігійны ціск з боку [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідскай Персіі]]. Калі ў Арменіі пачалася новая барацьба паміж каталікосам і [[Аршак II|армянскім царом]], ганіцель хрысціян персідскі [[шахіншах]] [[Шапур II]] уважліва сачыў за падзеямі ў Арменіі і ў зручны момант забіў армянскага цара. Тады Царква і арыстакраты звярнуліся за дапамогай у Канстанцінопаль, тады імператар выканаў прашэнне армян паставіць на царскі прастол маладога [[Пап (цар Вялікай Арменіі)|Папа]], што выклікала вялікае незадавальненне Шапура, пасля чаго ён асадзіў крэпасць [[Артагерс]]. Пасля захопу крэпасці сасаніды пачалі спусташаць краіну, персы пачалі арыштоўваць, ссылаць і забіваць армянскае [[духавенства]]; знішчалі літаратуру на грэчаскай мове, забаранялі армянам мець зносіны з грэчаскім светам. Мужчын, якія адмаўляліся пераходзіць у зараастрызм, Шапур наказваў затаптываць п’янымі сланамі, а жанчын і дзяцей саджалі на кол. Але трохі пазней на дапамогу армянам прыйшлі [[Візантыя|візантыйскія]] войскі і разам з армянскім войскам у 370 годзе перамаглі сасанідаў у [[Багаванская бітва|бітве пры Багаване]]. [[Файл:Mesrob Mashtots.jpg|thumb|300px|left|Айцы Армянскай Царквы. У цэнтры святы Маштоц і святы Сак]] Пры шахіншаху [[Ездыгерд II|Ездыгердзе II]] у Арменіі пачалося актыўнае насаджэнне зараастрызму і маздаізму, што выклікала рашучы пратэст большай часткі насельніцтва. Духавенства і армянскія князі на [[Арташацкі сабор|Арташацкім саборы]] [[449|449 года]] адказалі на пасланне Ездыгерда з патрабаваннем прыняцця зараастрызму, што ў пытаннях веры яны маюць давер толькі да [[Хрыстос|Бога]]: «У гэтых вераваннях нас ніхто не можа пахіснуць: ні анёлы і ні людзі, ні меч і ні агонь, ні вада і ні якія толькі ёсць жорсткія катаванні… бо не з чалавекам у нас зарок Веры, каб, як дзеці, хлусіць табе, а непарыўна з Богам, з якім няма спосабу парваць і сысці, ні цяпер, ні пасля, ні вавек, ні на вякі вякоў» (Егише. II, 40-41) Выгнаўшы з Арменіі зараастрыйскіх жрацоў, армяне, прадбачачы немінучае сутыкненне з Персіяй, сталі рыхтавацца да вайны і звярнуліся па ваенную дапамогу да хрысціянскай Візантыі. Імператар жа [[Маркіян]] не толькі адмовіў у дапамозе, але і папярэдзіў персаў аб тым, што армяне шукаюць ваеннай дапамогі на баку. Персідская армія з мэтай выкараніць хрысціянства ўварвалася ў Арменію. Згодна з антычнымі крыніцамі, у [[Аварайрская бітва|Аварайрскай бітве]], якая адбылася ў маі [[451|451 года]], супраць 200 000 войскаў персідскай арміі выступілі 66 000 армянскіх воінаў на чале са [[спарапет]]ам [[Вардан Маміканян|Варданам Маміканянам]]. Нягледзячы на адчайную мужнасць армянскай арміі, яна была пераможана, Вардан Маміканян быў забіты. Многія святары на чале з каталікосам трапілі ў палон. Але і для персаў гэта была [[Пірава перамога]]. У выніку Персія была вымушана прызнаць права армян вызнаваць хрысціянства. Вардан Маміканян і 1036 загінуўшых разам з ім на Аварайрскім полі воінаў з’яўляюцца святымі ў Армянскай Каталіцкай Царкве. ==== Халкідонскі Сабор ==== У Арменіі таксама дрэнна ішлі адносіны з Візантыйскай Імперыяй, так, пры каталікосе [[Завэн]]е Усходне-Рымская Імперыя анексавала заходнюю частку Арменіі, вядомую як Armenia Secunda, аднак дзякуючы яго намаганням на анексаванай частцы Канстанцінопаль не паставіў грэчаскага епіскапа, а дазволіў армянскаму каталікосу самому рабіць гэта. [[Файл:Sobor 4 big.jpg|thumb|300px|right|Чацвёрты Сусветны Сабор (роспіс Успенскага сабора Кіева-Пячэрскай лаўры)]] У 451 годзе на Халкідонскім Саборы, згодна з [[Томас да Флавіана|Томасам]] [[Леў I (Папа Рымскі)|Папы Льва I Вялікага]], было прынята новае веравызнанне аб «дзвюх Існасцях» і «дзвюх Субстанцыях» Хрыста. Армянская Царква знаходзілася ў вайне з Персіяй і не магла прымаць актыўнага ўдзелу ў хрысталагічных дыспутах. Калі Арменія выйшла з вайны, то аказалася, што адзінства ў хрысталагічных пытаннях няма. У гэты час хрысціянства было падзелена на тры галіны са сваімі дактрынальнымі ўяўленнямі. У Персіі панавала «[[Нестарыянства|нестарыянскае]]» [[дыафізіцтва]], у Рыме было прынята дыафізіцтва Халкідона, а ў Візантыі дзейнічаў [[Энатыкон]] імператара [[Флавій Зянон|Зянона]], з яго міафізіцкай хрысталогіяй. Больш за тое, Армянская Царква вызнавала нікейскую тэрміналогію, таму 2 субстанцыі ў томасе Папы Льва разумеліся менавіта як 2 іпастасі, а не прыроды, як гэта разумелі грэкі. Вера візантыйцаў у адзіную [[Прырода (хрысталогія)|Прыроду]] Хрыста (міафізіцтва) больш адпавядала хрысталогіі армянскага духавенства, а духоўнае адзінства з Візантыяй было пераважней, чым з іншымі. Таму на [[I Дзвінскі сабор|I Дзвінскім саборы]] [[506|506 года]], у якім удзельнічалі епіскапы Арменіі, Грузіі і Албаніі Каўказскай, энатыкон быў афіцыйна прыняты армянскай і суседнімі Цэрквамі. Разрыў з візантыйцамі адбыўся толькі тады, калі на візантыйскі імператарскі пасад узышоў [[Юстын I]] ([[518]]—[[527]]). Ён, дзеля ліквідацыі расколу паміж Рымам і Канстанцінопалем, асудзіў энатыкон Зянона, а Халкідонскі Сабор абвясціў Святым і Сусветным, чым і прадвызначыў адасабленне візантыйцаў ад астатніх хрысціянскіх народаў [[Усход]]у. Пасля гэтага расколу гісторыя Армянскай Каталіцкай Царквы прыпыняецца да часоў заключэння [[Уніяцтва|уніі]]. === Заключэнне Уніі (1298 год) === У [[1080|1080 годзе]] [[Рубэн I|Рубэн]], сваяк апошняга цара Арменіі [[Гагік II|Гагіка II]], заснаваў армянскае [[Кілікійскае царства]] на паўночна-ўсходнім беразе [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], якое стала незалежным царствам у [[1198|1198 годзе]] і праіснавала да 1375 года. Разам з царскім пасадам у [[Кілікія|Кілікію]] перамясціўся і патрыяршы прастол Арменіі. Пасля [[Крыжовыя паходы|паходаў крыжакоў]] на Усходзе з’явіўся шэраг [[Дзяржавы крыжакоў|лацінскіх княстваў]], зацвердзіліся патрыяршыя кафедры. На Іерусалімскім саборы, на які быў запрошаны і армянскі каталікос [[Рыгор III Пахлавуні|Рыгор III]], абмяркоўваліся таксама багаслоўскія і абрадавыя адрозненні паміж армянскай і лацінскай традыцыямі. Вярнуўшыся ў Рым, [[Папскі легат|легат]] Папы [[Альбэрых Асційскі|епіскап Альбэрых]] пахвальна адазваўся перад [[Інакенцій II (Папа Рымскі)|Папам Інакенціем]] аб армянскім каталікосе і яго браце [[Нэрсэс Шнаралі|Нэрсэсе Шнаралі]]. Папа Рымскі напісаў ліст армянскаму каталікосу, у якім заклікаў да адзінства Царквы і прапанаваў армянам у [[Пацір|Святы Келіх]] дадаваць ваду ў памяць аб выцякшай Крыві і вады з Ісуса Хрыста (сімвал [[Хрышчэнне|Хрышчэння]] і [[Еўхарыстыя|Еўхарыстыі]]) і святкаваць [[Нараджэнне Хрыстова|Раство Хрыстова]] [[25 снежня]] (у той момант яшчэ не было [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага календара]], таму [[Праваслаўе|візанта-праваслаўныя]], каталікі і ўся [[Еўропа]] святкавалі Раство 25 снежня, што па грыгарыянскім календары, якім сёння карыстаюцца і нерэлігійныя людзі, [[7 студзеня]]). Інакенцій II паслаў таксама ў дар армянскаму каталікосу [[Жазло|архірэйскае жазло]]. З гэтага часу як Армянская Апостальская, так і Армянская Каталіцкая Царква карыстаецца лацінскім жазлом, якім сталі карыстацца [[епіскап]]ы, а ўсходнім грэка-кападакійскім жазлом сталі карыстацца армянскія архімандрыты. Неўзабаве пачаўся [[трэці крыжовы паход]]. У [[1189|1189 годзе]] зараз ужо Папа Рымскі [[Клімент III (Папа Рымскі)|Клімент III]] папрасіў каталікоса Арменіі і кіраўніка Кілікіі [[Левон II|Левона II]] аб дапамозе крыжакам, якая была аказана. Хоць у [[1195|1195 годзе]] [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператарам]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай Імперыі]] [[Генрых VI Гогенштаўфен|Генрыхам VI]] цар Левон быў прызнаны каралём Кілікіі, а ў [[1196|1196 годзе]] атрымаў карону ад візантыйскага імператара [[Аляксей III Ангел|Аляксея III]], аднак каранацыя адкладалася. Левон хацеў быць каранаваны Захадам, каб пасля мець яго заступніцтва, а па законах таго часу ўсе заходнія палітычныя ўтварэнні зацвярджаліся і бласлаўляліся Папай. Нарэшце ў Кілікію для каранацыі Левона прыбыў папскі легат [[Конрад фон Урах|кардынал Конрад]]. Але Папа не мог каранаваць і бласлаўляць каго-небудзь, калі той не быў адзінага з ім [[Канфесія|веравызнання]]. Таму кардынал выказаў ідэю уніі, прапаноўваючы армянам прыняць некаторыя ўмовы адпаведна таму, як гэта бачыла Каталіцкая Царква і такім чынам, з пункту гледжання Армянскай Каталіцкай Царквы, вярнуцца да Сусветнай Царквы. Скліканы Левонам сабор адхіліў прапановы Рыма. Тады паміж прадстаўніком Папы і 12 епіскапамі-прадстаўнікамі дзяржаўных інтарэсаў Кілікіі было заключана пагадненне. [[6 студзеня]] [[1198|1198 года]] кардынал Конрад здзейсніў каранацыю Левона, а армянскі каталікос — асвячэнне па лацінскіх канонах, якія спецыяльна для гэтай мэты былі перакладзены на армянскую мову арцыбіскупам Тарса [[Нэрсэс Ламбранацы|Нэрсэсам Ламбранацы]]. У [[1244|1244 годзе]] Папа [[Інакенцій IV (Папа Рымскі)|Інакенцій IV]] у сваім лісце да каталікоса [[Канстанцін I (Каталікос Усіх Армян)|Канстанціна I]] прапанаваў, па звычаях лацінскай традыцыі, здзяйсняць [[Сабораванне]] хворых. У [[1243|1243 годзе]] з удзелам духавенства Кілікіі адбыўся [[II Сіскі сабор]], які зацвердзіў 24 каноны, у асноўным аб побыце вернікаў. У [[1246|1246 годзе]] гэтыя каноны разам з энцыклікай каталікоса, у якой прапаноўвалася прыняць памазанне хворых алеем, былі адпраўленыя ва ўсходнюю Арменію для зацвярджэння. Але Папа Інакенцій IV, які не задаволіўся гэтым, у [[1248|1248 годзе]] адправіў у Кілікію біскупа [[Біскуп Ціманч|Ціманча]] для тлумачэння тых палітычных выгод, якія маглі б атрымаць армяне ад уніі. Цар [[Хетум I|Хетум]] адправіў пасланне Папы да каталікоса Канстанціна і папрасіў адказаць на яго. Каталікос, хоць і быў перапоўнены павагі да рымскага пасаду, не мог прыняць тых умоў, якія прапаноўваў Папа. Таму ён адправіў каралю Кілікіі Хетуму пасланне, якое складаецца з 15 пунктаў, у якім адпрэчваў веравучэнне Каталіцкай Царквы і прасіў цара не давяраць ёй. [[Святы Прастол|Святы Пасад]], атрымаўшы такі адказ, абмежаваў свае прапановы і ў напісаным у [[1250|1250 годзе]] лісце прапанаваў прыняць толькі дабаўку аб [[Філіоквэ]]. Для адказу на гэтую прапанову каталікос Канстанцін у [[1251|1251 годзе]] склікаў [[III Сіскі сабор]]. Не прыйшоўшы да канчатковага рашэння, сабор звярнуўся да меркавання царкоўных дзеячаў усходняй Арменіі. Аднак ніякае рашэнне так і не было прынятае. У [[1262|1262 годзе]] на Усход прыбыў і абгрунтаваўся ў [[Ахея|Ахеі]] легат Папы [[Урбан IV (Папа Рымскі)|Урбана IV]] біскуп Гуліельмас. Для прывітання легата цар Хетум адправіў свайго брата Ошына, а каталікос — архімандрыта [[Мхітар Скеўрацы|Мхітара Скеўрацы]], з якім у легата Папы адбыўся дыялог. Біскуп Гуліельмас сцвярджаў, што кіраўніком Царквы з’яўляецца Папа Рымскі, тады як Мхітар Скеўрацы, не намагаючыся зразумець сэнс, даказваў, што кіраўніком Царквы з’яўляецца не Папа, а Хрыстос, нягледзячы на тое, што каталікі таксама сцвярджалі, што Царквой кіруе Хрыстос. У [[1292|1292 годзе]] на армянскі пасад быў узведзены епіскап Анаварза [[Грыгор VII]] — чалавек, прыхільны да ідэі аб’яднання ўсіх хрысціянскіх Цэркваў і дзеля гэтай мэты гатовы ахвяраваць некаторымі звычаямі Армянскай Царквы. У тыя гады ў Кілікіі панаваў прыхільнік уніі [[Хетум II]]. Першай справай каталікоса Грыгора Анаварзэцы было прывядзенне армянскіх чэцці-міней ў адпаведнасць з грэчаскімі і лацінскімі і зацвярджэнне па просьбе цара Хетума [[Дзень Усіх Святых|свята Усіх Святых]] [[1 лістапада]], як і ў візантыйцаў і лацінян. Ён паспрабаваў унесці змены і ў шэраг пытанняў абрадавага характару — тых самых, якія заўсёды перашкаджалі аб’яднанню армян з Каталіцкай Царквой. Гэтыя змены выклікалі сур’ёзныя спрэчкі ва ўсходняй Арменіі, дзе пад старшынствам Сюніцкага мітрапаліта быў скліканы сабор, які пісьмова папярэдзіў каталікоса, каб той не ўводзіў падобныя змены ў абрады Армянскай Царквы. Ігнараваць меркаванне сабора каталікос не стаў, а таму пра унію не магло быць гаворкі, бо ў той час і рыма-каталікі не хацелі ўступаць. Але імкненне здабыць адзінства з імі не згасала, а пагроза з боку мусульман прымушалі кілікійцаў шукаць дапамогі ў хрысціянскіх дзяржаў, і таму погляды армян былі накіраваны і ў бок грэкаў. У [[1295]]/[[1296|96]] годзе над нявестай грэчаскага цара армянкай Марыям і яе сястрой паводле візантыйскіх канонаў было здзейснена [[Таінства]] [[Мірапамазанне|Мірапамазання]]. Гэты факт выклікаў рэакцыю незадавальнення духавенства ўсходняй Арменіі і адвярнуў накіраванасць Грыгора Анаварзэцы ад Візантыі, і ён звярнуўся зноў на Захад у надзеі атрымаць падтрымку для Кілікіі праз унію. Ён збіраўся ўвесці новыя змены ў абрады Армянскай Царквы і з гэтай мэтай напісаў шэраг духоўных гімнаў для свят Божага Нараджэння і [[Хрышчэнне Ісуса|Хрышчэння]], плануючы святкаваць іх асобна. Аднак, думаючы, што ад рыма-каталікоў цяжка атрымаць дапамогу, ён хацеў адмовіцца ад ідэі аб’яднання. Але цары Хетум і Левон, у надзеі атрымаць дапамогу ад Захаду, працягвалі патрабаваць ад каталікоса падпісання ўніі. Каталікос адмовіўся зрабіць гэта, за што быў скінуты, сасланы і памёр у ссылцы ў [[1306|1306 годзе]]. Пасля смерці Грыгора цар Левон склікаў у [[1307|1307 годзе]] ў Сісе сабор, вядомы ў гісторыі як [[VII Сіскі сабор]], у якім удзельнічалі 43 епіскапы, а таксама і князі Кілікіі. Левон прад’явіў сабору ліст, напісаны Грыгорам Анаварзэцы, які ўтрымліваў наступныя багаслоўскія і абрадавыя змены: # У Святы Келіх дадаваць ваду; # Прыняць пастановы сямі [[Сусветны сабор|Сусветных Сабораў]]; # Прызнаць каталіцкую хрысталогію; # Гасподнія Святы адзначаць, як грэкі і лаціняне: Раство — 25 снежня, [[Стрэчанне Гасподняе|Стрэчанне]] — 2 лютага, [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы|Звеставанне]] — 25 сакавіка і г. д.; # У калядную і велікодную куццю ўжываць у ежу толькі рыбу і алей; # Трысвятую песню спяваць з дадаваннем імя Хрыста: «Хрыстос, што ўкрыжаваўся за нас». Усе ўдзельнікі сабора, за выключэннем 5 епіскапаў, прынялі гэтыя змены. На гэтым жа саборы быў абраны каталікосам прыхільнік адзінства [[Канстанцін III Кесарацы]]. Рашэнні Сіскага сабора сустрэлі сур’ёзнае супрацьстаянне як ва ўсходняй Арменіі, так і ў Кілікіі. Аднак пераемнік цара Левона [[Ашын]] прыклаў усе намаганні, каб ажыццявіць гэтыя рашэнні. Для спынення смуты цар Ашын ў [[1316|1316 годзе]] склікаў у [[Адана|Адане]] сабор з удзелам 13 епіскапаў, 7 архімандрытаў і 10 князёў. На гэтым саборы абмяркоўваліся пярэчанні супраць рашэнняў VII Сіскага сабора, якія, аднак, былі адхіленыя як пярэчанні, якія супярэчаць праўдзе, і зноў былі зацверджаны рашэнні Сіскага сабора. Пасля сабора ў Адане цар Ашын у [[1318|1318 годзе]] звярнуўся да Папы Яна XXII і караля Францыі [[Філіп V Высокі|Філіпа V]] за абяцанай дапамогай, але дарэмна. Заключэнне ўніі выклікала незадавальненне суседніх мусульман, асабліва [[Мамлюкі|мамлюкоў]] [[Мамлюкскі султанат|Егіпта]], частыя набегі якіх паслужылі прычынай заняпаду Кілікійскай армянскай дзяржавы. Абураны невыкананнем абяцанняў каталікос [[Месроп I Артазэці]] ў [[1361|1361 годзе]] склікаў [[VIII Сіскі сабор]] і загадаў прыбраць з абрадаў Армянскай Царквы ўсе змены. У [[1375|1375 годзе]] пад ударамі мамлюкаў канчаткова загінула Кілікійскае армянскае царства. Краіна руйнавалася, пачалася масавая [[эміграцыя]]. Цар [[Левон VI Лузін'ян]], які страціў трон і краіну, адправіўся ў Еўропу шукаць дапамогі хрысціянскіх манархаў у аднаўленні Кілікійскага Царства. У падобных палітычных умовах ва ўсходняй Арменіі, на базе вядучай багаслоўскай [[Сюнікская школа|Сюнікскай школы]], зарадзілася і знайшла падтрымку ў Царкве ідэя вяртання патрыяршага прастола ва ўсходнюю Арменію. Рашэнне аб пераносе галоўнага пасаду з Сіса ў [[Эчміядзінскі манастыр|Эчміядзін]] было замацавана пры жыцці і з адабрэння апошняга Кілікійскага каталікоса ўсіх армян [[Грыгор IX|Грыгора IX]], які з-за старасці ўжо не мог перасяліцца ў Арменію. У маі [[1441|1441 года]] на саборы ў Эчміядзіне з удзелам 700 епіскапаў, архімандрытаў, навукоўцаў і прадстаўнікоў арыстакратыі быў абвешчаны перанос пасаду каталікосаў усіх армян і абраны новы каталікос, з захаваннем інстытута Кілікійскага каталікасата. Пры тым, што Унія не змагла рэалізавацца, сярод армян заставаліся актыўныя прыхільнікі ідэі адзінства з Рымам. Місіянерскай дзейнасцю сярод армян займаліся «Браты Уніі» — заснаваная ў [[1320|1320 годзе]] (цяпер не існуючая) армянская манаская абшчына, звязаная з дамініканцамі. ==== Фларэнтыйская Унія (1439) ==== У [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзі]] [[францысканцы]] дамагліся таго, каб архіепіскап Захарый манастыра Святога Фадзея ў [[Артаз]]е далучыўся да Каталіцкай Царквы. Захарый, верагодна, адправіўся ў [[1354|1354 годзе]] ў [[Галічына|Галіцыю]], куды армяне былі выкліканыя [[Каралі польскія|польскім каралём]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам Вялікім]]. У Львове ў армян быў каталіцкі храм і манастыр, таксама быў [[Старажытныя ўсходнія цэрквы|старажытнаўсходні праваслаўны]] храм. Каталіцтва распаўсюджваўся ў Артазе да пачатку [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]], пакуль Кілікія не пала. Запрошаны на фларэнтыйскі Сабор (XVII Сусветны Сабор у каталіцкай традыцыі) каталікос [[Канстанцін VI Вагацы|Канстанцін VI]] накіраваў дэлегацыю з поўнымі паўнамоцтвамі на чале з епіскапам [[Халеб]]а, які прыняў лацінскія дактрыны і дысцыпліны і заключыў Унію, аб’ядноўваючыся з Каталіцкай Царквой — тое ж самае зрабілі і грэкі — [[22 лістапада]] [[1439|1439 года]], што было апублікавана Папам [[Яўген IV (Папа Рымскі)|Яўгенам IV]] указам «Exultate Deo». Супрацьстаянне Уніі выбухнула сярод манахаў усходняй Арменіі, і ў [[1441|1441 годзе]] сінод з 17 епіскапаў, якія супрацьстаялі каталікосу [[Грыгор IX Мусабегіян)|Грыгору IX]], стварыў каталікасат Эчміядзіна, пасля чаго да іх прыядналася яшчэ 12 епіскапаў. Тады армяне мелі 4 розныя і часта супярэчлівыя царкоўныя юрысдыкцыі, 3 каталікасаты: [[Сіс (старажытны горад)|Сіс]] (з [[1293|1293 года]]), востраў [[Ахтамарскі каталікасат|Ахтамар]] (з [[1113|1113 года]] ў складзе армянскага царства [[Васпураканскае Царства|Васпуракан]]) і Эчміядзін (з [[1441|1441 года]]); і [[Іерусалімскі патрыярхат Армянскай Апостальскай Царквы|патрыярхаце ў Іерусаліме]] (з [[1311|1311 года]]). Пасля захопу [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] асманамі ў [[1453|1453 годзе]] султан [[Мехмед II Заваёўнік|Мехмед II]] стварыў [[Канстанцінопальскі патрыярхат Армянскай Апостальскай Царквы|Армянскі патрыярхат Канстанцінопаля]] ў [[1461|1461 годзе]], каб аб’яднаць усю армянскую супольнасць ў [[Асманская імперыя|Асманскай Імперыі]]. Каталікосы Сіса падтрымлівалі свае адносіны з Папам, і Унія працавала ў такіх месцах, як [[Стары Сарай]] на [[Волга|Волзе]] і армянская калонія Феадосія ў [[Крым]]е, пад кантролем [[Генуэзская рэспубліка|Рэспублікі Генуя]] да яе захопу Асманскай Імперыяй у [[1475|1475 годзе]]. Адносіны паміж Эчміядзінам і Рыма аднавіліся ў часы каталікоса [[Стэфан V (армянскі каталікос)|Стэфана V]], які паслаў акт пакоры Папе [[Павел III (Папа Рымскі)|Паўлу III]], а яго пераемнік [[Міхаіл I (армянскі каталікос)|Міхаіл I]] паслаў дэлегатаў Папе [[Пій IV (Папа Рымскі)|Пію IV]], якія абяцалі правесці царкоўныя рэформы, каб прывесці іх у адпаведнасць таго, што чакалі ад іх каталікі. У [[1563|1563 годзе]] Папа [[Пій V (Папа Рымскі)|Пій V]] перадаў армянам Рыма царкву Святой Марыі Эгізіяны, якая належала ім да [[1921|1921 года]]. === Аднаўленне Уніі (1742 год) === З гібеллю Візантыі на яе былых тэрыторыях пачалася шырокая дзейнасць каталіцкіх місіянераў. Рост актыўнасці Каталіцкай Царквы ішоў адначасова з умацаваннем эканамічных сувязяў Асманскай Імперыі з Еўропай у [[XVII стагоддзе|XVII]]-[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзях. У Канстанцінопалі, дзе перасякаліся палітычныя інтарэсы Усходу і Захаду, еўрапейскія амбасады і каталіцкія місіянеры з [[Дамініканцы|ордэна дамініканцаў]], [[Францысканцы|францысканцаў]] і [[Езуіты|езуітаў]] разгарнулі актыўную місіянерскую дзейнасць сярод армян. ААЦ у цэлым займала рэзка негатыўную пазіцыю ў адносінах да місіянерскай дзейнасці [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікоў]] сярод армян. Тым не менш, гэтая дзейнасць давала свой плён — пачалі з’яўляцца асобныя армянскія [[Каталіцтва|каталіцкія]] абшчыны, а ў пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] армянскія епіскапы [[Халеб]]а і [[Мардзін (правінцыя)|Мардзіна]] адкрыта выказваліся на карысць пераходу ў каталіцтва. Акрамя епіскапаў былі і выпадкі пераходаў цэлых манастыроў у каталіцтва. Так, напрыклад, у Львове ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[24 кастрычніка]] [[1630|1630 года]] епіскап Мікалай Тарасовіч абвясціў Унію з Рымам і вызнаў каталіцкую веру падчас цырымоніі ў [[Касцёл і кляштар кармелітаў босых (Львоў)|царкве кармелітаў босых]]. Унія была пацверджана Рымам 8 лістапада таго ж года Папам [[Урбан VIII (Папа Рымскі)|Урбанам VIII]] і тады была створана Львоўская архіепархія для армяна-каталікоў. У 1635 годзе Тарасовіч яшчэ раз склаў каталіцкае вызнанне веры перад Папам Урбанам VIII у Рыме і быў абвешчаны архіепіскапам-мітрапалітам Львоўскім юрысдыкцыі над армянамі Рэчы Паспалітай, [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] і [[Валашскае княства|Валахіі]]. У [[1701|1701 годзе]] быў заснаваны [[Мхітарысты|ордэн мхітарыстаў]], які ў [[1717|1717 годзе]] пераехаў на [[Сан-Ладзара-дэльі-Армені|востраў Святога Лазара]] ў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыі]], а ў [[Ліван]]е ў пачатку XVII стагоддзя было заснавана армянская адгалінаванне [[Госпітальнае братэрства Святога Антонія|Ордэна Святога Антонія]]. Абшчыны антанітаў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] фармаваліся з прадстаўнікоў Старажытнаўсходніх праваслаўных, якія перайшлі ў каталіцтва, у тым ліку з ААЦ. Ордэн армянскіх антанітаў быў заснаваны ў 1715 годзе, і яго статус зацверджаны Папам [[Клімент XIII|Кліментам XIII]]. Да канца XVIII стагоддзя большасць з епіскапату Армянскай Каталіцкай Царквы належалі да гэтага ордэна. Армяна-каталіцкія абшчыны знаходзіліся ў Стамбуле, Халебе, Мардзіне, [[Ісфахан]]е ([[Сефевідская дзяржава|Персія]]), у Крыме і ў [[Трансільванія|Трансільваніі]]. Гэтыя абшчыны не мелі адзінага, адказнага за іх ардынарыя і часта залежалі ад [[Апостальскі вікарыят|Апостальскага вікарыя]], падпарадкоўваліся бліжэйшаму лацінскаму біскупу або залежалі ад апостальскіх дэлегатаў. Фактычна, армяна-каталіцтва існавала без асобнай Армянскай Каталіцкай Царквы, часта вызнавая каталіцтва ў межах ААЦ. Большасць армяна-каталікоў знаходзіліся ў межах Асманскай Імперыі, у якой яны не мелі грамадзянскага прызнання з боку турэцкіх уладаў. У [[1461|1461 годзе]] быў створаны Канстанцінопальскі патрыярхат ААЦ, патрыярх якога быў прызнаны асманскім урадам лідарам армянскім [[Мілет (Асманская Імперыя)|мілетам]], грамадзянскім правадыром і адказным за ўсіх армян хрысціян, уключаючы каталікоў і [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]], гэтак жа, як грэка-праваслаўны [[Антыяхійская Праваслаўная Царква|антыяхійскі патрыярх]] над [[Праваслаўе|грэка-праваслаўнымі]] і [[Грэка-каталікі|грэка-каталікамі]]. Гэтая ўлада распаўсюджвалася і на іншых невізантыйскіх хрысціян, такіх як [[Халдэйская Каталіцкая Царква|асірыйцы]], [[Копцкая Каталіцкая Царква|копты]], [[Сірыйская Каталіцкая Царква|сірыйцы]] і [[Мараніцкая Каталіцкая Царква|мараніты]]. Рыма-каталікі лічыліся замежнікамі. Такім чынам, армяна-каталікі не толькі не мелі аўтаномнай і фармальна існуючай Царквы, але і з грамадзянскага пункту гледжання залежалі ад старажытнаправаслаўных армян, адносіны з якімі былі вельмі напружаныя і цяжкія і якія заўсёды намагаліся любымі спосабамі знішчыць армяна-каталіцтва. Армянскі патрыярх і асманскі ўрад лічылі армяна-каталікоў дысідэнтамі і «сябрамі франкаў», за што ім забаранялі мець месцы пакланення, заключалі ў турмы святароў, арганізоўвалі ганенні і выгнанні вернікаў. У [[1713|1713 годзе]] Папа [[Клімент XI]] прыняў архіепіскапа [[Рыгор Крыкор|Рыгора Крыкора]] з [[Эдэса|Эдэсы]], які збег у Рым. Тады Папа прызначыў яго армянскім дапаможным епіскапам у Рыме. Яшчэ 5 епіскапаў былі прызначаныя ардынарыямі для армян у Рыме з [[1881]] па [[1967]] год. З цягам часу раскіданыя, але хутка ўзрастаючыя армянскія каталіцкія абшчыны сталі прасіць для сябе царкоўнай іерархіі і ўласнага патрыярха. У выніку ўплыву каталікоў, сярод армянскага духавенства ў Асманскай Імперыі адбыўся раскол — некалькі епіскапаў ААЦ прынялі каталіцтва і пры пасярэдніцтве французскага ўрада перайшлі ў АКЦ. Першая спроба абраць патрыярха для армян-каталікоў была ў [[1714|1714 годзе]], калі ў Канстанцінопалі сход прэлатаў і армян-каталікоў арыстакратаў прызначыла епіскапа Мардзіна [[Мелкон Тазбазян|Мелкона Тазбазяна]] (каталіцкі епіскап з [[1708|1708 года]]). Гэта было асуджана турэцкімі ўладамі і армянамі-міафізітамі: сход быў распушчаны, і многія былі арыштаваныя, у тым ліку сам епіскап Тазбазян і [[Аўрам Бедрос I Ардзівян|Аўрам Ардзівян]], які з [[1710|1710 года]] быў армяна-каталіцкім епіскапам Халебы. У [[1719|1719 годзе]] архіепіскап Ардзівян змог вярнуцца ў Халебу пад абаронай губернатара горада. Ардзівян разлічваў на спачуванне Кілікійскага каталікоса [[Аван V Аджнэц|Авана V Аджнэцы]], які заахвоціўся рымска-каталіцкімі місіянерамі і адправіў сваё вызнанне веры ў Рым у [[1718|1718 годзе]], але памёр у [[1721|1721 годзе]]. Ардзівян быў абвінавачаны ў лацінізацыі абраду і аддзяленні армян ад улады [[султан]]а. Тады [[2 верасня]] [[1720|1720 года]] патрыярх армян Канстанцінопаля адправіў яго ў выгнанне на востраў [[Арвад]]. [[15 сакавіка]] [[1721|1721 года]] шэйхі з сям’і Хазін ахвяравалі грошы для армяна-каталікоў у раёне [[Кэсэрван]] ў Ліване, дзе потым быў пабудаваны [[манастыр Святога Збавіцеля]], які сёння адносіцца да Мараніцкай Каталіцкай Царквы. У гэты манастыр былі адпраўлены 4 брата з сям’і Авсэпян з Халебы, адзін з якіх (Акоп Аўсэпян) быў пасвечаны ў сан прэсвітара Ардзівянам ў Халебе ў [[Чэрвень|чэрвені]] 1720 года. Гэтыя браты суіснавалі з манахамі ордэна [[Антаніты-мараніты|антанітаў-маранітаў]] і прынялі іх правілы. У [[люты]]м [[1722|1722 года]] Ардзівян быў вызвалены дзякуючы свайму аўтарытэту сярод маранітаў і схаваўся ў ліванскіх гарах у манастыры Святога Збавіцеля. У [[1735|1735 годзе]] архімандрыт Акоп Аўсэпян вярнуўся ў Халебу ў якасці вікарыя Ардзівяна, паколькі каталікі горада працягвалі прызнаваць яго сваім архіепіскапам. У [[1737|1737 годзе]] памёр каталікос Сіса, [[Гугас I Кілікійскі]], і сінод прызначыў яго брата [[Міхаіл I Кілікійскі|Міхаіла I Кілікійскага]]. Армяна-каталікі Халебы лічылі выбары выпадкам [[Непатызм|кумаўства]] і патрабавалі вяртання Ардзівяна. Пры падтрымцы паўстання [[Паша|пашы]] ў [[Егіпецкі эялет|Егіпце]] ў [[1738|1738 годзе]], Аўсэпян і армяна-каталікі Халебы атрымалі царкву і, пад французскай абаронай, пашпарт для вяртання Ардзівяна на сваю кафедру. Ардзівян вярнуўся ў Халебу ў [[Снежань|снежні]] [[1739|1739 года]] пасля 7 гадоў турмы і 17 гадоў добраахвотнага выгнання ў манастыры. У маі [[1740|1740 года]] Ардзівян пры падтрымцы двух епіскапаў [[Мельхіцкая Грэка-Каталіцкая Царква|Мельхіцкай Царквы]] высвеціў Аўсэпяна епіскапам Халебы. Неўзабаве пасля гэтага ён асвяціў [[Сахак Парсэгян|Сахака Парсэгяна]] епіскапам [[Кіліс (правінцыя)|Кіліса]] і [[Мелкон Маркар Тахманян|Мелкона Маркара Тахманяна]] епіскапам Мардзіна. Такім чынам, ён стварыў сінод, і ў той час як Ардзівян вярнуўся ў Ліван, [[26 лістапада]] 1740 года тры новыя армяна-каталіцкія епіскапы, 40 святароў і 14 верных свецкіх выбралі яго сваім уласным каталікосам і папрасілі Папу пацвердзіць гэта. [[Файл:Հուշամեդալ, հուշադրամ.jpg|thumb|200px|right|Аўрам Бедрос I Ардзівян]] Абранню армяна-каталіцкага патрыярха ў гэты раз не маглі перашкодзіць ні міафізіцкія патрыярхі, ні асманскі ўрад, скампраметаваны ў тыя гады паўстаннем пашы ў Егіпце, у якім таксама ўдзельнічаў Ліван, дзе Абрагам Ардзівян размясціў сваю патрыяршую рэзідэнцыю ў кэсэрванскім манастыры. [[13 жніўня]] [[1742|1742 года]] абраны патрыярх прыбыў у Рым, дзе [[Кангрэгацыя евангелізацыі народаў|Кангрэгацыя па прапагандзе Веры]] палічыла каталікасат Сіса вакантным, таму што яго займаў «ерэтык» (Міхаіл I). 26 лістапада 1742 года Ардзівян здзейсніў вызнанне каталіцкай веры перад Папам [[Бенедыкт XIV|Бенедыктам XIV]], кансысторыяй з 18 [[кардынал]]аў і некаторых выгнаных армянскіх епіскапаў, атрымаўшы ад Папы прызнанне свайго абрання каталікосам-патрыярхам Кілікіі. [[8 снежня]] 1742 года Папа перадаў яму [[палій]]. Ардзівян прыняў імя Аўрама Бедроса I Ардзівяна, а пасля гэтага ўсе армяна-каталіцкія патрыярхі насілі імя Пётр (Бедрос). Потым ён вярнуўся ў Ліван, адкуль падтрымліваў сувязь з армяна-каталікамі Кілікіі праз манахаў-місіянераў і арганізаваў сход антаніянскіх манахаў. Перад смерцю, [[1 кастрычніка]] [[1749|1749 года]], у тым жа годзе Ардзівян высвеціў 3 [[Тытулярны біскуп|тытулярных епіскапаў]] для [[Дамаск]]а, Эдэсы або Дыкранагера (Овсепа) і [[Газіянтэп]]а, абодва з якіх маглі заставацца бежанцамі ў Ліване толькі пад абаронай мараніцкіх шэйхаў. У тыя гады колькасць армяна-каталіцкіх бежанцаў, у асноўным з Халебы, рэзка павялічылася. [[14 кастрычніка]] 1749 года сінод, у якім прынялі ўдзел епіскапы Халебы, Дамаска, Эдэсы, Кілісы і Газіянтэпа, прызначыў Аўсэпяна патрыярхам, які быў пацверджаны [[23 верасня]] [[1750|1750 года]] Папам і прыняў імя Якава Бедроса II Аўсэпяна. Новы патрыярх перанёс у 1750 годзе патрыяршы пасад з манастыра Святога Збаўцы ў [[манастыр Бзамар]] (падараны шэйхам [[Мушрыф I Кабалан Аль-Хазін|Мушрыфам I Кабаланам Аль-Хазінам]]) недалёка ад [[Бейрут]]а. Памёр [[10 чэрвеня]] [[1753|1753 года]]. [[23 чэрвеня]] 1753 года патрыярхам быў абраны архіепіскап Халебы [[Міхаіл Бедрос III Каспаран]], зацверджаны Папам [[25 ліпеня]] [[1754|1754 года]]. У [[1771|1771 годзе]] ён пабудаваў царкву Святой Марыі Асунты ў Бзамары, бо да гэтага рэлігійныя цырымоніі праводзіліся ў Крэйме ў манастыры Святога Збаўцы. Памёр [[16 лістапада]] [[1780|1780 года]]. Чацвёрты патрыярх [[Васіль Бедрос IV Авкадзян]] быў абраны [[1 снежня]] 1780 года. Раней ён быў архіепіскапам Халебы, але бежанцам у Ліване, як і яго папярэднікі. Ён прыняў шмат бежанцаў ад ганенняў патрыярха ААЦ у 1780-[[1781]] гадах. Памёр [[15 лютага]] [[1788|1788 года]]. Яго змяніў архіепіскап Аданскі [[Грыгор Бедрос V Купелян]], абраны [[11 мая]] 1788 года і пацверджаны Святым Пасадам [[15 снежня]]. У [[1812|1812 годзе]] ён стварыў семінарыю з капліцай у Бзамары на сродкі, ахвяраваныя [[Мікаэль Ага|Мікаэлем Агай]], армянскім купцом з [[Чэнаі|Мадраса]] ў Індыі. Памёр [[17 чэрвеня]] 1812 года. Наступны патрыярх Грыгор Бедрос VI Джэранян быў абраны [[23 чэрвеня]] 1812 года і зацверджаны Папай [[8 красавіка]] [[1815|1815 года]]. Як і яго папярэднікі, ён прыймаў бежанцаў ад ганенняў армянскага патрыярха Канстанцінопальскага ў [[1828]]—[[1830]] гадах. У 1830 годзе султан дазволіў армяна-каталіцкія Багаслужбы, таму епіскапы і прэсвітары змаглі адправіцца ў сваі епархіі, у тым ліку ў Халебу. Ён высвяціў 5 епіскапаў і памёр [[22 верасня]] [[1840|1840 года]]. Тады армяна-каталіцкаму патрыярху падпарадкоўвалася большасць армяна-каталікоў, якія жылі ў паўднёвых правінцыях Асманскай Імперыі, паколькі [[30 красавіка]] [[1759|1759 года]] Кангрэгацыія па прапагандзе Веры пастанавіла абмежаваць патрыяршую юрысдыкцыю: «Iurisdictionem patriarchæ Ciliciæ non extendi ultra Ciliciam, Armenian minorem, Cappadociam et Syriam». Тыя, хто жыў у астатняй частцы Анатолі ([[Понт]], [[Віфінія]], і [[Галатыя]]) і на еўрапейскіх тэрыторыях Асманскай Імперыі, былі падпарадкаваныя з 1759 года лацінскаму Апостальскаму вікарыю Канстанцінопаля. Хоць [[Месапатамія]] знаходзілася па-за межамі Патрыярхату, [[20 ліпеня]] [[1760|1760 года]] было прынята рашэнне аб тым, што патрыярхат будзе мець яго «in administratione ad beniplacitum Sedis Apostolicæ», у той час як у Егіпце яго юрысдыкцыя была распаўсюджаная «per tolerantiam sanctæ sedis». Яшчэ адна пастанова ад [[22 красавіка]] [[1769|1769 года]] прадугледжвала даданне да патрыярхату абласцей [[Такат]] і Перкенік у [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Армяна-каталікі Польшчы і Канстанцінопаля знаходзіліся па-за межамі патрыяршай юрысдыкцыі і падпарадкоўваліся напрамую Рыму. ==== Стварэнне першай архіепархіі Канстанцінопаля ==== З пачаткам [[Вайна за незалежнасць Грэцыі|Вайны за незалежнасць Грэцыі]] ў [[1827|1827 годзе]] армяна-каталікі Канстанцінопаля асуджаліся міафізіцкімі армянскімі патрыярхамі, таксама як і прыхільнікі нацыянальнай грэчаскай справы за тое, што яны «сябравалі з франкамі». Асманскі ўрад жорстка адрэагаваў у [[Студзень|студзені]] [[1828|1828 года]] на армяна-каталікоў арыштамі, дэпартацыямі і высылкамі. Каля 400 чалавек памерлі ад голаду і холаду, будучы выгнанымі са сваіх дамоў. Пасля гэтых падзей, колькасць армяна-каталікоў моцна паменшалася. Папа [[Леў XII]] атрымаў праз урад [[Рэстаўрацыя Бурбонаў|Францыі]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]] дакумент султана ад [[6 студзеня]] [[1830|1830 года]], якое паклала канец рэпрэсіўным мерам. Архіепарія Канстанцінопаля была ўзведзена ў якасці [[6 ліпеня]] 1830 года кароткім «Quod iamdiu» Папы [[Пій VIII|Пія VIII]], замяніўшы Армянскі абрадавы вікарыят, які існаваў у Апостальскім вікарыяце Канстанцінопаля. Прававое прызнанне Каталіцкай Царквы (у тым ліку армяна-каталікоў і сіра-каталікоў) асманскім урадам адбылося [[5 студзеня]] [[1831|1831 года]], калі быў створаны каталіцкі мілет (хаця армянскі мілет падзяляўся яшчэ ў [[1829|1829 годзе]]). [[3 чэрвеня]] 1831 года ўказ султана прызнаў архіепіскапа рэлігійным і грамадзянскім правадыром у імперыі, усталяваўшы армянскі каталіцкі мілет. Такім чынам, была ўсталяваная падвойная ўлада: рэлігійная ў Бзамары (дзе каталіцкія патрыярхі размясцілі сваю кафедру ў [[1750|1750 годзе]]), і грамадзянская ў прымаце армяна-каталіцкага архіепіскапа Канстанцінопаля. [[Файл:Andon Bedros IX Hassoun.jpg|thumb|250px|left|Армянскі каталікос-патрыярх Кілікіі Андон Бедрос IX Хасун]] У [[1843|1843 годзе]] тытульны епіскап [[Кесарыя Кападакійская|Кесарыі]] ў [[Кападокія|Кападокіі]] і патрыярхальны вікарый [[Такат]]а [[Грыгор Бедрос VIII Дзерасдвазадуран]] быў абраны патрыярхам на сінодзе ў Бзамары, у якім прысутнічалі толькі епіскапы [[Адана|Аданы]], [[Кахраманмараш|Мараска]], тытульны епіскап [[Амасія|Амасіі]] і вікарый з Халеба. Затым епіскапы Халебаі Мардзіна накіравалі сваю пісьмовую згоду. Каб пашырыць сваю юрысдыкцыю, у [[1849|1849 годзе]] патрыярх паслаў патрыяршага вікарыя да армяна-каталікоў Егіпта і прызначыў епіскапа ў епархіі [[Дыярбакыр|Аміда]], а [[2 чэрвеня]] [[1850|1850 года]] патрыярх прызначыў сваім вікарыем Іаана Хагіяна з тытулам тытульнага епіскапа Кесарыі Кападакійскай. [[30 красавіка]] 1850 года праз [[Була|булу]] «Universi Dominici gregis» Папа [[Пій IX]] стварыў архіепархію для кардынала [[Андон Бедрос IX Хасун|Андона Бедроса IX Хасуна]] і да яе дадалося 5 суфраганных епархій у Асманскай Імперыі: [[Анкара|Анкіра]] (створана ў 1735 годзе), [[Артвін (правінцыя)|Артвін]], [[Эрзурум]], [[Бурса (горад)|Пруса]] і [[Трабзон|Трапезунд]]. Таксама праз булу «Аd supremum apostolatus» таксама стварыў [[Епархія Ісфахана (Армянская Каталіцкая Царква)|епархію Ісфахана]] ў Персіі, часова паставіўшы яе ў якасці суфраганнай Канстанцінопаля. Паколькі Папа не кансультаваўся з патрыярхам пры стварэнні канстанцінопальскай кафедры, для зацвярджэння сваіх правоў, патрыярх склікаў сінод у Бзамары. Сінод усталяваў [[15 лістапада]] [[1851|1851 года]] (не зацверджаны Святым Пасадам) розныя дысцыплінарныя меры ў Армянскай Царкве і распарадзіўся аб стварэнні новых епархій, усталёўваючы іх межы і межы існуючых у рамках патрыяршай юрысдыкцыі. На сінодзе прынялі ўдзел патрыярх, архіепіскап Адана (патрыяршы вікарый), епіскап Мардзін, Амасіі і вікарый архіепіскапа Халеба (Архіепіскап Халеба быў занадта стары, каб прысутнічаць), таксама епіскапы Мараска, [[Александрыя|Александрыі]] і Кесарыі. Сінод прапанаваў новы падзел Армянскай Царквы на 10 епархій:æ ''Reverendissimus dominus patriarcha catholicæ Armeniæ nationis Ciliciæ qui suam sedem in Libano, in conventu Bzomariensi sanctissimæ Dei genitrici ad cælos assumptæ dicatam habet, olim sub propria ditione plusquam triginta episcopos et archiepiscopos habebat. At nos in hac sancta Bzomariensi synodo convocati, ipso reverendissimo patriarcha consentiente, statuimus episcopales sedes ad decem tantummodo esse restringendas, quarum hic seriem apponimus:''<blockquote>''1. Urbis Aleppensis eiusque districtum''. ''2. Mardiniensis, cuius iurisdictio ad Sekerd et Derik et horum districtus extenditur''. ''3. Alexandriæ, quae Ægyptum, Damiatam, Harascit et viciniora complectitur''. ''4. Amidæ, nunc Diarbekir, cuius iurisdictio usque ad Gisre et Sevoragh et finitimas regiones extenditur''. ''5. Sebastensis quæ et Gurin et propinquiora loca comprehendit''. ''6. Neocæsareæ, nunc Tokat, omnisque huius districtus''. ''7. Adæ, nunc Adana, quæ Tharsumet finitimas regiones complectitur''. ''8. Aintabensis, quæ Kilis et propinquas regiones possidet''. ''9. Damasci, eiusque districtus''. ''10. Tandem Babylonensis, quaeæ Niniven et Pasrau et propinquiora loca obtinet''.</blockquote>Прапанова аб падзеле епархій захавала кафедры Халеба, Мардзіна, Аміды і Аданы; скасавала кафедру Мараска; стварыла кафедру [[Сівас|Севастыю]], [[Багдад]]у і [[Дамаск]]а; узвысіла патрыяршыя вікарыяты Александрыі і Такаты ў епархіі і адрадзіла былую кафедру Кілікіі. У [[1858|1858 годзе]] патрыярх змог стварыць епархію Севастыі, а патрыяршы вікарыят Такаты існаваў пад кіраваннем патрыярха Кілікіі да прызначэння епіскапа ў [[1859|1859 годзе]]. Кафедра Мараска не была скасаваная, а кафедры ў Дамаску, Багдадзе і Антэпе не былі створаныя. Каб быць бліжэй да сваіх вернікаў, у [[1856|1856 годзе]], патрыярх прапанаваў перанесці сваю кафедру ў вілу [[Элязыг|Харпут]]. Святы Пасад адхіліў гэтую прапанову, і [[9 мая]] [[1865|1865 года]] булай «''[[Assidua romanorum]]''''»'' стварыў харпутскую епархію, аддзяліўшы гэтую тэрыторыю ад епархіі [[Эрзурум|Гарына]] ў якасці суфраганнай Канстанцінопаля. [[Мельхіцкая Грэка-Каталіцкая Царква|Мельхіцкі]] архіепіскап Іерусаліма [[Георг Мігэль Бакар]] у сваім лісце ад [[23 лютага]] [[1863|1863 года]] згадаў наступныя звесткі аб Патрыярхаце: ''а) патрыяршая юрысдыкцыя распаўсюджвалася на Егіпет, Палестыну, Сірыю, Кіпр, Кілікію, Кападокію, Малую Арменію, Курдыстан, Месапатамію з Масулам, Багдад і Басру.'' ''Б) ад патрыярхата залежалі архіепархіі: Халеб, Мардзін, Дзіярбакыр, Александрыя Егіпецкая, Амасія, Нэакесарыя, Севастыя, Малац’я, Мараск, Кесарыя, Іерусалім, Адана (якая была вакантнай).'' ==== Перанос Патрыярхату ў Канстанцінопаль ==== [[9 студзеня]] [[1866|1866 года]] памёр патрыярх Грыгор Бедрос VIII Дзерасдвазадуран, і па загадзе Кангрэгацыі па прапагандзе Веры, у [[1859|1859 годзе]] выбары новага патрыярха не маглі быць праведзены без згоды Святога Пасаду. Епіскап Мардзіна [[Мельхіёр Назаран]] быў прызначаны вікарыем патрыярхату [[Лацінскі Патрыярх Іерусаліма|лацінскім патрыярхам Іерусаліма]] [[Джузэпэ Валерг]]ам. Валерга пераканаў армянскіх епіскапаў перанесці патрыяршую кафедру ў Канстанцінопаль. Дыхатамія паміж існаваннем патрыярха і канстанцінопальскага архіепіскапа была вырашана [[15 верасня]] [[1866|1866 года]], калі прадстаяцель канстанцінопальскай архіепархіі Андон Бедрос IX Хасун быў абраны патрыярхам Кілікіі. [[12 ліпеня]] [[1867|1867 года]] Папа [[Пій IX]] Апостальскім статутам ''«[[Reversurus]]»'', які пацвердзіў патрыяршыя выбары, перанёс патрыяршаю кафедру ў Канстанцінопаль і выключыў свецкіх з патрыяршых выбараў. [[15 ліпеня]] [[1867|1867 года]] Папа выдаў палій на новаму патрыярху ў Рыме. Скарыстаўшыся прысутнасцю армянскіх епіскапаў у Рыме, новы патрыярх склікаў канферэнцыю, якую Кангрэгацыя па прапагандзе Веры ўхваліла і дазволіла яму пачаць, перш чым ён будзе зацверджаны Папай, дзейнасць ў якасці патрыярха. Пасля таго, як патрыярх і большасць епіскапаў Армянскай Царквы разам з Кангрэгацыяй па прапагандзе Веры, рпавялі сумесныя паседжанні, была прынята новая структура Армянскай Кааталіцкай Царквы, якая выглядала наступным чынам: Канстанцінопаль, патрыяршая рэзідэнцыя з юрысдыкцыяй ў [[Фракія|Фракіі]], [[Фесалія|Фесаліі]], [[Македонія (зямля)|Македоніі]] і раёне [[Ускюдар|Скудары]] ў Азіі. * Патрыяршая адміністрацыя Бзамара і Лівана. * Патрыяршы замежны вікарыят Багдаду. * Патрыяршы замежны вікарыят Дамаску. * 17 суфраганных кафедр патрыярхату: * Епархія Бруса ([[Віфінія]] з [[Мізія]]й). * Епархія Анкіры ([[Галатыя]] з [[Пафлагонія]]й). * Епархія Трапезунда ([[Эгрысі|Лазіка]] з [[Понт]]ам). * Епархія [[Артвін (правінцыя)|Артвіна]]. * Архіепархія [[Сівас]]а. * Архіепархія Кесарыя ([[Кападокія]] з [[Катаонія]]й і [[Лікаонія]]й). * Архіепархія Малатыя (Меліцена з [[Камагена (рэгіён)|Камагенам]]). * Архіепархія Адана ([[Горная Кілікія|Заходняя Кілікія]] з [[Пісідыя]]й, [[Ісаўрыя]]й, [[Памфілія]]й і [[Фрыгія]]й). * Архіепархія Мараска ([[Усходняя Кілікія]]). * Епархія Карпута ([[Цопк]] з Антыксенам, [[Ахдзнік]]). * Епархія [[Эрзурум]]а ([[Мокк]]). * Архіепархія [[Дыярбакыр]]а ([[Заходняя Месапатамія]]). * Архіепархія Мардзіна ([[Усходняя Месапатамія]]). * Архіепархія Халебы (Сірыя). * Епархія Бейрута ([[Палесціна]] з [[Кіпр (востраў)|Кіпрам]]). * Архіепархія Каіра (Егіпет). * Епархія Ісфахана (Персія). Святы Пасад [[13 жніўня]] [[1867|1867 года]] зацвердзіў гэта на рымскай канферэнцыі, у тым ліку пашырэнне ўласнай тэрыторыі патрыярхату на Егіпет, Аравію, Персію і Месапатамію. Андон Бедрос IX Хасун меў намер склікаць сабор у Канстанцінопале [[5 ліпеня]] [[1869|1869 года]]. Акрамя патрыярха, на сабор прыйшлі 12 епіскапаў: Мараск, Дыярбакыр, Кесарыя Кападакійская, Халеб, Малатыя, Мардзін, Анкіра, Бруса, Артвін, Трапезунд, Карпут, Эрзурум; і 5 тытульных епіскапаў: Амасія, Кіпр, [[Антыёхія]] (генеральны настаяцель армянскіх антанітаў), генеральны настаяцель мхітарыстаў Венецыі і рэктар [[Армянская калегія|армянскай калегіі]] ў Рыме. Два іншыя тытульныя епіскапы былі прадстаўлены дэлегаванымі святарамі. У той час паміж Армянскай Каталіцкай Царквой і Святым Пасадам адбылася напружаная сітуацыя з нагоды выбараў патрыярхаў і епіскапаў, што прывяло да часовага расколу. Святы Пасад вырашыў, што патрыярх, абраны епіскапамі патрыярхату, можа пачаць служэнне толькі з пацвярджэннем абрання Папам. Чатыры епіскапа (Амасія, Кіпр, Антыёхія і Дыярбакыр) не прызналі ''«Reversurus»'' і [[25 студзеня]] [[1870|1870 года]] стварылі раскол у Армянскай Царкве. Раскольнікі, якія налічвалі каля 4000 прыхільнікаў, на сінодзе [[14 лютага]] [[1871|1871 года]] абвясцілі выбары Хасуна незаконнымі, адракліся ад I Ватыканскага Сабора (ХХ Сусветны ў каталіцкай традыцыі), а пасля таго, як [[13 мая]] 1871 года асманы зрынулі Хасуна, а Папа адлучыў іх [[2 лістапада]] 1871 года, у маі [[1872|1872 года]] яны прызначылі патрыярхам епіскапа Аміды [[Аван Купелян|Авана Купеляна]]. Раскольніцкі патрыярх і 4 гэтыя епіскапы пазней былі пацверджаны асманскім урадам. У ліпені 1872 года Андон Бедрос ІХ Хасун быў выгнаны з Імперыі, большасць цэркваў і іншых месцаў пакланення Богу былі перададзеныя раскольнікам. У [[сакавік]]у [[1879|1879 года]] раскольніцкі патрыярх Купелян прымірыўся з Папай і падаў у адстаўку, а сам раскол скончыўся [[9 красавіка]] 1879 года, калі Хасун быў прызнаны асманскімі ўладамі, а затым адправіўся ў Рым, дзе ён быў прызначаны кардыналам, падаў у адстаўку з пасады патрыярха ў [[1881|1881 годзе]] і памёр у [[1884|1884 годзе]]. Асноўным наступствам раскола была страта армянскай кангрэгацыі манахаў-антанітаў, якая зышла да Армянскай Апостальскай Царквы. Пасля смерці Папы Пія IX анафемы былі знятыя, а армяне і мельхіты прызналі Сабор, так як іх патрабаванні былі выкананы. З тых часоў армянскія каталікосы абіраліся сінодам і павінны былі толькі пацвердзіць адзінства са Святым Пасадам праз пацверджанне еўхарыстычных зносін. [[Файл:Al Quds Patriarch.jpg|thumb|250px|right|Сустрэча армянскіх епіскапаў у Іерусаліме.]] Па вяртанні ў Канстанцінопаль Хасун прымірыўся з паствай, пабудаваў шматлікія цэрквы і школы, адкрыў семінарыі ў Канстанцінопалі, наладзіў адносіны з грамадзянскай уладай, стварыў [[Кангрэгацыя сясцёр Беззаганнага Зачацця|Кангрэгацыю сясцёр Беззаганнага Зачацця]]. У [[1880|1880 годзе]] Папам [[Леў XIII|Львом XIII]] удастоены тытула кардынал-святар. Неўзабаве ён быў прызначаны членам [[Кангрэгацыя евангелізацыі народаў|Кангрэгацыі Прапаганды Веры]], [[Кангрэгацыя па справах Усходніх Цэркваў|Кангрэгацыі па справах Усходніх Цэркваў]], [[Свяшчэнная Кангрэгацыя Індэкса|Свяшчэннай Кангрэгацыі Індэкса]], [[Свяшчэнная Кангрэгацыя Абрадаў|Свяшчэннай Кангрэгацыі Абрадаў]]. У [[1881|1881 годзе]] пайшоў на пенсію, саступіўшы месца наступнаму патрыярху Кілікіі. З’ехаў у Рым, дзе пабудаваў яшчэ адну армяна-каталіцкую семінарыю. У [[1881|1881 годзе]] патрыярхам выбралі [[Стэфанас Бедрос X Азаран|Стэфанаса Бедроса X Азарана]], які таксама, як і яго папярэднік, кіраваў паствай з Канстанцінопаля. Дамогся дзяржаўнага дазволу на правядзенне місіі сярод армян-міафізітаў. Стаў кіраўніком каталіцкай дэлегацыі пры двары султана. Быў удалым дыпламатам, французскія паслы пісалі пра яго: «У Асманскай Імперыі хапае дасканалых дыпламатаў, але аднаго з самых лепшых — прозвішча Азаран». Стварыў [[Муш (правінцыя)|Мушскую]] епархію [[10 ліпеня]] [[1883|1883 года]] аддзяленнем Гарынскай епархіі. У [[1885|1885 годзе]] патрыяршы вікарыят Егіпта быў ператвораны ў Александрыйскую епархію Святым Пасадам. У [[1890|1890 годзе]] склікаў сінод Армянскай Царквы, на якім чарговы раз было прынята рашэнне палепшыць адукацыю ў семінарыях. Пасля сінода пабудаваў яшчэ дзве семінарыі ў Канстанцінопалі. ==== Армянская Каталіцкая Царква пад час генацыду армян ==== На пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] армяна-каталікоў Асманскай Імперыі спасціг [[Генацыд армян|генацыд]], ажыццёўлены асманскім урадам з [[1915]] па [[1923]] год. Тады Армянская Каталіцкая Царква моцна пацярпела: шматгадовыя працы 12 папярэдніх каталікосаў-патрыярхаў былі знішчаны, 156 цэркваў, 32 манастыры, 148 школ і 6 семінарый былі разбураныя, 7 епіскапаў, больш за жанатых святароў{{крыніца?}} з іх сем’ямі і 300 рэлігійных дзеячаў, у тым ліку практычна 50 манашак, і больш за 100 000 міран былі забітыя за тое, што адмовіліся прымаць [[іслам]], цалкам знішчана 19 епархій. Армянская Царква была рассеяна сярод суседніх краін, такіх як Сірыя. === Найноўшая гісторыя === Тыя армяна-каталікі, што засталіся ў жывых, былі раскіданыя па свеце, духавенства эмігравала ў Рым. У 1928 годзе каталікос Тэрзян склікаў [[II рымскі армянскі сінод|II армянскі сінод ў Рыме]], каб рэарганізаваць тое, што засталося ад Армянскай Каталіцкай Царквы. Практычна ўсе епархіі ў Асманскай Імперыі больш не існавалі, а каталікос і епіскапат, якія знаходзіліся ў Рыме, не маглі ўсталяваць дыялогу з новым турэцкім урадам. На сінодзе прысутнічаў Папа [[Пій XI]]. Вынікам сіноду стаў перанос патрыяршай кафедры ў стары манастыр Бзамар, які знаходзіўся на тэрыторыі новай каталіцкай дзяржавы Ліван, куды беглі пад абарону Мараніцкай Царквы некаторыя групы армяна-каталікоў. Так пасад каталікосаў Армянскай Царквы вярнуўся ў месца, адкуль і пачаў свае першыя пропаведзі каталікос Аўрам Бедрос I. Сёння кафедра армянскага патрыярха таксама знаходзіцца ў Ліване. У сярэднім розныя крыніцы называюць ад 300 000 да 1 500 000 забітых армян. Асабліва пад час генацыду пацярпела Армянская Каталіцкая Царква, бо большая частка Армянскай Апостальскай Царквы знаходзілася на тэрыторыях, якія турэцкі ўрад часткова ці поўнасцю не кантраляваў. Да генацыду АКЦ была адной з самых вялікіх Цэркваў у складзе Каталіцкай Царквы і большай за ААЦ, аднак пасля гэтых падзей яна страціла гэтыя пазіцыі. [[Файл:Card. Gregorio Pietro Agagianian.jpg|thumb|left|250px|Армянскі патрыярх-каталікос Кілікіі Грыгор Бедрос XV Агаджанян]] У [[1937|1937 годзе]] быў абраны каталікосам-патрыярхам Кілікіі [[Крыкор Бедрос XV Агаджанян]]. Армянская паства налічвала па свеце каля 100 000 вернікаў. Шмат жыхароў дыяспары сталі прыхаджанамі Армянскай Апостальскай Царквы. Пасля сваёй інтранізацыі Крыкор Бедрос XV адправіўся ў Ліван, дзе клапаціўся аб захаванні жыцця армянскіх вёсак. Адкрыў у Ліване некалькі школ і прытулкаў для сірот. Вёў актыўную працу па будаўніцтве армяна-каталіцкіх храмаў у дыяспарах. Падчас яго каталікасата Армянская Царква вырасла да 580 000 вернікаў. У [[1946|1946 годзе]] армянскі патрыярх стаў прэфектам Кангрэгацыі па справах Усходніх Цэркваў і быў узведзены ў сан [[Кардынал-святар|кардынала-святара]]. У [[1950|1950 годзе]] напісаў ліст з заклікам да ўсіх армян свету, большасць якіх з’яўляліся пасля генацыду міафізітамі. Змест ліста абгрунтоўваў адзінства хрысціян усіх народаў і культур ва ўлонні Каталіцкай Царквы і заклікаў прыняць аўтарытэт Святога Пасаду, як гаранта адзінства. Пры жыцці Агаджанян лічыўся вядучым экспертам Каталіцкай Царквы па камунізму і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкаму Саюзу]]. Як дыпламатычны прадстаўнік Ватыкана ў некалькіх краінах, прасіў не развязваць [[Трэцяя сусветная вайна|Трэцюю сусветную Вайну]] з СССР, бо быў упэўнены, што савецкі рэжым падзе. Таксама Агаджанян выступіў супраць [[Рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі]] армяна-каталікоў з Блізкага Усходу ў [[1946|1946 годзе]] [[Савецкая Армія|савецкай арміяй]]. Казаў грамадскасці, што ў СССР пануе нецярпімасць да каталіцкай веры, і папярэджваў, што армяна-каталікі захаваюць веру нават у выгнанні. Заявы Агаджаняна адносна рэпатрыяцыі армян былі ўспрынятыя як паклёп і варожасць на тэрыторыі, кантраляванай Савецкім Саюзам. У пачатку [[1950-я|1950-х гадоў]] «Эчміядзін», савецкае афіцыйнае выданне Армянскай Апостальскай Царквы, апублікавала шэраг артыкулаў з жорсткай крытыкай кардынала Агаджаняна. У артыкулах гаварылася, што ён кардынал не проста так, усё гэта для таго, каб пашкодзіць адзінству армянскага народа, што Агаджанян спрыяе каталіцкаму празелітызму сярод [[Копты|коптаў]], [[Асірыйцы|асірыйцаў]], армян і якавітаў, заклікаючы іх пакінуць «родныя маці-цэрквы і стаць рабамі Ватыкана», які толькі і чакае, як знішчыць іх нацыянальную ідэнтычнасць. Усходнія каталіцкія іерархі адказвалі на гэта не агрэсіўна, але абвінавачвалі выданне ў ерасі [[этнафілетызм]]у. Як кардынал, Агаджанян удзельнічаў у [[Канклаў|папскіх канклавах]] [[1958]] і [[1963]] гадоў, падчас якіх ён лічыўся «папабілле», то бок верагодным кандыдатам на папскі пасад. Часта ён успрымаецца кансерватыўнымі каталікамі як выдатная кансерватыўная альтэрнатыва Папе [[Ян XXIII|Яну XXIII]]. Пасля [[Ісідар Кіеўскі|Ісідара Фесаланікійскага]] ён стаў другім па ліку ўсходнім каталіком пасля [[Вялікая схізма|Вялікай Схізмы]], якога разглядалі як будучага Папу Рымскага. [[Файл:Holy Trinity, Aleppo, Syria.jpg|thumb|right|300px|[[Царква Святой Тройцы]], [[Халеб]], [[Сірыя]] (з [[1965|1965 года]]).]] На канклаве ў 1958 годзе быў сур’ёзнай альтэрнатывай будучаму Папу Яну XXIII. У прэсе абмяркоўвалася кандыдатура Агаджаняна як магчымага першага ў гісторыі армянскага Папы Рымскага. Таксама Папа [[Пій XII]] лічыў яго адным з магчымых сваіх пераемнікаў і ставіўся да гэтага станоўча. У [[1962|1962 годзе]] Крыкор Бедрос XV Агаджанян падаў у адстаўку і перадаў кіраванне новаму каталікосу. Аднак застаўся ганаровым каталікосам Армянскай Царквы. Адбыў у Ватыкан працаваць над паляпшэннем стану ўсёй Каталіцкай Царквы, пры гэтым абрад не змяніў. У 1963 годзе ўдзельнічаў у новым канклаве. На гэты раз яго кандыдатура таксама разглядалася, аднак па невядомых прычынах Агаджанян падчас канклаву загадзя даў зразумець, што ён не хоча быць Папай, што спарадзіла мноства чутак і тэорый змоў, звязаных з тым, што ліберальныя епіскапы націснулі на кансерватыўных епіскапаў. На [[Другі Ватыканскі сабор|II Ватыканскім Саборы]] (XXI у каталіцкай традыцыі) ён быў прызначаны Папам Рымскім [[Павел VI|Паўлам VI]] у якасці аднаго з чатырох мадэратараў, якія кіравалі ходам дэбатаў. Ён адыгрываў асаблівую ролю ў падрыхтоўцы місіянерскага ўказа «Ad gentes і Gaudium et spes». У [[1970|1970 годзе]] стаў кардыналам-епіскапам Альбана. У гэтым жа годзе пайшоў на пакой. Праз год, у [[1971|1971 годзе]], памёр ад раку на 75 годзе жыцця. Нягледзячы на рознагалоссі, у Ватыкан прыйшоў ліст міафізіцкага каталікоса [[Вазген I|Вазгена]] I са спачуваннямі. Шмат каталіцкіх выдавецтваў свету лічаць яго самым выбітным армяна-каталіком і самым выбітным усходнім каталіком [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]]. Таксама набыў павагу ў іншых усходніх каталіцкіх іерархаў. Вельмі любіў рымскі абрад, але заўсёды аддаваў перавагу армянскаму. Аднойчы саслужыў армянскую літургію з Папам Піем ХІІ у [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэле]] ў 1946 годзе. Аднак працу па ўзмацненні Армянскай Царквы Крыкора Бедроса XV Агаджаняна часткова перакрэсліла [[Грамадзянская Вайна ў Ліване]] ([[1975]]—[[1990]] гг.). З заканчэннем вайны стаяла пытанне аб стварэнні епархій у краінах [[Амерыка|Амерыканскага кантынента]], так як шмат армяна-католікоў эмігравалі з краін Блізкага Усходу з-за баявых дзеянняў. У [[1991|1991 годзе]] з распадам СССР да каталікоса звярнуліся [[Катакомбная Царква|катакомбныя]] армяна-каталікі былой [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]], а зараз незалежнай [[Арменія|Рэспублікі Арменія]]. Яго намаганнямі былі таксама арганізаваны прыходы ў Арменіі і ў краінах былога Савецкага Саюза. Яму таксама давялося сутыкнуцца з супрацьстаяннем міафізіцкага духавенства, падтрыманага ўрадам Арменіі, але тым не менш, місія армяна-каталікоў не была спыненая, аднак і буйных поспехаў не дасягнула з-за магутнага этнафілетызму, асабліва ў вялікіх гарадах. [[7 кастрычніка]] [[2001|2001 года]] ва ўспамін 1700 гадоў хрышчэння Арменіі армяна-каталіцкі каталікос Нэрсэс Бедрос XIX наведаў Эчміядзін, сустрэўшыся з міафізіцкім каталікосам. Гэта была першая ў гісторыі сустрэча двух каталікосаў. У гэтым жа годзе дамогся беатыфікацыі архіепіскапа [[Ігнат Малаян|Ігната Малаяна]], які прыняў пакутніцкую смерць падчас генацыду армян, адмовіўшыся прымаць іслам. У [[2005|2005 годзе]], па запрашэнні міафізіцкага духавенства, прыехаў у [[Нагорны Карабах|Карабах]]. Упершыню ў гісторыі каталікос Армянскай Каталіцкай Царквы пасля расколу наведаў Нагорны Карабах. У [[2008|2008 годзе]] асвяціў у Рыме статую святога Грыгора Асветніка. У [[2015|2015 годзе]], незадоўга да сваёй смерці, зрабіў некалькі значных рэчаў: дамогся прызнання святога Грыгора Нарэкацы «Настаўнікам Царквы». Адслужыў памінальную [[Літургія|літургію]] ў [[Сабор Святога Пятра|саборы апостала Пятра]] ў Рыме з нагоды 100 гадоў генацыду армянскага народа. Наведаў Арменію, дзе разам з вернікамі АКЦ і ААЦ, прэзідэнтам і двума міафізіцкімі патрыярхамі, ўшанаваў памяць мільёнаў загінуўшых за Хрыста. У тым жа годзе наведаў [[Масква|Маскву]], стаўшы першым усходнім каталіцкім патрыярхам, які наведаў Расію. Адслужыў патрыяршую літургію для армянскай абшчыны і каталікоў іншых абрадаў у [[Кафедральны сабор Безаганная Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Масква)|Кафедральным саборы Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]. == Іерархія == Галавой Армянскай Каталіцкай Царквы, як і ва ўсёй Каталіцкай Царкве, з’яўляецца Ісус Хрыстос, аднак іерархічна галавой духоўнай улады бачных структур Царквы з’яўляецца Папа і патрыярх, праз якога ажыццяўляецца духоўнае кіраванне Армянскай Царквой. Такім чынам, найвышэйшай духоўнай уладай Армянскай Царквы з’яўляецца армянскі каталікос, поўны тытул якога — «Яго Блажэнства Патрыярх-Каталікос Кілікіі», які высвячае епіскапаў, а тыя — святароў. У іерархію Армянскай Царквы ўваходзяць наступныя чыны: * Каталікос-Патрыярх (арм. Կաթողիկոս Պատրիարք) — мае абсалютныя паўнамоцтвы здзяйсняць таінствы, у тым ліку і хіратонію ўсіх духоўных ступеняў іерархіі. Каталікоса выбірае сінод епіскапаў патрыяршай Царквы, пасля чаго каталікос-патрыярх напраўляе ў Рым пацверджанне адзінства са Святым Пасадам. Каталікос прадстаўляе духоўную і адміністратыўную ўладу Армянскай Царквы. У яго кампетэнцыю ўваходзіць высвячэнне епіскапаў, асвячэнне [[міра]], стварэнне новых епархій, экзархатаў і г.д. * Епіскап (арм. Եպիսկոպոս) — кіруе епархіяй. Ад [[вардапет]]а ([[архімандрыт]]а) знешне яго адрозніваюць епіскапскае жазло, пярсцёнак на мезенцы правай рукі, а таксама нагрудны крыж-[[Нанедранік|панагія]], часцей упрыгожаны каштоўнымі камянямі. Такую панагію маюць права насіць толькі епіскапы. Епіскап можа [[Хіратонія|высвячаць]] [[Святар|прэсвітараў]] і [[дыякан]]аў, таксама можа з дазволу каталікоса высвячаць епіскапаў. Епіскапы абіраюцца толькі з ліку нежанатых святароў, якія маюць навуковую ступень. Падчас пасвячэння епіскап атрымлівае архіерэйскае жазло і пярсцёнак у знак епіскапскай улады. З ліку выбітных епіскапаў выбіраюцца архіепіскапы і патрыярхі. * Прэсвітар / святар (քահանա) — абавязкам святара з’яўляецца пастырства, то бок апека аб духоўным адраджэнні людзей, духоўнае выхаванне вернікаў, а таксама здзяйсненне таінстваў, багаслужбаў і трэбаў. Прэсвітар можа здзяйсняць усе таінствы, акрамя хіратоніі, а таксама не можа асвячаць міра. Прэсвітары ў Армянскай Царкве дзеляцца на чорных і белых, якія яшчэ дзеляцца на жанатых і [[цэлібат]]ных. Прэсвітары, якія адносяцца да белага духавенства, могуць дасягнуць звання протаіерэя. Прэсвітары ([[іераманах]]і), якія адносяцца да чорнага духавенства, адразу пасля пасвячэння ў той жа дзень атрымліваюць цэлібат (раней пасля гэтага манахі апраналі «[[вегар]]» (асаблівы галаўны ўбор — клабук) як сімвал адрачэння ад свету, але ў сучаснай Армянскай Царкве такой практыкі няма; яна засталася толькі ў старажытнаправаслаўных армян). * Дыякан (арм.: սարկավագ, саркаваг) — саслужыць у таінствах, багаслужбах і здзяйсняе прыкладна такое ж служэнне, якое маюць дыяканы ў іншых Цэрквах. У Армянскай Царкве існуе таксама [[сталы дыякан]]ат, таксама дыякан можа адносіцца як да чорнага духавенства ([[іерадыякан]]), так і да белага духавенства, пасля чаго яны маюць права стаць ці іераманахамі, ці прэсвітарамі. * Чытальнік (арм. դպիր, дпір) — ніжні чын, які сёння сумяшчае абавязкі розных служыцеляў, якія былі ў Царкве гістарычна, напрыклад, такіх, як псаломшчык, панамар і інш. ===== Навуковыя ступені ===== У Армянскай Царкве служыцелі могуць атрымаць навуковыя ступені, якія павязаны з царкоўным званнем; прысвойваюцца толькі чорнаму духавенству. Правам прысвойваць вучоныя ступені валодаюць епіскапы, якія маюць званне вярхоўнага архімандрыта. Навуковыя ступені падпадзяляюцца на: * Вардапет (арм. վարդապէտ, архімандрыт) — адпавядае ступені кандыдата навук. * Тцайрагуйн вардапет (арм. ծայրագույն վարդապետ, [[протаархімандрыт]]) — адпавядае ступені доктара навук. Адметным атрыбутам духавенства, якое мае навуковую ступень, з’яўляецца архімандрыцкае жазло ў выглядзе дзвюх змей, абвіваючых адна адну, што сімвалізуе мудрасць, права вучыць і прапаведаваць. == Літургія == Армянскі абрад развіўся ў старажытнасці ў [[Арменія|Арменіі]] пасля прыняцця краінай хрысціянства. У сваіх асноўных рысах абрад склаўся на працягу [[IV]] і [[V стагоддзе|V стагоддзяў]]. Фундаментам абраду былі сірыйская і грэчаская традыцыі, аднак армянскае набажэнства хутка набыло сваю спецыфіку, чаму спрыяў пераход на нацыянальную мову, якая ў V стагоддзі атрымала сваю пісьмовасць, а таксама вызначаны ізаляцыянізм Армянскай Царквы ў першыя стагоддзі свайго існавання. Армянская літургія фарміравалася на падставе служэбнікаў [[Васілій Вялікі|Васіля Вялікага]], [[Грыгорый Багаслоў|Рыгора Багаслова]], [[Якаў Зевядзееў|Апостала Якава]] і [[Іаан Златавуст|Яна Залатавунснага]]. У V—[[VII стагоддзе|VII стагоддзях]] на армянскую літургію адчувальна моцна паўплывала грэчаскае [[іерусалім]]скае набажэнства, што тлумачыцца ў тым ліку і наяўнасцю армянскай дыяспары ў Іерусаліме. У перыяд [[IX]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзяў]] армянскі абрад выпрабаваў уплыў [[Візантыйскі абрад|візантыйскага набажэнства]] [[Канстанцінопальскі патрыярхат|Канстанцінопальскага патрыярхату]]. У [[Сярэднявечча|сярэднявечны перыяд]], пачынаючы з эпохі [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]], у яго пракраўся шэраг элементаў [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]]. З [[X стагоддзе|X стагоддзя]] і па гэты дзень літургія ў Армянскай Царкве застаецца практычна нязменнай, а царкоўная літургічная музыка і спевы з характэрнай армянскай натацыяй ўзыходзіць да пачатку [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]. Уся царкоўная служба, акрамя [[Казанне|казання]], праводзіцца на класічнай армянскай мове — [[грабар]]е. Казанні, як правіла, кароткія. У сярэднявеччы, армянскі абрад Армянскай Каталіцкай Царквы яшчэ больш падпаў пад лацінізацыю, але ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] сярод армяна-каталікоў ўзяла верх процілеглая тэндэнцыя на ачышчэнне армяна-каталіцкага набажэнства ад лацінскіх запазычанняў. На канцы [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] ў набажэнстве Армянскай Апостальскай і Армянскай Каталіцкай Цэркваў практычна зніклі разыходжанні. Армянская Літургія мае назву Патараг. Звычайна [[Літургіка|літургісты]] выкарыстоўваюць характэрную формулу для апісання розных Анафар: P — Præfacio, S — Sanctus, A — Anamnesis, E — Epiclesis, J — Intercessio. Такім чынам, у Сірыйскай Каталіцкай Царкве гэтая формула будзе выглядаць наступным чынам: '''PSAEJ'''. === Структура Літургіі === ==== Патрастутыюн — Падрыхтоўка (праскамідыя) ==== Мэта гэтай частцы падрыхтаваць і святара і вернікаў да Літургіі. Перад службай святар і дыякан разам чытаюць [[Псальм 131]]. Пасля чаго святар апранаецца. Хор пачынае спяваць «Хорхурд Хорын», пад час якога прэсвітар і дыякан падыходзяць да [[прастол]]а. Тут святар на вачах у народа умывае кончыкі сваіх пальцаў, пры гэтым чытаючы [[псальм 25]]. Пасля чаго спавядаецца. Потым трымаючыя свечкі, чытаюць [[псальм 99]]. Паднімаючыся да прастола, святар і дыякан чытаюць [[псальм 42]]. Зачыняецца [[Катапетасма|занавес]], святар спачатку чытае малітву святога Грыгора Нарэкацы, звернутую да [[Святы Дух|Святога Духа]]. Пасля бярэ хлеб і віно і бласлаўляе іх, хлеб кладзе на Мазму ([[дыскас]]), віно налівае ў Скіһ ([[пацір]]), чытаючы малітвы. Пасля накрыўшы пацір цацкоцам (покрыўка), тры разы бласлаўляя крыжом, тры разы кажа: «Дух Святы сыйдзе на Цябе, і сіла Усявышняга ахіне Цябе». Дыякан бярэ келіх і кладзе яго ў паўночнам баку ў праёме ў сцяне. Потым святар бярэ кадзіла, спускаецца разам з усімі, кадзя вернікаў і царкву. Хор спявае «Барэхосутыямб». Пасля яны паднімаюцца наверх і пачынаецца другая частка Патарага. ==== Эрахаік Патараг (часам Паштон) — Літургія Слова ==== Мэта гэтай часцы — навучанне вернікаў чытаннем [[прарок]]аў і апосталаў, [[Евангелле|Евангелля]] (кожны дзень і кожнае свята мае свае тэксты з Святога Пісання). Пачынаецца з воклічу дыякана «Орныя Тэр». Пасля чытання Евангелля спяваецца «Хаватамк» — [[Сімвал веры|Сімвал Веры]]. Пасля ж малітваў і воклічаў святар паварочваецца да народу і, бласлаўляя іх крыжам, кажа: «Тэр аствак арнэскэ замэнэсыян», пасля святар здымае Сахаварт ([[Мітра (аблачэнне)|мітра]]) і тапкі. Пачынаецца трэцяя частка Патарага. ==== Хаватэлок Патараг — Літургія Верных ==== Пачынаецца з воклічу дыякана, звернутага да абвешчаных: «Мі вок хэрахаік, мі вок тэрахаватык, эв мі вок». Раней неахрышчанныя выходзілі ў гэты момант у Гавіт ([[прытвор]]), які зачыняўся дзвярамі. Пасля гэтага дыякан прыносіць келіх прэсвітару і яны разам ўслых кажуць [[псальм 23]]:7-10. Пасля святар напалову прыадкрываее келіх, выдвігае хлеб, каб было вернікі маглі гэта бачыць і бласлаўляе людзей крыжам. Дыякан, цалуючы правую руку прэсвітару, атрымлівае ад яго Ваг’юін ([[Знак міру|Знак міра]]), і спускаецца ўніз, каб перадаць знак міра вернікам з воклічам: «Ваг’юін тук міміанк». Хор спявае: «Крыстос і мэй мэр». Пасля святар дзякуе Богу за Яго чалавекалюбства, пасля спяваецца [[Серафімская песня]], святар кажа: «Эв энд сэравіэсн, эв энд кэравэсн», а хор пачынае: «Сурб, Сурб, Сурб». У гэты час святар [[Тайныя малітвы|ціха моліцца]], а пад канец спева хора, падымаючы хлеб, святар кажа: «Бярыце, ешце, гэта Цела Маё, што за вас ломіцца для адпушчэння грахоў», а пасля падымае келіх і кажа: "Піце з яе ўсе, гэта Кроў Мая Новага Запавету, што за вас і за многіх праліваецца для адпушчэння грахоў. Неўзабаве, калі Хор спявае: «Вордзі астука» святар робіць [[Эпіклеза|Эпіклезу]], бласлаўляя [[Еўхарыстыя|Святыя Дары]] па тры разы крыжам. Пасля дыяканы просяць малітвамі аб заступніцтве ў святых, просяць за ўсіх жывых і памерлых, а прэсвітар ціха таксама моліцца за ўсіх, а потым ўслых і за Папу і каталікоса. Пасля прамаўлення «[[Малітва Гасподняя|Ойча Наш]]» святар падымае Цела Хрыстовае і кажа: «І Србутыюн Србок» (Святая Святых). Пасля чаго хор спявае "Хаір Сурб, Вордзі Сурб, Хогі Сурб, пасля святар бярэ Цела Хрыстовае і макае ў Кроў Хрыстовую. Потым святар паварочваецца тварам да народа з келіхам у руках, бласлаўляе ёю вернікаў, заклікаючы спяваць псалмы і вяртаецца да прастолу, занавес акрываецца, а хор спявае: «Тэр Вагхорміа». Святар раздзяляе Цела Хрыстовае на 4 частцы, тры апускае ў келіх, а 4-ю, трымаючы, моліцца малітвай Яна Залатавуснага, а пасля просіць за ворагаў і ўсіх блізкіх, а пасля спажывае гэтую 4-ю частку і з келіха выпівае Кроў Хрыстовую. Калі ж Хор спявае: «Крыстос Патараг’ял Басхі», дыякан, трымаючы ў руках Мас (прэсны хлеб-лаваш), спускаецца ў ніз да святара, які бласлаўляе [[Антыдор|мас]], які пасля літургіі раздадуць вернікам. Занавес адкрываецца і дыякан кажа вокліч: «Эркугхів эв Хаватон», а святар прычашчае вернікаў. Па заканчэнні занавес закрываецца, а святар спажывае астатнія Святыя Дары, мые келіх вадой, а потым яе не вылівае, а выпівае. Суша келіх, апранае мітру і тапкі, а ў рукі бярэ Евангелле. ==== Архнутыюн — Бласлаўленне і водпуст ==== У гэты час адкрываецца занавес і святар з усімі астатнімі [[Царкоўны служка|царкоўнаслужыцелямі]] і [[Свяшчэннаслужыцель|свяшчэннаслужыцелямі]] спускаецца ўніз, дзе пасля двух малітв — чытае [[Евангелле ад Яна]] 1:1,14, бласлаўляе і адпускае вернікаў. Вернікі падыходзяць і цалуюць Евангелле, кажучы: «Мэгха Астука» (Зграшыў Богу). Пасля Патарага вернікам, якія не прыймалі Прычасце, атрымліваюць мас. === Каляндар === Армянская Каталіцкая Царква ў цэлым жыве па грыгарыянскім календары, з некаторымі асаблівасцямі, звязанымі са спецыфікай армянскіх свят, так што часта грыгарыянскі каляндар Армянскай Царквы называюць [[Армянскі каляндар|армянскім каляндаром]], хаця такіе агульнакаталіцкія святы, як [[Нараджэнне Хрыстова]]е святкуюцца не традыцыйна [[6 студзеня]], як у Армянскай Апостальскай Царкве, а [[25 снежня]], як у іншых Цэркваў, карыстаючыяся грыгарыянскім ці юліанскім каляндаром. === Мова === Армянская Каталіцкая Царква ў якасці літургічнай мовы выкарыстоўвае ў асноўным старажытнаармянскую мову — [[грабар]] (арм. Գրաբար, літаральна ''«пісьмовы»).'' У дыяспарах сустракаюцца выпадкі выкарыстання мясцовых моў, такіх як англійская, партугальская, фрнацузская, іспанская і інш. Таксама большасць армяна-каталікоў карыстаюцца [[Заходнеармянская мова|заходнеармянскай мовай]], пісьмовая форма якога называецца «ашхарабар», што звязана з тым, што гісторыя Армянскай Каталіцкай Царквы можна звязана з Заходняй Арменіяй, Кілікіяй і дыяспарамі на захадзе. Аднак армяна-каталікамі на тэрыторыі Арменіі і Расіі таксама распаўсюджана [[Усходнеармянская мова|ўсходнеармянская мова]] — «арэвэлахаерэн». === Прычашчэнне === Хлеб у Армянскай Каталіцкай Царкве пры здзяйсненні Еўхарыстыі па традыцыі выкарыстоўваецца прэсны. Віно пры здзяйсненні Еўхарыстыі выкарыстоўваецца суцэльнае, не разведзенае вадой. [[Кансэкрацыя|Кансэкраваны]] еўхарыстычны хлеб (Цела Хрыстова) апускаецца святаром у келіх з кансэкраваным віном (Кроў Хрыстова) і, падзяляючыся пальцамі на часткі, падаецца вернікам. ==== Мата ==== Адной з абрадавых асаблівасцяў Армянскай Царквы з’яўляецца матах (літаральна «паднесці соль»), які ўяўляе сабой форму міласціны ў выглядзе дабрачыннага абеду. Сэнс матаха заключаецца ў прынясенні дару Богу ў выглядзе аказання міласці бедным, а не ў ахвярапрынашэнні, падобным старазапаветнаму або [[Паганства|паганскаму]]. Традыцыя матаха ўзводзіцца да слоў Госпада: «Калі спраўляеш абед або вячэру, не кліч сяброў тваіх, ні братоў тваіх, ні тваіх сваякоў, ні суседзяў багатых, каб і яны цябе калі не паклікалі, і не атрымаў ты адплаты. Але калі спраўляеш гасціну, кліч убогіх, калекаў, кульгавых, невідушчых, і шчаслівы будзеш, што яны не могуць аддаць табе, бо аддасца табе ў дзень уваскрэсення праведных» (Лук. 14:12-14) Матах можа здзяйсняцца па розных прычынах, часцей як падзяка Богу за літасць або просьба аб дапамозе. Аднак матах можа ўладкоўвацца і ў выглядзе грамадскай трапезы членаў парафіі з нагоды вялікіх царкоўных святаў або ў сувязі з асвячэннем царквы. Удзел у абрадзе святара абмежаваны выключна асвячэннем солі, з якой рыхтуюць мяса жывёлы. Для матаха заколваюць быка, барана або хатнюю птушку. Мяса варыцца ў вадзе з даданнем асвячонай солі. Яго раздаюць бедным або ўладкоўваюць трапезу ў сябе, прычым мяса не павінна заставацца на наступны дзень. Так, мяса бычка раздаюць у 40 дамоў, барана — у 7 дамоў, пеўня — у 3 дамы. З нядаўніх часоў сярод нецаркоўнага народа паўстала традыцыя «сімвалічнага матаха», калі выкарыстоўваецца голуб — яго выпускаюць на волю. Дадзенае дзейства не мае сэнсу дабрачыннага ахвяравання і не мае на ўвазе царкоўнага блаславення, а таму матахам у рэальнасці не з’яўляецца. == Дыяспара == Акрамя Арменіі, Грузіі і Расіі, Армянская Царква шырока распаўсюджаная ў армянскай дыяспары, асабліва ў Ліване (дзе знаходзіцца патрыяршая кафедра Армянскай Каталіцкай Царквы), Сірыі, Егіпце, Турцыі, Іране, Францыі, ЗША, Канадзе, Аргенціне, Уругваі, Аўстраліі. === Украіна === З [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] у [[Львоў|Львове]] была армянская дыяспара, якая канчаткова сфармавалася ў Рэчы Паспалітай. Усходнееўрапейская армянская дыяспара з духоўным цэнтрам у Львове ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] праходзіла крызіс. Каб зраўняцца ў правах з каталіцкім асяроддзем, шмат вернікаў пераходзілі ў каталіцтва. У 1630 годзе Львоўскі епіскап ААЦ [[Мікалай Таросавіч]] прыняў унію з Рымам, атрымаўшы тытул архіепіскапа. Унія была падтрымана каталіцкім [[Тэацінцы|ордэнам Тэацінцаў]] і наступным архіепіскапам [[Вартан Гунанян|Вартанам Унанянам]], якія адкрылі духоўную семінарыю ў Львове для армяна-каталікоў. Барацьба паміж прыхільнікамі і праціўнікамі адзінства ў Рэчы Паспалітай ішла да канца XVII стагоддзя, калі працэс прыняцця уніі быў ужо скончаны. Усе армяне Рэчы Паспалітай сталі армяна-каталікамі. У той час [[Львоўская архіепархія (АКЦ)|Львоўская архіепархія]] налічвала прыкладна 15 цэркваў, 20 святароў і 3500 вернікаў. У першай палове [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] армяна-каталікоў на [[Галічына|Галічыне]] было каля 5,5 тысяч (9 цэркваў і 16 капліц). {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Файл:Lwów - Katedra Ormiańska 01.JPG|center|213px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Файл:Lviv-Armenian.jpg|center|216px]] | width="5%"| | [[Файл:Lwów - Kaplica Katedry Ormiańskiej.JPG|center|216px]] |- | align="center"|[[Армянскі сабор (Львоў)|Армянскі сабор]] (сёння не належыць да АКЦ) | | align="center"|Званіца армянскага сабора | | align="center"|Барэльеф «Галгофа» |} ====== Львоўскія армяна-каталіцкія архіепіскапы або мітрапаліты: ====== * Мікалай Тарасевіч (1630—1681), * Вартан Гунанян (1681—1715), * [[Ян Тобіаш Аўгусцінавіч]] (1715—1751), * [[Якуб Стэфан Аўгусцінавіч]] (1751—1783), * [[Якуб Валяр'ян Тумановіч]] (1783—1798), * [[Ян Якуб Сімановіч]] (1801—1816), * [[Каетан Аўгустын Вартэрэсовіч]] (1817—1831), * [[Самуіл Кірыл Стэфановіч]] (1832—1858), * [[Грэгар Міхаіл Шымановіч]] (1858—1875), * [[Грэгар Ёзэф Рамашкан]] (1876—1881), * [[Ісак Мікалай Ісакавіч]] (1882—1901), * [[Юзаф Тэафіла Теадарович]] (1901—1938). [[Дыянісій Каетановіч]] (1939—1954) — апошні адміністратар, 8-9 сакавіка 1946 года быў асуджаны ваенным трыбуналам Львоўскай ваеннай акругі, загінуў у папраўча-працоўным лагеры пасёлка [[Абезьскі лагер|Абезь]] [[Комі Аўтаномная Савекая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]]. Пасмяротна рэабілітаваны [[10 жніўня]] 1994 года. Разам з а. Дыянісіем Каетановічам былі асуджаныя армянскія святары: а. Казімір Рамашкан, а. Віктар Квапінскі, епархіяльныя супрацоўнікі — сакратар Львоўскай армянскай нацыянальна-рэлігійнай абшчыны Станіслаў Данігевіч, Гаарыне Бабаева, Сяргей Назаран, Вагаршак Грыгаран і інш. Падчас і пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай Вайны]] царква моцна пацярпела, бо прыкладна палова яе вернікаў (каля 2500 чалавек) была сасланая ў [[Сібір]], шмат святароў былі забітыя [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстскімі]] і савецкімі ўладамі, а мужчыны загінулі ў войску. Пры гэтым вялікая частка этнічнага армянскага насельніцтва ў 1945—1947 гадах была гвалтоўна выселеная ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Ліквідацыя армяна-каталіцкай архіепархіі Львова ажыццяўлялася супрацоўнікамі львоўскага [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|НКДБ]] з [[Першы сакратар ЦК КП(б)У|Першым сакратаром ЦК КП(б) Украіны]] [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчовым]]. Армяна-каталіцкая абшчына амаль перастала існаваць. Тыя 8 святароў, што засталіся ў жывых, і сёстры-бенедыкцінкі армянскага абраду таксама пераехалі ў Польшчу. Велізарная царкоўная маёмасць Львоўскай армяна-каталіцкай архіепархіі, уключаючы царкоўныя пабудовы ў гарадах Львоў, [[Івана-Франкоўск]], [[Тысмэныця|Тысменіца]], [[Лысэць|Лісец]], [[Снятын]], [[Бэрэжаны]], [[Гарадэнка|Гарадзенка]], [[Чарнаўцы]], [[Куты]] і інш., была нацыяналізавана. Частку маёмасці выратавалі вернікі і святары, выселеныя ў Польшчу, і зараз яна знаходзіцца ў [[Фонд культуры і спадчыны польскіх армян|Фондзе культуры і спадчыны польскіх армян]]. У Польшчы армяна-каталіцкая абшчына існуе да гэтага часу, маючы ўласны [[Ардынарыят Польшчы]], 3 прыходы (у [[Гданьск]]у, [[Варшава|Варшаве]] і [[Глівіцы|Глівіцах]]), 3 святароў і прыблізна 2000 вернікаў. У 1991 годзе армяна-каталіцкая абшчына была адноўлена ў Львове (усяго 20-30 чалавек). Акрамя іх намаганняў, пры адраджэнні Украінскай епархіі ААЦ у студзені 2000 года львоўскі [[Армянскі сабор (Львоў)|Армянскі сабор]] забралі ў АКЦ і перадалі ААЦ. Але афіцыйна армяна-каталіцкая архіепархія Львова існуе да гэтага часу. === Арменія і Грузія === [[Файл:Surp Khach Gyumri, Armenia, June 2015.jpg|thumb|right|350px|[[Кафедральны сабор Святых Мучанікаў (Гюмры)|Кафедральны сабор Святых Мучанікаў]] у [[Гюмры]], [[Арменія]].]] Пачынаючы з канца 1920-х гадоў ганенні вымусілі шмат армяна-каталікоў эміграваць. У [[1991|1991 годзе]], пасля распаду Савецкага Саюза, Епіскап Рыма Папа Ян Павел II аб’яднаў абшчыны Грузіі і Расіі з суполкамі Арменіі, стварыўшы новы [[Ардынарыят Усходняй Еўропы|Ардынарыят Арменіі і Усходняй Еўропы]] з рэзідэнцыяй у [[Гюмры]]. Горад быў абраны не выпадкова: большасць армяна-каталікоў жывуць у паўночных раёнах Арменіі. Гэта стала свайго роду асновай для закладу стасункаў з армяна-каталікамі па той бок мяжы. Сёння армяна-каталікі [[Самцхэ-Джавахеты|Самцхе-Джавахеты]] жывуць разам у [[Ахалцыхэ]] і бліжэйшых вёсках, а таксама ў [[Ахалкалакі|Ахалкалакскам]] і [[Нінадцмінд]]скам раёнах. Абшчыны ў двух апошніх рэгіёнах, якія ў асноўным сельскія, знаходзяцца ў даволі аддаленых раёнах. У [[1994|1994 годзе]] ў Гюмры была створана невялікая семінарыя; там кандыдаты ў святары займаюцца пачатковай адукацыяй, перш чым перайсці ў [[Папскі армянскі калегіум|Папскі калегіум армян]] (заснаваны ў [[1885|1885 годзе]]) у Рыме, дзе яны вывучаюць [[Філасофія|філасофію]] і [[Багаслоўе|тэалогію]]. Акрамя таго, у Расіі налічваюцца дзесяткі тысяч армяна-каталікаў з-за вялікай колькасці міграцыі з Арменіі ў Расію, якая адбылася пасля распаду Савецкага Саюза. === Расія === Буйныя армяна-каталіцкія абшчыны з’явіліся ў Расійскай Імперыі ў выніку захопа Крыма ў ходзе [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|Руска-турэцкай вайны 1768—1774]] гадоў, а таксама анэксіі часткі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] па выніках яе [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу (1795 год)]]. Значныя групы армяна-каталікоў на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] (у гарадах [[Маздок]] і [[Кізляр]]) з’явіліся ў выніку перасялення бежанцаў з Турцыі і Персіі ў [[1720-я]]—[[1760-я]] гг. У [[1807|1807 годзе]] для армяна-каталікоў Расійскай Імперыі была створана [[Магілёва-Падольская епархія (АКЦ)|Магілёва-Падольская епархія]], якая існавала прыкладна да [[1828|1828 года]]. З [[1809|1809 года]] астатнія армяна-каталікі былі падпарадкаваныя расійскім каталіцкім іерархаў рымскага абраду. У [[1909|1909 годзе]] была створана Апостальская адміністратура для каталікоў армянскага абраду, якая да 1917 годзе налічвала 47 святароў, 45 храмаў, 15 капліц і 66 618 вернікаў. Апошні Апостальскі адміністратар а. Карапет Дзілургян быў арыштаваны ў [[Чэрвень (горад)|чэрвені]] [[1936|1936 года]], асуджаны (ва ўзросце 75 гадоў) да трох гадоў спасылкі ў [[Кіраўскі край|Кіраўскім краі]], пасля вяртання адтуль ужо не мог працягваць афіцыйнае служэнне. Шмат іншых святароў таксама былі арыштаваныя, частка з іх загінула ў савецкіх лагерах. З 1991 года армяна-каталікі Усходняй Еўропы падпарадкаваны ардынарыю, які мае рэзідэнцыю ў г. Гюмры (з 2011 года — архіепіскап Рафаэль Францыск Мінасян). Арганізаваная армяна-каталіцкая абшчына ёсць у [[Масква|Маскве]], дзе існуе з [[2000|2000 года]]. Спачатку армяна-каталікі збіраліся ў царкве Св. Людовіка пад кіраўніцтвам манашкі с. Нунэ Пагасян, з ад’ездам якой сустрэчы спыніліся; з [[10 сакавіка]] [[2002|2002 года]] ў [[Кафедральны сабор Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Масква)|Кафедральным саборы Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] дзейнічае армянскі прыход. Групы армяна-каталікоў, якія не маюць сталага акармлення ў сваім абрадзе, пражываюць таксама ў [[Беларэчанск]]у, [[Пскоў|Пскове]], [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], [[Краснадар]]ы і [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]], [[Сочы]] і іншых гарадах Расіі. Таксама [[27 снежня]] [[2018|2018 года]] ўлады Масквы ўхвалілі будаўніцтва армяна-каталіцкага храму ў [[Паўднёвае Бутава|Паўднёвым Бутаве]]. Паведамляецца, што агульная плошча храма можа скласці 1000 кв. метраў, === ЗША і Канада === Сёння ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] пражывае каля 1,5 мільёна армян, з якіх 35 000 належаць да Армянскай Каталіцкай Царквы. [[Файл:Saint Gregory the Illuminator Armenian Catholic Church in Glendale , California (2001) crop.JPG|thumb|250px|left|Армянскі кафедральны сабор Святога Грыгора Асветніка ў Глендэйле, [[Каліфорнія]].]] У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] армяна-каталікі з Заходняй Арменіі, галоўным чынам з гарадоў Карын (Эрзурум), Канстанцінопаль, Мардзін і інш., прыехалі ў Злучаныя Штаты ў пошуках працы. У канцы таго ж стагоддзя шмат ацалелых пасля [[Хамідыйская разня|хамідыйскай разні]] засяродзіліся ў некалькіх гарадах ЗША, галоўным чынам у [[Нью-Ёрк]]у. Армяна-каталіцкія абшчыны былі таксама заснаваныя ў [[Нью-Джэрсі]], [[Бостан]]е, [[Дэтройт|Дэтройце]], [[Лос-Анджэлес]]е і іншых гарадах [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Армяна-каталіцкія адукацыйныя арганізацыі былі таксама заснаваныя ў шматлікіх гарадах. У [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] і Бостане былі заснаваны каледжы армянскіх сясцёр, у якіх навучаліся сотні дзяцей. Пазней падобны каледж быў заснаваны ў Лос-Анджэлесе. Мхітарысты былі заклапочаныя праблемай захавання армянскай ідэнтычнасці. Намаганнямі мхітарыстаў [[Венецыя|Венецыі]] і [[Вена|Вены]] ў Лос-Анджэлесе быў заснаваны мхітарыскі каледж. Шматлікія армяне прыехалі ў Злучаныя Штаты і Канаду з Лівана і Сірыі ў [[1970-я|1970-я гады]] і ў наступныя гады. Акрамя таго, шмат армян эмігравала з [[Аргенціна|Аргенціны]] з-за [[Аргенцінскі эканамічны крызіс|эканамічнага крызісу]]. У той жа час шмат армяна-каталікоў у Злучаных Штатах пераехалі ў [[Сан-Францыска]], [[Сан-Дыега]], [[Чыкага]], [[Вашынгтон]], [[Атланта|Атланту]], [[Маямі]] і [[Індыянапаліс]]. У [[2005|2005 годзе]] рашэннем Папы [[Бенедыкт XVI|Бенедыкта XVI]] каталіцкі экзархат ЗША і Канады быў пераведзены ў статус епархіі. Ён абслугоўваў 35 000 армяна-каталікоў у Злучаных Штатах і каля 10 000 у Канадзе. Епікапам епархіі, якая мелі юрысдыкцыю над канадскімі і амерыканскімі каталікамі, якія адносіліся да армянскага абраду, стаў [[Мануэль Батакян]]. Паводле прэс-рэлізу [[Канферэнцыя Каталіцкіх Епіскапаў ЗША|Канферэнцыі Каталіцкіх Епіскапаў Злучаных Штатаў]], апублікаванаму ў панядзелак, [[23 мая]] [[2011|2011 года]], Папа Бенедыкт XVI прызначыў галаву манастыра Нотр-Дам у Бзумары, протаіерэя [[Мікаэль Антуан Мурадзян|Мікаэля Антуана Мурадзяна]] новым епіскапам [[Епархія Найсвяцейшай Дзевы Марыі Нарэг у Глендэйле|епархіі Найсвяцейшай Дзевы Марыі Нарэг у Глендэйле]] для армяна-каталікоў. Прызначэнне ліванскага епіскапа Мурадзяна было апублікавана ў Вашынгтоне [[21 мая]] арцыбіскупам [[Пьетра Самбі]], апостальскім нунцыем у Злучаных Штатах. Епархія сёння налічвае 9 прыходаў; 7 у ЗША: * Сабор Святога Рыгора Асветніка (Глендэйл). * Прыход Святога Крыжа ([[Белмант]]) * Прыход Святога Вртана (Дэтройт) * Прыход Найсвяцейшага Сэрца ([[Літл-Фолс (Нью-Джэрсі)|Літл-Фолс]]) * Прыход Маці Божай Каралевы пакутнікаў (Лос-Анджэлес) * Прыход Святой Ганны (Бруклін) * Прыход Святога Марка ([[Вінвуд (Пенсільванія)|Вінвуд]]) 2 прыходы ў Канадзе: * Прыход Маці Божай Нарэг ([[Сен-Ларан (Манрэаль)|Сен-Ларан]]) * Прыход Святога Грыгора ([[Таронта]]) === Францыя === У Францыі існуе армяна-каталіцкая [[Епархія Святога Крыжа ў Парыжы|епархія Святога Крыжа з цэнтрам у Парыжы]]. Пасля Паўночнай Амерыкі Францыя мае самую вялікую колькасць армяна-каталікоў па-за межамі Блізкага Усходу і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. Епархія Святога Крыжа ў Парыжы была заснавана ў 1960 годзе з епіскапам [[Гарабед Амадуні|Гарабедам Амадуні]] ў якасці экзархата. З 1977 года епархіяй кіраваў епіскап Крыкор Габраян (будучы патрыярх Крыкор Бедрос ХХ). У епархіі налічваецца каля 35 000 армяна-каталікоў. Епархія мае шэсць цэркваў. акрамя [[Сабор Святога Крыжа (Парыж)|сабора Святога Крыжа ў Парыжы]]: у [[Арнувіль|Арнувілі]], [[Ліён]]е, [[Марсель|Марселі]], [[Сен-Шамон]]е, [[Сеўр]]ы і [[Валанс]]е. У Сёўры жыве грамада айцоў-мхітарыстаў, а ў Марселі працуе школа пры манастыры армянскіх сясцёр Беззаганнага Зачацця. === Аргенціна === У іміграцыі армян у Аргенціну вылучаюцца 3 пачатковыя хвалі. Паміж 1894 і 1896 гадамі першыя армяна-каталікі пачалі прыбываць у Аргенціну, ратуючыся ад пераследаў і забойстваў, замоўленых турэцкім султанам [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хамідам II]]. У перыяд з 1909 па 1913 год наступіла яшчэ адна хваля, выкліканая пераследамі і забойствамі [[Младатуркі|младатуркамі]], такімі як [[Кілікійская разня|Разня ў Аданам ў 1909 годзе]]. І ў перыяд з 1921 па 1923 год іміграцыя адбылася з-за эвакуацыі армянскага Дома Кілікіі і [[Вайна за незалежнасць Турцыі|наступствамі]] пасля ўтварэння [[Турцыя|Турэцкай Рэспубліцы]]. [[Файл:Armenian Catholic Church in Buenos Aires.jpg|thumb|350px|left|Інтэр’ер армянскай царквы ў Буэнас-Айрэсе, Аргенціна]] У [[1922|1922 годзе]] ў Аргенціну прыбыў першы армяна-каталіцкі святар з місіянерскай грамады манастыра Бзумар у Ліване, які паведаміў аб прысутнасці армянскіх эмігрантаў-каталікоў. У 1924 годзе армянскі патрыярх і Святы Пасад адправілі святара Яна Хрысціцеля Казэкяна, які пачаў арганізоўваць Армянскую Царкву ў Аргенціне. Казэкян апублікаваў да сваёй смерці ў [[1958|1958 годзе]] армянскі часопіс. [[8 лістапада]] 1942 года арцыбіскуп Буэнас-Айрэса кардынал [[Сант'яга Луіс Капэлья]] перадаў часова капліцу Святога Грыгора Нарэкацы Ла-Пас для правядзення армянскіх набажэнств, дзе ў [[кастрычнік]]у 1971 года пачалося будаўніцтва царквы. У 1954 годзе армянскую суполку наведаў епіскап Кірыл Захрабян.[[19 лютага]] [[1959|1959 года]] быў створаны ардынарыят для вернікаў усходняга абраду Аргенціны, уключаючы армян, пакуль [[3 ліпеня]] [[1981|1981 года]] для вернікаў армянскага абраду Лацінскай Амерыкі не быў створаны армянскі [[Апостальскі экзархат Лацінскай Амерыкі і Мексікі]]. У 1967 годзе армянскую суполку наведаў епіскап Грыгор Лаекян. У снежні 1969 года Святы Пасад прызначыў армянскага прыхадскога святара [[Мантэвідэа]] Паскуаля Тэкеяна армянскім Апостальскім візітатарам для ўсёй Лацінскай Амерыцы. Армянскі Апостальскі экзархат Лацінскай Амерыкі і Мексікі быў створаны Папам Янам Паўлам II 3 ліпеня 1981 года з кафедрай у Буэнас-Айрэсе і з асабістай юрысдыкцыяй над усімі армяна-каталікамі Лацінскай Амерыкі, хоць ён меў толькі прыходы ў Буэнас-Айрэсе, [[Сан-Паўлу]] і Мантэвідэа. [[18 лютага]] [[1989|1989 года]] Папа Святы [[Ян Павел II]] выдаў булу ''«Cum Christifideles ritus Armeni in Republica Argentina»'', вылучыўшы яе з экзархату [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[Мексіка|Мексікі]]. Епіскап Вартан Вальдзір Багасян быў прызначаны на ардынарыям епархіі, захаваўшы пасаду Апостальскага экзарха Лацінскай Амерыкі і Мексікі. [[4 ліпеня]] 2018 года Папа Францішак прыняў адстаўку Багасяна з пасады епіскапа епархіі Святога Грыгора Нарэкацы ў Буэнас-Айрэсе і армянскага Апостальскага экзархата ў Лацінскай Амерыцы і Мексіцы і прызначыў епіскапам абедзвюх царкоўных юрысдыкцый іерэя армяна-каталіцкага сабора Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Буэнас-Айрэсе протаіерэя Пабла Лявона Хакімяна. Сёння ў Аргенціне знаходзіцца [[епархія Святога Грыгора Нарэкацы ў Буэнас-Айрэсе]]. Епархія сёння мае толькі адзін прыход у саборы Маці Божай у Буэнас-Айрэсе. Епархія налічвае каля 16 350 вернікаў. === Мексіка, Бразілія і Уругвай === [[Файл:Armenian Catholic Church in Sao Paulo.JPG|thumb|250px|right|Армянская царква ў Сан-Паўлу, Бразілія]] У Лацінскай Амерыцы па-за межамі Аргенціны таксама дзейнічае Апостальскі экзархат Лацінскай Амерыкі і Максікі, які мае толькі два прыхода: прыход у саборы Святога Грыгора Асветніка ў Сан-Паўлу — для ўсёй Бразіліі і прыход у саборы Маці Божай Бзумарскай ў Мантэвідэа — для ўсяго [[Уругвай|Уругвая]]. Апостальскі экзархат быў створаны 3 ліпеня 1981 года [[Апостальская канстытуцыя|Апостальскай Канстытуцыяй]] ''«Armeniorum fidelium»'' Папы Яна Паўла II. У той жа дзень быў прызначаны яго першы Апостальскі экзарх, [[салезіяне]]ц [[Вартан Вальдзір Багасян]]. [[Файл:Armenian Catholic Church, Montevideo.jpg|thumb|250px|left|[[Царква Маці Божай Бзумарскай (Мантэвідэа)|Армянская царква Маці Божай Бзумарскай]] у Мантэвідэа, Уругвай]] Сёння Апостальскі экзархат налічвае каля 12 000 вернікаў. === Румынія === У Румыніі знаходзіцца [[Ардынарыят Румыніі]] распаўсюджвае сваю юрысдыкцыю на вернікаў Армянскай Каталіцкай Царквы, якія пражываюць на тэрыторыі Румыніі, у асноўным у [[Трансільванія|Трансільваніі]]. Кафедра ардынарыята знаходзіцца ў [[Герла|Герлы]], дзе знаходзіцца прыход у саборы Святой Тройцы. У канцы 2016 года ардынарыят меў чатыры прыходы, нягледзячы на тое, што большасць вернікаў жывуць у іншых гарадах Трансільваніі: * Сабор [[Тройца|Святой Тройцы]], у Герле ([[Клуж (жудзец)|жудзец Клуж]]) * Прыход Найсвяцейшай Багародзіцы, [[Геаргені]] ([[Харгіта (жудзец)|жудзец Харгіта]]) * Прыход Святой [[Праведная Лізавета|Лізаветы]], у Думбрэвені ([[Сібіу (жудзец)|жудзец Сібіу]]) * Прыход Святой Тройцы, у [[Фрумоаса (камуна, Харгіта)|Фрумоасе]] ([[Харгіта (жудзец)|жудзец Харгіта]]) Калі ў [[1004|1004 годзе]] [[Сельджукі|туркі-сельджукі]] акупавалі горад [[Ані]] ў Арменіі, некаторыя з яго жыхароў беглі ў Крым, які, у сваю чаргу, быў акупаваны Асманскай Імперыяй у [[1475|1475 годзе]], у выніку чаго некаторыя армяне эмігравалі ў [[Малдаўскае княства|Малдавію]], дзе раней была створана армянская калонія. У [[1669|1669 годзе]] ў Малдавіі адбылося паўстанне, у якое ўмяшалася армянскае насельніцтва, тады асманскія войскі здзейснілі разню. Каля 800 армянскіх сем’яў (3000 чалавек) перасеклі [[Карпаты|Карпацкія горы]] і схаваліся ў гарах Трансільваніі. У 1669 годзе Ян Керэмовчч стаў дапаможным архіепіскапам Львова з тытулам епіскапа Малдавіі. У [[1672|1672 годзе]] армяне папрасілі [[Пратэстанцтва|пратэстанцкага]] трансільванскага князя [[Міхай I Апафі|Міхая I Апафі]] даць ім права на пражыванне, і ён пагадзіўся, атаксама запрасіў армянскага епіскапа Мінаса Зіліхтара Сучаўскага, які збег ад [[Вайна Рэчы Паспалітай з Асманскай Імперыяй (1683-1699)|турэцка-польскай вайны]] з Асманскай Малдавіі ў Трансільванію. У [[1684|1684 годзе]] армяна-каталіцкі святар Аксендзій Вірзірэска пачаў арганізоўваць суполку ў Трансільваніі і пераканаў епіскапа Мінаса Зіліхтара перайсці ў каталіцтва да архіепархіі Львова Вартана Хунаніяна. Армяне Трансільваніі перайшлі ў каталіцтва, а горад Герла галоўным горадам армяна-каталікоў. Як і [[Румынская грэка-каталіцкая царква|Румынская Грэка-Каталіцкая Царква]], армяне сталі каталікамі, захаваўшы свой абрад. Пасля смерці Зіліхтара ў [[1686|1686 годзе]] Кангрэгацыя прапаганды Веры [[29 мая]] [[1690|1690 года]] прызначыла Аксендзія Вірзірэска ардынарыем для армянскай місіі ў Трансільваніі, аддзяліўшы яе ад армянскай Львоўскай архіепархіі. [[2 кастрычніка]] 1690 года Папа [[Аляксандр VIII]] прызначыў Вірзірэска тытульным тытулярным архіепіскапам і адправіў яго ў Трансільванію, у [[1699|1699 годзе]] ён трапіў пад кантроль [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай Імперыі]]. Вірзірэска памёр [[15 сакавіка]] [[1715|1715 года]], і армяна-каталікі апынуліся пад юрысдыкцыяй лацінскіх біскупаў. У [[1775|1775 годзе]] Аўстрыя акупавала [[Букавіна|Букавіну]], дзе было шмат армяна-каталікоў. Падчас уніі Трансільваніі з Румыніяй ў 1918 годзе шмат армян рэгіёну падвергліся [[Мадзьярызацыя|мадзьярызацыі]]. Згодна з умовамі [[канкардат]]у [[1927|1927 года]] паміж Румыніяй і Святым Пасадам, армяна-каталікі краіны былі прызнаныя незалежнай суполкай. [[Файл:Biserica Armeano-Catolica Gheorgeni.jpg|thumb|450px|right|[[Царква Раства Хрыстова (Геаргені)|Армянская царква Раства Хрыстова]] ў [[Геаргені]], Румынія]] Ардынарыят быў створаны [[5 чэрвеня]] [[1930|1930 года]] булай ''«Solemni Conventione»'' Папы [[Пій XI|Пія XI]]:<blockquote>''<small>Volumus denique ut fideles Armeni, qui in Romanica dicione morantur, quoad spirituale рэжым sub iurisdictione sint Ordinarii ab Apostolica Sede eligendi, qui eidem immediate subiectus erit et Administrator Apostolicus pro Armenis denominabitur ac in urbe Gherla habitualem sedem habebit</small>''</blockquote>Пасля [[1948|1948 года]], з пачаткам [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|камуністычнага рэжыму]], Ардынарыят меў невыразны статус у грамадзянскім праве, паколькі ён больш не прызнаваўся ўладамі; але, з пункту гледжання Каталіцкай Царквы, ардынарыят працягваў існаваць і ўзначальваўся айцом Золтанам Лэнг’елем, Апостальскім адміністратарам з 1939 года. Яго статус змяніўся ў [[1964|1964 годзе]], калі папскі ўказ даручыў пастырства вернікаў ардынарыяту епіскапу [[Алба-Юлія|Алба Юліі]]. Хоць румынскі Дзяржаўны сакратарыят па канфесіях кажа, што ў 1991 годзе ардынарыем быў дадзены арцыбіскупу Алба-Юліі [[Лаёш Балінт|Лаёшу Балінту]], [[Annuario Pontificio|папскі штогоднік]] Святога Пасаду паказвае, што Апостальскім адміністратарам, прызначаным у гэтым годзе ў ардынарыем быў Дзьёрдз Якубіні, тагачасны дапаможны біскуп Алба-Юліі, і што ён захаваў гэты пасад пасля таго, як ён стаў арцыбіскупам Альба-Юліі ў 1994 годзе, агэтае дзеянне Святога Пасаду ў 1991 годзе, якое адбылося пасля [[Румынская рэвалюцыя 1989 года|падзення камуністычнага рэжыму]], было прынята без запыту аю прызнанні румынскім ўрадам. Сёння Ардынарыят Румыніі налічвае каля 630 вернікаў. === Польшча === На тэрыторыі Польскай Рэспублікі знаходзіцца [[Ардынарыят Польшчы]], які адносіцца да ўсіх усходніх каталікоў, акрамя [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы]] і [[Каталіцкая Царква візантыйска-славянскага абраду ў Польшчы|Каталіцкай Царквы візантыйска-славянскага абраду ў Польшчы]]. Ардынарыят мае толькі 3 прыхода і ўсі яны армяна-каталіцкія. [[Файл:Gliwice St. Trinitatis.jpg|thumb|250px|right|Каталіцкая царква [[Тройца|Святой Тройцы]] (армянскага абрада) у [[Глівіцы|Глівіцах]], [[Польшча]] (пабудавана ў 1836—1838 гг.)]] Кафедра Ардынарыята знаходзіцца ў Варшаве, таму што яго ардынарыем з’яўляецца мітрапаліт Варшаўскі арцыбіскуп Казімеж Ныч. Згодна з наказам ардынарыя Ныча ад [[1 снежня]] [[2009|2009 года]] ардынарыят падзелены на тры тэрытарыяльных прыходаў: * Паўднёвы прыход Святога Грыгора Асветніка ў Свята-Траецкай царкве ў [[Глівіцы|Глівіцах]], якая з 1945 года была армяна-каталіцкім дэканатам паўднёвай Польшчы. Яна ўключае ў сябе вернікаў з пастаянным або часовым месцам жыхарства ў лацінскіх епархіях: [[дыяцэзія Бельска-Жывеца]], [[архідыяцэзія Чэнстаховы]], [[дыяцэзія Глівіцы]], [[архідыяцэзія Катавіцы]], [[архідыяцэзія Кракава]], [[дыяцэзія Лягніцы]], [[архідыяцэзія Лодзі]], [[дыяцэзія Аполе]], [[архідыяцэзія Пшэмысля]], [[дыяцэзія Жэшава]], [[дыяцэзія Сасновеца]], [[дыяцэзія Свідніцы]], [[Дыяцэзія Тарнаваі|дыяцэзія Тарнава]] і [[архідыяцэзія Вроцлава]]. * Цэнтральны прыход Святога Грыгора Нарэкацы ў Варшаве. Уключае ў сябе вернікаў з пастаянным або часовым знаходжаннем у лацінскіх епархіях: [[архідыяцэзія Беластока]], дыяцэзія Драгічына, [[дыяцэзія Элка]], [[архідыяцэзія Гнезна]], [[дыяцэзія Каліша]], [[дыяцэзія Кельцы]], [[архідыяцэзія Любліна]], [[дыяцэзія Ломжы]], [[дыяцэзія Ловіча]], [[дыяцэзія Плоцка]], [[архідыяцэзія Познані]], [[дыяцэзія Радама]], [[дыяцэзія Сандомежа]], [[дыяцэзія Седльцы]], [[архідыяцэзія Варшаўская]], [[дыяцэзія Варшава-Прагі]], [[дыяцэзія Улацлаўка]], [[дыяцэзія Замасць-Любачэва]]. * Паўночны прыход Святога Пятра і Паўла ў [[Гданьск]]у. Ён уключае ў сябе вернікаў са сталым або часовым месцам жыхарства ў лацінскіх епархіях: [[дыяцэзія Быдгашча]], [[дыяцэзія Эльблёнга]], [[архідыяцэзія Гданьска]], [[дыяцэзія Кашаліна-Калабжэга]], [[дыяцэзія Пэльпліна]], архідыяцэзія Шчэцін-Камэня, [[дыяцэзія Торуня]], [[архідыяцэзія Варміі]], [[дыяцэзія Зялёна-Гура—Гажува]]. [[Савецка-польскі дагавор (1945)|Польска-савецкі памежны дагавор]] уступіў у сілу ў 1946 годзе, па якім [[Галічына]] і частка [[Валынь|Валыні]] былі ўключаныя ў склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], а польскае насельніцтва было перададзена [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]. Паланізаваныя армяна-каталікі, якія жылі на гэтых тэрыторыях і былі часткай армянскай архіепархіі Львова, перашлі на тэрыторыю Польшчы разам з 8 святарамі. [[18 верасня]] [[1981|1981 года]] быў створаны Ардынарыят Польшчы для грэка- і армяна-каталікоў Папам Янам Паўлам ІІ. [[16 студзеня]] 1991 года ўкраінскія грэка-каталіцкія вернікі былі аддзеленыя ад ардынарыяту, і для іх было створана дзве епархіі. З [[2007|2007 года]] 147 вернікаў візантыйска-славянскага абраду прыходу ў Кастамлотах былі змешчаныя пад юрысдыкцыю лацінскага біскупа Седльцы, [[Казімеж Гурда|Казімежа Гурды]]. Сёння Ардынарыят налічвае каля 700 вернікаў. === Грэцыя === На тэрыторыі Грэцыі дзейнічае [[Ардынарыят Грэцыі]], пашырае сваю юрысдыкцыю над вернікамі Армянскай Царквы ў Грэцыі. Галоўны горад Ардынарыяту знаходзіцца ў [[Афіны|Афінах]]. На яго тэрыторыі знаходзіцца толькі 2 прыхода: * Прыход Святога Грыгора Асветніка (Афіны) * Прыход Святой Тэрэзы ў капліцы ([[Пірэй]]) Ардынарыят быў створаны [[21 снежня]] [[1925|1925 года]] для армяна-каталікоў, якія імігравалі ў Грэцыю падчас Першай Сусветнай Вайны. Агульная колькасць вернікаў Ардынарыяту Грэцыі — каля 200. На пачатак 2021 года, Ардынарыят афіцыйна быў вакантным. == Кіраванне == === Патрыярх (канн. 63-77) === Як у частцы Каталіцкай Царквы, галавой Армянскай Царквы, акрамя Хрыста, з’яўляецца Папа Рымскі. Сваю ўласную іерархію ўзначальвае патрыярх-каталікос Кілікіі (patriarcha-catholicus ciliciæ armeniorum). Рэзідэнцыя патрыярха знаходзіцца ў Бейруце. Патрыярх заўсёды бярэ імя «Бедрос» у гонар першага патрыярха пасля заключэння апошняй уніі Аўрама Бедроса І Ардзівяна. Згодна з кан. 59 § 2-3 [[Кодэкс Канонаў Усходніх Цэркваў|ККУЦ]], Кілікійскі каталікасат па першынству ідзе пасля Канстанцінопальскага, Антыяхійскага, Александрыйскага і Іерусалімскага патрыярхатаў на ўзроўні Халдэйскага патрыярхату, дзе першынства вылучаецца па старшынству кафедры. Згодна з кан. 63, патрыярх выбіраецца Сінодам епіскапаў патрыяршай Царквы, пасля чаго, згодна з кан. 76 § 2, патрыярх павінен запрасіць Еўхарыстычнага Адзінства з Папай. === Патрыяршы Сінод (Synodus Ecclesiæ Armeniæ Catholicæ) (канн. 107—113) === Патрыяршы Сінод складаецца з епіскапаў, у тым ліку дапаможных, узначальваецца і склікаецца патрыярхам, які павінен прымаць усе важныя рашэнні ў адпаведнасці з ім. Ён рэгулярна збіраецца адзін раз у год. Ва ўсіх патрыяршых Усходніх Каталіцкіх Цэрквах патрыярх можа ўзводзіць, змяняць і скасоўваць епархіі і прызначаць сваіх епіскапаў у адпаведнасці з Патрыяршым Сінодам і пасля кансультацыі са Святым Пасадам. У межах уласнай кананічнай тэрыторыі Царквы патрыярх можа ствараць экзархаты і прызначаць экзархаў, згодна з Патрыяршым Сінодам, але з [[22 ліпеня]] [[2020|2020 года]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Папа Францыск]] у «Rescriptum ex audientia» вырашыў, што гэтыя рашэнні павінны мець папярэдняе адабрэнне, якое перагледжваецца праз 5 гадоў. 5 епіскапаў прызначаюцца патрыярхам і Патрыяршым Сінодам з зацверджанага Папам спісу, папярэдне складзенага Патрыяршым Сінодам. За межамі ўласнай тэрыторыі патрыярхату армянскі патрыярх-каталікос і сінод маюць юрысдыкцыю толькі ў літургічных пытаннях, а Папа нясе адказнасць за стварэнне епархій і прызначэнне епіскапаў. === Патрыяршая Курыя (Curia Ecclesiæ Armeniæ Catholicæ) (канн. 114—125) === У патрыяршай рэзідэнцыі ў Бейруце знаходзіцца курыя армяна-каталіцкага каталікасату, у якую ўваходзяць пастаянны Сінод, епіскапы, прызначаныя ў курыю (да 3 чалавек), звычайны трыбунал Патрыяршай Царквы, эканом, патрыяршы канцлер, літургічная камісія і іншыя камісіі. Члены курыі прызначаюцца патрыярхам, за выключэннем пастаяннага Сінода, і складаецца з 4 епіскапаў, сярод якіх адзін абіраецца патрыярхам і 3 прызначаюцца Патрыяршым Сінодам на 5 гадоў. Паседжанні курыі звычайна збіраюцца 12 раз у год. == Структура == Армянская Каталіцкая Царква складаецца з 5 архіепархій, адна з якіх — патрыяршая, 6 епархій, 2 патрыяршых экзархатаў, 3 ардынарыятаў і 1 апостальскага экзархату. === Епархіі на кананічнай тэрыторыі === [[Файл:Armenian Catholic Patriarchate, Bzoummar, Lebanon (2).JPG|thumb|right|550px|Кафедра армянскага каталікоса-патрыярха ў [[Бзумар]]ы, [[Ліван]].]] * Патрыяршая архіепархія Бейрута (Ліван) * Архіепархія Багдада (Ірак) * Архіепархія Халеба (Сірыя) * Архіепархія Стамбула (Турцыя) * Архіепархія Львова (Украіна) * Епархія Ісфахана (Іран) * Епархія Александрыі (Егіпет) * Епархія Каміхліі (Сірыя) === Місіянерскія юрысдыкцыі === * Патрыяршы экзархат Дамаска (Сірыя) * Патрыяршы экзархат Амана і Іерусаліма (Палесціна, Ізраіль, Іарданія) === Ардынарыяты === * Ардынарыят Грэцыі (Грэцыя) * Ардынарыят Румыніі (Румынія) * Ардынарыят Усходняй Еўропы (Арменія, Грузія, Расія, Украіна) * Ардынарыят Польшчы (Польшча) === Юрысдыкцыі ў дыяспары === * Епархія Святога Грыгора Нарэкацы (Аргенціна) * Епархія Найсвяцейшай Дзевы Марыі Нарэг (ЗША, Канада) * Епархія Святога Крыжа ў Парыжы (Францыя) * Апостальскі экзархат Лацінскай Амерыкі і Мексікі (Мексіка, Уругвай, Бразілія) == Статыстыка == Паводле даных [[Annuario Pontificio]] за [[2017]] год, Армянская Каталіцкая Царква налічвае 757 726 вернікаў, 100 зарэгістраваных прыходаў, 17 епіскапаў, 46 прэсвітараў, 39 іераманаха, 56 манахаў, 66 манахіню, 11 вечных дыяканы і каля 15 семінарыстаў. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Армянская церковь}} * [http://www.noravank.am/rus/articles/detail.php?ELEMENT_ID=5265 Арестакес Симаворян, Армянская католическая община России] * [http://www.noravank.am/rus/articles/detail.php?ELEMENT_ID=4330 Арестакес Симаворян, Армяно-католики Турции] * [http://www.ordynariat.ormianie.pl Армянская Католическая Церковь в Польши] * [http://www.armeniancatholic.ru Армянская католическая церковь в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180314142811/http://www.armeniancatholic.ru/ |date=14 сакавіка 2018 }} {{Усходнекаталіцкія цэрквы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] [[Катэгорыя:Армянская каталіцкая царква]] jachj9zri1zom5v8g25nwwo6kc8yj1o 0 438665 5189520 5062414 2026-08-30T07:32:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189520 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Мясцовы час | Гады =1987—1992, 1997—2000 | Краіна =Беларусь | Горад =[[Полацк]] | Мова =[[беларуская]], [[руская]] | Лэйблы = * [[Каўчэг, выдавецтва|Каўчэг]] * [[БМАgroup]] | Склад = * [[Алесь Кузьмін]] * [[Вячаслаў Макас]] * [[Валерый Драко]] * [[Аляксандр Свідрыцкі]] * [[Руслан Парфёнаў]] }} '''«Мясцо́вы час»''' — беларускі [[рок-гурт]] з [[Полацк]]а. == Гісторыя == === Пачатак творчасці === Гурт створаны ў [[1987 год у гісторыі музыкі|1987]] годзе ў Полацку. Заснавальнікамі былі [[Алесь Кузьмін|Алесь Кузьмін (Алуф)]] і [[Вячаслаў Макас]] — навучэнцы Полацкага палітэхнікума. Спачатку называўся «Местное время» і спяваў на [[Руская мова|рускай мове]]. У 1987 годзе да гурта далучыліся барабаншчык [[Аляксандр Свідрыцкі]] і гітарыст [[Валерый Драко]]. Гурт робіць першы дэма-запіс «Местное время» і прымае ўдзел у некалькіх канцэртах, на якіх знаёміцца з «[[Мроя (гурт)|Мрояй]]». Пад уплывам «Мроі», а таксама [[Сяржук Сокалаў-Воюш|Сержука Сокалава-Воюша]] і [[Алесь Аркуш|Алеся Аркуша]], гурт пачынае спяваць па-беларуску і мяняе назву на «Мясцовы час». З траўня 1990 года гурт пачаў стала супрацоўнічаць з Алесем Аркушам. Тэксты ў гурце пісалі Аляксандр Свідрыцкі і Алесь Кузмін па-руску, на беларускую мову іх перакладаў Алесь Аркуш, пераклаў тэксты песень з альбомаў «Мой дом» (1990) і «Наша ўскраіна» (1991). === Першыя поспехі === У [[1988 год у гісторыі музыкі|1988]] годзе «Мясцовы час» удзельнічае ў Наваполацкім гарадскім фэсце, дзе атрымлівае прыз «Надзея фэсту», прыз глядацкіх сімпатый і прыз за найлепшую аўтарскую песню. Песня «Наш шлях» трапляе на хіт-парад радыёстанцыі «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]» і перамагае па выніках галасавання. Пазней песні «Вартаўнік» і «Будзе так» трапляюць на зборнік «[[Хіт-парад «Беларускай маладзёжнай»|Хіт-Парад Беларускай Маладзёжнай]]», які выдавала ўсесаюзная фірма «[[Мелодыя, фірма|Мелодыя]]». У [[1989 год у гісторыі музыкі|1989]] годзе запісваецца першы альбом ''[[Слота]]'', гурт удзельнічае ў фэсце «Рок-крок». У тым жа годзе ў гурце з’яўляецца клавішнік [[Руслан Парфёнаў]]. У красавіку [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] года гурт удзельнічае ў фэсце «[[Рок-кола]]» і запісвае другі альбом ''[[Мой дом]]''. У [[1991 год у гісторыі музыкі|1991]] годзе «Мясцовы час» прымае ўдзел у Мінскім фэсце «[[Тры колеры (фестываль)|Тры колеры]]», дзе знаёміцца з [[мазыр]]скім гуртам «[[Отражение]]», які ў той час ствараў уласную гуказапісвальную студыю. На гэтай студыі «Мясцовы час» запісвае свой самы паспяховы альбом ''[[Ускраіна|Наша ўскраіна]]''. У гэтым жа годзе гурт удзельнічае ў фэсце беларускай музыкі «[[Басовішча]]» (прыз «Найлепшая група»), праводзіць акустычны канцэрт у [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкай Сафіі]]. Таксама музыкі прымаюць удзел ў вялікім канцэрце «Рок за незалежнасць», што праводзіўся на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] ў [[Мінск]]у. У [[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] годзе гурт зноў удзельнічае ў «Басовішчы», праводзіць канцэрты ў Мінску і [[Мазыр]]ы. === Распад гурта === Паступова ў гурце з’яўляюцца фінансавыя праблемы, пагаршаюцца адносіны паміж музыкамі. [[Алесь Кузьмін]] і [[Руслан Парфёнаў]] спрабуюць запісаць дэма для [[Швецыя|шведскай]] гуказапісвальнай кампаніі. У канцы 1992 года гурт распадаецца. У [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] годзе [[Алесь Кузьмін]], [[Аляксандр Свідрыцкі]] і [[Валеры Драко]] спрабуюць ізноў аднавіць гурт. Замест бас-гітарыста [[Вячаслаў Макас|Вячаслава Макаса]] прыходзіць [[Уладзіслаў Пальшын]]. З новым складам гурт запісвае новы альбом ''[[Халі-галі]]'', удзельнічае ў канцэрце «АнтыСНІД», фэсце «Стракаты сусвет» і ў «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскім базары]]». У [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] годзе [[Аляксандр Свідрыцкі]] трапляе за краты. У [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] годзе вакаліст [[Алесь Кузьмін]] з’язджае ў [[Германія|Германію]]. Гурт распадаецца канчаткова. У 2012 годзе трагічна загінуў Аляксандр Свідрыцкі. У 2023 годзе ў пажары загінуў Валеры Драко. == Удзельнікі == * [[Алесь Кузьмін]] — [[гітара]], [[спеў]] * [[Вячаслаў Макас]] — [[бас-гітара]], [[спеў]] (да 1992) * [[Валерый Драко]] — [[гітара]], памёр у 2023 г. * [[Аляксандр Свідрыцкі]] — [[Ударная ўстаноўка|барабаны]] (да 1999), памёр у 2012 г. * [[Руслан Парфёнаў]] — [[клавішныя]] (1989—1992) * [[Уладзіслаў Пальшын]] — [[бас-гітара]] (1997—2000) * [[Аляксей Павукоў]] — [[Ударная ўстаноўка|барабаны]] (1999—2000) * [[Сяргей Часнакоў]] — [[гітара]] (2000) == Дыскаграфія == === Альбомы === * «[[Местное время]]» ([[1987 год у гісторыі музыкі|1987]]) * «[[Слота]]» ([[1989 год у гісторыі музыкі|1989]]) * «[[Мой дом]]» ([[1990 год у гісторыі музыкі|1990]]) * «[[Ускраіна|Наша ўскраіна]]» ([[1991 год у гісторыі музыкі|1991]]) * «[[Халі-галі]]» ([[1997 год у гісторыі музыкі|1997]]) === Зборнікі === * ''[[Хіт-парад «Беларускай маладзёжнай»]]'' ([[1990 год у гісторыі музыкі|1990]]) — «Вартаўнік», «Будзе так» * ''[[Вольныя танцы: слухай сваё]]'' ([[1999 год у гісторыі музыкі|1999]]) — «Песня пра любоў» * ''[[Генералы айчыннага року]]'' ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]) — «Наш шлях» * ''[[Песьні свабоды]]'' ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) — «Я жыў» * ''[[Песні свабоды-2]]'' ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) — «Наша ўскраіна» == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = «МЯСЦОВЫ ЧАС» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 194 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж =2000 |мова=be |ref =Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі}} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org/articlesprograms/LibertyMusic/2007/3/B07AA548-E79D-4C8D-9AC4-FC293EE30C65.html «Мясцовы час» на радыё Свабода] * {{Cite web|url=http://music.fromby.net/zala/mczas.html|title=Мясцовы час»|publisher=[[Тузін Гітоў]]|accessdate=21 лютага 2017|archivedate=17 лістапада 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111117135805/http://music.fromby.net/zala/mczas.html|language=be|url-status=live}} * [http://naviny.by/rubrics/culture/2006/06/07/ic_articles_117_133200 Лідэр «Мясцовага часу» — герой мінулага]{{Недаступная спасылка}} / [[naviny.by]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Мясцовы час}} {{Зала славы беларускага рок-н-ролу}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1987 годзе]] jfdu2uqne2wdmwijigg1j0yl055f078 0 446564 5189306 3496764 2026-08-29T14:00:41Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Асфальт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189306 wikitext text/x-wiki [[Файл:AF-asphalt-laying-machine.jpg|thumb|250px|справа|Працуючы асфальтаўкладчык: грузавік «запітвае» машыну сумессю]] '''Асфальтаўкладчык''' — складаная лінейная [[дарожна-будаўнічая машына]], прызначаная для ўкладкі слаёў [[асфальт]]а. Асфальтаўкладчыкі працуюць ў пары з [[самазвал]]амі, якія падаюць да іх асфальтную сумесь. == Аўтаматыка нівелявання для асфальтаўкладчыкаў == [[Файл:Асфальтоукладчик Demag DF 135C с автоматикой нивелирования.jpg|thumb|left|250px|Асфальтаўкладчык з аўтаматыкай нівелявання]] Канструкцыяй ўсіх сучасных асфальтаўкладчыкаў прадугледжаная магчымасць аўтаматычнага кіравання працэсамі падачы, размеркавання і кладкі матэрыялу дарожнага пакрыцця. Якаснае будаўніцтва пакрыцця немагчыма выканаць без выкарыстання для кіравання рабочым органам укладчыка аўтаматыкі нівелявання, хіба што невялікіх па плошчы, разрозненых участкаў. Пры будаўніцтве не складаных аб'ектаў на укладчыку ўсталёўваюць, як мінімум, датчыкі кантролю падачы матэрыялу на размеркавальны шнек, датчык ухілу, які кантралюе вугал нахілу пліты да гарызонту, адзін ці два датчыка вышыні, кантралюючых таўшчыню ўкладвальнага пласта. На адказных аб'ектах, асабліва на кладцы шырокай паласы дарожнага пакрыцця, пры раздвинутой пліце, выкарыстоўваюць больш складаныя сістэмы аўтаматыкі нівелявання. АСК для асфальтаўкладчыкаў і іншых СДМ па спосабе перадачы і апрацоўкі кіраўніка сігналу дзеляцца на лічбавыя і аналагавыя. Лічбавыя прыборы ствараюцца з улікам максімальнага выкарыстання апошніх дасягненняў у галіне камп'ютэрных тэхналогій. Сістэмы аўтаматыкі нівелявання, камплектуемыя на іх аснове, універсальныя, шматфункцыянальныя, прадастаўляюць магчымасць прымянення розных спалучэнняў датчыкаў, напрыклад, у адзін камплект АСК можа ўваходзіць бескантактавы ультрагукавы датчык вышыні і датчык-прыёмнік лазерных плоскасцяў. {{БДМ}} [[Катэгорыя:Дарожная тэхніка]] [[Катэгорыя:Асфальт]] j4m2gudai0xmadchidc2wx98fo3wyj3 0 448612 5189474 5162796 2026-08-30T02:37:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189474 wikitext text/x-wiki '''Медыяадукацыя''' (''media education'') — частка адукацыйнага працэсу, накіраваная на фармаванне ў грамадстве медыякультуры, падрыхтоўку асобы да бяспечнага і эфектыўнага ўзаемадзеяння з сучаснай сістэмай масмедыя, уключаючы як традыцыйныя (друкаваныя выданні, радыё, кіно, тэлебачанне), так і найноўшыя (камп'ютарна-апасродкаваныя дачыненні, інтэрнэт, мабільная тэлефанія) медыя з улікам развіцця інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. Імклівая медыятызацыя грамадства, актыўнае ўкараненне [[мультымедыя]] ва ўсе сферы дзейнасці чалавека актуалізуе важнасць медыяадукацыі для грамадзян усіх узростаў і сацыяльных групаў. == Паходжанне тэрміна == Тэрміны медыяадукацыя (''media education'') і медыяграматнасць (''media literacy'', ''Medienkompetenz'') выкарыстоўваюцца як сінонімы ў большасці англамоўных краін. У 1993 годзе ў Злучаных Штатах Амерыкі распрацавалі вызначэнне медыяграматнасці як здольнасці доступу, аналізаваць, ацэньваць і ствараць паведамленні ў самых разнастайных формах медыя. Медыяграматнасць — гэта актыўнае або пасіўнае ўспрыманне і выкарыстанне матэрыялаў медыя, уключаючы іх крытычнае ўспрыманне і ўсвядомленую ацэнку, разуменне метадаў, якія выкарыстоўваюць медыя і іх ўплыў. Такім чынам, медыяадукацыя і медыяграматнасць суадносяцца як працэс і вынік адпаведнай адукацыйнай практыкі. == Гісторыя медыяадукацыі == Пачынаючы з 60-х гадоў ХХ стагоддзя, у педагагічнай навуцы вядучых краін свету сфарміраваўся кірунак «медыяадукацыя», закліканы дапамагчы школьнікам лепш адаптавацца ў інфармацыйным свеце, асвоіць мову [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] і камунікацыі, умець аналізаваць медыятэксты. Медыяадукацыйны кірунак у Беларусі быў запачаткаваны дзякуючы ініцыятыве грамадскіх арганізацый і з нефармальнай паступова распаўсюджваецца на фармальную сістэму адукацыі. У дакуменце прапановаў у галіне адукацыйнай палітыкі Асамблеі НДА вылучаны цэлы раздзел, прысвечаны медыяадукацыі, як прыярытэтным кірунку і сфармуляваны рэкамендацыі грамадскаму сектару. == Асноўныя тэорыі медыяадукацыі == {| class="wikitable" |- ! Пратэкцыянісцкі падыход !! Аналітычны падыход |- | ін'екцыйная, экалагічная, этычная,<br />рэлігійная, эстэтычная, ідэалагічная | тэорыя развіцця крытычнага мыслення,<br />семіятычная, культуралагічная |} Сёння медыяадукацыя з'яўляецца важным інавацыйным складнікам педагогікі і методыкі навучання і адлюстраваннем сучасных працэсаў развіцця інфармацыйнага грамадства ва ўсіх развітых краінах свету. У медыяадукацыі вылучаюцца два аспекты: * ''першы аспект'' звязаны з уменнямі крытычнага ўспрымання, ацэнкі і выкарыстання інфармацыі, якая паступае з розных крыніц. Гэтыя ўменні спрыяюць развіццю асобы і дапамагаюць чалавеку ў прыняцці адпаведных стратэгій паводзін і дзейнасці * ''другі аспект'' прадугледжвае наяўнасць у індывіда ўменняў быць паспяховым, адказным аўтарам звычайных, аўдыя- і відэатэкстаў, якія ён размяшчае на сайтах, у блогах, на YouTube, на форумах, абнародуе падчас інтэрнэт-канферэнцый, вэбінараў і г.д. == Міжнародныя стандарты медыяадукацыі == У рэзалюцыях ЮНЕСКА неаднаразова падкрэслівалася важнасць і падтрымка масавай медыяадукацыі (канферэнцыi ЮНЕСКА ў Грунвальдзе, 1982 г.; у Тулузе, 1990 г.; у Парыжы, 1997 г.; у Вене, 1999 г.; у Севільі, 2002 г.; у Парыжы, 2007 і інш.) Медыяадукацыя — частка асноўнага права кожнага грамадзяніна ўсякай краіны на свабоду самавыяўлення і атрыманне інфармацыі, яна спрыяе дэмакратыі. Прызнаючы адрозненні ў падыходах і развіцці медыяадукацыі ў розных краінах, рэкамендуюць, каб яна была ўведзена ўсюды, дзе магчыма, у межах нацыянальных навучальных планаў, у дадатковай, нефармальнай адукацыі і самаадукацыі на працягу ўсяго жыцця чалавека<ref>[ЮНЕСКА, 2002]</ref>. Праграма навучання педагогаў медыйнай і інфармацыйнай граматнасці (2012 г.)<ref>[UNESCO, 2011]</ref> абапіраецца на сучасныя тэндэнцыі канвергенцыі радыё, тэлебачання, інтэрнэту, газет, кніг, электронных архіваў і бібліятэк на адну агульную платформу і створана з улікам патрэб педагогаў для інтэграцыі ў афіцыйную сістэму іх падрыхтоўкі. ЮНЭСКА апублікавала асноўныя палажэнні пяці прынцыпаў медыйнай ды інфармацыйнай граматнасці<ref>[http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/Events/mil_five_laws_english.png Асноўныя палажэнні пяці прынцыпаў медыйнай ды інфармацыйнай граматнасці (2017)]</ref> (2017). Новая стратэгія UNESCO аб'ядноўвае інфармацыйную і медыйную граматнасць (Laws of Media and Information Literacy, MIL). Гэтыя дзве сферы падаюцца як камбінацыя кампетэнцый, неабходных сёння для жыцця і працы. Прынцыпы MIL датычаць усіх відаў СМІ ды іншых крыніц інфармацыі (бібліятэкі, архівы, музеі, інтэрнэт, незалежна ад выкарыстаных тэхналогій). Асаблівую ўвагу мяркуецца надаваць падрыхтоўцы настаўнікаў, каб матываваць іх да ўкаранення MIL ў працэс навучання, а таксама каб даць ім адпаведныя педагагічныя метады, навучальныя праграмы і рэсурсы. Дакументы ЮНЕСКА сведчаць, што медыяадукацыя функцыянуе як сістэма, якая стала неад'емнай часткай, з аднаго боку, агульнаадукацыйнай падрыхтоўкі моладзі, з другога — масавых інфармацыйных працэсаў. Яна з'яўляецца атрыбутам глабалізацыйных пераўтварэнняў, фактарам канкурэнтаздольнасці эканомікі, непарыўна звязаная з развіццём дэмакратыі ва ўмовах інфармацыйнага грамадства. Таталітарныя рэжымы тармозяць развіццё медыяадукацыі або скажаюць яе мэты. == Медыяінфармацыйныя кампетэнцыі == У Рэкамендацыях Еўрапарламента і Савета Еўропы аб ключавых кампетэнцыях навучання на працягу жыцця<ref>[http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32006H0962 Рэкамендацыях Еўрапарламента і Савета Еўропы аб ключавых кампетэнцыях навучання на працягу жыцця (2006)]</ref> (2006) сфармуляваны 8 груп базавых кампетэнцый, сярод якіх ёсць і інфармацыйная, якая ўключае свядомае і крытычнае карыстанне тэхналогіямі інфармацыйнага грамадства для працы, вольнага часу, зносінаў; камунікацыю і ўдзел у карпарацыйных сетках праз інтэрнэт. '''Веды''' уключаюць разуменне і веданне прыроды, ролі і магчымасцяў ''тэхналогій інфармацыйнага грамадства'' (ТІГ) у паўсядзённым кантэксце: у асабістым і грамадскім жыцці ды на працы, разуменне магчымасцяў і патэнцыйных рызык інтэрнэту і электронных камунікацый (электронная пошта, сацыяльныя сеткі) для працы, вольнага часу, абмену інфармацыяй і супрацоўніцтва, навучання і даследаванняў. Індывіды павінны разумець, як ТІГ могуць падтрымліваць творчасць і наватарства, быць дасведчанымі ў пытаннях надзейнасці даступнай інфармацыі, а таксама мець уяўленне наконт прававых і этычных прынцыпаў інтэрактыўнага карыстання ТІГ. '''Неабходныя навыкі''' ўключаюць здольнасць пошуку, збору і апрацоўкі інфармацыі і выкарыстанне яе крытычным і сістэматычным чынам, з ацэнкай рэлевантнасці і адрозніваннем рэальнага ад віртуальнага пры карыстанні спасылкамі. Індывіды мусяць мець навыкі карыстання інструментамі для стварэння, прэзентацыі ды разумення складанай інфармацыі, а таксама здольнасць атрымліваць доступ, шукаць і карыстацца паслугамі інтэрнэту. Індывіды павінны таксама быць здольныя выкарыстаць ТІГ для падтрымкі крытычнага мыслення, творчасці і наватарства. '''Каштоўнасная пазіцыя''': крытычнае і рэфлексіўнае стаўленне да даступнай інфармацыі і адказнае выкарыстанне інтэрактыўных сродкаў інфармацыі. Цікавасць і далучэнне да справаў супольнасцяў ды сетак з культурнымі, сацыяльнымі і/ці прафесійнымі мэтамі. == Рэкамендацыйны спіс медыяінфармацыйных кампетэнцый беларускага вучня == Лідарамі медыяадукацыйнага кірунку з'яўляюцца агульнанацыянальныя грамадскія аб'яднанні — [[Таварыства беларускай школы]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]. Іх адукацыйная дзейнасць найперш скіраваная на дзве мэтавыя групы: педагогаў і журналістаў. == Медыяадукацыйныя рэсурсы == * [http://www.nastaunik.info/media Медыякомпас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170513155116/http://www.nastaunik.info/media |date=13 мая 2017 }} на сайце [http://www.nastaunik.info/ Nastaunik.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122152031/http://www.nastaunik.info/ |date=22 студзеня 2015 }} (грамадскі праект, створаны настаўнікамі і для настаўнікаў у 2005 годзе як пляцоўка для ўзаемадапамогі, абмену досведам, публікацыямі і педагагічнымі ідэямі). Медыякомпас прапануе распрацоўкі найлепшых беларускіх настаўнікаў і досвед калегаў з іншых краін. Урокі, школьныя святы, пазакласныя мерапрыемствы, падручнікі і метадычныя дапаможнікі, навучальныя відэа- і аўдыясродкі і інш. * Медыяадукацыя — [https://nastgaz.by/category/%D1%8F%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F/ рубрыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170110114654/http://nastgaz.by/category/%D1%8F%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F/ |date=10 студзеня 2017 }} у выданні асветнікаў Рэспублікі Беларусь «[[Настаўніцкая газета]]» == Метадычныя дапаможнікі і зборнікі == * [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf Медыяадукацыя ў школе: фарміраванне медыяграматнасці вучняў: дапаможнік для настаўнікаў. — Мінск, 2016. — 336 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180524151712/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf |date=24 мая 2018 }} * [http://www.amo.cz/wp-content/uploads/2016/10/amocz_Medyyaadukacyya_2016.pdf Медыяадукацыя ў сучаснай школе: зборнік навукова-метадычных артыкулаў Т. Ваврава, М. Запрудскі і інш. Пад нав. рэд. М. І. Запрудскага. Мінск, 2016. 91 с.] {{зноскі}} == Крыніцы і спасылкі == # ''Халперн, Д.'' Психология критического мышления — СПб.: Издательство «Питер», 2000. — 512 с # ''Мікалай Запрудскі''. Застацца ў жывых, або інструкцыя па выжыванні ў медыяасяроддзі // Настаўніцкая газета, 02.12.2014 # ''Кириллова, Н. Б.'' Медиакультура: от модерна к постмодерну / Н. Б. Кириллова. — М.: Академический проект, 2005 # [http://index.rsf.org/#!/index-details Індэкс свабоды прэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150827202105/http://index.rsf.org/#!/index-details |date=27 жніўня 2015 }} # [http://www.belarus.by/by/about-belarus/mass-media-in-belarus СМІ ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170506080058/http://www.belarus.by/by/about-belarus/mass-media-in-belarus |date=6 мая 2017 }} # [http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32006H0962 Рэкамендацыі Еурапарламента і Савета Еўропы аб ключавых кампетэнцыях навучання на працягу жыцця = Recommendation on key competences for lifelong learning], (2006/962/EC), 18.12.2006 # Рэкамендацыі Севільскай канферэнцыі «Медыяадукацыя моладзі» # [http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/stasya26012005152727.php <nowiki>[ЮНЭСКА, 2002]</nowiki>] # [UNESCO, 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070630121328/http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/stasya26012005152727.php |date=30 чэрвеня 2007 }} [http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001929/192971e.pdf UNESCO: Media and Information Literacy Curriculum for Teachers, 2011.] # [http://www.medialiteracy.org.ua/index.php/19-publikatsii/164-kontseptsiy Концепції впровадження медіа-освіти в Україні]{{Недаступная спасылка}} # [https://nowoczesnapolska.org.pl/wp-content/uploads/2012/05/Cyfrowa-Przys... Katalog kompetencji medialnych i informacyjnych]{{Недаступная спасылка}} # [http://edu.gov.by/ru/main.aspx?guid=5551&queryText=%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0 Концепция информатизации системы образования Республики Беларусь на период до 2020 года]{{Недаступная спасылка}} # [http://issuu.com/assembly_of_ngos/docs/adukacyjnaja_palityka Прапановы Асамблеі няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі. Адукацыйная палітыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116082011/https://issuu.com/assembly_of_ngos/docs/adukacyjnaja_palityka |date=16 лістапада 2021 }} # ''Александр Полонников'', ''Алла Барченок''. [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasa-adukacyja.pdf К вопросу о кризисе современного белорусского образования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190223184702/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasa-adukacyja.pdf |date=23 лютага 2019 }} // Наша адукацыя (зборнік артыкулаў). — Мінск, 2012. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя]] [[Катэгорыя:Медыя]] auqhiix5bjkjlmgizu5lrur78mc4s9j 0 468786 5189257 5189220 2026-08-29T12:25:12Z ~2026-46929-47 173330 /* Сольныя альбомы */ 5189257 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Святлана Бень | Подпіс = | Лога = | Выява = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне выявы =Канцэрт у клубе «Гоголь», 2009 год | Поўнае імя = Святлана Вацлаваўна Бень | Дата нараджэння =20.6.1975 | Месца нараджэння = {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі =Музыка, кампазітар, паэт, рэжысёр | Інструменты =[[Гармонік]], [[канцэрціна]], укулеле, казу, катрынка | Жанры =[[Джаз]], [[французскі шансон]] | Псеўданімы =Бенька | Калектывы =[[Серебряная свадьба]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''Святла́на Ва́цлаваўна Бень''' (нар. [[20 чэрвеня]] [[1975 год у гісторыі музыкі|1975]], [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, спявачка, тэатральная рэжысёрка, акцёрка, аўтарка некалькіх зборнікаў паэзіі. Называе сябе найперш паэтам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=Zi0lxEMTHSI</ref>. Шматгадовы лідар гурта «[[Серебряная свадьба|Серебряная свадьба»]]. З 2022 года жыве ў Берліне<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8y04DrXiubc|title=Инди-звезда из Беларуси Света Бень {{!}} Интервью {{!}} ПЕРЕЖИВУ|last=Votvot|date=2024-09-25|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў<ref>{{Cite web|date=1 лютага 2012|publisher= Логуновская Евгения, [[Ultra-music.com]]|title=Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная»|url=http://ultra-music.com/articles/homework/7237|accessdate=30 мая 2017}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спектакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Працавала рэжысёрам у [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускім дзяржаўны тэатры лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатра «Картонка». З [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — лідар фрык-кабарэ-бэнда «Серебряная свадьба», з якім дала мноства канцэртаў у розных краінах свету і запісала некалькі альбомаў. Альбом «[[Сердечная мускулатура]]» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспертаў [[Experty.by]].<ref>{{Cite web|date=27 красавіка 2011|publisher=[[Tut.by]]|title=Светлана Бень ("Серебряная Свадьба"): "У меня был восхитительный период увлечения "Гражданской Обороной""|url=https://news.tut.by/culture/224912.html|accessdate=30 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511055927/http://news.tut.by/culture/224912.html|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref> З 2016 года, калі гурт «Серебряная свадьба» сышоў у «бестэрміновы адпачынак»<ref>https://news.tut.by/culture/528925.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803095156/https://news.tut.by/culture/528925.html |date=3 жніўня 2020 }}</ref>, шмат часу аддае тэатральным праектам, такім як «Из жизни насекомых»<ref>http://www.teart.by/ru/about/archive/iz-zhizni-nasekomyh.html</ref> (спектакль паводле твораў Мікалая Алейнікава). Выступала ў складзе «Мікракабарэ» з Арцёмам Залескім<ref>http://newsru.co.il/rest/07may2017/wedding.html</ref>. У 2017 годзе музыкі ўзялі ўдзел у праекце «(Не)расстраляная паэзія», запісаўшы кампазіцыю на вершы [[Ізі Харык|Ізі Харыка]]<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=gnoiDSQ7JD8</ref>. У 2020 годзе Бенька не раз выступала на нефармальных «дваровых» канцэртах у розных раёнах [[Мінск|Мінска]] — з гуртом «[[Разбітае сэрца пацана]]» і з іншымі музыкамі<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=25925 |title=Архіўная копія |access-date=22 кастрычніка 2020 |archive-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213075233/https://belisrael.info/?p=25925 |url-status=dead }}</ref>. З лета 2021 года супрацоўнічае з берлінскай артысткай Галяй Чыкіс<ref>https://sunwoofer.timepad.ru/event/1841147/</ref>, з якой у 2022 годзе запісала альбом «Приём!»<ref name=":1" />. Пазней пачала выступаць таксама з Сяргеем Навіцкім у складзе дуэта «WTBSK» (першы сольны канцэрт адбыўся ў Варшаве ў лістападзе 2024 года)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/piarshak/news/wtbsk-warsaw/p/38|title=WTBSK дасць першы сольнік у Варшаве|website=34mag.net|date=2024-10-02|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Дыскаграфія == ==== '''Сольныя альбомы''' ==== * Приём! (2022, сумесна з Галінай Чыкіс) * {{нп3|Карова белая|Карова белая|ru|Карова белая}} (2026, сумесна з «{{нп3|tochka K|tochka K|uk|tochka K}}») ==== '''Дуэт WTBSK''' ==== '''Сінглы''' * Tut Nikomu Nie Mesca (2024) * Yamka (2025) '''У зборніках''' * Heler Papir / Светлая папера (зборнік "Yiddish Veršes" (2025)) ==== '''Удзел у іншых праектах''' ==== * Зборнік "СмешКаверФест" (2021), песня "Право на одиночество" {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Германію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] 5k3b0qexyj8zo8rmio0r2oy4o5030hl 0 469651 5189480 4965708 2026-08-30T03:16:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189480 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Месца пад сонцам|Тып=Студыйны альбом|Аўтар=[[Бонда (гурт)|Бонда]]|Вокладка=Bonda-mesca-pad-soncam-1996.jpg|Выдадзены=[[1996 год у гісторыі музыкі|1996]]|Запісаны=[[1986 год у гісторыі музыкі|1986]]|Стыль=[[Рок]]|Працягласць=|Мова=[[Беларуская мова|Беларуская]]|Лэйбл=[[Каўчэг, лэйбл|Каўчэг]]|Прадзюсар=|Храналогія=|Рэцэнзіі=|Папярэдні альбом=|Гэты альбом='''''Месца пад сонцам''''' <br /> (1996)|Наступны альбом=''[[Бонда (альбом)|Бонда]]''<br />([[1999 год у гісторыі музыкі|1999]])|Іншае=}} {{значэнні|Месца пад сонцам}} «'''Месца пад сонцам'''» (выдаваўся пад назвай «'''Легенды беларускага рок-н-ролу: Бонда'''») — першы альбом [[Рок-музыка|рок]]-гурта [[Бонда (гурт)|Бонда]], запісаны ў [[1986 год у гісторыі музыкі|1986]] годзе і афіцыйна выдадзены толькі ў [[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] годзе на аўдыёкасетах. Песні «Слуцкая брама» і «Стэфка» пазней увойдуць у рэпертуар рок-гурта [[Крама (гурт)|Крама]]. Альбом запісваўся на працягу года ў самаробнай студыі ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Інстытуце культуры]]. Пад час запісу ўдарніка [[Сяргей Кныш|Сяргея Кныша]] забралі ў армію, таму яго замяняў [[Сяргей Брыкса]]. Вокладкай выбралі неафіцыйную эмблему гурта -- мыш, якая ўгрызаецца ў гітару -- створаную ў 1985 годзе [[Міхаіл Анемпадыстаў|Міхаілам Анемпадыставым]]. Песні для запісу выбіраліся выпадкова, толькі было абгаворана не запісваць песні на рускай мове і на вершы іншых аўтараў (напрыклад, [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]], на вершы якога гурт меў некалькі песняў). Як зазначае Сяржук Сахараў, з гэтага альбома Бонда «запачаткавала беларускія музычныя традыцыі нонканфармізму і... здолела акумуляваць творчыя магчымасці таленавітых музыкаў». == Змест == # «Не сьпяшайся жыць» # «Ліст дадому» # «Слуцкая брама» # «Кожны з нас» # «Падарожжа» # «Блюз»<ref>У зборніку «[[Бонда (альбом)|Бонда]]», выдадзеным у 1999 годзе, гэтая песня атрымала назву «Шляхі ў ноч».</ref> # «Вынаходнікі» # «Стэфка» # «Соль жыцьця» # «Раз-пораз» # «…» == Удзельнікі == * [[Ігар Варашкевіч]] — [[вакал]], [[губны гармонік]] * [[Вячаслаў Корань]] — гітара * [[Іван Маркаў]] — гітара * [[Сяргей Кныш]] — [[ударная ўстаноўка]] * [[Сяргей Брыкса]] — ударная ўстаноўка * [[Сяргей Краўчанка]] — [[бас-гітара]] * [[Міхаіл Анемпадыстаў]] — дызайн вокладкі {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/download.php?item=3348-4.html&pubref=3348 Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім. Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола. Гурт Бонда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200326212747/http://kamunikat.org/download.php?item=3348-4.html&pubref=3348 |date=26 сакавіка 2020 }} [[Катэгорыя:Альбомы 1996 года]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Альбомы «Бонды»]] 6bd71vsf806ydubz568hbuvg42jkw2m 0 471520 5189496 5135888 2026-08-30T06:18:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189496 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Мураванаашмянкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ашмянскі раён]] |Уключае = 29 (26 вёсак і 3 хутары)<ref name="Мурованоошмянковский сельсовет">{{Cite web |url=http://oshmiany.gov.by/ru/murowanoohm-sels/ |title=Мурованоошмянковский сельсовет |access-date=5 ліпеня 2017 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718200050/http://oshmiany.gov.by/ru/murowanoohm-sels/ |url-status=dead }}</ref> |Сталіца = [[Мураваная Ашмянка]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 701 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 83<ref name="Мурованоошмянковский сельсовет"></ref> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = [[UTC+3]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://oshmiany.gov.by/ru/murowanoohm-sels/ |Заўвагі = }} '''Мураванаашмянко́ўскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Мураваная Ашмянка]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ашмянскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 11 лютага 1972 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Гардзіеўцаўскі сельсавет|Гардзіеўцаўскага сельсавета]] (17 населеных пунктаў: [[Анцулі]], [[Бена (Ашмянскі раён)|Бена]], [[Гальгінішкі]], [[Гервішкі]], [[Грыгі Гаравыя]], [[Грыгі Далавыя]], [[Куляшы (Ашмянскі раён)|Куляшы]], [[Марачанка]], [[Масі]], [[Насканцы]], [[Пагулянка (Ашмянскі раён)|Пагулянка]], [[Памерач]], [[Побень]], [[Рудзішкі (Ашмянскі раён)|Рудзішкі]], [[Сайлюкі]], [[Слоцішкі]] і [[Стрэлы]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. У 1978 годзе ў склад [[Палянскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Палянскага сельсавета]] перададзены 15 населеных пунктаў (вёскі [[Вельмуты]], [[Журавы (Ашмянскі раён)|Журавы]], [[Мядзюны]], [[Слабада (Гродзінскі сельсавет)|Слабада]], [[Талмінава]], [[Цялежышкі]], хутары [[Баяры (Гродзінскі сельсавет)|Баяры]], [[Зялёнка (Гродзінскі сельсавет)|Зялёнка]], [[Краўчышкі (Ашмянскі раён)|Краўчышкі]], [[Кулікоўка (Ашмянскі раён)|Кулікоўка]], [[Леснічоўка (Ашмянскі раён)|Леснічоўка]], [[Малінаўка (Ашмянскі раён)|Малінаўка]], [[Роўнае Поле (Гродзінскі сельсавет)|Роўнае Поле]], [[Углеева]], [[Укропішкі]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка, 24 красавіка і 15 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутар [[Медзеўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>, 15 ліпеня 2008 года — хутар [[Памерач]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-220/2008_220_9_17550.pdf Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 15 июля 2008 г. № 76 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027122558/https://pravo.by/pdf/2008-220/2008_220_9_17550.pdf|date=27 кастрычніка 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 879 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,2 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 701 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мураванаашмянкоўскі сельсавет}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Мураванаашмянкоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] enliuha3fankgukmbllvqpiysj8w85u 0 531686 5189581 5177322 2026-08-30T09:52:56Z DBatura 73587 /* Працяг канфлікту */ 5189581 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|Сітуацыя ў Дарфуры|Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дарфуры|крымінальнае расследаванне па ініцыятыве Міжнароднага крымінальнага суда}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Дарфурскі канфлікт |частка = Суданскія грамадзянскія войны |выява = [[Выява:Sudanese Internal Conflict.svg|300px]] |памер = |загаловак = Ваеннае становішча ў Судане 6 чэрвеня 2016 года (Дарфур злева).<br> {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем суданскага ўрада і саюзнікаў}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем Рэвалюцыйнага Фронта Судана і саюзнікаў}} {{legend|#b4b2ae|Пад кантролем Суданскага Рэвалюцыйнага Савета Абуджэння}} |дата = 26 лютага 2003 — 31 жніўня 2020 |месца = [[Дарфур]], [[Судан]] |прычына = |casus belli = |вынік = Джубінскі мірны дагавор |змены = |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Суданскі рэвалюцыйны фронт]]<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>{{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Вызваленчы рух Судана|Суданскі вызваленчы рух]]<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Рух вызвалення і справядлівасці]] (з [[2010]])<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Суданскі рэвалюцыйны савет абуджэння]] (з [[2014]])<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Суданскі саюз вызваленчых сіл]] (з [[2017]])<ref name="SLFA" >{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|title=Three Darfur factions establish new rebel group|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|access-date=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709104828/http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|archive-date=9 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref><br>'''Пры падтрымцы:'''<br> {{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}} (з 2011)<ref>{{cite news|title=Al Bashir threatens to ‘disarm Darfur rebels’ in South Sudan|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/al-bashir-threatens-to-disarm-darfur-rebels-in-south-sudan|work=Radio Dabanga|date=29 April 2015|language=en}}</ref><br> {{Сцягафікацыя|Чад}} (2005—2010)<br>{{Сцягафікацыя|Францыя}} (2008—2010)<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/65DA6C5C-4136-411D-8D60-1F8A1E9B313B.htm «Борьба достигает столицы Чада»], Al Jazeera, 2 февраля 2008 года.</ref><br>{{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} (да 2008)<ref>[http://www.afrol.com/printable_article/13898 Afrol News - Eritrea, Chad accused of aiding Sudan rebels] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110129040420/http://www.afrol.com/printable_article/13898 |date=29 студзеня 2011 }} 7 de septiembre de 2007</ref><br>{{Сцяг|Лівія|1977}} [[вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]] (да 2011)<ref> {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4 |title=Archived copy |access-date=2015-11-24 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805142419/http://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4&feature=youtu.be |archive-date=5 August 2012|df=dmy}} Sudan adjusting to post-Gaddafi era</ref><br> {{Сцягафікацыя|Уганда}} (да 2015)<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-02-13/uganda-signals-diplomatic-breakthrough-with-sudan-over-rebels Uganda Signals Diplomatic Breakthrough With Sudan on Rebels - Bloomberg]</ref> |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Судан}}<br>{{Сцяг|Судан}} [[Джанджавід]]<br>[[File:Emblem of the Popular Defence Force.svg|22px]] [[Народныя сілы абароны]]<br>'''Пры падтрымцы:'''<br> {{Сцягафікацыя|Кітай}}<br> {{Сцягафікацыя|Іран}}<br> {{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} ---- {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{Сцяг|ААН}} [[ЮНАМІД]] (з [[2007]]) |праціўнік4 = |камандзір2 = {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} Ахмед Дзіраіж<br> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} Халіл Ібрахім{{KIA}}<br> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} Джыбрыль Ібрахім<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} Абдул Вахід аль Нур<br> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} Міні Мінаві |камандзір1 = {{сцяг|Судан}} [[Амар аль-Башыр]]<br> {{сцяг|Судан}} [[Муса Хілаль]]<br> {{сцяг|Судан}} Хамід Даваі<br> {{сцяг|Судан}} Алі Кушайб<br> {{сцяг|Судан}} Ахмед Харун<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/info/IOR10/002/2007/en |title=Sudan: Application for summonses for two war crimes suspects a small but significant step towards justice in Darfur &#124; Amnesty International |publisher=Amnesty.org |date=27 February 2007 |access-date = 24 March 2010}}</ref><br/>{{сцяг|Судан}} [[Махамед Хамдан Дагала]] ---- {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{Сцяг|ААН}} Марцін Іхаегхіан Ухамаібхі<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1600.doc.htm : Le Secrétaire général et la Présidente de la Commission de l’Union africaine nomment M. Martin Ihoeghian Uhomoibhi, du Nigéria, Représentant spécial conjoint pour le Darfour et Chef de la MINUAD], ''UN'', 27 October 2015</ref><br> {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{Сцяг|ААН}} Франк Муш’ё Каманзі<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1618.doc.htm : Le Secrétaire général et l’Union africaine nomment le général de corps d’armée Frank Mushyo Kamanzi, du Rwanda, Commandant de la force de la MINUAD], ''UN'', 14 December 2015</ref> |камандзір4 = |сілы2 = '''РФС:''' 60 000 * '''РСР:''' 35 000<ref name="WhoAreJem">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/05/20095721141953829.html|title="Who are Sudan's Jem rebels?"|publisher=Al Jazeera}}</ref> |сілы1 = '''УСС:''' 109 300 * '''ХСП:''' 17 500<ref name="IISS2007Sudan">Military Balance 2007, 293.</ref> '''Джанджавід:''' <25 000 ---- '''ЮНАМІД:'''<br>15 845 салдат і 3 403 паліцэйскіх<ref>[https://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/unamid/facts.shtml : Faits et chiffres], ''UN'', 26 October 2016</ref> |сілы4 = |страты2 = Невядома |страты1 = Невядома ---- 235 забіта<ref>[https://www.un.org/en/peacekeeping/fatalities/documents/stats_5a.pdf : (5a) Fatalities by Year, Mission and Incident Type up to 31 Aug 2016], ''UN'', 8 September 2016</ref> |страты4 = |агульныя страты = '''Усяго загінула на 2013 год:'''<br> 300 000 (ацэнка [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]])<br>178 258—461 520 (іншыя падлікі)<ref name = "Thomson Reuters Foundation">{{cite web|url=http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|title=Darfur Conflict|publisher=Thomson Reuters Foundation|access-date=28 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524045929/http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|archive-date=24 мая 2015|url-status=dead}}</ref><br> '''Усяго перамяшчаных асоб на 2013 год:'''<br> 2 850 000—3 000 000<ref>{{cite web|url=http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|title=Sudan|work=United to End Genocide|access-date=28 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713040615/http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|archive-date=13 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref> (ацэнка [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]])<br>450 000 (ацэнка [[Судан|ўраду Судана]]) |заўвага = |Commons = }} '''Дарфурскі канфлікт''' — ваенны канфлікт у рэгіёне [[Дарфур]] на захадзе [[Судан]]а, які пачаўся ў лютым 2003 года, калі паўстанцкія групы пачалі барацьбу з урадам Судана, які яны абвінавацілі ва ўціску не[[арабы|араб]]<nowiki>скага</nowiki> насельніцтва<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3496731.stm |title=Q&A: Sudan's Darfur conflict |publisher=BBC News |date=8 February 2010 |access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/SD_DAR.htm |title=Reuters AlertNet – Darfur conflict |publisher=Alertnet.org |access-date=24 March 2010}}</ref>. Урад адказаў на атакі шляхам правядзення кампаніі этнічнай чысткі супраць дарфурскіх неарабаў. Гэта прывяло да гібелі сотняў тысяч мірных жыхароў і абвінавачванні прэзідэнта Судана [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]] ў [[генацыд]]зе, [[ваеннае злачынства|ваенных злачынствах]] і злачынствах супраць чалавечнасці ў [[міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судзе]].<ref>{{cite web|title=The Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al Bashir|url=https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|website=International Criminal Court|access-date=24 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508041245/https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|archive-date=8 мая 2016|url-status=dead}}</ref> Адзін з бакоў канфлікту складаецца ў асноўным з узброеных сіл Судана, паліцыі і «Джанджавід», груп суданскага апалчэння, якія набіраюцца ў асноўным сярод арабізаваных карэнных афрыканцаў і невялікай колькасці [[бедуіны|бедуінаў]] паўночнага племя рызейгат; большасць іншых арабскіх груп у Дарфуры застаецца неўцягнутымі<ref name="guardian2004">{{Cite news|author= de Waal, Alex |url=https://www.theguardian.com/society/2004/jul/25/internationalaidanddevelopment.voluntarysector |title=Darfur's Deep Grievances Defy All Hopes for An Easy Solution|work=The Observer|date= 25 July 2004|access-date=13 January 2011 |location=London}}</ref>. Іншы бок складаецца з паўстанцкіх груп, у прыватнасці ВРС і РСР, набраных у асноўным з неарабскіх мусульманскіх этнічных груп фур, загава і масаліт. [[Афрыканскі Саюз]] і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] таксама далучыліся да сумеснай місіі па падтрыманні міру ў рэгіёне, названай ЮНАМІД. Хоць урад Судана публічна адмаўляў, што падтрымліваў «Джанджавід», шматлікія звесткі пацвярджаюць сцвярджэнні, што ён забяспечыў фінансавую дапамогу і зброю, а таксама скаардынаваў сумесныя атакі<ref>{{cite news|title=Rights Group Says Sudan's Government Aided Militias|url=http://www.genocidewatch.org/SudanRightsGroupSaysSudanAidesMilitas20July2004.htm|date=20 July 2004|work=Washington Post|access-date=14 January 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060104021437/http://www.genocidewatch.org/SudanRightsGroupSaysSudanAidesMilitas20July2004.htm |archive-date = 4 January 2006}}<br>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/foreign/content/2008/s2259102.htm |title=Darfur – Meet the Janjaweed |access-date=16 July 2008 |publisher=American Broadcasting Company |date=3 June 2008 }}</ref><ref name="autogenerated1">Uppsala Conflict Data Program [http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=145&regionSelect=1-Northern_Africa# Conflict Encyclopedia, Sudan, one-sided conflict, Janjaweed – civilians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160322121309/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=145&regionSelect=1-Northern_Africa |date=22 сакавіка 2016 }}</ref>. == Асаблівасці Дарфура == Найбольш буйной народнасцю рэгіёну з’яўляюцца фора (фур). Частка гэтага этнасу з’яўляецца арабамоўнай, але большасць кажуць на ўласнай мове. Пражываюць таксама вялікі лік араба-суданцаў, нубійцаў і некалькі дзесяткаў больш дробных народнасцяў, у асноўным [[Негроідная раса|негрыцяне]]. Некаторыя з дарфурскіх народнасцяў арабізаваныя і страцілі свае мовы, але захавалі элементы традыцыйнай культуры. Па ладзе жыцця насельніцтва Дарфура дзеліцца на жывёлагадоўцаў-качэўнікаў, сярод якіх пераважаюць араба-суданцы, і аселае земляробчае насельніцтва, прадстаўленае чорнасукрымі народнасцямі. У гарадах пражываюць прадстаўнікі ўсіх дарфурскіх народнасцяў. Племяны фактар ​​гуляе вялікую ролю ў жыцці мясцовага насельніцтва. Кожнае племя мае замацаваную за ім «дору» — тэрыторыю рассялення. У межах свайго ўчастка племя з’яўляецца практычна неабмежаваным уладальнікам земляў, пашы і водных крыніц. У культурным плане большая частка насельніцтва рэгіёну значна бліжэй да суседняга [[Чад]]у, чым да астатняга Судану, размешчанага ў даліне [[Ніл]]а. Таксама Дарфур лічыцца самым засушлівым і бедным раёнам краіны. == Прычыны і перадумовы == Канфлікт нарастаў даўно. З-за суровага клімату ішла зацятая канкурэнцыя за зямельныя і водныя рэсурсы паміж жывёлагадоўцамі і чарнаскурымі земляробамі, якая вылілася ў міжэтнічную барацьбу за выжыванне ў няпростым рэгіёне. Ускладненне адбылося ў канцы ХХ стагоддзя, калі пустыня стала паглынаць раней прыдатныя да пражывання зямлі, заселеныя арабамі-качэўнікамі, і тыя сталі міграваць на поўдзень. Нагодай да адкрытага ваеннага канфлікту стала пагадненне паміж Хартумам і паўстанцамі Поўдня аб падзеле прыбыткаў ад здабычы нафты. Чарнаскурае насельніцтва Дарфура лічыла, што ў дамове не былі ўлічаныя іх эканамічныя інтарэсы. == Ход падзей == [[File:Darfur refugee camp in Chad.jpg|thumb|left|Лагер бежанцаў з Дарфура ў Чадзе.]] === Пачатак вайны === У [[2003]] годзе супраць урада Судана выступілі дзве ваенізаваныя групоўкі: «Фронт вызвалення Дарфура», пазней пераназваны ў Суданскі вызваленчы рух (SLM/СВР), і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]» (JEM/РСР)<ref name="WhoAre">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7039360.stm BBC Staff (24 February 2009) «Who are Sudan’s Darfur rebels?» ''BBC News'']</ref>. 25 лютага атрады СВР захапілі горад Гола паблізу мяжы з Чадам, а 4 сакавіка яго атрады паспрабавалі захапіць [[Эль-Фашэр]], але былі адкінуты ўрадавымі войскамі<ref>{{cite news| url=http://www.ng.ru/courier/2007-09-24/22_peace.html| publisher=Независимая газета |author=Артур Блинов | title=Мир в обмен на нефть| date=2007-09-24 }}</ref>. 6 верасня ўрад і СВР пры пасярэдніцтве Чада падпісалі пагадненне аб спыненні агню, дамовіўшыся пачаць поўнамаштабныя перамовы па ўрэгуляванні канфлікту. Аднак неўзабаве кіраўніцтва баевікоў абвінаваціла ўрад у зрыве дамовы. Узрастанне і інтэнсіўнасць канфлікту вымусіла ўлады перакінуць у Дарфур буйныя ваенныя падмацаванні, больш шырока і актыўна стала падлучацца ваенная авіяцыя. Урад Судана задзейнічаў арганізаванае з мясцовых арабамоўных качэўнікаў апалчэнне «[[Джанджавід]]» («д’яблы/джыны на конях»), якія рэгулярна здзяйснялі напады на чарнаскурых фермераў, спальваючы пры гэтым цэлыя вёскі і здзяйсняючы іншыя віды гвалту. Апалчэнцы выганялі чорныя плямёны для вызвалення сельскагаспадарчых зямель. Аналагічныя мерапрыемствы праводзілі іх праціўнікі супраць араба-суданцаў<ref>{{cite news| url=https://lenta.ru/lib/14190229/full.htm|publisher="Лента.Ру"| title=Омар аль-Башир в Лентапедии|date=2005}}</ref>. У лютым 2004 годзе ўрад пасля захопу горада Ціне на мяжы з Чадам абвясціў аб сваёй перамозе над паўстанцамі, аднак баевікі захоўвалі кантроль над сельскімі раёнамі. === Спробы мірнага ўрэгулявання === 23 жніўня 2004 года ў сталіцы Нігерыі [[Абуджа|Абуджы]] пачаліся шматбаковыя перамовы па ўрэгуляванні дарфурскага крызісу з удзелам прадстаўнікоў паўстанцкіх груповак і суданскага ўрада. Сустрэча праходзіла пад эгідай Афрыканскага саюза пры ўдзеле Лігі арабскіх дзяржаў, а таксама Эрытрэі, Лівіі, Уганды, Чада і Малі. Перамовы практычных вынікаў не прынеслі. 18 кастрычніка ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]) адбыўся саміт з удзелам дэлегацый Лівіі, Судана, Чада, Егіпта і Нігерыі, а таксама прадстаўнікоў двух паўстанцкіх груповак Дарфура, дзе была зроблена спроба ўрэгуляваць крызіс сіламі саміх афрыканцаў. Судан выступіў тут з шэрагам ініцыятыў, напрыклад, правесці дэцэнтралізацыю ўлады ў правінцыі, стварыўшы органы мясцовага самакіравання. Урад таксама абвясціў аб згодзе значна павялічыць ваенны кантынгент Афрыканскага саюза ў Дарфуры — з 465 да 4,5 тыс. чалавек. На саміце ў Лівіі ўдзельнікі дамовіліся, што праблему Дарфура трэба вырашаць сваімі сіламі, без умяшання міжнароднай супольнасці. 5 мая 2006 года ў Абуджы (Нігерыя) паміж урадам Судана і СВР было падпісана першае мірнае пагадненне<ref>{{cite news| url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2006/06-07-06.htm| publisher=Институт Ближнего Востока|author=С.Ю. Серёгичев | title=Возможные пути эволюции Республики Судан: факторы и условия| date=2006 }}</ref>. У лютым 2010 года ўрад Судана і РСР падпісалі пагадненне аб спыненні агню, з папярэднім пагадненнем імкнуцца да міру. РСР меў найбольшую выгаду ад перамоваў і мог імкнуцца да паўаўтаноміі гэтак жа, як [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8533097.stm |title=Will peace return to Darfur? |publisher=BBC News |date=23 February 2010 |access-date=11 July 2010}}</ref>. Аднак перамовы былі сарваны абвінавачваннямі, што суданская армія пачала рэйды і паветраныя ўдары па вёсцы, дзе хаваліся баевікі, парушыўшы пагадненне па толу. РСР паабяцала байкот перамоў<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8659037.stm |title=Jem Darfur rebels snub Sudan peace talks over 'attacks' |publisher=BBC News |date=4 May 2010 |access-date=11 July 2010}}</ref>. === Працяг канфлікту === [[File:Darfur report - Page 8 Image 2.jpg|thumb|Верталёт [[Ваенна-паветраныя сілы Судана|ВПС Судана]], які ўдзельнічаў у баявых аперацыях супраць баевікоў.]] {{гл. таксама|Напад на Хасканіту (2007)|Масавыя забойствы ў Дарфуры (2020)}} Увечары 29 верасня 2007 года больш за 1000 узброеных баевікоў суданскай вызваленчай арміі напалі на ваенную базу афрыканскіх міратворцаў у горадзе Хасканіта і пасля шматгадзіннага бою, захапіўшы на базе зброю, яны спалілі яе дашчэнту. У выніку гэтага нападу загінулі дзесяць міратворцаў, сем з якіх былі з Нігерыі. «Рух за роўнасць і справядлівасць», у сваю чаргу, абвінаваціў у інцыдэнце непасрэдна ўрадавыя войскі. Услед за гэтым суданская армія ўзяла Хасканіту, пасля чаго населены пункт быў цалкам спалены. У ліпені 2020 года ў раёне гарадоў Кутум (14-га чысла), Абудос (24-га) і Мійстэры (з 25 па 26-га) адбыліся масавыя забойствы і сутыкненні. Кіраўніцтва Судана і сумесная місія Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і Афрыканскага саюза ў Дарфуры (ЮНАМІД) звязвалі масавыя забойствы з зямельнымі канфліктамі з-за правоў на занятак сельскай гаспадаркай, якія ўзніклі паміж неарабскімі племяннымі фермерамі-масалітамі і арабскімі плямёнамі бедуінаў<ref>{{Cite web|date=2020-07-28|title=Sudan deploys security forces after 120 dead, injured in attack in Darfur |url= https://www.middleeastmonitor.com/20200728-sudan-deploys-security-forces-after-120-dead-injured-in-attack-in-darfur/|access-date=2020-07-28|website=Middle East Monitor |language=en}}</ref>, якіх урад лічыць адказнымі за напады<ref>{{Citation | title = Soudan : le gouvernement envoie l'armée au Darfour en proie à une flambée de violences | language = fr | trans-title = Sudan: the government sends the Army to Darfur after an eruption of violences | url = https://mobile.francetvinfo.fr/monde/afrique/politique-africaine/soudan-le-gouvernement-envoie-l-armee-au-darfour-en-proie-a-une-flambee-de-violences_4060173.html | publisher = France TV info | quote = Khartoum veut stopper les milices arabes proches de l'ancien président Omar el-Béchir qui terrorisent les populations dans l'ouest du pays [Cartum wants to stop the arab militias aligned with the old president Omar el Bechir who are terrorizing the West of the country.}}</ref>. == Завяршэнне вайны == 31 жніўня 2020 года чатыры групоўкі (Рух за справядлівасць і роўнасць, Суданскі альянс, Збор сіл вызвалення Судана і адна фракцыя [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]]) падпісалі з новымі ўладамі ([[Суверэнны савет Судана]]) [[Джубінскае мірнае пагадненне]]. Яны прыпынілі антыўрадавую дзейнасць і далучыліся да [[Пераход Судана да дэмакратыі|працэсаў па дэмакратызацыі Судана]]<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-09-10 |title=Minnawi warns against plans to attack Darfur joint force |url=https://sudantribune.com/article277054/ |access-date=2023-09-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Наступствы == {{Гл. таксама|Крэйнікская разня|Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|Забойствы масалітаў у Дарфуры (2023)}} У канцы красавіка 2023 года, на фоне [[Канфлікт у Судане (2023)|супрацьстаяння паміж генераламі Бурханам і Дагала]], канфлікт абвастрыўся: 28 красавіка ў рэгіёне адбыліся сутычкі арабаў з масалітамі<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/04/28/africa/clashes-west-darfur-sudan-food-water-intl-hnk/index.html|title=Clashes renew in West Darfur as food and water shortages worsen in Sudan violence|access-date=2023-04-29|date=2023-04-28|work=[[CNN]]}}</ref>. == Ваенныя злачынствы == Абодва бакі ў канфлікце абвінавачвалі адзін аднаго ў сур’ёзных парушэннях правоў чалавека, уключаючы масавыя забойствы, згвалтаванні і рабаванні мірных жыхароў. Крызіс прыняў міжнародныя маштабы, калі больш за сто тысяч бежанцаў, якія пераследваліся атрадамі «джанджавідаў», хлынулі ў суседні Чад, што прывяло да сутыкненняў паміж «джанджавідамі» і чадскімі памежнікамі. Былы [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Колін Паўэл]] ахарактарызаваў сітуацыю як генацыд або акты генацыду.<ref name="Jones2006">{{cite book|author=Adam Jones|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|url=https://books.google.com/books?id=RnO_Z3y5elgC|date=27 September 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25980-9 |page=373}}</ref> 1 сакавіка 2012 года [[Міжнародны крымінальны суд]] выдаў ордэр на арышт міністра абароны Судана М. Хусейна па абвінавачванні ў здзяйсненні ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавечнасці ў Дарфуры ў 2003—2004 гадах<ref>{{cite web| url =http://www.iimes.ru/rus/stat/2012/05-03-12c.htm| title =Об изменениях в военно-политической обстановке на Ближнем Востоке и в Северной Африке (27 февраля – 4 марта 2012 года)| publisher =Институт Ближнего Востока| access-date =2012-03-07}}</ref>. == Замежны фактар == [[File:Sudan Envoy - Honor Guard.jpg|thumb|Байцы міратворчага кантынгенту.]] У 2004 годзе ў краіну была накіравана група назіральнікаў ААН, якая паступова вырасла да міратворчага кантынгенту. Адной з галоўных прычын гэтага можна лічыць гіганцкі паток бежанцаў, якія лінулі ў суседнія краіны, асабліва ў Чад. Гуманітарны крызіс таксама турбаваў [[Францыя|Францыю]], былую метраполію Чада, якая не жадала хаосу ў сваёй былой калоніі. Між тым французскія кампаніі асцерагаліся страты сваіх радовішчаў у Дарфуры<ref>[http://workshopcon.blogspot.com/2011/03/normal-0-false-false-false.html?m=1 Проектный блог по курсу "Конфликтология"]</ref>. Згодна з штогоднікам SIRPI, з 2001 па 2007 год асноўным прыхільнікам суданскага ўрада з’яўляліся [[Расія]] і [[Кітай]]. Так, у 2004 годзе на долю Расіі прыйшлося 99% ад агульнага ліку ваенных закупак Судана — 297 мільёнаў долараў. Паводле тых жа даных, РФ было пастаўлена ў Судан ў 2006 годзе 41%, а ў 2007 годзе 96% зброі і боепрыпасаў, на агульную суму ў 54 мільёна долараў. Аднак Кітай і Расія гэтыя абвінавачванні ў парушэнні эмбарга ААН на продаж зброі ўдзельнікам дарфурскага канфлікту адхілілі. Прадстаўнік Судана ў ААН таксама назваў гэтыя абвінавачванні неабгрунтаванымі<ref name="рфкнр">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6632959.stm|title=China, Russia deny weapons breach|publisher=BBC|date=2007-05-08}}</ref>. Пэўную падтрымку ўладам аказалі таксама [[Іран]] і [[Беларусь]]. Паведамлялася, што прададзеныя ў 2000-я апошняй Судану БТРы і верталёты [[Мі-24]] выкарыстоўваліся ў баях супраць дарфурскіх баевікоў<ref>[https://udf.by/news/economic/100206-top-10-obvineniy-belarusi-v-somnitelnyh-oruzheynyh-sdelkah.html Тоp-10 обвинений Беларуси в сомнительных оружейных сделках]</ref><ref>[https://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Белоруссии]</ref><ref>[https://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?]</ref>. == Гл. таксама == {{Commons|Category:Darfur conflict}} * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Сутыкненні ў Паўднёвым Дарфуры]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{cite book|first1=Julie |last1=Flint|first2=Alexander |last2=de Waal|title=Darfur: A Short History of a Long War|url=https://books.google.com/books?id=di9kngEACAAJ|year=2005|publisher=Zed Books|isbn=978-1-84277-696-4 }} == Спасылкі == * [http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ Photographer's Account - "The Cost of Silence: A Traveling Exhibition"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201028205654/http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ |date=28 кастрычніка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарфурскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Судана]] [[Катэгорыя:Палітычныя крызісы]] [[Катэгорыя:Дарфурскі канфлікт| ]] dwqcfvzvvc6ulho4fcyoqvgzo5awd00 0 539819 5189287 4353825 2026-08-29T13:37:10Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Археалагічныя аб'екты Крыма]]; дададзена [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Крыма]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189287 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Курган |Беларуская назва = Царскі курган |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Расія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = Крым |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царскі курган''' — помнік антычнай архітэктуры другой паловы IV стагоддзя да н. э., [[Пахавальня|магільны склеп]] аднаго з кіраўнікоў [[Дынастыя|дынастыі]] [[Спартак Аруцюнян|Спартакідаў]], якія кіравалі [[Баспор|Баспорскім царствам]] у 438-109 гг. да н. э. Размешчаны ў [[Керч]]ы, ля пасёлка [[Аджы-Мушкай]] паблізу ад [[Аджымушкайскія каменяломні|Аджымушкайскіх каменяломняў]]. Курган уваходзіць у склад [[Усходне-Крымскі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Усходне-Крымскага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]]. [[Аб'ект культурнай спадчыны Расіі|Аб'ект культурнай спадчыны федэральнага значэння]]. [[Склеп]] быў цалкам разрабаваны яшчэ ў старажытнасці. [[Файл:Kerch_Tsarskiy_Kurgan_IMG_2160_1725.jpg|міні|250пкс|Агульны выгляд]] == Апісанне помніка == Пад насыпам кургана вышынёй 17 метраў знаходзіцца 36-метровы калідор ([[дромас]]), пабудаваны з руставаных каменных блокаў і пахавальная камера з гладкіх блокаў. Падстава пахавальнай камеры з паўночнага боку высечана ў мацерыковай скале, у паўднёвым баку ўяўляе слаёвую субструкцыю. Пол вымашчаны плітамі. Сцены складзеныя са старанна прыгнаных адзін да аднаго квадраў вапняка-ракушачніка {{нп3|Аджымушкайскія каменяломні|аджымушкайскага радовішча|ru|Аджимушкайские каменоломни}}. У канструкцыі пахавальнай камеры для пераходу ад квадратнага ў плане склепа да яго купалу ужытыя ў кутах уступчастыя [[Парус (архітэктура)|парусы]]. Купал складаецца з 12 паступова змяншальных у дыяметры канцэнтрычных кольцаў, перакрытых плітой, складнікаў фальшывага ўступчастага скляпення. Дромас, які вядзе ў пахавальную камеру, у некаторых частках мае цокаль. Перакрыцце дромаса таксама складае [[Несапраўднае скляпенне|несапраўднае ступеністае скляпенне]]. Мур сцен нерэгулярны і рознавысокі. Квадры ў муры падагнаныя толькі з асабовага боку, зваротныя бакі апрацаваны надзвычай груба. Такая тэхніка носіць назву {{нп3|анафірозіс|||Anathyrosis}}. Падлога дромаса вымасткі не мела. У сценах дромаса і пахавальнай камеры захаваліся адтуліны, куды ўстаўляліся бэлькі лясоў, на якіх стаялі архітэктары. Будаўнікі падавалі камень на сцены звонку па насыпу. Камень здабываўся побач адкрытым спосабам. У сценах дромаса бачныя пазы для распорак, якія былі выдаленыя па завяршэнні будаўніцтва. Лічыцца, курган быў пабудаваны для баспорскага цара {{нп3|Перысад I|Перысада I|ru|Перисад I}} (349/348 - 310/309 гг. да н.э. пры яго жыцці. На сценах пахавальнай камеры, [[Парус (архітэктура)|парусах]] і на сценах дромаса ў тэхніцы графіці выразаныя хрысціянскія рэлігійныя сімвалы, якія маюць больш позняе паходжанне. Курганам карысталіся хрысціяне як культавым збудаваннем у III-IV стст. н.э. На правай сцяне дромаса ўверсе маецца адзіны надпіс - Κοσμάε. З кастрычніка 2015 года Царскі курган з'яўляецца [[Аб'ект культурнай спадчыны Расіі|аб'ектам культурнай спадчыны]] федэральнага значэння. == Дадаткова == Царскі курган быў намаляваны на карціне швейцарскага мастака {{нп3|Карла Басолі||ru|Боссоли, Карло}}  «Магіла [[Мітрыдат VI Еўпатар|Мітрыдата]]». [[Літаграфія]] з гэтай карціны пазней увайшла ў альбом «Пейзажы і славутасці Крыма», які выйшаў у [[Лондан]]е ў 1856 годзе. <gallery> File:Карло_Боссоли._Могила_Митридата.jpg|{{нп3|Карла Басолі||ru|Боссоли, Карло}}, Магіла Мітрыдата, 1856 File:Царський курган 007.jpg|Дромас File:Crimea Kerch Tsar's barrow-07.jpg|Купал File:Царський курган 001.jpg|Уваход </gallery> {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Крыма]] [[Катэгорыя:Грабніцы Расіі]] [[Катэгорыя:Старажытная гісторыя Крыма]] [[Катэгорыя:Курганы Крыма]] [[Катэгорыя:Керч]] [[Катэгорыя:Музеі Керчы]] [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] [[Катэгорыя:Федэральныя аб'екты культурнай спадчыны]] 8ohobs2y0reivmsnag7k3en52meiy6a 0 540524 5189490 5070896 2026-08-30T04:43:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189490 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Мост цераз Прыпяць |Выява = BLR Bridge over River Prypjats 1.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны, пешаходны |Перасякае = [[Прыпяць]] |Месца = [[Жыткавіцкі раён]] |lat_dir = N|lat_deg = 52.0797|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27.8262|lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня = 888 м |Шырыня моста = |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1985]] |Дата закрыцця = [[2017]] | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = }} '''Мост цераз Прыпяць''' — аўтамабільны мост цераз [[Прыпяць|раку Прыпяць]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Па трасе праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння {{таблічка-by|Р|88}}, якая злучае [[Жыткавічы]] з [[Тураў|Туравам]], [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]] і [[Столін]]ам, таксама каля моста ад яе адгаліноўваецца дарога {{таблічка-by|Р|128}}, якая вядзе да [[Лельчыцы|Лельчыцаў]]. Мост узведзены ў [[1985]] годзе. Складзены з жалезабетонных балак каробчатага сячэння. Даўжыня моста складае 888 метраў. У [[2016]] годзе, незадоўга да [[Дажынкі (фестываль)|«Дажынак»]], быў рэканструяваны<ref name="ТУТ1"/>. == Закрыццё і рэканструкцыя == [[7 снежня]] [[2017]] года апоўдні мост правіс і на ім з’явіліся расколіны. Аўтамабільны рух праз яго быў перакрыты, вялікагрузы накіроўвалі ў аб’езд праз [[Мазыр]] і [[Калінкавічы]] ці праз [[Столін]], легкавыя аўтамабілі — праз паром у [[Снядзін]]е [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]], які быў пераведзены на кругласутачны рэжым працы<ref name="ТУТ2">[https://news.tut.by/society/572337.html Как отрезало. Репортаж из-под Житковичей, где ЧП мультирайонного масштаба — треснул мост] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209023203/https://news.tut.by/society/572337.html |date=9 снежня 2017 }}</ref>. Жыхароў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Лунінецкі раён|Лунінецкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Столінскі раён|Столінскага]] і [[Салігорскі раён|Салігорскага раёнаў]] пра закрыццё моста апавясцілі праз [[SMS|sms]]-паведамленні<ref name="ТУТ1"/>. Увечары таго ж дня па мосце быў дазволены рух пешаходаў<ref name="naviny">{{Cite web |url=http://naviny.by/new/20171208/1512720548-u-tresnuvshego-mosta-cherez-pripyat-nachalis-raboty-po-ustroystvu-vremennoy |title=У треснувшего моста через Припять начались работы по устройству временной дороги |access-date=9 снежня 2017 |archive-date=8 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208180358/http://naviny.by/new/20171208/1512720548-u-tresnuvshego-mosta-cherez-pripyat-nachalis-raboty-po-ustroystvu-vremennoy |url-status=dead }}</ref>. Начальнік галоўнага ўпраўлення аўтамабільных дарог [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністэрства транспарту і камунікацый]] [[Аляксандр Галаўнёў]] патлумачыў, што на месца выехалі спецыялісты [[БелдарНДІ]], якія зафіксуюць пашкоджанні і дэфекты, ацэняць іх прычыны, пасля чаго прымуць рашэнне — праводзіць рамонт моста ці ўзводзіць новы. Гэта рашэнне можа быць прынята не раней як праз тры месяцы, а сам мост не будзе адкрыты ў найбліжэйшы год<ref name="ТУТ1">[https://auto.tut.by/news/road/572079.html Под Житковичами треснул и просел автомобильный мост через Припять] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209114502/https://auto.tut.by/news/road/572079.html |date=9 снежня 2017 }}</ref>. [[Файл:BLR Bridge over River Prypjats 2.jpg|thumb|Рака з моста]] [[8 снежня]] закрыты рух для пешаходаў<ref name="ТУТ2"/>. Пачаліся працы па стварэнні часовай дарогі ад вёсак [[Чэрнічы]] і [[Боркі (Жыткавіцкі раён)|Боркі]] да ракі Прыпяць, арганізавана падсыпка і [[грэйдаванне]] грунтавой дарогі да вёскі Снядзін. [[Інжынерныя войскі]] [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброеных Сіл]] і спецыялісты МНС пачалі падрыхтоўку да ўзвядзення часовай пераправы цераз раку ў раёне вёскі Боркі<ref name="naviny"/>. [[9 снежня]] было прынята рашэнне навесці за сто метраў ад моста ўверх па цячэнні пантонную пераправу, пантоны будуць дастаўленыя з [[Пінск]]а і [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="ТУТ2"/> [[10 снежня]] быў узведзены пантонны мост даўжынёй 146,7 метраў, які мог вытрымаць усе віды транспарту<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201590 Вайскоўцы за 3 гадзіны збудавалі пантонную пераправу цераз Прыпяць замест моста ў Жыткавічах.]</ref>. З прычыны рэзкага змянення ўмоваў надвор’я па рацэ пайшоў лёд, напорам яго былі сарваны ўмацаванні моста<ref>[https://www.svaboda.org/a/28974465.html Відавочцы: пад Жыткавічамі сарвала пантонную пераправу]</ref>. Генеральны дырэктар РУП «[[Гомельаўтадар]]» Ігар Матвяцоў паведаміў, што часовы аб’язны мост цераз Прыпяць у Жыткавіцкім раёне будзе ўзведзены да сярэдзіны сакавіка 2018 года. Часовы мост будзе ўяўляць сабой металічную зборна-разборную канструкцыю<ref>[https://www.svaboda.org/a/28974721.html Пантонная пераправа цераз Прыпяць пад Жыткавічамі часова разведзеная, людзей перавозяць катэры МНС]</ref>. Раку перакінуць у старое рэчышча, пасля чаго займуцца рамонтам моста. Канструкцыі, на якіх з’явіліся расколіны, будуць заменены на металічныя<ref>[http://ont.by/news/our_news/ostanovit-padenie http://ont.by/news/our_news/ostanovit-padenie]</ref>. [[14 студзеня]] 2018 года пашкоджана мацаванне пантоннага моста. Пантонная пераправа часова разведзена. [[1 лютага]] рэканструкцыя моста праз Прыпяць у Жыткавіцкім раёне ўключана ў Дзяржаўную інвестыцыйную праграму на 2018 год. [[1 сакавіка]] Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] даручыў у 2018 годзе пабудаваць новы мост паміж Жыткавічамі і Туравам. [[2 сакавіка]] адноўлены рух па пантонным мосце на новым месцы. [[21 сакавіка]] на [[Пінскі суднабудаўніча-суднарамонтны завод|Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе]] паспяхова выпрабавалі і падрыхтавалі да адпраўкі паромную пераправу. [[27 сакавіка]] з [[Пінск]]а да месца пераправы ў Жыткавіцкім раёне прыбыў паром. Паромная пераправа праз Прыпяць працуе па рэгулярным графіку з 6.00 да 20.00.<ref>[http://blr.belta.by/infographica/view/arganizatsyja-perapravy-u-zhytkavitskim-raen-6994/ blr.belta.by]</ref>. Грузападымальнасць парома складае тысяча тон, даўжыня — 70 метраў, шырыня — дзесяць. За адзін рэйс ён можа перавозіць 50 пасажыраў, 6 фур і 20 легкавых аўтамабіляў<ref name="">[https://news.tut.by/society/594177.html В Житковичском районе взорвали аварийный мост. Фото и видео] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180525115938/https://news.tut.by/society/594177.html |date=25 мая 2018 }}</ref>. [[25 мая]] [[2018]] года ўзарваны 190-метровы аварыйны пралёт моста. Для дэмантажу гэтага пралёта запатрабавалася больш за 1 тыс. кг узрыўчаткі. Жалезабетонная канструкцыя абвалілася на спецыяльна падрыхтаваную пясчаную пляцоўку, для стварэння якой было зменена [[рэчышча]] ракі<ref name="belta2018">[http://www.belta.by/regions/view/vzryvotehniki-dostojno-spravilis-s-demontazhem-avarijnogo-proleta-mosta-cherez-pripjat-mchs-304260-2018/?utm_source=belta&utm_medium=news&utm_campaign=accent Взорван аварийный пролет моста через Припять ]</ref>. На месцы ўзарванага пралёта будзе пастаўлена металічная пралётная канструкцыя. Першы намеснік міністра транспарту і камунікацый [[Аляксей Аўраменка]] адзначыў, што да [[7 лістапада]] па новым мосце неабходна адкрыць рух. Рамонт абыйдзецца ў 50 млн. [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]]<ref name="belta2018"/>. 6 лістапада 2018 года мост цераз Прыпяць адкрыты з удзелам Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі<ref>[https://blr.belta.by/president/view/rekanstrujavany-most-tseraz-prypjats-adkryty-z-udzelam-lukashenki-u-zhytkavitskim-raene-73428-2018/ blr.belta.by]</ref>, які даручыў узнагародзіць тых, хто ўдзельнічаў у рэканструкцыі моста<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-daruchyu-uznagarodzits-tyh-hto-udzelnichau-u-rekanstruktsyi-mosta-tseraz-prypjats-73429-2018/ blr.belta.by]</ref>. == Гл. таксама == * [[Калінінскі мост (Наваполацк)]] * [[Аўтамабільны мост цераз Сож (Гомельскі раён)]] * [[Фандакаўскі мост|Фандакаўскі мост (Бабруйск)]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Briges in Žytkavičy District}} * [http://blr.belta.by/infographica/view/arganizatsyja-perapravy-u-zhytkavitskim-raen-6994/ Арганізацыя пераправы ў Жыткавіцкім раёне] — blr.belta.by [[Катэгорыя:1985 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Масты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Масты цераз Прыпяць]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Бетонныя масты]] [[Катэгорыя:Транспарт Жыткавіцкага раёна]] k3s5t6tskpb5lcd7qmpee119s3s4bi1 0 552812 5189491 5162891 2026-08-30T05:22:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189491 wikitext text/x-wiki {{музей |назва=Дзяржаўны музей абароны Масквы |sort=Абарона Масквы |заснаваны=25 снежня 1979 года |дырэктар=Серабрава Алена Уладзіміраўна<ref>{{cite web |url=https://data.mos.ru/opendata/529/row/62829010 |title=Музей обороны Москвы |date=2017 |publisher=Портал открытых данных Правительства Москвы |accessdate=2017-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320053242/https://data.mos.ru/opendata/529/row/62829010 |archivedate=20 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref> |месцазнаходжанне= [[Расія]], [[Масква|г. Масква]], [[Мічурынскі праспект]], [[Алімпійская вёска-80|Алімпійская вёска]], 3 |lat_dir=N|lat_deg = 55|lat_min = 40|lat_sec = 35 |lon_dir=E|lon_deg = 37|lon_min = 28|lon_sec = 2 |region=RU |спасылка=[http://www.gmom.su/ gmom.su]}} '''Дзяржаўны музей абароны Масквы''' — [[Музеі Масквы|музей]], прысвечаны [[Бітва за Маскву|Маскоўскай бітве]], а таксама памяці абаронцаў сталіцы. Штат музея складаецца з 60 чалавек, з іх 22 — навуковыя супрацоўнікі{{sfn|Музей обороны Москвы|1997}}. == Гісторыя музея == Музей абароны Масквы быў заснаваны 25 снежня [[1979]] года на гістарычным месцы: тут у [[1941]] годзе знаходзіліся [[Абарончая мяжа|абарончыя межы]]{{sfn|Музей обороны Москвы|1997}}. Пачатак музею паклала выстаўка да 40-годдзя Маскоўскай бітвы, на якой былі пададзены дакументы і ўзбраенне 1941—1942 гадоў{{sfn|Музей обороны Москвы|1997}}. З 1981 года музей адкрыты для наведнікаў. А ў 1994 годзе была праведзена рэканструкцыя экспазіцыйных залаў музея. Пастаянная экспазіцыя створана толькі ў 1995 годзе і прымеркавана да 50-годдзя Перамогі<ref>{{cite web |url=http://worldwalk.info/ru/catalog/641/ |title=Государственный музей обороны Москвы (Москва) |date=2017 |publisher=World.Walk.info |accessdate=2017-03-16 |archive-date=20 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320053252/http://worldwalk.info/ru/catalog/641/ |url-status=dead }}</ref>. Музей займае два ніжнія паверхі ў пяціпавярховым будынку, пабудаваным для адміністрацыі [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх гульняў у Маскве]] ў 1980 годзе. Ля ўваходу размешчана вайсковая тэхніка часоў ВАВ{{sfn|Музей обороны Москвы|1997}}. == Калекцыя == Экспазіцыя музея ўлучае каля 4000 сапраўдных экспанатаў, сярод якіх дакументы, фатаграфіі, зброю, карціны, асабістыя рэчы ўдзельнікаў абароны Масквы. У шасці залах музея знаходзяцца сем тэматычных кампазіцый. Экспазіцыя кожнай залы прысвечана пэўнаму падзелу абароны горада{{sfn|Музей обороны Москвы|1997}}: # ''Першыя месяцы вайны''. Экспазіцыя залы ахапляе падзеі 1941—1942 гадоў і сканцэнтравана на фармаванні дывізій народнага рушэння, эвакуацыі насельніцтва і прадпрыемстваў сталіцы, а таксама [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітве]]. # ''Абарона Масквы ад варожай авіяцыі''. Вялікае месца адведзена экспазіцыі, якая расказвае пра вычыны салдатаў [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], якія тры гады адбівалі атакі фашысцкай арміі. Самы значны экспанат — сапраўдны [[Загараджальны аэрастат|аэрастат загароды]]. # ''Гераічная абарона Масквы, Масква прыфрантавая''. Зала падзеленая на дзве выстаўкі: тут пададзена абмундзіроўка і рыштунак салдатаў [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], якія абаранялі сталіцу, і салдат нямецкіх дывізій, што атакавалі яе. # ''Контрнаступ''. Выстава прысвечана зваротнаму наступу савецкіх войскаў пасля [[Бітва пад Прохараўкай|бітвы пад Прохараўкай]]. # ''Перамога''. Экспазіцыя размешчана на двух узроўнях, дзе паказаны баявы шлях сфармаваных ваярскіх частак савецкай арміі ад Масквы да [[Берлін]]а і [[Японія|Японіі]]. # ''Памяць пра вайну і загінулых святая''. На выставе пададзены асабістыя рэчы ўдзельнікаў ВАВ, якія расказваюць пра паваеннае жыццё выжылых і ўшаноўваюць памяць загінулых. Сярод сходаў музея вялікая калекцыя ўзнагарод, мастацкія выданні пра бітву за Маскву, а таксама скульптура [[Даніэль Юдавіч Мітлянскі|Даніэля Мітлянскага]]<ref>{{cite web |url=https://rus-ekskurs.net/dostoprimechatelnosti/muzei/gosudarstvennyj-muzej-oborony-moskvy-svidetelstvo-velikogo-podviga.html |title=Государственный музей обороны Москвы: свидетельство великого подвига |date=2017 |publisher=Rus-Ekskurs.net |accessdate=2017-03-16}}</ref>. Асобны стэнд прысвечаны маршалу [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Жукаву]], чатырохразоваму [[Герой Савецкага Саюза|Гераю Савецкага Саюза]], дзе вывешаны яго партрэт і знаходзяцца некалькі прадметаў, якія належалі яму<ref>{{cite web |url=http://mos-holidays.ru/muzej-oborony-moskvy/ |title=Государственный музей обороны Москвы |date=2017 |publisher=Mos-Holidays.ru |accessdate=2017-03-16}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |частка=Музей обороны Москвы |загаловак=Москва: Энциклопедия |адказны= Глав. ред. С. О. Шмидт; Сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев |месца=Москва |выдавецтва=Большая Российская энциклопедия |год=1997 |ref= Музей обороны Москвы |старонак=976 |isbn=5-85270-277-3}} == Спасылкі == * [http://www.gmom.su/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180319201421/http://www.gmom.su/ |date=19 сакавіка 2018 }} Дзяржаўнага музея абароны Масквы [[Катэгорыя:Бітва за Маскву]] [[Катэгорыя:Музеі Масквы|абароны Масквы]] [[Катэгорыя:Музеі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Трапарова-Нікуліна]] lxyywvy0q5wdfqncuregezylvndp3ka 0 553095 5189492 5178717 2026-08-30T05:29:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189492 wikitext text/x-wiki {{музей |назва = Музей вады |sort = |арыгінал = |файл = Moscow, Krutitskaya 13C5 Aug 2010 06.JPG |памер = 250px |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55.72820|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 37.65697|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |заснаваны = [[15 чэрвеня]] [[1993]] года |месцазнаходжанне = [[Масква]], [[Сарынскі праезд]], 13. |наведнікі = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = Пн-пт 10:00—17:00 |квіток = задарма |спасылка = [http://www.museum.ru/M345 museum.ru/M345] }} {{Культурная спадчына РФ|7736527000}} '''Музей Вады''' — інфармацыйна-экалагічны цэнтр, прысвечаны гісторыі развіцця вадаводных і каналізацыйных сістэм [[Масква|Масквы]], тэхналогіям ачысткі [[вада|вады]] і пытанням яе адказнага спажывання<ref name=mosvodokanal-s>{{cite web |url= http://www.mosvodokanal.ru/about/museum.php |title= Информация о музее на сайте Мосводоканала |author= Пресс-служба Мосводоканала |publisher= Мосводоканал |accessdate= 2017-03-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170307000257/http://mosvodokanal.ru/about/museum.php |archivedate= 7 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Moscow, Sewage Pumps, Max Hoeppener, 1890s.jpg|thumb|left|Каналізацыйна-помпавая станцыя XIX стагоддзя.]] Адкрыццё адбылося 15 чэрвеня [[1993]] года, праз стагоддзе пасля правядзення Першага Рускага вадаводнага з'езда, што праходзіў у Маскве<ref>{{cite web |url= http://dgkh.mos.ru/presscenter/news/detail/1806598.html |title= Юбилейный посетитель музея Воды |date= 2012-12-05 |publisher= Департамент жилищно-коммунального хозяйства и благоустройства города Москвы |accessdate= 2017-03-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170326052018/http://dgkh.mos.ru/presscenter/news/detail/1806598.html |archivedate= 26 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. Музей размешчаны шэрагам з [[Круціцкі падворак|Круціцкім падворкам]], на тэрыторыі першай каналізацыйнай пампоўні Масквы. Яна была ўведзена ў эксплуатацыю ў [[1898]] годзе і абслугоўвала 219 домаўласніцтваў<ref>{{cite web |url= http://www.m24.ru/articles/22495/ |title= 115 лет столичной канализации: как очищают воду в Москве |author= Раиса Ханукаева |date= 2013-07-30 |publisher= m24.ru |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Ансамбль гістарычных пабудоў быў створаны па праекце [[Максім Карлавіч Гепенер|Максіма Гепенера]] і з'яўляецца помнікам прамысловай архітэктуры канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX]] стст.<ref name=lifeglobe-s>{{cite web |url= http://lifeglobe.net/blogs/details?id=324 |title= Музей Воды – самый уютный музей в Москве |author= |date= 2010-12-07 |publisher= lifeglobe.net |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Усе збудаванні Галоўнай каналізацыйнай пампоўні былі выкананы ў «[[цагляны стыль|цагляным стылі]]», характэрным для прамысловых і складавых пабудоў таго часу<ref>{{cite web |url= http://alekka4alin2012.livejournal.com/3729.html |title= Насосная станция 1890-х гг, Музей воды (Москва) |author= alekka4alin2012 |date= 2013-07-03 |publisher= livejournal.com |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Будынак, у якім размясціўся музей, пабудавалі пазней — у 1947—1948 гадах<ref>{{cite web |url= https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=8253 |title= Музей воды: фото, описание |author= |date= |publisher= вОтпуск.ru |format= |accessdate= 2017-03-25 |url-status= dead }}</ref> <ref>{{cite web |url= https://dkn.mos.ru/popularization/the-magazine-moscow-heritage/2235642/ |title= Памятники промышленной архитектуры |date= 2015-04 |publisher= Московское наследие |format= PDF |accessdate= 2017-03-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170326051807/https://dkn.mos.ru/popularization/the-magazine-moscow-heritage/2235642/ |archivedate= 26 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. == Калекцыя == Музейная экспазіцыя лагічна падзелена на дзве часткі — архіўную і актуальную. Першая знаёміць з гісторыяй узнікнення і развіцця сетак [[Гісторыя маскоўскага вадавода|водазабеспячэння Масквы]]. Тут можна даведацца пра першыя крамлёўскія самацёчныя вадаводы, што дзейнічалі ў часы кіравання [[Іван I Данілавічаў Каліта|Івана Каліты]], [[Іван III Васільевіч|Івана III]] і [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхала Раманава]] і пра этапах будаванні [[Мыцішчанскі вадавод|Мыцішчанскага вадавода]], збудаванага па ўказу [[Кацярына II|Кацярыны II]]. Копіі ўказаў імператрыцы выстаўлены нароўні з фрагментамі драўляных труб<ref name=worldwalk-s>{{cite web |url= http://worldwalk.info/ru/catalog/373/ |title= Музей воды (Москва) |author= |date= |publisher= worldwalk.info |format= |accessdate= 2017-03-25 |archive-date= 26 сакавіка 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170326050644/http://worldwalk.info/ru/catalog/373/ |url-status= dead }}</ref>. Тутака ж пададзены сапраўдныя гістарычныя дакументы — атласы, тэхнічныя кнігі, рукапісныя альбомы, карты і працоўныя рысункі<ref name=mosvodokanal-s/>. Іншая частка экспанатаў першага паверха ілюструе стварэнне сістэмы [[Гісторыя маскоўскай каналізацыі|каналізацыі Масквы]], першай вадаводнай станцыі ў раёне [[Рублёўскі гідравузел|Рублёва]] і запуск [[Кожухаўская станцыя аэрацыі|Кожухаўскай станцыі аэрацыі]]. Дэталёвыя карты ствараюць поўную карціну таго, як з часам змянялася іх тэхнічнае абсталяванне і дасканалілася тэхналогія працы<ref>{{cite web |url= http://moscowalk.ru/cao/taganskii/museum/mosvodokanal.html |title= Описание московского музея воды на сайте moscowalk.ru |author= |date= 2017-02-27 |publisher= moscowalk.ru |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref><ref name=worldwalk-s />. У вітрынах гістарычных залаў пададзены злучаныя з вадой прадметы побыту VIII—XIX стст<ref name=mosvodokanal-s />. Паверхам вышэй выстаўлены макеты больш за дасканалыя сістэмы водазабеспячэння і каналізавання горада. Інтэрактыўныя мадэлі ілюструюць розныя ступені ачысткі, якія неабходны для выкарыстання вады і вяртанні яе ў прыроду. Асобную катэгорыю экспанатаў уяўляюць сродкі ачысткі вадаводнай і вадасцёкавай сістэм. Якары, шары, «яршы», кіраваная тэхніка — прылады абслугоўвання сетак дасканаліліся сумерна нарастальнаму попыту. Наведнікаў знаёмяць з айчыннымі распрацоўкамі сродкаў абслугоўвання і эксплуатацыі гарадскіх сістэм, праблемамі якасці і [[Рацыянальнае водакарыстанне|рацыянальнага выкарыстання вады]]<ref name=worldwalk-s/>. Залы абсталяваны віртуальным гідам, з дапамогай якога можна самастойна азнаёміцца з экспазіцыяй<ref>{{cite web |url= http://www.timeout.ru/msk/place/1570 |title= Описание Музея воды на сайте TimeOut |author= Людмила Корнетова |date= |publisher= Сетевое издание «TIMEOUT» |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Перыядычна ў музеі праводзяцца часовыя выстаўкі. Прыкладам, у 2014 годзе пастаянную экспазіцыю дапоўніла падборка каналізацыйных люкаў<ref>{{cite web |url= http://www.tvc.ru/news/show/id/54405 |title= В московском Музее воды открылась выставка канализационных люков |author= Наталья Тарасова, Юрий Филимонов, Илья Скорина |date= 2014-11-06 |publisher= ТВцентр |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Масквы|вады ]] [[Катэгорыя:Таганскі раён]] pj38ji7jh3fddrj0kmyhed0uxmckd7d 0 566006 5189524 5062127 2026-08-30T07:40:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189524 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Мёртвым не баліць |Выява = Мёртвым не баліць.jpg |Памер = |Подпіс выявы = Вокладка выдання 2014 года |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Васіль Быкаў]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = |Публікацыя = 1965 <br>«[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» {{ref-be}}<br>«[[Новый свет]]» {{ref-ru}} |Папярэдні твор = |Электронная версія = https://knihi.by/be/knihi/bykau-vasil-miortvym-nie-balic-biez-cenzury }} '''Мё́ртвым не балі́ць''' — аповесць [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]]. Упершыню аповесць апублікаваў часопіс «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», восенню 1965 года, а праз год «Мёртвым не баліць» надрукавалі ў «Новым свеце». Пасля публікацыі «[[Аганёк]]» і іншыя часопісы надрукавалі разгромныя артыкулы пра яго працы. == Сюжэт == Аснова сюжэту — этап [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у ходзе зімовай кампаніі 1944 года, а менавіта падзеі падчас Кіраваградскай аперацыі, распачатай у студзені [[1944|1944 года]]. Параненага малодшага лейтэнанта адпраўляюць у тыл, загадаўшы канваіраваць пры гэтым трох палонных немцаў. Пры руху яны натыкаюцца на нямецкую танкавую часць, у ходзе перастрэлкі лейтэнант губляе двух палонных і свайго спадарожніка і другі раз паранены ў нагу. Яго паведамленню аб немцах у тыле ніхто не хоча верыць, у лазарэце яго застае атака нямецкіх танкаў. Трагізм узмацняецца прысутнасцю такіх тыпаў, як асабіст Сахно. Гэтаму палахліваму чалавеку дадзена права правяраць на патрыятызм іншых. Ён гоніць пракладаць шлях па мінным полі падначаленых, нават маладую медсястру Кацю. Яго няма сярод тых, хто лёг пад танкі. Калі з’явілася пагроза палону, ён прымушае страляцца параненага лейтэнанта Юрку Стралкова, сам жа ўздымае рукі і імкнецца дагадзіць немцам. Паралельным сюжэтам у аповесці ідзе гісторыя, што адбываецца з героем твора ўжо ў 1960-я гады падчас хрушчоўскай адлігі. Васілевіч на дзень перамогі сустракае двайніка Сахно — Гарбацюка, які апраўдвае падобную пільнасць і жорсткасць на вайне: «А што ж — сазнацельнасць? Сазнацельнасць — у газетах. А тут прымусіць трэба. Каб баяліся». == Выданне == [[Файл:Мёртвым не баліць Мюнхен 1965.jpg|thumb|Вокладка мюнхенскага выдання аповесці «Мёртвым не баліць» (1965). ]] Доўгі час аповесць была пад забаронай: [[Беларуская мова|па-беларуску]] твор не друкаваўся 17 гадоў, у перакладзе на [[Руская мова|руск]]ую — 23. Потым твор выдаваўся са шматлікімі праўкамі і выдаленнямі. Быкаў неаднойчы шкадаваў аб тым, што стала з яго аповесцю — і быў упэўнены, што не засталося ніводнага першага, аўтарскага асобніка. Але сучаснікам пашчасціла знайсці той самы ўнікальны чарнавік пасля смерці класіка. Толькі ў 2014 годзе аповесць была выдадзена без цэнзуры<ref>[https://news.tut.by/culture/388406.html Аповесць Васіля Быкава «Мёртвым не баліць» упершыню выйдзе без цэнзуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120020100/https://news.tut.by/culture/388406.html |date=20 студзеня 2021 }} TUT.BY, 27 лютага 2014.</ref>. Беларуская эміграцыя надрукавала аповесць Быкава [[тарашкевіца|«тарашкевіцай»]] у 1965 годзе<ref>[https://old.kamunikat.org/?pubid=47058 Мёртвым не баліць]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Уплыў == З сюжэтам аповесці часткова пераклікаецца тэкст песні [[Уладзімір Высоцкі|Уладзіміра Высоцкага]] «Тот, который не стрелял» («Той, які не страляў»), галоўны герой якой трапляе пад падазрэнне асабіста з-за таго, што не данёс пра палоннага-«языка». Героя песні У. Высоцкага таксама «недастралююць». Асобныя фразы ў тэкстах аповесці і песні падобныя: у аповесці Быкава (рускі пераклад [[М. Гарбачоў|М. Гарбачова]]) — «всё как следует заверено, подшито», «не тот матерьял» <ref>[http://www.rulit.m/books/mertvym-ne-bolno-read-166266-1.html Васіль Быкаў. Мёртвым не баліць на RuLit]{{Недаступная спасылка}}</ref>; у песні Высоцкага — '' Подколотый, подшитый матерьял'' <ref>[http://goodsongs.com.ua/song89942_vladimir-vysockiy_tot-kotoryy-ne-strelyal.html Владимир Высоцкий. Тот, который не стрелял]</ref> і г. д. == Дадатковая інфармацыя == У 2013 годзе аповесць была ўключаная ў спіс «100 кніг», рэкамендаваных [[Міністэрства адукацыі і навукі РФ|Міністэрствам адукацыі і навукі РФ]] школьнікам для самастойнага чытання. {{зноскі}} == Спасылкі == * ''Ельяшевич, Ксения''. [https://news.tut.by/culture/388406.html Аповесць Васіля Быкава «Мёртвым не баліць» упершыню выйдзе без цэнзуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120020100/https://news.tut.by/culture/388406.html |date=20 студзеня 2021 }} (белор.), ''TUT.BY'' (27 лютага 2014). * [http://novostiliteratury.ru/2014/02/anonsy-knig/kniga-mertvym-ne-bolno-vasilya-bykova-vyxodit-bez-cenzury/ Книга «Мертвым не больно» Василя Быкова выходит без цензуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180721215716/http://novostiliteratury.ru/2014/02/anonsy-knig/kniga-mertvym-ne-bolno-vasilya-bykova-vyxodit-bez-cenzury/ |date=21 ліпеня 2018 }}, ''Новости литературы'' (28 лютага 2014). {{Васіль Быкаў}} [[Катэгорыя:Творы Васіля Быкава]] [[Катэгорыя:Кнігі пра Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Кнігі 1965 года]] rvcsegh4h14l6surror4oo5mcaeorc7 0 570087 5189398 4984912 2026-08-29T18:49:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189398 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Манастырская аперацыя |частка = [[Салоніцкі фронт]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] |выява = Serbia-WW1-4.jpg |загаловак = Становішча на Салоніцкім фронце ў 1915—1916 гадах |дата = [[12 верасня]] — [[11 снежня]] [[1916]] |месца = [[Бітала|Біталскі зрэз]], [[Каралеўства Сербія]] |вынік = Узяцце [[Бітала|Манастыра]], абмежаваныя поспехі [[Антанта|саюзнікаў]], стабілізацыя лініі фронту |праціўнік1 = '''[[Цэнтральныя дзяржавы]]:''' <br/>{{Сцяг Балгарыі (1878-1946)}} [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя]]<br/>{{Сцяг Германскай імперыі}} [[Германская імперыя]]<br/>{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Асманская імперыя]] |праціўнік2 = '''[[Антанта]]:'''<br/>{{Сцяг Сербіі (1882-1918)}} [[Сербія]]<br/>{{Сцяг Францыі}} [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]]<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Брытанская імперыя]]<br/>{{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Італія]]<br/>{{Сцяг Расійскай імперыі}} [[Расія]] |камандзір1 = {{Сцяг Балгарыі (1878-1946)}} [[Нікола Жэкаў]]<br/>{{Сцяг Балгарыі (1878-1946)}} [[Клімент Баяджыеў]]<br/>{{Сцяг Балгарыі (1878-1946)}} [[Дзімітр Гешаў]]<br/>{{Сцяг Германскай імперыі}} [[Ота фон Белаў]]<br/>{{Сцяг Германскай імперыі}} [[Арнольд фон Вінклер]]<br/>{{Сцяг Асманскай імперыі}} [[Абдулкерым-паша]] |камандзір2 = {{Сцяг Сербіі (1882-1918)}} {{нп3|Петар Боявіч||ru|Бойович, Петар}}<br/>{{Сцяг Сербіі (1882-1918)}} {{нп3|Жываін Мішыч||ru|Мишич, Живоин}}<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} {{нп3|Джордж Мілн||ru|Милн, Джордж}}<br/>{{Сцяг Францыі}} {{нп3|Марыюс Сарайль||ru|Саррайль,Мариус}}<br/>{{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Карла Пеціцці дзі Ротэры]]<br/>{{Сцяг Расіі}} [[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|М. К. Дзітэрыхс]] |сілы1 = {{Flagicon|Bulgaria}} 8 дывізій <br/>{{Сцяг Германскай імперыі}} 2 дывізіі<br/>{{сцяг Асманскай імперыі}} 2 дывізіі<br/>'''Усяго:''' 172 пяхотных батальёны і 900 гармат <ref name = "Корсун 71">{{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|71|1}}</ref> |сілы2 = {{Сцяг Сербіі (1882-1918)}} 6 дывізій<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} 5 дывізій<br/>{{Сцяг Францыі}} 4 дывізіі<br/>{{Сцяг Італіі (1861-1946)}} 1 дывізія<br/>{{Сцяг Расіі}} 1 брыгада<br />'''Усяго:''' 201 пяхотны батальён, 1025 гармат і 1300 кулямётаў<ref name="Корсун 71"/> |страты1 = {{Flagicon|Bulgaria}} 53&nbsp;000<br/>{{Сцяг Германскай імперыі}} 8&nbsp;000<br/>'''Усяго:''' 61&nbsp;000 забітых, параненых і палонных<ref name = "Корсун 71">{{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|71|1}}</ref> |страты2 = {{Сцяг Сербіі (1882-1918)}} 27&nbsp;337<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} 4&nbsp;580<br/>{{Сцяг Францыі}} 13&nbsp;786<br/>{{Сцяг Італіі (1861-1946)}} некалькі соцен<br/>{{Сцяг Расіі}} 1&nbsp;116<br />80&nbsp;000 чалавек памерлых і эвакуяваных з-за эпідэміі [[Малярыя|малярыі]]<br/><br />'''Усяго:''' 130 000 забітых, памерлых ад хвароб, параненых і палонных<ref name="Корсун 76">{{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ|76—77|1}}</ref> }} {{Салоніцкі фронт}} '''Манасты́рская апера́цыя''' ([[12 верасня]] — [[11 снежня]] [[1916]] года) — [[ваенная аперацыя]] на [[Салоніцкі фронт|Салоніцкім фронце]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Манастырская аперацыя была прадпрынятая [[Антанта|саюзнымі]] войскамі ([[Каралеўства Сербія|сербскія]], [[Брытанская імперыя|брытанскія]], [[Трэцяя французская рэспубліка|французскія]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|італьянскія]] і [[Расійская імперыя|рускія]]) супраць войскаў [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]] ([[Трэцяе Балгарскае царства|балгарскія]], [[Германская імперыя|нямецкія]] і [[Асманская імперыя|асманскія]]) з мэтай прарыву Салоніцкага фронту, прымусіць [[Балгарыя ў Першай сусветнай вайне|Балгарыю выйсці з вайны]] і аслабіць [[Румынская кампанія (1916—1917)|ціск]] войскаў Чацвярнога саюза на [[Каралеўства Румынія|Румынію]]. У выніку наступальная аперацыя войскаў Антанты доўжылася тры месяцы і завяршылася захопам [[Бітала|горада Манастыр]] — важнага транспартнага вузла ў [[Македонія (зямля)|Македоніі]]. == Перад наступам == === Перадумовы === У [[Жнівень|жніўні]] [[1916]] года [[Румынія]] [[Румынская кампанія (1916—1917)|ўступіла ў вайну]] на баку Антанты і [[Узброеныя сілы Румыніі|румынская армія]] пачала [[Бітва ў Трансільваніі|наступленне]] ў [[Трансільванія|Трансільваніі]]. Паўднёвую мяжу з Балгарыяй прыкрывала саслабленая [[3-я армія (Румынія)|3-я румынская армія]]. Прапановы французскага і рускага бакоў аб сумесным удары па Балгарыі, з поўначы румынскай арміі і з поўдня саюзнымі войскамі Салоніцкага фронту былі адхілены румынскім камандаваннем. Аднак саюзнае камандаванне, нягледзячы на гэта, прыняла рашэнне правесці наступ у Македоніі і такім чынам аказаць дапамогу румынскай арміі і, па магчымасці, прыцягнуць як мага больш [[Узброеныя сілы Балгарыі|балгарскіх войскаў]] да Салоніцкага фронту. Балгарскае вярхоўнае камандаванне падазравала аб рыхтуючымся буйнамаштабным наступе саюзных армій на Салоніцкім фронце. Пачаўшаяся [[9 жніўня]] [[1916]] года [[Бітва пры Дойране (1916)|атака]] ля [[Дойранскае возера|возера Дойран]] пацвердзілі асцярогі балгарскага камандавання. У гэтых умовах балгарскае камандаванне прыняло рашэнне апярэдзіць наступ саюзнікаў і нанесці ўдар па войсках Антанты першымі. Планаваліся {{Не перакладзена 3|Струмская аперацыя|дзве|bg|Струмска операция}} {{Не перакладзена 3|Лерынская аперацыя|наступальныя|bg|Леринска операция}} аперацыі балгарскіх войскаў на флангах саюзных армій. [[17 жніўня]] балгарскае наступленне пачалося. Балгарскія падраздзяленні {{Не перакладзена 3|1-я армія (Балгарыя)|1-й|en|First Army (Bulgaria)}} і [[2-я армія (Балгарыя)|2-й]] армій прасунуліся на 80-90 км: выйшаўшы да ўзбярэжжа [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], захапіўшы [[Флорына|Флорыну]], [[Кавала (горад)|Кавалу]], [[Серэ (Грэцыя)|Серэс]] і [[Драма (горад)|Драму]]. Гэтыя папераджальныя ўдары балгарскай арміі сарвалі саюзны наступ. Адначасова з гэтым становішча румынскай арміі стала цяжкім. [[Германская імперская армія|Нямецкія]], [[Узброеныя сілы Балгарыі|балгарскія]] і [[Узброеныя сілы Асманскай імперыі|асманскія войскі]] генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]], а таксама {{Не перакладзена 3|3-я армія (Балгарыя)|3-я балгарская армія|en|Third Army (Bulgaria)}} генерала [[Стэфан Тошаў|Тошава]] атрымалі важныя перамогі ў Румыніі, [[Тутраканская бітва|узяўшы крэпасць Тутракан]] і атрымаўшы [[Бітва пры Добрычы|перамогу пры Добрыче]]. === Сілы бакоў === У верасні [[1916]] года на Салоніцкім фронце знаходзіліся наступныя сілы Антанты: 6 сербскіх, 5 брытанскіх, 4 французскіх, 1 італьянская дывізіі і 1 руская пяхотная брыгада. 201 пяхотны [[батальён]], 1025 гармат<ref name="такер">Tucker, Spencer (2005). World War I: encyclopedia. M — R, Volume 3. p.810 {{ref-en}}</ref> і 1300 кулямётаў<ref name="виллари">Luigi Villari.The Macedonian campaign.p.42 {{ref-en}}</ref>, усяго ад 369 000 да 400 000 чалавек. Актыўных жа байцоў у войсках Антанты было 250 000 да 313 000 салдат і афіцэраў. У складзе сіл Цэнтральных дзяржаў на Салоніцкім фронце знаходзіліся падраздзяленні 1-й і 2-й балгарскіх армій і [[11-я армія (Германская імперыя)|11-й германскай арміі]] — 172 пяхотных батальёна пры 900 гарматах. Усяго ў войсках Цэнтральных дзяржаў было ад 240 000 да 260 000 салдат і афіцэраў. Акрамя гэтага на Эгейскім узбярэжжы (ад [[Струма (река)|Струмы]] да мяжы з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]]) знаходзілася 10-я балгарская пяхотная дывізія , у складзе якой знаходзіліся 25 пяхотных батальёнаў, 31 артылерыйская батарэя і 24 кулямёта. Камандуючы саюзнымі войскамі генерал [[Марыс Сарай|Сарай]] планаваў, што французскія войскі прасоўваннем на Фларыну і Манастыр абыдуць правы фланг войскаў Цэнтральных дзяржаў. Таксама планавалася скоўваць як мага больш балгарскіх і нямецкіх войскаў у далінах [[Вардар]]а і Струмы. == Баявыя дзеянні == === Пачатак наступу === [[12 верасня]] пасля магутнай двухдзённай [[Артылерыйская падрыхтоўка|артылерыйскай падрыхтоўкі]] падраздзяленні {{Не перакладзена 3|3-я армія (Сербія)|3-й сербскай арміі|en|Third Army (Serbia)}} і французскіх войскаў распачалі атаку на пазіцыі 8-й балгарскай пяхотнай дывізіі і узмоцненай пяхотнай брыгады [[палкоўнік]]а {{Не перакладзена 3|Стэфан Тасеў|Стэфана Тасева|bg|Стефан Тасев}}. У ходзе гэтых баёў сітуацыя для балгараў стала складвацца неспрыяльна. [[14 верасня]] балгарскія войскі адступаюць да Флорыны, пакідаючы некалькі гармат. Сербскія войскі займаюць, пакінуты балгарамі {{Не перакладзена 3|Горнічава||bg|Горничево}}. Адначасова з гэтымі баямі [[12 верасня]] сербы пачалі атакі на пік [[Каймакчалан]], а брытанскія войскі пачалі спробы пашырыць плацдармы на правым беразе ракі Струмы. [[Файл:Bg ataka okolo monastir.JPG|справа|міні|300x300пкс|Атака балгарскай пяхоты ў Манастыра]] Заходні фланг 1-й балгарскай арміі павінен быў трымаць саюзныя арміі на лініі [[Флорина|Флорына]] — [[Каймакчалан]]. Аднак войскі Антанты працягваюць свой наступ і [[23 верасня]] [[Узброеныя сілы Францыі|французскія падраздзяленні]] ўваходзяць у Флорыну. На піку Каймакчалан 1-я брыгада 3-й балгарскай пяхотнай дывізіі стрымлівала лютыя атакі сербскіх войскаў пры падтрымцы французскай [[Цяжкая артылерыя|цяжкай артылерыі]]. Баі тут былі цяжкімі для абодвух бакоў. Гладкія і камяністыя схілы хрыбта не забяспечвалі практычна ніякага схову ад агню балгарскіх [[кулямёт]]аў і французскай цяжкай артылерыі. Няўдачы балгарскіх войскаў устрывожылі балгарскае і нямецкае камандавання. З прычыны гэтага былі прынятыя змены ў каманднай структуры войскаў Цэнтральных дзяржаў. Замест камандуючага 1-й балгарскай арміі генерала [[Клімент Баяджыеў|Баяджыева]] [[27 верасня]] быў прызначаны генерал [[Дзімітр Гешаў|Гешаў]]. Акрамя гэтага на [[Балканскія горы|Балканы]] прыбывае германскі генерал [[Ота фон Белаў]] і [[16 кастрычніка]] з 1-й балгарскай і 11-й нямецкай армій фармуецца [[Група армій Макензена|група армій Белава]]. === Працяг наступу === [[30 верасня]] пасля доўгіх і жорсткіх баёў Дрынская дывізія [[Узброеныя сілы Сербіі|сербскай арміі]] здолела захапіць пік Каймакчалан. 1-я брыгада 3-й балгарскай дывізіі панесла цяжкія страты, а фронт быў прарваны. Пры гэтым балгары страцілі займаныя пазіцыі і 7 гармат. Ва ўмовах недахопу артылерыі балгара-нямецкае камандаванне прыняло рашэнне не спрабаваць вярнуць страчаныя пазіцыі. Камандуючы 11-й арміяй генерал [[Арнольд фон Вінклер|Вінклер]] загадаў 8-й дывізіі, 1-й і 3-й брыгадам 6-й пяхотнай дывізіі і двух брыгадам 9-й дывізіі адысці на новыя абарончыя пазіцыі. Патрапаная 1-я брыгада 3-й дывізіі была рэарганізавана. Цяпер замест 9 батальёнаў, у складзе брыгады былі 5 батальёнаў, 4 змешаныя роты, 1 [[піянер]]ская рота і 7 [[Горная артылерыя|горных гармат]]. Новыя абарончыя лініі ад [[Прэспа|возера Прэспа]] займалі тры асобныя пяхотныя брыгады (9/2, 2/6 і 1/6 асобныя пяхотныя брыгады), далей да вышынь на ўсход ад [[Црна-Рака|ракі Чэрны]] 8-я пяхотная дывізія, а да вышынь Малая Рупа 1/3 пяхотная брыгада. Далей на ўсход пазіцыі займала 11-я армія і рэшткі 3-й пяхотнай дывізіі. === Баі на струмскім накірунку === Для таго, каб аслабіць ціск на балгарскія і нямецкія войскі на захад ад Вардара, генерал [[Георг Стаянаў-Тодараў|Тодараў]] прыняў рашэнне сіламі 7-й пяхотнай дывізіі заняць пазіцыі для атакі ля ракі Струмы. Аднак балгарскае камандаванне не дало дазвол Тодараву атакаваць. Гэта дало магчымасць падраздзяленням 10-й брытанскай пяхотнай дывізіі ўмацаваць свае пазіцыі не левым беразе Струмы, у вёскі {{Не перакладзена 3|Горна Караджава|Каракёй|bg|Горно Караджово}}. [[3 кастрычніка]] падраздзяленні 10-й пяхотнай дывізіі атакуюць пазіцыі 13-га балгарскага пяхотнага палка каля вёскі Ёнікей. Бой працягваўся цэлы дзень, да балгараў прыбыло падмацаванне ў выглядзе 14-га пяхотнага і 17-га артылерыйскага палкоў. Вёска некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі. Усё ж балгарам у канцы дня у ходзе жорсткай [[Штык#Штыковой бой|рукапашнай сутычкі]] ўдалося вярнуць сяло пад свой кантроль. У ходзе начной і апошняй атакі [[Брытанская армія|брытанскім войскам]] усё-такі ўдалося захапіць сяло. Абодва бакі панеслі цяжкія страты ад трапнага ружэйнага і артылерыйскага агню. Пасля гэтага бою 13-ы полк быў рэарганізаваны, замест 5 батальёнаў у палку было сфармавана 4 батальёны. Пасля гэтага [[4 кастрычніка]] балгары займаюць пазіцыі на вышынях на ўсход. Пасля гэтых баёў ніякіх сур’ёзных сутыкненняў на струмскім накірунку адзначана не было. === Падрыхтоўка да вырашальных баях === Падчас гэтых баёў сілы Балгарыі былі на зыходзе. Балгарская армія адначасова кантралявала тэрыторыі і вяла баявыя дзеянні ў [[Албанія|Албаніі]], [[Македонія (зямля)|Македоніі]] і [[Дабруджа|Дабруджы]]. У гэтых умовах балгарскае камандаванне звярнулася да германскім саюзнікаў з просьбай аказаць дапамогу на Салоніцкім фронце. Аднак з-за [[Бітва на Соме|цяжкіх баёў]] на [[Сома (рака)|Соме]] і ліквідацыі наступстваў [[Брусілаўскі прарыў|наступу Брусілава]], [[Германія]] не мела магчымасці аказаць дапамогу балгарскім саюзнікам. У выніку германскае і балгарскае камандавання звярнуліся за дапамогай да [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Немцам і балгарам удалося пераканаць [[Энвер-паша|Энвер-ару]] даслаць [[Армія Асманскай імперыі|турэцкія войскі]] на [[Салоніцкі фронт]]. У кастрычніку [[1916]] года на пазіцыі ў раёне ракі Струмы прыбыла 50-я турэцкая пяхотная дывізія (11 900 чалавек). Пазней прыбыла 46-я пяхотная дывізія (12 600 чалавек), абодва турэцкіх падраздзялення сфармавалі [[20-ы армейскі корпус (Асманская імперыя)|20-ы армейскі корпус]], які знаходзіўся ў Македоніі да мая [[1917]] года. Гэтая дапамога асманскіх саюзнікаў, дазволіла вызваліць некаторыя балгарскія падраздзялення для ўмацавання 11-й арміі<ref name="халл">{{кніга|аўтар=Hall, Richard (2010)|загаловак=Balkan Breakthrough: The Battle of Dobro Pole 1918|спасылка=|выданне=|месца=|выдавецтва=Indiana University Press|год=1976|том=|pages=74|allpages=|серыя=|isbn=0253354528}}) {{ref-en}}</ref>. [[30 верасня]] генерал [[Жазэф Жак Сезар Жофр|Жофр]] праінфармаваў генерала Сарая аб {{Не перакладзена 3|Флэмыдская аперацыя|плануемым наступе|en|Flămânda Offensive}} румынскіх войскаў пад камандаваннем генерала [[Аляксандр Авярэску|Авярэску]] у Дабруджы супраць 3-й балгарскай арміі і планы фарсіравання [[Дунай|Дуная]] паміж [[Русэ]] і [[Тутракан]]ам. Камандуючы саюзнымі войскамі на Салоніцкім фронце планаваў рашучым ударам па 11-й арміі прарваць фронт і энергічным наступам, разам з руска-румынскімі войскамі, надыходзячымі з поўначы, вывесці Балгарыю з вайны. [[4 кастрычніка]] французскія і рускія войскі перайшлі ў атаку ў накірунку Манастыра, а 1-я і 3-я сербскія арміі нанеслі ўдар у Чэрны. {{Не перакладзена 3|2-я армія (Сербія)|2-я сербская армія|en|Second Army (Serbia)}} атакавала пазіцыі 3-й балгарскай дывізіі ў напрамку Добра Поле. Войскі Антанты мелі 103 пяхотных батальёна і 80 артылерыйскіх батарэй супраць 65 пяхотных батальёнаў і 57 артылерыйскіх батарэй армій Цэнтральных дзяржаў. === Баі на Чэрне і захоп Манастыра === [[Файл:Brigade_dieterichs.jpg|справа|міні|300x300пкс|Руская пяхотная брыгада генерала Дзітэрыхса на маршы. [[Македонія (зямля)|Македонія]]. [[1916]] год]] [[Бітва на Чэрне|Бітва]] на [[Црна-Рака|рацэ Чэрна]] пачалася з спробаў сербскіх войскаў замацавацца на яе паўночным беразе. Першапачаткова прасоўванне сербскіх войскаў было павольным, а на захадзе атакі рускіх і французаў былі адбітыя. На працягу наступных тыдняў адбываліся шматлікія атакі саюзнікаў і контратакі балгараў. Паступова тэмп саюзнага наступу ўзрастаў з-за перавагі армій Антанты ў артылерыі. Балгарскае і нямецкае камандаванне спрабавалі стабілізаваць становішча перакідкай балгарскіх войскаў на дадзены ўчастак падраздзяленняў [[1-я армія (Балгарыя)|1-й]] і [[2-я армія (Балгарыя)|2-й]] балгарскіх армій. За час баёў на Чэрне 4 нямецкіх і 14 балгарскіх пяхотных палкоў актыўна ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях. У канцы кастрычніка рускім і французскім войскам усё ж удалося прарваць фронт. Аднак неўзабаве зноў былі спыненыя войскамі Цэнтральных дзяржаў. У гэты час атакі саюзнікаў у Манастыра падтрымлівала і італьянская пяхотная дывізія. Генерал Ота фон Белаў прыняў рашэнне пакінуць [[Бітала|Манастыр]]. [[18 лістапада]], калі яшчэ працягваліся жорсткія баі, генерал Вінклер аддаў загад падраздзяленням 11-й арміі заняць новыя абарончыя пазіцыі на поўнач ад горада. Балгарскі камандуючы [[Нікола Жэкаў]] быў супраць рашэння нямецкага камандавання, аднак перашкодзіць нямецкаму камандаванню не змог. [[19 лістапада]] французскія і рускія войскі ўвайшлі ў Манастыр. Балгарскія войскі стварылі новую лінію абароны, якая праходзіла па піку Чырвоная сцяна — вышыня 1248 — вышыня 1050 — Макава — Градзешніца. Пасля гэтага саюзныя войскі распачалі спробу прарваць гэтую новую лінію абароны, аднак з-за недахопу сіл і стомленасці войскаў усе атакі сербскіх і французскіх войскаў былі адбітыя. Лінія фронту стабілізавалася, [[11 снежня]] саюзнае камандаванне спыніла наступ. == Вынікі наступу == У ходзе аперацыі па захопу Манастыра, саюзныя арміі страцілі каля 50 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі (найбольшыя страты панесла сербская армія). Акрамя гэтага каля 80 000 чалавек памерлі і захварэлі падчас эпідэміі [[Малярыя|малярыі]], для многіх патрабавалася эвакуацыя з Салоніцкага фронту. У выніку агульныя страты Антанты склалі 130 000 чалавек, што складала 30 % сіл саюзнікаў на Балканах. Саюзныя арміі прасунуліся ў сярэднім на 50 км на поўнач і захапілі важны транспартны вузел у Македоніі<ref name="Дошкинов">[http://forum.boinaslava.net/showpost.php?p=259968&postcount=204%7CПетър Дошкинов. Боятъ на Малка Нидже 12-14.09.1916.Артилерийски прегледъ, година 5, кн. 7 и 8, януарий 1932] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200507233511/http://forum.boinaslava.net/showpost.php?p=259968&postcount=204%7C%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%8A%D1%80 |date=7 мая 2020 }} стp. 722. {{ref-bg}}</ref>. Аднак гэта не выратавала румынскую армію ад паражэнняў і Балгарыя не была выведзена з вайны. Балгарскія і нямецкія войскі страцілі 61 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Новая лінія абароны прайшла на поўнач ад Манастыра і балгарская [[артылерыя]] дамінавала над горадам. Гэтая лінія абароны захавалася практычна да самага [[Бітва пры Добра поле|заканчэння баявых дзеянняў]] на Салоніцкім фронце. Акрамя гэтага ўпершыню пасля [[Сербская кампанія Першай сусветнай вайны|адступлення]] з тэрыторыі сваёй краіны, сербская армія здолела ўступіць на [[Геаграфія Сербіі|тэрыторыю Сербіі]]. Балгарскае і нямецкае камандаванні ў цэлым таксама былі задаволеныя заканчэннем кампаніі 1916 года, а камандуючы балгарскай арміі генерал Жэквў назваў баі на Чэрне «легендарнымі» з пункту гледжання трываласці балгарскай абароны. {{зноскі}} == Літаратура == '''На рускай мове:''' * {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.}} * {{Кніга:Корсун М.Г.:Балканскі фронт ПСВ}} '''На англійскай мове:''' * {{кніга|аўтар = Tucker, Spencer|частка = |загаловак = World War I: encyclopedia. M - R, Volume 3|арыгінал = |спасылка = https://books.google.bg/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA810&lpg=PA810&dq=monastir+offensive&source=bl&ots=BQiaVaXF0J&sig=KrwO7nrnV-BTI8bGFkREdG-SfZA&hl=bg&ei=iO00TI3WGZOtOM3F2YwC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBMQ6AEwAA#v=onepage&q=monastir%20offensive&f=false|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = ABC-CLIO|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 1851094202|тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Hall, Richard (2010) |частка = |загаловак = Balkan Breakthrough: The Battle of Dobro Pole 1918|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Indiana University Press|год = 1976|том = |старонкі = 74|старонак = |серыя = |isbn = 0253354528|тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Villari, Luigi |частка = |загаловак = The Macedonian campaign|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = T.F. Unwin ltd|год = 1922|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Doughty, Robert A.|частка = |загаловак = Pyrrhic victory: French strategy and operations in the Great War|арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=vZRmHkdGk44C|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Harvard University Press|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} '''На балгарскай мове:''' * {{кніга|аўтар = Дошкинов, Петър|частка = |загаловак = Есенното сражение на Македонския боенъ театъръ - 1916 год. XI-а германо-българска армия въ борбата съ френско-руската и сръбскитъ армии (I, III и II)|арыгінал = |спасылка = http://forum.boinaslava.net/showpost.php?p=198705&postcount=32|адказны = |выданне = Книга I|месца = София|выдавецтва = |год = 1948|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1916 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Балгарыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Італіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Сербіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Францыі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Балгарыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Італія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Сербія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Францыя ў Першай сусветнай вайне]] 9ztffjrv6xpg5j55whz5p340yx90yyv 0 570270 5189489 4767544 2026-08-30T04:40:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189489 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Мост цераз Дняпро |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны, пешаходны |Перасякае = [[Дняпро]] |Месца = [[Аршанскі раён]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня = 193,97 м |Шырыня моста = |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1957]] |Дата закрыцця = | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = }} '''Мост цераз Дняпро''' — мост цераз раку [[Дняпро]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]]. Размешчаны на паўночным пад’ездзе да [[Орша|Оршы]] ад трасы {{Таблічка-by|М|8}}{{таблічка-eu|95}}<ref name="gorod216"/>. Праект моста з неразразной сталежалезабетоннай пралётнай канструкцыяй распрацаваны [[Белдзіпрадар]]ам. Узведзены ў [[1957]] годзе<ref name="АІБ">[https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%282005%20No.01%29%20-%20AIS%20%282005%29%28PDF%29%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Металлические мосты Беларуси] // [[Архитектура и строительство]]. 2005</ref>. Даўжыня складае 193,97 м<ref name="gorod216">{{Cite web |url=https://gorod216.by/new/1271 |title=«Витебскавтодор» объявил тендер на обследование построенного в 1957 году моста через Днепр в Оршанском районе. |access-date=6 верасня 2018 |archive-date=16 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716192154/https://gorod216.by/new/1271 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:1957 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Масты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Масты цераз Дняпро]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Транспарт Аршанскага раёна]] 4d0il3pz6cud850hxzdz0yow7w9d7c9 0 580363 5189394 4053801 2026-08-29T18:19:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189394 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Малы Бар’ерны востраў |Нацыянальная назва = en/Little Barrier Island/mi/Te Hauturu-o-Toi |Карта = |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Новая Зеландыя |Рэгіён = |lat_dir = S |lat_deg = 36 |lat_min = 12 |lat_sec = 07.4 |lon_dir = E |lon_deg = 175 |lon_min = 04 |lon_sec = 17.7 |region = NZ |CoordScale = |Плошча = 28 |Плошча заліваў = |Вышыня = 722 |Насельніцтва = |Год = |Выява = Little Barrier Island.jpg |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Little Barrier Island }} '''Малы Бар'ерны востраў''' ({{lang-en|Little Barrier Island}}), або '''Хаўтуру''' ({{lang-mi|Te Hauturu-o-Toi}}) — [[востраў]] на поўначы [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], запаведнік дзікай прыроды. Сталага насельніцтва няма. == Спасылкі == * [https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/auckland/places/little-barrier-island-nature-reserve-hauturu-o-toi/ Little Barrier Island Nature Reserve (Hauturu-o-Toi)] * [https://www.littlebarrierisland.org.nz/ Little Barrier Island Supporter's Trust] * [https://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&objectid=10807523 Little Barrier Island: Good for the soul] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190720161700/https://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&objectid=10807523 |date=20 ліпеня 2019 }} * [https://www.birdlife.org/pacific/news/lessons-little-barrier-island Lessons from Little Barrier Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190709081220/http://www.birdlife.org/pacific/news/lessons-little-barrier-island |date=9 ліпеня 2019 }} [[Катэгорыя:Астравы Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] 3qmnj9b251r8jddiu44e8dy7jxqz8ke 0 590811 5189671 5178941 2026-08-30T11:43:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189671 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Мікалай Канстанцінавіч Дэмух |арыгінал імя = | партрэт = [[Файл:Мікалай Дэмух.png|250px]] |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = [[1920]] |месца нараджэння = вёска [[Квачы (Нясвіжскі раён)]], [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскі павет]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |дата смерці = ? |месца смерці = ? }} '''Мікалай Дэмух''' ([[1920]] — ?) — удзельнік узброенага антысавецкага падполля ў Беларусі, сябра [[Саюз змагання за незалежнасць Беларусі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1920]] у в. [[Квачы (Нясвіжскі раён)]] [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскага павета]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] (цяпер [[Нясвіжскі раён]]). У жніўні [[1944]] — ліпені [[1945]] г. служыў у Чырвонай арміі, удзельнічаў у баях, быў паранены. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў Беларусь. У маі [[1946]] у Міколы Дэмуха быў знойдзены самагонны апарат, за што яго арыштавалі і 7 дзён пратрымалі ў КПЗ Нясвіжскага раённага аддзела НКУС, пасля чаго ён быў вызвалены рашэннем пракурора раёна. Пад пагрозай новага арышту [[17 кастрычніка]] [[1946]] г. перайшоў на нелегальнае становішча, хаваўся ў склепе каля свайго дома, потым у лясах Нясвіжскага раёна. Рабіў спробы вярнуцца да легальнага жыцця, але пасля арышту жонкі, якую асудзілі да 6 месяцаў пазбаўлення волі, канчаткова застаўся ў лесе. У маі [[1947]] далучыўся да [[Саюз змагання за незалежнасць Беларусі|Саюза змагання за незалежнасць Беларусі]] антысавецкай падпольнай арганізацыі [[Іван Раманчук|Івана Раманчука]]. На працягу [[1947]]—[[1949]] Мікалай Дэмух разам з іншымі сябрамі арганізацыі ўдзельнічаў у нападах на партыйна-савецкіх супрацоўнікаў, фінансавых агентаў і служачых унутраных сіл, у рэквізіцыях на поштах і ў крамах. Паводле аператыўных зводак МДБ, у сваіх акцыях Мікалай Дэмух вызначаўся незвычайнай адвагай. У маі [[1949]] з групай быў акружаны на хутары ў Нясвіжскім раёне, паранены ў баі і трапіў у палон. У ходзе следства яму інкрымінавалі ўдзел у падпольным «Саюзе змагання за вызваленне Беларусі», у анкеце арыштаванага, складзенай у турме МДБ у маі [[1949]] г., пазначана, што ён меў 5 класаў адукацыі, працаваў цесляром, быў беспартыйным. [[17 лістапада]] [[1949]] г. асуджаны трыбуналам унутраных войск БВА да 25 гадоў савецкіх канцлагераў. У ходзе перагляду справы [[10 снежня]] [[1955]] г. абвінавачанне ва ўдзеле ў падпольнай арганізацыі было знята. У Беларусь вярнуўся ў 1970-х г. Не рэабілітаваны. Далейшы лёс невядомы. == Літаратура == * Валаханович И. А. Антисоветское подполье на территории Беларуси в 1944—1953 гг. Мн., 2002. == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/769086.html Імёны Свабоды: Мікола Дэмух] * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20409 Л. Маракоў. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том III. Кніга I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122143458/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20409 |date=22 студзеня 2022 }} * [http://belarus8.tripod.com/hazeta/supraciw.htm Сяргей Ёрш. Кніга пра пасляваенны супраціў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190914130904/http://belarus8.tripod.com/hazeta/supraciw.htm |date=14 верасня 2019 }} * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=17465-1.pdf Беларускі рэзыстанс. № 1(10)/2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200414064317/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=17465-1.pdf |date=14 красавіка 2020 }} {{DEFAULTSORT:Дэмух Мікалай}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясвіжскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза змагання за незалежнасць Беларусі]] dj7k1ll74exoq2hckqga0teor3gcf3x 0 609034 5189303 5057007 2026-08-29T13:58:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189303 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Магілёўскі завод штучнага валакна |лагатып = |тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |заснавана = [[1930]] |размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Беларусь}} [[Магілёў]], [[Магілёўская вобласць]] |ключавыя фігуры = |галіна = [[Хімічная прамысловасць]] |прадукцыя = |матчына кампанія = ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]» |сайт = }} [[Файл:Магілёўская фабрыка штучнага валакна. 1930-я.jpg|thumb|Магілёўская фабрыка штучнага валакна. [[1930-я]]]] '''Магілёўскі завод штучнага валакна''' ('''Магілёўскі ЗШВ''') — колішняе [[прадпрыемства]] ў [[Магілёў|Магілёве]]. Размяшчаўся па [[Вуліца Чалюскінцаў (Магілёў)|вул. Чалюскінцаў]], 101. Ліквідаваны [[30 чэрвеня]] [[2012]] года<ref>{{kartoteka.by|unp-790133562}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Магілёўская фабрыка штучнага валакна. 1941.jpg|thumb|Магілёўская фабрыка штучнага валакна ў 1941 годзе]] Завод штучнага валакна і мя В. У. Куйбышава — першынец [[Хімічная прамысловасць Беларусі|хімічнай індустрыі Беларусі]], будоўля [[першая пяцігодка|першай пяцігодкі]]. Закладзены [[1 мая]] [[1929]] года на Цішоўскай пустцы, тады яшчэ за межамі горада<ref name="masheka">[https://masheka.by/history_mogilev/2318-istorija-mogileva-ziv-ot-pustyrja-do-pustyrja.html История Могилева: ЗИВ — от пустыря до пустыря]</ref>. Пабудаваны ў [[1929]]—[[1930]] гг. як фабрыка [[штучны шоўк|штучнага шоўку]]. [[7 лістапада]] [[1930]] года адбылося адкрыццё першай чаргі прадпрыемства. На фабрыку перайшлі працаваць пасля перападрыхтоўкі ў школе [[ФЗА]] шматлікія былыя будаўнікі. Першым дырэктарам фабрыкі стаў малады інжынер Васіль Іванавіч Вараб’ёў, які ўзначальваў будаўніцтва. На фабрыцы былі выкарыстаны сучасныя, па тых часах, тэхнічныя рашэнні і тэхналагічнае абсталяванне, пастаўленае фірмамі «Glanzstoffi» і {{нп5|Barmag|«Barmag»|de|Barmag}}, а таксама айчыннымі машынабудаўнічымі прадпрыемствамі<ref name="mgup">[http://www.mgup.mogilev.by/library/files/books/fiber.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180417185114/http://www.mgup.mogilev.by/library/files/books/fiber.pdf |date=17 красавіка 2018 }}</ref>. У 1930—1932 гадах асваенні тэхналогіі атрымання віскознай ніці прымаў удзел вучоны [[Захар Аляксандравіч Раговін|З. А. Раговін]]<ref name="Маг">{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/201.htm |title=Захар Аляксандравіч Раговін // Малілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна |access-date=21 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128012519/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/201.htm |archivedate=28 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. У [[планіроўка|планіроўцы]] і [[аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя|аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі]] аб’ектаў праявіўся новы падыход да [[прамысловая архітэктура|праектавання прамысловых прадпрыемстваў]]. Акрамя вытворчых памяшканняў, прадугледжваліся спецыяльныя бытавыя [[пакой адпачынку|пакоі адпачынку]] і інш. Яны размяшчаліся некалькімі групамі з улікам канцэптрацыі рабочых у асобных вытворчых падраздзяленнях. Пры будаўніцтве выкарыстаны прагрэсіўныя на той час архітэктурныя формы і канструкцыі, у т. л. [[жалезабетон]]ныя [[арка|арачныя]] [[перакрыцце|перакрыцці]], што давала магчымасць зрабіць нясучыя сцены са звычайнай цэглы больш тонкімі і знізіць кошт набудовы. === Вялікая Айчынная вайна === У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] многія работнікі завода сталі байцамі батальёнаў [[народнае апалчэнне|народнага апалчэння]], [[Абарона Магілёва (1941)|абаранялі]] горад, пасля [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]] ўключыліся ў падпольную барацьбу з ворагам, змагаліся ў радах Чырвонай Арміі. У жніўні [[1941]] г. на фабрыцы створана груна [[С. С. Сабалеўскі|С. С. Сабалеўскага]], у кастрычніку [[1942]] г. разгромлена. На [[Магілёўская ЦЭЦ-1|ЦЭЦ]] фабрыкі падпольную групу ўзначаліў камуніст [[А. П. Іваноў]]. 3 сярэдзіны ліненя [[1941]] г. ён быў байцом аднаго з батальёнаў народнага апалчэння. Пасля акунацыі горада ўладкаваўся на фабрыку апальшчыкам. У групу ўваходзілі [[Ф. М. Мядзвецкі]], [[В. С. Варапаеў]], [[А. Я. Абрамкін]], [[Я. Шміт]] (закатаваны ў [[1941]] г.), [[I. I. Невядомскі]] (загінуў у партызанскай барацьбе ў [[1943]] г.), [[П. Р. Сошчанка]] і інш. Падпольшчыкі вялі агітацыйную работу сярод насельніцтва, распаўсюджвалі зводкі [[Саўінфармбюро]], правялі некалькі [[дыверсія|дыверсій]], трымалі сувязь з [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанамі]]. У 1942 годзе ў турме загінулі Т. Парэбка, Н. Ісакаў, В. Станкевіч і інш. Акупанты разбурылі карпусы прадпрыемства. === Пасляваенны перыяд === Прадпрыемства аднавіла работу ў 1945 годзе як фабрыка штучнага шоўку імя [[В. У. Куйбышаў|В. У. Куйбышава]]. У [[1948]] г. пушчана першая, у [[1955]] г. — другая вытворчасць шоўку. 3 [[1962]] г. — завод штучнага валакна. У 1957 г. і 1959 г. здадзены цэхі вытворчасці [[цэлафан]]у, у 1960 г. — вытворчасці [[штапель|штапелю]]. У 1972 г. пачаў дзейнічаць цэх [[сінтэтычнае валакно|сінтэтычнага валакна]], у 1971 г.— цэх [[газаачыстка|газаачысткі]], у [[1976]] годзе атрымана першая партыясінтэтычных [[мананітка|мананітак]]<ref name="mgup"/><ref name="ЗП"/>. Створана першая ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] вытворчасць вугляроднага валакна «углен». Гэтыя працы вяліся ва ўмовах цеснай кааперацыі з навукоўцамі [[УНДІШВ]]<ref name="mgup"/>. 3 [[1975]] г. у [[Магілёўхімвалакно|Магілёўскім вытворчым аб’яднанні «Хімвалакно»]]<ref name="ЗП"/>. Магілёўскі завод штучнага валакна ператварыўся ў вядучае прадпрыемства галіны з замкнёным тэхналагічным цыклам, які ўключаў вытворчасці віскознай тэкстыльнай ніткі, віскознага жгутавага валакна і цэлафану. У ім былі рэалізаваны сучасныя па тых часах тэхнічныя рашэнні па значным паслабленні экалагічнага прэсінгу (глыбокая ачыстка вентвыкідаў, удасканаленне сістэмы ачысткі [[Сцёкавыя воды|прамсцёкаў]] і да т.п.)<ref name="mgup"/>. У 1971 годзе прадпрыемства ўзнагароджана [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]]<ref name="ЗП"/>. У сярэдзіне [[1980-я|1980-х]] гадоў выпускаў [[віскозны шоўк|шоўк віскозны]], {{нп5|штапельнае валакно||ru|Штапельное волокно}}, [[цэлафан]]авую, поліэтыленацэлафанавую плёнку і інш. віды прадукцыі. Пры заводзе дзейнічалі [[Палац культуры Магілёўскага завода штучнага валакна|Палац культуры]], 3 [[бібліятэка|бібліятэкі]], [[музей]] баявой і працоўнай славы, [[бальніца]], [[паліклініка]], прафілакторый, [[база адпачынку]], [[Хімік (стадыён, Магілёў)|стадыён]], [[піянерлагер]], больш за 13 дзіцячых дашкольных устаноў<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Магілёўская|27|Завод штучнага валакна}}</ref>. Пад уплывам негатыўных сацыяльна-палітычных і тэхніка-эканамічных фактараў у перыяд «[[Перабудова|перабудовы]]» (1988—1992 гг.) на прадпрыемстве былі дэмантаваны вытворчасці цэлафану, адзінага ў СССР жгутавага валакна, вугляроднага валакна, поліэфірных мананітак, поліпрапіленавых фільтраў, што прывяло да значнага зніжэння аб’ёмаў выпуску прадукцыі<ref name="mgup"/>. У пачатку [[2010-я|2010-х]] гадоў прадпрыемства з’яўлялася адзіным на тэрыторыі [[СНД]] вытворцам віскозных тэкстыльных нітак, а таксама адзіным у Рэспубліцы Беларусь вытворцам двухвосеваарыентаваных поліпрапіленавых плёнак (БАП-плёнак), двух- і трохслаёвых, з адбіткам і металізаваных. У той жа час была праведзена мадэрнізацыя вытворчасці віскознай тэкстыльнай ніткі, накіраваная на зніжэнне выдаткаў і паляпшэнне яе якасці; мадэрнізавана лінія вытворчасці двухвосеваарыентаванай поліпрапіленавай плёнкі; створана другая чарга вытворчасці шматпластовых плёнкавых матэрыялаў — ламінаванай, металізаванай, тэрмаўсадачнай плёнкі; поліэтыленавай плёнкі для пакавання малочнай прадукцыі; уведзены ў эксплуатацыю флексаграфічная машына і абсталяванне для вырабу флексаформаў у мэтах пашырэння асартыменту плёнак; засвоены выпуск новай імпартазамяшчальнай прадукцыі — плёнкі поліэтыленавай саэкструзійнай палімернай за кошт уводу ў эксплуатацыю новай вытворчай лініі<ref name="mgup"/>. === Ліквідацыя і знос === Ліквідаваны 30 чэрвеня 2012 года<ref>{{kartoteka.by|unp-790133562}}</ref>. У жніўні 2017 года пачалася расчыстка тэрыторыі былога завода, якая прайшла ў чатыры этапы. Праект па зносе прадпрыемства стаў самым маштабным у Беларусі. За час работ з велізарнай тэрыторыі вывезлі 480 тысяч кубаметраў будаўнічых адыходаў. Усяго было знесена 78 будынкаў і яшчэ сотня збудаванняў. Некаторыя адміністрацыйныя і вытворчыя будынкі захавалі. Частку з іх займае плёнкавая вытворчасць «Магілёўхімвалакно». З завадскіх пабудоў захаваўся таксама будынак сталовай. Былі засыпаны катлаваны, дзе некалі былі падвалы і тунэлі<ref name="tvrmogilev">[https://www.tvrmogilev.by/ru/news/region/v-mogileve-snesli-zavod-iskusstvennogo-volokna-chto-budet-na-ego-territorii-video.html В МОГИЛЕВЕ СНЕСЛИ ЗАВОД ИСКУССТВЕННОГО ВОЛОКНА: ЧТО БУДЕТ НА ЕГО ТЕРРИТОРИИ? (ВИДЕО) 07 МАЯ 2018] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803112928/https://www.tvrmogilev.by/ru/news/region/v-mogileve-snesli-zavod-iskusstvennogo-volokna-chto-budet-na-ego-territorii-video.html |date=3 жніўня 2019 }}</ref>. Тэрыторыю пасля зносу прадпрыемства плануюць [[рэкультывацыя|рэкультывіраваць]]. Хімічная вытворчасць паўплывала на глебу, таму ў некаторых месцах грунт мусіць быць заменены<ref name="tvrmogilev"/>. На тэрыторыю былога завода прануюць перанесці [[Магілёўскі рынак]]<ref name="mogilevnews">[https://mogilevnews.by/news/18-06-2019-13-31/58039 «Зеленый» комфорт 18.06.19] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803113636/https://mogilevnews.by/news/18-06-2019-13-31/58039 |date=3 жніўня 2019 }}</ref>. == Дырэктары == * Аляксандр Аляксандравіч Пятроў (1973—1975)<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta-ts.by/jarkie-stranicy-zhizni-aleksandra-petrova/ |title=Яркие страницы жизни Александра Петрова |access-date=15 лістапада 2025 |archive-date=17 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917054221/https://www.gazeta-ts.by/jarkie-stranicy-zhizni-aleksandra-petrova/ |url-status=dead }}</ref>. == Мемарыяльныя дошкі == * Мемарыяльная дошка [[Іван Васілевіч Бубноў|Івану Васілевічу Бубнову]]. Устаноўлена ў [[1964]] г. на будынку заводакіраўніцтва на ўшанаванне памяці старшага лабаранта фабрыкі I. В. Бубнова ([[1906]]—[[1944]] гг.), які загінуў на фронце ў Вялікую Айчынную вайну. I. В. Бубноў навечна занесены ў спіс калектыву. * Мемарыяльная дошка [[Мікалай Аляксандравіч Канавалаў|Мікалаю Аляксандравічу Канавалаву]]. Устаноўлена ў [[1964]] г. на будынку заводакіраўніцтва на ўшанаванне намяці інжынера фабрыкі М. А. Канавалава ([[1910]]—[[1943]] гг.), які загінуў на фронце ў Вялікую Айчынную вайну. М. А. Канавалаў навечна занесены ў спіс калектыву. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя прадпрыемствы]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва]] [[Катэгорыя:Вуліца Чалюскінцаў (Магілёў)]] [[Катэгорыя:1930 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2012 годзе]] 68zj4aho6vzr7dihs000coj1hum50x1 0 614609 5189468 4974917 2026-08-30T01:35:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189468 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна| плошча = 0.22 <ref>{{cite web |url = https://kartafx.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE.html |title = Карта села Машино |access-date = 22 чэрвеня 2021 |archive-date = 24 чэрвеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210624203943/https://kartafx.ru/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE.html |url-status = dead }}</ref>}} '''Машынэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ма́шине}}, {{lang-crh|Tatarköy}}) — вёска ў [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна]] ttwtugza95yiop6tpx5d4ca4gg15lvu 0 621828 5189486 3744711 2026-08-30T03:45:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189486 wikitext text/x-wiki '''Мле́чха''' ({{lang-sa|म्लेच्छ}}) — [[санскрыт|санскрыцкі]] тэрмін для пазначэння чужынцаў, якія размаўляюць на іншай незразумелай [[мова|мове]], маюць іншыя [[рэлігія|рэлігійныя]] традыцыі. Па значэнню блізкі да [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] тэрміна [[Варвары|варвар]]. Тэрмін упершыню сустракаецца ў старажытных індыйскіх тэкстах «[[Шатапатха-брахмана]]». У «[[Махабхарата|Махабхараце]]» апісваюцца як народ з узбярэжжа на чале валадара Анга, народжаны з хваста свяшчэннай [[карова|каровы]] Нандыні, варожы Пандавам. У пазнейшых творах млечха атаесамляюцца з [[асуры|асурамі]], чужынцамі, што не ведаюць санскрыта. Тэрмін меў грэблівы характар. == Спасылкі == * [http://www.hindupedia.com/en/Mlecchas Mlecchas — Hindupedia, the Hindu Encyclopedia] * [https://eprints.soas.ac.uk/29097/1/10731192.pdf ALOKA PARASHER, A STUDY OF ATTITUDES TOWARDS MLECCHAS AND OTHER OUTSIDERS IN NORTHERN INDIA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191116221555/https://eprints.soas.ac.uk/29097/1/10731192.pdf |date=16 лістапада 2019 }} * [http://elijah-interfaith.org/old/www.elijah-interfaith.org/uploads/media/Chap5.pdf Ashok Vohra, Metaphysical Unity, Phenomenological Diversity and the Approach to the Other: Hindu Perspective on Xenophobia and the Hope for Human Flourishing] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]] [[Катэгорыя:Метафары]] [[Катэгорыя:Старажытная Індыя]] r23vodh2jm644vambw0bdw84osh9lhe 10 626610 5189505 3532350 2026-08-30T07:02:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189505 wikitext text/x-wiki {{артыкул |аўтар = [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак = Могілкі як частка мэмарыяльнай культуры беларускай эміграцыі |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/35052668/%D0%9C%D0%9E%D0%93I%D0%9B%D0%9AI_%D0%AF%D0%9A_%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%9A%D0%90_%D0%9C%D0%AD%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%AF%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%AC%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%AB_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%AD%D0%9CI%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%ABI |мова = be-tarask |адказны = |аўтар выдання = |выданне = [[Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва|Запісы БІНіМ]] |тып = |месца = Нью-Ёрк — Менск |выдавецтва = |год = 2016 |выпуск = 38 |том = |нумар = |старонкі = {{{с|8—70}}} |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = {{{ref|Гардзіенка}}} |archiveurl = |archivedate = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі]] </noinclude> 2bm2zwbgujxa48vyb8nfsxnu1x7ic2i 5189506 5189505 2026-08-30T07:02:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189506 wikitext text/x-wiki {{артыкул |аўтар = [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак = Могілкі як частка мэмарыяльнай культуры беларускай эміграцыі |арыгінал = |спасылка = https://www.academia.edu/35052668/%D0%9C%D0%9E%D0%93I%D0%9B%D0%9AI_%D0%AF%D0%9A_%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%9A%D0%90_%D0%9C%D0%AD%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%AF%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%AC%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%AB_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%AD%D0%9CI%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%ABI |мова = be-tarask |адказны = |аўтар выдання = |выданне = [[Запісы БІНіМ]] |тып = |месца = Нью-Ёрк — Менск |выдавецтва = |год = 2016 |выпуск = 38 |том = |нумар = |старонкі = {{{с|8—70}}} |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = {{{ref|Гардзіенка}}} |archiveurl = |archivedate = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі]] </noinclude> istsylmk8ojbylnuyrgajphwzjcv9zv 0 627129 5189533 5178863 2026-08-30T08:14:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189533 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры''' ({{lang-en|International Maritime Security Construct (IMSC), раней таксама Operation Sentinel}}) створана летам [[2019]] года пасля абвастрэння [[Іранскі крызіс (з 2019 года)|канфлікту]], звязанага з праходам камерцыйных танкераў праз [[Армузскі праліў]]<ref>{{cite web |url = https://www.washingtonpost.com/world/national-security/pompeo-seeks-support-from-allies-to-monitor-persian-gulf-amid-tensions-with-iran/2019/06/24/cfa953e0-969e-11e9-8d0a-5edd7e2025b1_story.html |title = Pompeo seeks support from allies to monitor Persian Gulf region amid tensions with Iran |date = 2019-06-24 |access-date = 2019-09-20 |website = Washington Post}}</ref>.[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|thumb|175px|Лагатып кааліцыі.]] == Гісторыя == 19 ліпеня [[Цэнтральнае камандаванне Узброеных сіл ЗША]] абвясціла, што аперацыя па ахове вольнага суднаходства ў зоне [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] будзе называцца Sentinel<ref>{{cite web |url = https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/1911282/us-central-command-statement-on-operation-sentinel/ |title = U.S. Central Command Statement on Operation Sentinel |date = 2019-07-19 |access-date = 2019-09-20}}</ref>. У пачатку жніўня да караблёў ВМС ЗША далучылася брытанская эскадра<ref>{{cite web |url = https://www.theguardian.com/world/2019/aug/15/uk-caught-in-middle-of-us-power-play-with-iran |title = UK caught in middle of US power play with Iran |last = Sabbagh |first = Dan |newspaper = The Guardian |date = 2019-08-15 |access-date = 2019-08-15}}</ref>, у другой палове жніўня міжнародны патруль папоўнілі аўстралійскія фрэгаты<ref>{{cite web |url = https://www.hstoday.us/subject-matter-areas/maritime-security/australia-joins-international-maritime-security-construct-in-the-gulf/ |title = Australia Joins International Maritime Security Construct in the Gulf |date = 2019-08-22 |access-date = 2019-09-20}}</ref>. У верасні кааліцыю падтрымалі [[Саудаўская Аравія]], [[Бахрэйн]] і [[ААЭ]]<ref>{{cite web |url = https://www.janes.com/article/91396/saudi-arabia-joins-maritime-security-mission |title = Saudi Arabia joins maritime security mission |date = 2019-09-18 |access-date = 2019-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.defensenews.com/news/your-military/2019/09/20/uae-joins-naval-security-coalition-in-the-gulf/ |title = UAE joins naval security coalition in the Gulf |date = 2019-09-20 |website = Defense News}}</ref>. Са студзеня [[2020]] года [[Ваенна-марскія сілы Албаніі|флот Албаніі]] далучыўся да марскіх аперацыях кааліцыі, а з сакавіка — [[Ваенна-марскія сілы Літвы|ВМС Літвы]]<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref>. == Удзельнікі == * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<ref>{{cite news|url=https://www.jns.org/israel-to-participate-in-us-operation-sentinel-in-strait-of-hormuz/|title=Israel to participate in US ‘Operation Sentinel’ in Strait of Hormuz|date=7 August 2019|access-date=20 September 2019}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>{{cite web |url = https://www.politico.eu/article/maritime-coalition-persian-gulf-united-kingdom/ |title = Britain joins ‘international’ maritime coalition |website = www.politico.eu |access-date = 2019-09-23 |url-status = live}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<ref>{{cite web |url = https://www.pm.gov.au/media/australia-joins-international-maritime-security-construct-gulf |title = Australia Joins International Maritime Security Construct in the Gulf |website = www.pm.gov.au |access-date = 2019-09-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200227012731/https://www.pm.gov.au/media/australia-joins-international-maritime-security-construct-gulf |archive-date = 27 лютага 2020 |url-status = dead }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>{{cite web |url = https://regnum.ru/news/polit/2723734.html |title = Саудовская Аравия присоединилась к коалиции США по морской безопасности |lang = ru |website = regnum.ru |access-date = 2019-09-23 |url-status = dead |archive-date = 22 верасня 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190922202636/https://regnum.ru/news/polit/2723734.html }}</ref> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref>{{cite web |url = https://www.mofaic.gov.ae/en/mediahub/news/2019/9/20/20-09-2019-uae-maritime-security |title = UAE joins international coalition for maritime security. |lang = en |website = www.mofaic.gov.ae |access-date = 2019-09-23 |url-status = dead |archive-date = 23 верасня 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190923091311/https://www.mofaic.gov.ae/en/mediahub/news/2019/9/20/20-09-2019-uae-maritime-security }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} (штаб-кватэра) * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web|url=https://www.albaniandailynews.com/index.php?mod=2&idm=36822|title=Sailing Freedom, Albania Joins IMSC|website=Albanian Daily News|url-status=dead|access-date=3 January 2020|archive-date=24 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724180723/https://www.albaniandailynews.com/index.php?mod=2&idm=36822}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}} * {{Сцягафікацыя|Латвія}}<ref>{{Cite web|url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/3232909/latvia-joins-international-maritime-coalition-in-middle-east-as-11th-member/|title=Latvia Joins International Maritime Coalition in Middle East as 11th Member|website=U.S. Naval Forces Central Command|access-date=14 кастрычніка 2024|archive-date=14 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214180743/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/3232909/latvia-joins-international-maritime-coalition-in-middle-east-as-11th-member/|url-status=dead}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Эстонія}}<ref name="DVIDS-EstoniaMembership">{{cite web|title=The Republic of Estonia Joins the International Maritime Security Construct|website=DVIDS|url=https://www.dvidshub.net/news/382087/republic-estonia-joins-international-maritime-security-construct|access-date=24 November 2020}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Румынія}}<ref name="navaltoday-RomaniaJoin">{{cite web |url=https://www.navaltoday.com/2022/03/28/romania-joins-international-maritime-security-coalition-in-middle-east/|title=Romania joins the international maritime security coalition in the Middle East |publisher=Naval Today |date=28 March 2022 |access-date=5 April 2022}}</ref><ref name="USNavy-RomaniaMembership">{{cite web |url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2979697/romania-joins-major-international-maritime-security-coalition-in-middle-east/ |publisher=US Navy |date=26 March 2022 |access-date=5 April 2022|title=Romania Joins Major International Maritime Security Coalition in Middle East }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Сейшэльскія Астравы}}<ref>{{Cite news|url=https://www.imscsentinel.com/news/middle-east-naval-coalition-expands-with-seychelles-as-10th-member|title=Middle East Naval Coalition Expands with Seychelles as 10th Member|publisher=International Maritime Security Construct|date=20 October 2022|access-date=14 кастрычніка 2024|archive-date=16 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216143057/https://www.imscsentinel.com/news/middle-east-naval-coalition-expands-with-seychelles-as-10th-member|url-status=dead}}</ref> == Рэакцыя == Спікер іранскага парламента [[Алі Ларыджані]] заявіў, што новаўтвораная кааліцыя з’яўляецца пагрозай для бяспекі рэгіёна Персідскага заліва<ref>{{cite web |url = https://en.mehrnews.com/news/150300/Iran-won-t-let-Persian-Gulf-become-playground-for-adventurism |title = Iran won’t let Persian Gulf become playground for adventurism: Larijani |website = en.mehrnews.com |access-date = 2019-09-23 |url-status = live}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] h67h8w0pqq1g9rbcw05vwrpf7k2dgev 0 628333 5189485 4385900 2026-08-30T03:45:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189485 wikitext text/x-wiki {{Павет Польшчы |Беларуская назва = Млаўскі павет |Арыгінальная назва = Powiat mławski |Герб = POL powiat mławski COA.svg |Сцяг = POL powiat mławski flag.svg |Статус = |Ваяводства = Мазавецкае |Цэнтр = [[Млава]] |Заснаваны = 1999 |Глава = Ежы Рышард Ракоўскі |Від главы = Стараста |Мовы = |Насельніцтва = 73 700 |Год = 2018 |Шчыльнасць = 62,4 |Плошча = 1182,3 |Карта = Mazowsze Mławski.png |Памер карты = 200px |Карта павета = |Памер карты павета = 200px |TERYT = 1.14.18.13.00.0 |Тэлефонны код = +48 23 |Паштовы код = 06-500 |Аўтамабільны код = WML |Сайт = http://www.powiatmlawski.pl/ |Заўвагі = }} '''Млаўскі павет'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Powiat mławski}}) — [[павет]] у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкага ваяводства]]. Цэнтр павета — горад [[Млава]]. Займае плошчу 1182,3 км². Насельніцтва павета складае 73,7 тыс. чалавек (на 2018 год). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.powiatmlawski.pl/ Афіцыйная старонка павета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200823062936/http://www.powiatmlawski.pl/ |date=23 жніўня 2020 }} {{Млаўскі павет}} {{Мазавецкае ваяводства}} [[Катэгорыя:Млаўскі павет| ]] pe4c8xu1uijl2x0vw1drcs8gkwyo2ri 0 641106 5189482 4543910 2026-08-30T03:39:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189482 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} '''Мечыслаў Тукала''' ({{lang-pl|Mieczysław Tukałło}}; {{ДН|||1817}} — {{ДС|4|9|1883}}) — маршалак шляхты [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[род Тукалаў|роду Тукалаў]] герба [[Шранява (герб)|«Шранява»]], сын [[Ігнацы Тукала|Ігнацыя]], удзельніка [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Завілейскім павеце]], і Канстанцыі Свіды. Нарадзіўся ў маёнтку [[Асцюковічы]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]]<ref name="elib">[[Вольга Гарбачова]]. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/89743/1/Gorbatcheva_2.pdf Паўстанцы 1863 года на фотаздымках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220430001955/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/89743/1/Gorbatcheva_2.pdf |date=30 красавіка 2022 }}</ref>. Вучыўся на факультэце права ва [[Дэрпцкі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Дэрпце]]. У 1854—1859 гадах маршалак шляхты Вілейскага павета. З 1863 года выконваў абавязкі вілейскага маршалка<ref name="elib"/>. Перад [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем 1863—1864 гадоў]] знаходзіўся за мяжой і не падтрымліваў ягонай ідэі, аднак з пачаткам выступлення вярнуўся на радзіму. Адмовіўся падпісаць [[вернападданіцкі адрас]] віленскага маршалка [[А. Дамейка|А. Дамейкі]], што стала прычынай ягонай ссылкі адміністрацыйным шляхам, а на маёнтак быў накладзены [[секвестр]]<ref name="elib"/>. Праз некалькі год маёнтак быў вернуты сыну Ігнацыю<ref name="kamunikat"/>. Пасля пяцігадовага знаходжання ў ссылцы ў [[Верхаянск]]у<ref name="kamunikat">Івона Гайдзінскя. [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=9727-1.pdf КАНСТАНЦІН ТУКАЛА УРАДЖЭНЕЦ ВІЛЕЙШЧЫНЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200413143909/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=9727-1.pdf |date=13 красавіка 2020 }}</ref> Мечыслаў атрымаў магчымасць пераезду ў [[Царства Польскае]]. Нейкі час пражываў у [[Дрэздэн]]е, пасля чаго вярнуўся на радзіму<ref name="elib"/>. Памёр {{ДС|4|9|1883}} года. Пахаваны на каталіцкім могільніку ў [[Ілья|Ільі]]<!--Перапахаваны са Старынкаў?--><ref name="kamunikat"/><ref name="rh">[https://rh.by/ru/2018/05/16/syamejnaya-magila-polskaj-inteligentsyi-i-rodavae-pahavanne-myastsovyh-panou-shto-tsikavaga-u-ilyanskih-katalitskih-mogilkah/ Сямейная магіла польскай інтэлігенцыі і родавае пахаванне мясцовых паноў: што цікавага ў ільянскіх каталіцкіх могілках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201201080445/https://rh.by/ru/2018/05/16/syamejnaya-magila-polskaj-inteligentsyi-i-rodavae-pahavanne-myastsovyh-panou-shto-tsikavaga-u-ilyanskih-katalitskih-mogilkah/ |date=1 снежня 2020 }}</ref>. == Сям’я == Жонка Сузанна з [[род Багдановічаў|Багдановічаў]] (пам. 1909), дачка вілейскага маршалка [[Ануфрый Багдановіч|Ануфрыя Багдановіча]]. Дзеці: * Канстанцыя (нар. 1847), у шлюбе з [[Міхал Казімір Ромер|Міхалам Казімірам Ромерам]] (1845—1920) мела шасцёра дзяцей, у т. л. [[Міхал Піус Ромер|Міхала Піуса Ромера]] (1880—1945), вучонага і грамадска-палітычнага дзеяча; * Ігнацы (нар. 1850), у шлюбе з Аленай Незабытоўскай (1863—1920). Быў бяздзетны i Асцюковічы запісаў на племянніка Януша, сына Ружы. Пахаваны ў Ільі<!--Перапахаваны са Старынкаў?--><ref name="kamunikat"/><ref name="rh"/>. * Луцыя (каля 1850 — ?), у шлюбе з Юзафам Валадковічам (каля 1840 — ?). * Цэліна (1852? — 1912), у шлюбе з Конрадам Тукалам (пам. 1908). * Марыя, у шлюбе з [[Отан Багдановіч|Отанам Багдановічам]]. * Ружа (каля 1860 — ?), у шлюбе з Янам Тукалам (каля 1860 — ?). {{зноскі}} == Спасылкі == * ''[[Вольга Гарбачова]]''. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/89743/1/Gorbatcheva_2.pdf Паўстанцы 1863 года на фотаздымках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220430001955/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/89743/1/Gorbatcheva_2.pdf |date=30 красавіка 2022 }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тукала Мечыслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Маршалкі шляхты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне]] [[Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір]] [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі вілейскія]] oaxbir7w9t7a2gec817tswkk191og4a 0 641259 5189420 4876923 2026-08-29T20:42:57Z JerzyKundrat 174 5189420 wikitext text/x-wiki [[Файл:Okreg bialystok 1942.png|міні|справа|Карта Беластоцкай акругі]] [[Файл:Personalausweis Bezirk Bialystok.jpg|міні|Пасведчанне асобы жыхара Беластоцкай акругі (1943)]] '''Беласто́цкая акру́га''' ({{lang-de|Bezirk Bialystok}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйху]] ў 1941—1945 гадах. Знаходзілася на паўднёвым усходзе [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і займала тэрыторыі сучасных паўночна-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]], часткі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] абласцей [[Беларусь|Беларусі]], а таксама часткі [[Літва|Літвы]]. Акруга ўтворана 22 ліпеня 1941 года са з’яўленнем [[Трэці рэйх|нямецкай]] цывільнай адміністрацыі ({{lang-de|Zivilverwaltungsgebiet|скарочана}}), якая замяніла вайсковыя акупацыйныя ўлады, што дзейнічалі на акупаванай пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу на СССР]] тэрыторыі. Пад нямецкай уладай знаходзілася да 1945 года, хоць фармальна так і не была ўключана ў склад [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Плошча акругі складала 31.426 км². У яе ўваходзілі сучасныя [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскі]], [[Ваўкавыскі раён|Зэльвенскі]], [[Мастоўскі раён|Мастоўскі]], [[Шчучынскі раён|Шчучынскі]], [[Свіслацкі раён]]ы [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], частка [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] з [[Пружаны|Пружанамі]], [[Камянец|Камянцом]] і [[Ружаны|Ружанамі]] і прылеглая тэрыторыя [[Літва|Літвы]] з [[Друскінінкай|Друскенікамі]] і Марцінканцамі<ref>[https://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/366-nemeckaja-tamozhnia Немецкая таможня в оккупированном Гродно]</ref>. Колькасць насельніцтва дасягала 1382 тысяч чалавек, з іх — 830.000 [[Палякі|палякаў]], 300.000 [[Беларусы|беларусаў]], 200.000 [[Украінцы|украінцаў]], 50.000 [[Яўрэі|яўрэяў]] і 2.000 [[немцы|немцаў]]. == Гісторыя == Тэрыторыя [[Беласточчына|Беласточчыны]] была акупаваная ў першы дзень [[План Барбароса|нямецкага ўварвання]] ў [[СССР]]. 17 ліпеня 1941 года быў выдадзены першы дэкрэт пра ўтварэнне на тэрыторыі [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і часткі [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] цывільнай адміністрацыі. 1 жніўня была ўтворана Беластоцкая акруга з адначасным выключэннем яе з аператыўнай зоны дзеяння [[Вермахт]]у ў СССР. Цэнтр акругі знаходзіўся ў [[Беласток]]у, яна распасціралася ад паўднёва-ўсходняга выступу [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (без Сувальшчыны па лініі: Марцінканцы — [[Масты]] (уздоўж [[Нёман]]а, без [[Гродна]]) — [[Ружаны]] — [[Пружаны]] (разам з [[Ваўкавыск]]ам і Пружанамі) — Мельнік (уздоўж [[Буг]]у на захад ад [[Брэст]]а) — Малкіня — Астраленка<ref>Волаціч Мікола. Лінія Кэрзона на фоне падзеяў і тэрытарыяльных зьменаў у Усходняй Эўропе // Спадчына. — 1993. — № 6. — С. 16—33.</ref> (па граніцы Генеральнага губернатарства). Да 1 верасня 1941 года ўся тагачасная Брэсцкая вобласць БССР разам з [[Брэст]]ам таксама адносілася да Усходняй Прусіі і Беластоцкай акругі<ref>Владимир Золотарев, Евгений Кульков. Генеральный план «Ост» // Международная жизнь. — МИД РФ, 2011. — № 6.</ref>. На чале адміністрацыі стаяў гаўляйтар [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] [[Эрых Кох]]. 1 лістапада 1941 года тэрыторыя акругі ўзбуйненая за кошт выключанага з [[Рэйхскамісарыят Остланд|Остланда]] [[Гродна]] з ваколіцамі. У 1942 року Гродна было перайменавана ў Гартэн ({{lang-de|Garten|скарочана}})<ref>Барыс Пракопчык. «Калі я на пошце служыў ямшчыком…» // Звязда. — 28 студзеня 2003. — № 20 (24704).</ref>. Улетку 1944 года, пасля таго, як тэрыторыя акругі ўздоўж лініі [[Нараў]]—[[Бебжа|Бобра]] была акупаваная [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]], штаб-кватэра цывільнай адміністрацыі пераехала ў [[Барташыцы|Бартэнштайн]]. У студзені 1945 Чырвоная армія заняла рэшту акругі — [[Ломжа|Ломжынскі]] і [[Граева|Граеўскі]] паветы. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:Bezirk Bialystok.jpg|міні|справа|Нямецкая карта Беластоцкай акругі, 1944 г.]] Беластоцкая акруга падзялялася на 8 адміністрацыйных адзінак узроўню павета, г. зв. «крайскамісарыятаў» ({{lang-de|Kreisskomissariat|скарочана}}): [[Беласток|Беластоцкі]] (''Kreisskomissariat Nikolaus''), [[Бельск-Падляскі|Бельска-Падляскі]] (''Kreisskomissariat Tubenthal''), [[Ваўкавыск]]і (''Kreisskomissariat Pfeifer''), [[Гродна|Гродзенскі]] (''Kreisskomissariat Plötz''), [[Граева|Граеўскі]] (''Kreisskomissariat Piachor'', пазней ''Knispel''), [[Ломжа|Ломжынскі]] (''Kreisskomissariat Gräben''), [[Сакулка|Сакульскі]] (''Kreisskomissariat Seiler'') і горада [[Беласток]]<ref>Sz. Datner. Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w Okręgu Białostockim (1941—1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla) // Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. — Т. XV С. 7</ref>. Ніжэйшымі адзінкамі былі г. зв. «амцкамісарыяты» ({{lang-de|Amtskomissariat|скарочана}}), або [[Гміна|гміны]], якіх налічвалася 114. Найніжэйшымі адміністрацыйнымі адзінкамі былі [[Староства|староствы]]. 1 жніўня 1941 года цывільным камісарам ({{lang-de|Zivilkommissar|скарочана}}) стаў [[Эрых Кох]]. Пазней пасада перайменавана ў шэфа цывільнай адміністрацыі ({{lang-de|Chef-der-Zivilverwaltung|скарочана}}). Ёд адначасна з’яўляўся гаўляйтарам [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], рэйхскамісарам акупаванай [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіны]] і паслом у [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстагу]]. З гэтай прычыны Кох не мог пастаянна жыць у Беластоку, таму прызначыў сабе намесніка, шэфа Нямецкага працоўнага фронта ў [[Каралявец|Караляўцы]] Вальдэмара Магунію. Апошні, аднак, неўзабаве трапіў у няміласць, і 1 лютага 1942 на ягонае месца быў прызначаны [[Савецк (Калінінградская вобласць)|тыльзіцкі]] [[ландрат]] Фрыдрых дэ Брыкс. Беластоцкая акруга фармальна так і не была ўключана ў склад Усходняй Прусіі, хоць фактычна ўсё мясцовае кіраўніцтва падпарадкоўвалася загадам з [[Каралявец|Караляўца]]. 16 ліпеня 1941 года [[Адольф Гітлер]] на таемнай нарадзе з удзелам [[Герман Герынг|Герынга]], [[Вільгельм Кейтэль|Кейтэля]], Ламерса і [[Альфрэд Розенберг|Розенберга]] абвясціў пра далучэнне акругі да рэйха<ref>Cz. Madajczyk. Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. — Warszawa: 1970 Т. 1. — С. 132, 138.</ref>. Адзіным падзелам паміж імі была паліцэйская граніца, дзеля пераходу якой неабходна было атрымаць адпаведны дазвол. Мытны пераход, наадварот, быў скасаваны ў лістападзе 1941 года<ref>Cz. Madajczyk. Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. — Warszawa: 1970 Т. 1. — С. 212.</ref>. На тэрыторыі акругі дзейнічалі не акупацыйныя грошы, а [[Рэйхсмарка|нямецкія маркі]]<ref>Данилов И. П. Немецкий «политрук» // Записки западного белоруса. — 2-е изд., дораб. и доп. — Менск: В. Хурсик, 2007. — С. 180. — 300 ас. — ISBN 978-985-6718-86-4</ref>. == Школьніцтва == Паводле сфармуляваных [[Генрых Гімлер|Гімлерам]] прынцыпаў «Колькі думак пра абыходжанне з іншародцамі на Усходзе» акупаваныя не нямецкія нацыі не мусілі атрымоўваць адукацыю вышэйшую за чатырохкласную<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 772. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. Шэф цывільнай адміністрацыі Беластоцкай акругі [[Эрых Кох]] пайшоў яшчэ далей, разглядаючы падпарадкаваны абшар выключна як прадмет бесцырымоннай эканамічнай эксплуатацыі і таннай рабочай сілы. З гэтай прычыны ён супрацьстаяў стварэнню адукацыйных установаў на падначаленых яму тэрыторыях. Было забаронена выдаваць прэсу на польскай мове, а газета «[[Беларускі голас]]» была ліквідавана неўзабаве пасля выхаду ў верасні 1941 года. У бальшасці паветаў акругі была забаронена дзейнасць школ, а парушэнне гэтых забаронаў пагражала суровымі рэпрэсіямі, нават да смяротнага пакарання. Аднак, у Беластоцкім павеце ў верасні 1941 года па ініцыятыве настаўнікаў і насельніцтва былі адкрытыя прынамсі 18 пачатковых школ на польскай і беларускай мовах навучання, хоць даследнік беларуска-польскіх дачыненняў [[Юры Туронак]] лічыць, што іх колькасць насамрэч была большая<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 774. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. Тым не меней, усе гэтыя школы былі зачыненыя пад канец года загадам павятовага камісара. Найлепшая сітуацыя склалася ў Бельскім павеце, дзе з пачаткам 1941—1942 навучальных гадоў пачалі працу прынамсі 122 пачатковыя (двухкласныя) школы, у тым ліку з польскай мовай навучання — 61, з беларускай — 58 і 3 двухмоўныя. Юры Туронак заўважае, што дзейнічалі таксама падпольныя школы, і пэўная частка школаў магла быць не задакументаваная<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 776. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. Настаўнікі гэтых школ за працу напачатку нават атрымоўвалі заробкі ад ураду гмінаў (амцкамісарыятаў), а пазней, калі выплаты былі спыненая, на аплату працы складаліся бацькі навучэнцаў<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 778. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. Па прычыне гэткіх цяжкасцяў, а таксама рэпрэсій паліцыі пасля першага года навучання, колькасць школ у павеце скарацілася, хоць і нязначна. [[Файл:Nastaunickia kursy u belastoku 1943.jpg|міні|Беларускія настаўніцкія курсы, Беласток, 1943 г.]] У 1943 годзе стаўленне мясцовай адміністрацыі да легальнага школьніцтва пачало змяняцца, найперш гэта выяўлялася ў імкненні да змяншэння колькасці школ з польскай мовай навучання ці пераводзе іх на беларускую. Было дазволена адкрываць беларускамоўныя школы нават у іншых паветах. Дзеля ажыццяўлення арганізацыйнага і педагагічнага кантролю над школьніцтвам пры [[Беларускі камітэт (Беласток)|Беларускім камітэце]] ў Беластоку быў створаны Галоўны школьны інспектарат, кіраўніком якога стаў [[Аляксей Грыцук]]<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 780. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. Інспектарат, змагаючыся з недахопам беларускамоўных настаўніцкіх кадраў, улетку 1943 года зладзіў у Беластоку трохтыднёвыя педагагічныя курсы. У іх узялі ўдзел каля 80 настаўнікаў. У выніку захадаў інспектарата былі адкрытыя 18 школ у Беластоцкім, 8 школ у Сакольскім і Ваўкавыскім паветах, павялічаная колькасць беларускіх школ у Бельскім павеце. Пад канец 1943—1944 гг. на тэрыторыі былога [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]] колькасць беларускіх школ складала каля 70 %<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 781. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. Тым не менш, большасць з іх складалі двухкласныя школы, толькі ў Беластоку, [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], [[Белавежа|Белавежы]], Нараўцы<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 782. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref> ды [[Пружаны|Пружанах]]<ref>Лявон Юрэвіч. Юры Жывіца. Маё паходжаньне // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк: Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва, 1999.</ref> дзейнічалі поўныя сямігодкі. 7-класная школа існавала таксама ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]<ref>Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 781—782. — ISBN 978-80-86961-13-2.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Gnatowski M. Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie. — Białystok: 1994. * Marcin Markiewicz. Represje hitlerowskie wobec wsi Białostockiej // Biuletyn Instytutu pamięci narodowej. — Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2003—2004. — № 12—1 (35—36). — ISSN 1641-9561. * Юры Туронак. Акупацыйная школьная палітыка ў Беластоцкай акрузе (1941—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — ISBN 978-80-86961-13-2 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беластока]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні Трэцяга рэйха]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] pmxc80m91ylmj63l7kvxv6ogigxa8j3 0 651116 5189495 4609525 2026-08-30T06:09:35Z Magnefl 34101 Галерэя 5189495 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = | rang = Від | parent = Anoplotrupes | latin = Anoplotrupes stercorosus | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Anoplotrupes stercorosus | commons = Category:Anoplotrupes stercorosus }} '''Гнаявік лясны''' (''Anoplotrupes stercorosus'') — [[Жукі|жук]] сямейства {{bt-bellat||Geotrupidae}}. == Апісанне == Жук даўжынёй да 19 мм. Імага маюць металічны адліў. == Распаўсюджанне == Распаўсюджаны на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]. == Экалогія і месцапражыванні == Гнаявік лясны робіць норкі ад 70 да 90 см глыбінёй. == Галерэя == <gallery perrow="3"> Файл:Anoplotrupes.stercorosus.jpg Файл:Anoplotrupes stercorarius.jpeg Файл:Anoplotrupes stercorosus-20081005.jpeg Файл:Bug moving dead snail with fly 1.jpg Файл:Anoplotrupes stercorosus-u.jpg Файл:Anoplotrupes stercorosus-v.jpg </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.biolib.cz/en/taxon/id7885/ BioLib] Taxon profile — genus ''Anoplotrupes stercorosus'' (Hartmann in L.G.Scriba, 1791) * [http://www.zin.ru/ANIMALIA/COLEOPTERA/rus/anoplotr.htm Anoplotrupes stercorosus (Hartm. in Scriba, 1791) (Geotrupidae) — атлас жуков-землероев России — Олег Берлов, Эдуард Берлов] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гнаевікі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] cd1az3htquqnxoyalcicam5lpmctkgc 2 653452 5189356 5186314 2026-08-29T16:13:21Z DBatura 73587 /* Пераходы ініцыятыў */ 5189356 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Урадавыя сілы, пасля захопу Місураты апазіцыяй, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. === Разгром кадафісцкіх сіл === Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 fhav0pj5g151stxfkv4fmw652o6w166 5189358 5189356 2026-08-29T16:16:15Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5189358 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Урадавыя сілы, пасля захопу Місураты апазіцыяй, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. === Разгром кадафісцкіх сіл === Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 j6axk6fth8ywj3oljjx1q9h0yjb4pkb 5189361 5189358 2026-08-29T16:21:55Z DBatura 73587 5189361 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 odgl0luwhnzxjrl1t3u0mb0ceo8ohy4 5189366 5189361 2026-08-29T16:29:03Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5189366 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 cf8fzdt7pn2bm96yoorhqxs5sa6ulg1 5189370 5189366 2026-08-29T16:36:18Z DBatura 73587 /* Пераходы ініцыятыў */ 5189370 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|міні|Знішчаныя танкі ў Місураце.]] Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 tu75f4y1cm2nybethbmc4t6tsgucsa5 5189371 5189370 2026-08-29T16:38:47Z DBatura 73587 /* Разгром кадафісцкіх сіл */ 5189371 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|міні|Знішчаныя танкі ў Місураце.]] Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 nq7gutd9kdtc7w1myf6oc7jz2un520x 5189372 5189371 2026-08-29T16:39:03Z DBatura 73587 /* Пераходы ініцыятыў */ 5189372 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 7wb3k96lmnnjj5beftnh91j718zwmm5 0 657302 5189473 4437499 2026-08-30T02:33:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189473 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Медыцынскі ўніверсітэт імя Сілезскіх Пястаў ва Уроцлаве |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[Выява:Akademia Medyczna Wrocław.jpg|300px]] |арыгінал = {{lang-pl|Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu}} |міжназва = Wrocław Medical University |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1811 |зачынены = |рэарганізаваны = 1950 |год рэарганізацыі = |тып = медыцынскі ўніверсітэт |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = Пётр Панікоўскі |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 6 000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Уроцлаў]] |кампус = |адрас = наб. Л. Пастэра 1,<br>50-367 г. Уроцлаў, Польшча |сайт = https://www.umed.wroc.pl |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Медыцынскі ўніверсітэт імя Сілезскіх Пястаў ва Уроцлаве''' ({{lang-pl|Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu}}) — [[Польшча|польская дзяржаўная]] [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а і спецыялізацыяй у сферы [[Медыцына|медыцынскіх навук]], якая знаходзіцца ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]]. == Агульная характарыстыка == Названы ў гонар [[Сілезскія Пясты|старэйшай галіны дынастыі Пястаў]]. Займаецца навучаннем лекараў розных спецыяльнасцяў і рознага медыцынскага персаналу ([[Фармацэўт|фармацэўтаў]], лабарантаў, дыягностаў, фельчараў, дыетолагаў, медсясцёр, акушэраў, фізіятэрапеўтаў, менеджараў у галіне аховы здароўя і інш.), ажыццяўляе педагагічную, навуковую і клінічную дзейнасць. Нягледзячы на тое, што ў яго цяперашнім выглядзе ён існуе з [[1950]] года, традыцыі медыцынскай адукацыі ўзыходзяць да [[1811]] года, калі быў створаны [[Уроцлаўскі ўніверсітэт]], у які увайшоў сярод іншых медыцынскі факультэт. Стварэнне асобнага ўніверсітэта адбылося ў [[1950]] годзе пасля рашэння дзяржаўных органаў [[ПНР]] аб аддзяленні медыцынскіх факультэтаў ад універсітэтаў. Згодна з вебаметрычным рэйтынгам універсітэтаў свету ўніверсітэт займае 1-е месца ў [[Польшча|Польшчы]] сярод медыцынскіх універсітэтаў, а ў свеце — 1466-е сярод усіх тыпаў ВНУ. == Структура == * Фармацэўтычны факультэт * Лячэбны факультэт * Лячэбна-стаматалагічны факультэт * Факультэт навук аб здароўі == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://www.umed.wroc.pl Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210729024130/https://www.umed.wroc.pl/ |date=29 ліпеня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Польшчы}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з польскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Уроцлаў]] [[Катэгорыя:Універсітэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыцынскія вышэйшыя навучальныя ўстановы]] 6scg3syn3qb62bhxg2l1buc8tcrxlfo 0 663762 5189252 4519080 2026-08-29T12:01:55Z АлесьНавіцкі90 162483 Дадаў прозвішча 5189252 wikitext text/x-wiki '''Казлоўская''' — жаночы варыянт прозвішча [[Казлоўскі]]. == Вядомыя носьбіты == * [[Карына Казлоўская]] — беларускі спартыўны лучнік. * [[Лізавета Мікалаеўна Казлоўская]] (1897—1978) — беларускі настаўнік. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1947). * [[Людміла Васільеўна Казлоўская]] (1936—2020) — беларускі эканаміст. [[Доктар эканамічных навук]] (1983), [[прафесар]] (1989). * [[Марына Міхайлаўна Казлоўская]] (нар. 1982) — літаратуразнавец, [[перакладчык|перакладчыца]]. * [[Наталля Віталеўна Казлоўская]] (1923—1991) — [[батанік]], [[доктар біялагічных навук]] (1981). * [[Наталля Уладзіміраўна Казлоўская]] — беларускі гісторык. * [[Ядвіга Казлоўская-Дода]] — беларуская і польская мовазнаўца, паланістка і беларусістка, спецыялістка ў галіне славянскага мовазнаўства. {{спіс цёзак2}} ayjxqh7agqd7985k7j0cjfwgahzkw2v 0 665161 5189479 5187817 2026-08-30T03:09:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189479 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Менке Кац''' ({{lang-yi|מעינקע קאַץ}}, {{lang-en|Menke Katz}}; 1906, [[Свянцяны]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]], цяпер [[Літва]] — 24 красавіка 1991, [[Спрынг Глен]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — [[яўрэі|яўрэйскі]] паэт. == Біяграфія == Нарадзіўся ў ноч другога дня [[Песах]]у. Бацька Гіршэ-Довід быў родам са [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свіры]], дзе меў уласны бровар, аднак быў вымушаны перавесці бізнес у Свянцяны з прычыны невялікіх заробкаў; маці Бадона Губерская паходзіла з [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Менке назвалі ў імя бабулі па бацьку. Акрамя яго, у сям’і было яшчэ чацвёра дзяцей (двое нарадзіліся ў Свіры, яшчэ двое маладзейшыя ў Свянцянах). З прычыны недастатковых заробкаў бацька ў 1914 годзе падаўся ў ЗША. Менке скончыў [[хедар]] у Свянцянах, пасля сям’я была вымушаная пераехаць да матчыных сваякоў у Міхалішкі. У 1920 годзе сям’я выехала да бацькі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], пасяліліся ў Нью-Ёрку. З пачатку 1920-х гадоў Менке Кац друкаваўся ў яўрэйскіх газетах у ЗША. Тут выходзілі ягоныя шматлікія кнігі паэзіі, у якіх належнае месца займала тэма малой радзімы. Спачатку трымаўся пракамуністычных поглядаў, пасля пачатку палітычных рэпрэсій у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] перагледзеў іх. У 1926 ажаніўся з Хаске Бляхер, эмігранткай з [[Уваравічы|Уваравічаў]]; яны пераехалі ў [[Лос-Анджэлес]]. Менке зарабляў пісаннем і рамонтам гадзіннікаў, аднак пасля нараджэння дачкі Траім і сына Ноя вярнуўся ў Нью-Ёрк. Дзяцей выхоўвала жонка з бацькамі ў [[Пасаік (Нью-Джэрсі)|Пасаіку]]. З 1953 годзе, калі стала вядома пра {{не перакладзена 5|Справа Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта|забойствы ў СССР яўрэйскіх паэтаў|ru|Дело Еврейского антифашистского комитета}}, Кац канчаткова парваў з левымі і пачаў выдаваць уласны літаратурны часопіс «Бітэр-рут». У 1972 годзе намінаваны на [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]]. == Творчасць == Першы зборнік — «Тры сястры» (1932), за публікацыі якога без згоды ён быў выключаны з «Пралетпэну» ({{lang-en|Proletpen|скарочана}} — ''пралетарскае пяро''). Затым былі кнігі вершаў «Мястэчка палае» (1938), «Адказ маёй бабулі Баданы» (1939) і іншыя. Пісаў на [[ідыш]] і [[англійская мова|англійскай]] мове. Агулам выдаў 18 зборнікаў паэзіі. Перакладзены на беларускую, грэчаскую, італьянскую, іўрыт, французскую, японскую і іншыя мовы. == Беларускія пераклады == Паасобныя вершы ў перакладзе англійскай [[Таццяна Галідэй|Таццяны Галідэй]] апублікаваны ў [[Запісы БІНіМ|Запісах БІНіМ]] № 27 за 2004 год<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-27|title=Запісы 27|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-10-28|archive-date=28 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028155410/https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-27|url-status=dead}}. — С. 397—408; [http://prajdzisvet.org/kit/91-malitva-kamienia-zrabitstsa-vietram.html асобная частковая электронная перапублікацыя].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = | загаловак = Contemporary authors. Autobiography series | арыгінал = | спасылка = http://www.dovidkatz.net/menke/Essays/Menke_1906.pdf | мова = | адказны = | аўтар выдання = Mark Zadrozny, editor | выданне = | тып = | месца = Detroit, Michigan | выдавецтва = Book Tower | год = | выпуск = | том = 9 | нумар = | старонкі = 49—71 | isbn = | issn = 0748-0636 }} == Спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/kit/91-malitva-kamienia-zrabitstsa-vietram.html Малітва каменя зрабіцца ветрам. Вершы] * [http://menkekatz.blogspot.com/ Блог пра Менке Каца] * [http://www.jewishgen.org/yizkor/svencionys/sve0080.html SVINTSYAN Heersha-Leyb Tarshish by MENKE KATZ translated from the Yiddish by BENJAMIN AND BARBARA HARSHAV] * [http://www.dovidkatz.net/menke/menke_19poems.htm Menke Katz. NINETEEN POEMS] * [http://www.nytimes.com/1991/04/26/obituaries/menke-katz-85-poet-appreciated-for-his-lyrical-style.html Menke Katz, 85, Poet Appreciated For His Lyrical Style.] By RICHARD F. SHEPARD // The New York Times * [http://www.dovidkatz.net/menke/Biography/Menke_biography.pdf Dovid Katz and Harry Smith (eds.), Menke: The Complete Yiddish Poems of Menke Katz (trans.: Benjamin Harshav and Barara Harshav)], New York: Ths Smith * [http://digital.library.upenn.edu/webbin/freedman/lookupartist?hr=&what=20012 Звесткі ў каталогу Freedman] * https://jewish.ru/ru/people/society/179517/ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кац Менке}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Ідышамоўныя паэты]] sxtzzdft1fab0lkbt8zplvi2zgl7mtl 0 667726 5189360 4526432 2026-08-29T16:21:06Z ~2026-47158-01 173344 5189360 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт інфармацыйных тэхналогій ПДУ | арыгінал = | вну = | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = | закрыты = | дэкан = [[Вольга Мікалаеўна Пятровіч]] | размяшчэнне = | адрас = 211440, [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]], [[Віцебская вобласць]], г. [[Полацк]], [[Вуліца Стралецкая (Полацк)|вул. Стралецкая]], 4 | каардынаты = | сайт = }} '''Факультэт інфармацыйных тэхналогій ПДУ''' — адзін з факультэтаў [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. == Гісторыя == Факультэт інфармацыйных тэхналогій самы малады, быў створаны ў верасні 2008 года. Факультэт размяшчаецца ў гістарычным будынку былога [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]] (ВЛК № 5, корпус В)<ref>[https://www.psu.by/be/fakultety/fakultet-infarmatsyjnykh-tekhnalogij Факультэт інфармацыйных тэхналогій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210111162734/https://www.psu.by/be/fakultety/fakultet-infarmatsyjnykh-tekhnalogij |date=11 студзеня 2021 }}</ref>. == Кафедры == * кафедра вылічальных сістэмаў і сетак * кафедра геадэзіі і геаінфармацыйных сістэмаў * кафедра тэхналогій праграмавання == Спецыяльнасці == * Вылічальныя машыны, сістэмы і сеткі * Геадэзія * Геаінфармацыйныя сістэмы (зямельна-кадастравыя) * Інфармацыйныя сістэмы і тэхналогіі (у эканоміцы) * Праграмнае забеспячэнне інфармацыйных тэхналогій === Магістратура === * Горнапрамысловая і нафтагазапрамысловая геалогія, геафізіка, маркшэйдэрская справа і геаметрыя нетраў, геадэзія * Матэматычнае мадэляванне, лікавыя метады і комплексы праграмаў * Вэб-праграмаванне і інтэрнэт-тэхналогіі * Інфарматыка і тэхналогіі распрацоўкі праграмнага забеспячэння === Аспірантура === * Аўтаматызацыя і кіраванне тэхналагічнымі працэсамі і вытворчасцямі (прамысловасць) * Матэматычнае мадэляванне, лікавыя метады і комплексы праграмаў === Перападрыхтоўка === * Праграмнае забеспячэнне інфармацыйных сістэмаў * Прыкладная геадэзія і геадэзічнае забеспячэнне кадастра === Павышэнне кваліфікацыі === * Геадэзія з асновамі тапаграфіі == Дэканы == * [[Вольга Мікалаеўна Пятровіч]]<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/personalii/p/petrovich-olga-nikolaevna|title=Петрович Ольга Николаевна|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-08-29}}</ref> * [[Аксана Валер’еўна Голубева]] * [[Сцяпан Рыгоравіч Ехілеўскі]] {{зноскі}} {{ПДУ}} [[Катэгорыя:Факультэты ПДУ|Інфармацыйных тэхналогій]] [[Катэгорыя:Стралецкая вуліца (Полацк)]] [[Катэгорыя:Інфармацыйныя факультэты|ПДУ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:2008 год у Полацку]] gktqmyu21ido600d2lywmop4nnk8y6a 0 667874 5189456 4890291 2026-08-29T23:35:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189456 wikitext text/x-wiki '''Масавае забойства ў Хюэ''' — масавае забойства жыхароў горада [[Хюэ]] вайскоўцамі [[В’етнамская народная армія|паўночнав’етнамскай арміі]] і [[В’етконг|Нацыянальнага Фронту вызвалення Паўднёвага В’етнама]] ў [[1968]] годзе падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Гэтыя падзеі ніяк не каментуецца сучаснымі в’етнамскімі ўладамі. Некаторыя крытыкі вайны ў В’етнаме вылучалі гіпотэзы пра тое, што ў рэчаіснасці асноўная частка забітых была ахвярамі амерыканскіх артабстрэлаў, і прыпісванне адказнасці за іх гібель сілам камуністаў было толькі прапагандысцкім ходам. Аднак і гэтыя крытыкі прызнаюць сам факт расстрэлаў, падвяргаючы сумневу толькі сапраўдную колькасць ахвяр<ref>{{Cite web |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/porterhue1.html |title=Gareth Porter, «The 1968 Hue Massacre», Part One. |access-date=10 мая 2021 |archive-date=14 кастрычніка 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20001014013301/http://chss.montclair.edu/english/furr/porterhue1.html |url-status=dead }}</ref>. == Перадгісторыя == 30—31 студзеня 1968 года ў [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]] пачалося першае шырокамаштабнае наступленне камуністычных сіл, вядомае як [[Тэцкае наступленне (1968)|Тэцкае наступленне]]. Адной з найважнейшых мэтаў аперацыі быў горад Хюэ, які меў вялікае гістарычнае і псіхалагічнае значэнне (у XIX стагоддзі ён быў сталіцай краіны). На той момант у горадзе знаходзіліся толькі нязначныя сілы [[Узброеныя сілы Рэспублікі В’етнам|паўднёвав’етнамскай арміі]] і адсутнічалі якія-небудзь амерыканскія баявыя падраздзяленні, што спрашчала яго захоп; акрамя таго, паўднёвав’етнамцы не чакалі, што праціўнік атакуе ў разгар [[Тэт]]а — найважнейшага нацыянальнага в’етнамскага свята, на час якога варагуючыя бакі традыцыйна заключалі перамір’е. На Тэт 1968 года НФВПВ, як звычайна, абвясціў аб аднабаковым перамір’і, аднак раніцай 31 студзеня горад падпаў пад артылерыйскі і мінамётны абстрэл, пасля якога ў яго ўвайшлі два ўзмоцненых палка паўночнав’етнамскай арміі. Да зыходу першага дня Тэцкага наступлення Хюэ практычна цалкам кантраляваўся сіламі камуністаў, што стала для іх значнай прапагандысцкай перамогай. Па-за іх кантролю заставаліся толькі штаб 1-й пяхотнай дывізіі Паўднёвага В’етнама і база [[Камандаванне па аказанні ваеннай дапамогі В’етнаму|камандавання па аказанні ваеннай дапамогі В’етнаму]], захапіць якія так і не ўдалося. У горад пачалі прыбываць падраздзяленні УСПВ і [[Корпус марской пяхоты ЗША|амерыканскай марской пяхоты]]. На працягу наступных двух з паловай тыдняў Хюэ быў арэнай [[Бітва за Хюэ|адной з самых разлютаваных бітваў вайны]]. == Забойства == Пасля пераходу Хюэ пад кантроль часовай адміністрацыі НФВПВ тут пачаліся арышты паўночнав’етнамскіх чыноўнікаў, рэлігійных дзеячаў, паліцэйскіх, вайскоўцаў і замежнікаў. Арышты ажыццяўляліся па спісах, загадзя складзеных мясцовымі пвдпольшчыкамі. Некаторых арыштаваных расстрэльвалі на месцы, іншыя адпраўляліся за межы горада да высвятлення ступені іх супрацоўніцтва з урадам Паўднёвага В’етнама. У залежнасці ад сваіх пасад і «віны перад народам В’етнама» яны падлягалі альбо расстрэлу, альбо перавыхаванню. Аднак адміністрацыя НФВПВ не здолела выканаць свае доўгачасовыя планы з-за ціску, які аказвалі ўзброеныя сілы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і Паўднёвага В’етнама. У ходзе надзвычайна зацятых баёў яны паступова, дом за домам і квартал за кварталам, аднаўлялі кантроль над горадам. Нягледзячы на адчайны супраціў паўночнав’етнамскай арміі, да канца лютага яна ўтрымлівала ў сваіх руках толькі асобныя раёны Хюэ. У пачатку сакавіка горад быў абвешчаны вызваленым ад камуністычных сіл. Да гэтага часу амерыканскія і паўднёвав’етнамскія салдаты ўжо выяўлялі масавыя пахаванні мясцовых жыхароў. Такія пахаванні выяўляліся яшчэ доўгі час пасля Тэцкага наступлення, частка з іх была за межамі горада. Некаторыя забітыя ў магілах былі звязаны або са слядамі катаванняў; паведамлялася, што некаторыя людзі меркавана былі пахаваны жыўцом. == Наступствы == Дакладная колькасць ахвяр разні ў Хюэ застаецца невядомай. Некаторыя аўтары сцвярджалі, што сама разня была разадзьмута паўднёвав’етнамскім урадам у мэтах прапаганды, а большасць загінулых мірных жыхароў сталі ахвярамі амерыканскіх артылерыйскіх абстрэлаў і авіяцыйных налётаў. Зрэшты, і гэтыя аўтары не адмаўляюць факту асобных распраў, якія праводзіліся НФВПВ, ставячы пад сумнеў толькі іх размах. Такім чынам, па самых мінімальных ацэнках ахвярамі разні сталі каля 200 чалавек. Існуюць і значна вялікія ацэнкі. Усяго ў масавых пахаваннях у Хюэ і яго ваколіцах было знойдзена каля 2800 чалавек. Некалькі амерыканскіх аўтараў (у прыватнасці, Гюнтэр Леві ў кнізе «Амерыка ў В’етнаме») спасылаліся на трафейны в’етнамскі дакумент, дзе гаварылася, што ў Хюэ былі знішчаны 2700 чыноўнікаў, паліцэйскіх і «дэспатаў». У двух афіцыйных в’етнамскіх даследаваннях баявых дзеянняў у правінцыі Тхыатхіен прызнаецца факт масавых забойстваў, хоць адно з гэтых даследаванняў («[[Тэатр ваенных дзеянняў]] Чытхіен-Хюэ падчас пераможнай вайны супраціву супраць амерыканцаў і за выратаванне нацыі») сцвярджае, што забойствы ажыццяўляліся мясцовым грамадзянскім насельніцтвам, якое ўзяло ў рукі зброю і прынялося знішчаць «рэакцыянераў», «здраднікаў» і «варожых сакрэтных агентаў»<ref>James Willbanks. Tet — What Really Happened at Hue. // Vietnam Magazine, February 2011.</ref>. Разня ў Хюэ, нягледзячы на асобныя спробы паўднёвав’етнамскага ўрада выкарыстоўваць яе ў ваеннай прапагандзе, доўгі час заставаўся малавядомай падзеяй В’етнамскай вайны. Яна да гэтага часу застаецца дрэнна вывучанай тэмай; невялікая колькасць публікацый аб падзеях 1968 году з’явілася ў асноўным у ходзе вайны або адразу пасля яе завяршэння. Характэрна, што па часе гэтая трагедыя амаль супала з [[Масавае забойства ў Сангмі|масавым забойствам мірных жыхароў у вёсцы Мілаі]] (абшчына Сангмі), самым вядомым ваенным злачынствам ЗША падчас В’етнамскай вайны. Былы генерал паўночнав’етнамскай арміі Нгуен Ван Тху, які ўдзельнічаў у бітве за Хюэ, пасля называў гэтыя дзеянні нармальнымі для ваеннага часу і ў якасці апраўдання спасылаўся на арышты і забойствы праціўнікам падазраваных у супрацоўніцтве з сіламі Паўночнага В’етнама<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=18551391&ft=1&f=1004 M. Sullivan. Recalling the Fear and Surprise of the Tet Offensive]</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/porterhueic74.pdf D. Gareth Porter. The 1968 «Huế Massacre» (pdf-файл)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110525080052/http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/porterhueic74.pdf |date=25 мая 2011 }} {{ref-en}} * {{cite web|url=http://asiafilm.tv/project/zemlya-pechali/|title=Фильм "Земля скорби" на сайте AsiaFilm.TV {{ref-vi}}{{ref-en}}{{ref-ru}}|archiveurl=https://www.webcitation.org/67gCC9yPI?url=http://asiafilm.tv/project/zemlya-pechali/|archivedate=2012-05-15|url-status=live}} * [http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/hue-massacre-the-contradictory-facts-02072012171606.html Tường An. Mậu Thân- Huế, đi tìm những phản đề] {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы падчас вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:1968 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Хюэ]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў В’етнаме]] pngk07r1otwautnuuy4dwcl9q99h3sw 0 670620 5189260 3933894 2026-08-29T12:27:59Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1582 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189260 wikitext text/x-wiki {{Школа}} '''Рыжскі езуіцкі калегіум''' — колішняя каталіцкая навучальная ўстанова ў [[Рыга|Рызе]], якая існавала ў [[1582]]—[[1621]] гадах. Фундацыйны акт выдаў [[25 чэрвеня]] [[1582]] года кароль [[Стафан Баторый]]. Калегіум быў уладкаваны ў былым кляштары цыстэрцыянак пры {{нп5|Касцёл Марыі Магдаліны (Рыга)|касцёле Св. Марыі Магдалены|ru|Церковь Марии Магдалины (Рига)}}. 4-класная школа адчынена ў 1584 годзе. У 1587 годзе гарадскія ўлады выгналі езуітаў з Рыгі. Вернуты ў 1591 годзе. З 1598 года пры калегіуме існавала [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурса]], працавалі [[тэатр]], [[бібліятэка]]. Дзейнасць калегіума спынілася [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1621—1626)|пасля заняцця Рыгі шведамі]] ў 1621 годзе. Акрамя навучання езуіты займаліся пашырэннем [[каталіцтва]], казалі пропаведзі на [[польская|польскай]], [[нямецкая|нямецкай]], [[латышская|латышскай]] і [[літоўская|літоўскай]] мовах. == Спасылкі == * {{vkl.by|1819}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Латвіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рыгі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1621 годзе]] bsffyq4ah7uqa6bbzkkcu8r4lz0bhka 0 675247 5189405 5056860 2026-08-29T19:34:12Z Антон 740 76022 +артыкул з Беларускай энцыклапедыі 5189405 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | дата = 3 — 25 красавіка 1991 | месца = БССР | прычыны = рост цэн | вынік = цэны былі зніжаны<br>палітычныя патрабаванні не былі прынятыя ўладамі }} '''Красаві́цкія забасто́ўкі''' — пратэсты, якія адбываліся ў [[БССР]] у красавіку [[1991]] года ў [[Мінск]]у, [[Салігорск]]у, [[Орша|Оршы]] і іншых гарадах і сталі значнай палітычнай падзеяй. Страйк ахапіў дзясяткі працоўных калектываў і ўвайшоў у гісторыю Беларусі як самы масавы выступ рабочых у змаганні за свае палітычныя правы<ref>[https://www.svaboda.org/a/31184331.html Страйк, якога ніхто не чакаў]</ref>. == Перадгісторыя == 17 сакавіка 1991 года прайшоў [[рэферэндум аб захаванні СССР]], у якім, як фармулявалася ў пытанні, «будуць у поўнай меры гарантавацца правы і свабоды чалавека». А праз два тыдні, 2 красавіка, [[Савет міністраў СССР]] узняў цэны на прадукты і тавары ў 2—5 разоў<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2021/04/01_a_13543850.shtml «Магазины были пусты»: как в позднем СССР взвинтили цены]</ref>. == Ход падзей == 3 красавіка 1991 года спынілі працу рабочыя [[Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова|Мінскага электратэхнічнага завода]], разам з імі на вуліцы выйшлі працаўнікі завода аўтаматычных ліній і завода шасцерняў. Рабочыя перакрылі рух трамваяў на вуліцы [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродскай]]. Ужо 4 красавіка прадпрыемстваў, якія абвясцілі страйк, налічвалася дзясяткі. Калоны рушылі ў цэнтр сталіцы, да [[Дом урада (Мінск)|Дому ўрада]]. Страйк пачаўся стыхійна, у цэхах і на заводскіх прахадных. А затым кантроль узялі ў свае рукі сябры [[БНФ «Адраджэнне»|БНФ]], актывісты Рабочага Саюза, альтэрнатыўныя рабочыя лідары, што ўжо былі на многіх прадпрыемствах Мінска і Беларусі, — [[Марыя Рыгораўна Аліева|Марыя Аліева]], [[Сяргей Антончык]], Генадзь Быкаў, Алесь Галькевіч, [[Віктар Івашкевіч]], Георгій Мухін, Міхась Собаль, Генадзь Фядыніч<ref>''Вячаслаў Ракіцкі.'' [https://docs.rferl.org/be-BY/2011/06/03/ced6b91a-4cdf-40ce-940e-7d66008a11e3.pdf Сто адрасоў свабоды. 1980—2010. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе)]. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2011. — 330 с. — С. 131—132.</ref>. Старшыня [[Савет Міністраў БССР|Савета міністраў БССР]] [[Вячаслаў Кебіч]], які выйшаў да рабочых, тлумачыў, што ён не ведаў пра намер Крамля ўзняць цэны, і што рашэнне [[Урад СССР|саюзнага ўрада]] было і для беларускага Саўміна непрыемным сюрпрызам. У першы дзень патрабаванні былі эканамічныя (узняць заробкі, знізіць цэны, адмяніць 5 % падатак на продаж усіх тавараў). Аднак неўзабаве дадаліся патрабаванні палітычныя, у тым ліку: * Вывад парткамаў з прадпрыемстваў. * Адстаўка [[Прэзідэнт СССР|прэзідэнта СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. Гарбачова]] і [[Савет Міністраў СССР|саюзнага ўрада]], роспуск [[З’езд народных дэпутатаў СССР|з’езда народных дэпутатаў СССР]]. * Новыя выбары ў [[Вярхоўны Савет БССР]]. * Наданне [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]] статусу канстытуцыйнай сілы. [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] удзельнічаў у наданні рабочым забастоўкам палітычнага характару. Многія актывісты БНФ сталі лідарамі рабочага руху ([[С. Антончык]], Г. Мухін, Г. Быкаў у Мінску, I. Юргевіч у Салігорску). 24 красавіка аршанскія рабочыя выставілі ўльтыматум: калі не будзе прызначаная надзвычайная сесія Вярхоўнага Савета БССР, якую патрабавалі дэпутаты [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|Апазіцыі БНФ]], яны лягуць на рэйкі. У 15.30 чыгуначны рух быў заблакаваны. У Оршу былі накіраваныя паўтары тысячы байцоў АМАПу з Мінска, Віцебска і Магілёва, увечары 25 красавіка рабочыя былі вымушаныя спыніць страйк. == Вынікі == Палітычныя патрабаванні не былі прынятыя ўладамі, цэны былі зніжаныя, але неўзабаве ізноў пайшлі ў гару. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Красавіцкія выступленні працоўных 1991|А. П. Галькевіч|453—454}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Красавіцкія рабочыя забастоўкі 1991|Аляксандр Галькевіч|249}} {{Пратэсты ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Пратэсты 1991 года]] [[Катэгорыя:1991 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Красавік 1991 года]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Забастоўкі ў Беларусі]] pw1vuk5dvvacghd0hayqkqcit7u6cj2 0 676648 5189359 5139730 2026-08-29T16:21:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189359 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шугалей}} {{Асоба | імя = Максім Анатольевіч Шугалей | выява = | род дзейнасці = сацыёлаг, палітычны кансультант, юрыст | дата нараджэння = [[24 лютага]] [[1966]] |месца нараджэння = [[Ленінград]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}→ {{Сцягафікацыя|Расія}} }} '''Максім Анатольевіч Шугалей''' ({{lang-ru|Максим Анатольевич Шугалей}}; нар. {{ДН|24|2|1966}}, [[Ленінград]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — расійскі навуковец-сацыёлаг, аўтар сацыялагічных даследаванняў, палітычны кансультант, юрыст. Атрымаў шырокую вядомасць пасля захопу ў палон лівійскай узброенай групоўкай RADA. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 лютага 1966 года ў Ленінградзе. Скончыў 184-ю школу. Вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім дзяржаўным універсітэце]]. Працаваў юрыстам і кансультантам, а таксама ўдзельнічаў у палітычных і бізнес-праектах у розных гарадах Расіі і за яе межамі. З [[1986]] года прадстаўляў інтарэсы дэпутатаў, якія абіраліся ў Заканадаўчы сход Санкт-Пецярбурга. У [[2007]] годзе стаў кіраўніком грамадскага дабрачыннага фонду інвалідаў «Матысаў востраў». У [[2016]] годзе заняў пасаду кіраўніка аднаго з напрамкаў выбарчай кампаніі партыі «[[Адзіная Расія]]» ў [[Архангельск]]у. Тады ж ён правёў даследаванне грамадскай думкі і высветліў стаўленне жыхароў [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]] і [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]<ref>{{cite web |url = http://newizv.ru/news/society/05-08-2020/maksim-shugaley-budet-predstavlyat-partiyu-rodina-na-vyborah-v-gossovet-komi |title = Максим Шугалей будет представлять партию «Родина» на выборах в Госсовет Коми |author = |date = 2020-08-5 |work = |publisher = Новые известия |accessdate = |lang = ru }}</ref> да экалагічных праблем у рэгіёнах<ref>{{cite web |url = http://tass.ru/politika/9057999 |title = Партия "Родина" выдвинула кандидатов на выборы в Госсовет Коми во главе с Шугалеем |author = |date = 2020-07-27 |work = |publisher = ТАСС |accessdate = |lang = ru }}</ref>. У пачатку [[2019]] года быў запрошаны прэзідэнтам «Фонду абароны нацыянальных каштоўнасцяў» [[Аляксандр Аляксандравіч Малькевіч|Аляксандрам Малькевічам]] узначаліць даследчую групу для правядзення сацыялагічнага даследавання ў [[Лівія|Лівіі]]. У рамках праекта планавалася анкетаванне 1600 рэспандэнтаў, 40 глыбінных інтэрв’ю з грамадзянамі Лівіі з розных сацыяльных слаёў і 16 фокус-груп<ref>{{cite web |url = https://rg.ru/2020/08/14/my-vyrvem-maksima-iz-ruk-terroristov.html |title = Мы вырвем Максима из рук террористов |author = |date = 2020-08-14 |website = rg.ru |publisher = |accessdate = |lang = ru }}</ref>. У маі таго ж года падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] Максім Шугалей са сваім калегам перакладчыкам Самерам Хасанам Алі Суэйфанам пад падазрэннем ва ўмяшанні ў [[Усеагульныя выбары ў Лівіі (2021)|парламенцкія і прэзідэнцкія выбары ў Лівіі]] былі захоплены ў палон узброенай групоўкай RADA і трапілі ў турму «[[Мітыга (турма)|Мітыга]]» ў [[Трыпалі]]<ref>{{cite web |url = http://www.gazeta.ru/politics/news/2020/07/19/n_14691817.shtml |title = В МИД РФ не подтвердили сообщения об освобождении двух россиян в Ливии |author = |date = 2020-07-19 |work = |publisher = Газета.ru |accessdate = |lang = ru }}</ref>. Гісторыя атрымала шырокі грамадскі рэзананс. Да вырашэння задач па вызваленні расіян падключылася [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{cite web |url = https://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/international_safety/conflicts/-/asset_publisher/xIEMTQ3OvzcA/content/id/4114713 |title = О ситуации с российскими гражданами в Ливии |author = |date = 2020-05-06 |work = |publisher = Министерство иностранных дел Российской Федерации |accessdate = |lang = ru }}</ref>. Аднак уступіць у прамы кантакт з палоннымі было цяжка, паколькі персанал расійскага пасольства ў Лівіі летам [[2014]] года эвакуіраваўся з Трыпалі ў [[Туніс]]<ref>{{cite web |url = http://www.kp.ru/daily/27091/4163921/ |title = МИД РФ: Мы обсуждаем с ливийскими властями вопрос о необходимости незамедлительного освобождения российских граждан |author = Эдвард Чесноков |date = 2020-02-13 |work = |publisher = Комсомольская Правда |accessdate = |lang = ru }}</ref>. [[30 сакавіка]] [[2020]] года Шугалеем была зроблена спроба збегчы з турмы «Мітыга», але апалчэнцы злавілі яго<ref>{{cite web |url = http://www.youtube.com/watch?v=HPpYD7ySOyM |title = Максима Шугалея посадили в "бетонный стакан" |author = |date = 2020-05-17 |work = |publisher = Россия 24 |accessdate = |lang = ru }}</ref>. У снежні Максім і Самер былі вызвалены<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20201210/shugaley-1588600718.html|title=В Ливии освободили двух задержанных россиян|publisher=РИА Новости|date=10 декабря 2020|lang=ru}}</ref>. Пазней было абвешчана, што Шугалей узначаліць спіс партыі «Радзіма» на выбарах у Дзяржсавет Рэспублікі Комі<ref>{{cite web |url = http://komi.rodina.ru/novosti/Spisok-partii-Rodina-na-vyborax-v-Gossovet-Respubliki-Komi-vozglavil-zaxvachennyj-v-plen-v-Livii-uchenyj-sociolog-Maksim-SHugalej |title = СПИСОК ПАРТИИ «РОДИНА» НА ВЫБОРАХ В ГОССОВЕТ КОМИ ВОЗГЛАВИЛ МАКСИМ ШУГАЛЕЙ |author = |date = |website = komi.rodina.ru |publisher = |accessdate = |lang = ru |archive-date = 20 красавіка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210420080244/http://komi.rodina.ru/novosti/Spisok-partii-Rodina-na-vyborax-v-Gossovet-Respubliki-Komi-vozglavil-zaxvachennyj-v-plen-v-Livii-uchenyj-sociolog-Maksim-SHugalej |url-status = dead }}</ref>. Хутка той перадаў свой дэпутацкі мандат Алене Івановай, але працягваў дапамагаць Рэспубліцы ў вырашэнні найбольш вострых пытанняў. У верасні 2024 года Шугалей разам з двума суайчыннікамі і грамадзянінам [[Беларусь|Беларусі]] быў затрыманы ў [[Чад]]зе<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/7215117|title=Дружба дружбой, а статья врозь |date=2024-10-09|publisher=Коммерсантъ|access-date=2024-12-27|lang=ru}}</ref>. У лістападзе сацыёлаг быў вызвалены<ref>{{cite web |url=https://iz.ru/1792043/2024-11-16/zaderzhannyi-v-chade-sotciolog-shugalei-vernulsia-v-moskvu|title=Задержанный в сентябре в Чаде социолог Шугалей вернулся в Москву |date=2024-11-16|publisher=Известия|access-date=2024-12-27|lang=ru}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае дваіх дзяцей. == У культуры == Па ініцыятыве і пры падтрымцы «Фонду абароны нацыянальных каштоўнасцяў» быў зняты мастацкі фільм «[[Шугалей (фільм)|Шугалей]]»<ref>{{cite web |url = http://regnum.ru/news/cultura/2942729.html |title = «Шугалей» — художественный фильм быстрого реагирования |author = Мария Александрова |date = 2020-05-08 |work = |publisher = Regnum |accessdate = |lang = ru |archive-date = 20 мая 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210520022131/https://regnum.ru/news/cultura/2942729.html |url-status = dead }}</ref>, прэм’ера якога адбылася [[1 мая]] 2020 года на тэлеканале [[НТВ]]<ref>{{cite web |url = http://argumenti.ru/cinema/2020/04/663543 |title = Премьера на НТВ – фильм «Шугалей» основан на реальных событиях |author = |date = 2020-04-30 |work = |publisher = Аргументы Недели |accessdate = |lang = ru }}</ref>. Пазней англамоўная версія кінастужкі была апублікавана на [[YouTube]]-канале RT Documentary<ref>{{YouTube|fmBBFKSGyfw&t|Shugalei. A harrowing yet true story of Russian researchers imprisoned by terrorists}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, а арабская версія карціны выйшла на тэлеканале RT Arabic<ref>{{cite web |url = https://arabic.rt.com/videoclub/1118079-%D9%86%D8%AE%D8%B7%D9%81-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%8A%D9%85%D9%84%D9%83%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%A9/ |title = فيلم يحكي قصة حقيقية عن خطف عالم روسي في ليبيا، وقعت في يديه معلومات سرية هامة للغاية لا يجب أن تتسرب إلى خارج ليبيا! |author = |date = |work = |publisher = |accessdate = |lang = ar }}</ref>. Рускамоўная версія фільма апублікавана на YouTube-канале RTД Russian<ref>{{YouTube|2erxFusOUbk|Шугалей: история российских социологов, попавших в плен к террористам}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На грошы, атрыманыя ад пракату, жонка Шугалея Наталля перадала жанчынам і дзецям Лівіі 40 апаратаў штучнай вентыляцыі лёгкіх, якія былі дастаўлены ў [[Бенгазі]] разам з іншым гуманітарным грузам<ref>{{cite web |url = http://regnum.ru/news/polit/2954975.html |title = Жена Максима Шугалея передала Ливии 40 аппаратов ИВЛ |author = |date = 2020-05-19 |work = |publisher = Regnum |accessdate = |lang = ru |archive-date = 23 красавіка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423025900/https://regnum.ru/news/polit/2954975.html |url-status = dead }}</ref>. [[6 верасня]] анансаваны працяг карціны — [[Шугалей 2]]<ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/2406681|title=Премьера остросюжетного боевика «Шугалей-2» — в воскресенье на НТВ|publisher=НТВ|date=31.08.2020|lang=ru}}</ref>. == Навукова-публітыстычныя працы == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., Юрьев А. И. Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация) / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под научной редакцией проф. А. И. Юрьева. — СПб., 2020. — 115 с. ISBN 978-5-907223-63-9 == Гл. таксама == * [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Шугалей Максім Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Сацыёлагі]] [[Катэгорыя:Юрысты Расіі]] [[Катэгорыя:Ахвяры парушэнняў правоў чалавека]] is52c4s4972ovakav2xz22k4zrensas 0 681751 5189663 4054918 2026-08-30T11:39:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189663 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Захаравіч Ашэйчык''' (нар. {{ДН|15|9|1940}}, в. [[Вугалец (Пухавіцкі раён)|Вугалец]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі будаўнік, [[Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь|заслужаны будаўнік Беларусі]], заслужаны работнік юстыцыі Беларусі, [[Выдатнік аховы здароўя Беларусі|выдатнік аховы здароўя Беларусі]]. == Біаграфія == У 1961 годзе скончыў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум]]. У 1972 годзе скончыў завочна Маскоўскі горны інстытут па спецыяльнасці «Будаванне падземных збудаванняў і шахт». Быў генеральным дырэктарам адкрытага акцыянернага таварыства «Будтрэст № 3 ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі», г. [[Салігорск]]<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/57328/ |title=Ашэйчык Мікалай Захаравіч |access-date=3 ліпеня 2021 |archive-date=9 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184334/https://nagrady.by/persona/57328/ |url-status=dead }}</ref> з 1978 па 2015 год. == Узнагароды == У 1971 і 1979 гадах узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. Лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР (1982), кавалер [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэна Пашаны]] (1998), [[Ордэн Айчыны|ордэна Айчыны]] ІІ (23 мая 2011) і ІІІ ступеняў, уладальнік знака Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь «За ўклад у развіццё культуры Беларусі», [[Грамата Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета]], [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. Ганаровы грамадзянін Салігорска і Мінскай вобласці. {{зноскі}} == Літаратура == * Дыхание земли : очерки о земледельцах и наших современниках / Леонид Екель. — Минск, 2011. — С. 123—127. * Кто есть кто в Республике Беларусь. Строители Беларуси. — Минск, 2013. — С. 18-19. * Минская область : энциклопедия : [в 2 т.]. — Минск, 2007. — Т. 1. — С. 229. * Почетные граждане белорусских городов : биографический справочник / Б. Д. Долготович. — Минск, 2008. — С. 308. * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2016. — Т. 5, кн. 1 : Минская область. — С. 49. == Спасылкі == * [https://puhovichihistory.by/index.php/ru/component/icagenda/289-15-sentyabrya-1940-goda-rodilsya-nikolaj-zakharovich-ashejchik 15 сентября 1940 года родился Николай Захарович Ашейчик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183419/https://puhovichihistory.by/index.php/ru/component/icagenda/289-15-sentyabrya-1940-goda-rodilsya-nikolaj-zakharovich-ashejchik |date=9 ліпеня 2021 }} {{DEFAULTSORT:Ашэйчык Мікалай Захаравіч}} [[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Салігорска]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінскай вобласці]] 1q8p8pl15ayb6xvnvyak5rprp7y8d1b 14 683662 5189325 3886921 2026-08-29T14:53:17Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Віцэ-адміралы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189325 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Адміралы Германскай імперыі]] [[Катэгорыя:Віцэ-адміралы]] o4btfxy3lhc6uezo6uqp6rkdsj54rm6 0 696049 5189414 4754025 2026-08-29T20:21:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189414 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Мардук | Міфалогія = [[Шумера-акадская міфалогія|Шумера-акадская]] | Выява = Image from page 43 of "Ancient seals of the Near East" (1940).jpg | Памер выявы = | Подпіс = Мардук забіівае [[Тыямат]] | Апісанне = бог [[вайна|вайны]] і [[ураджай|ўрадлівасці]] | У іншых культурах = Бэл | Бацька = [[Энкі|Эа]] | Маці = Нінхурсанга (Дамгалнуна, Дамкіна) | Жонка = [[Царпаніт]] | Дзеці = [[Набу]] }} '''Мардук''' ({{lang-akk|𒀭𒀫𒌓}}) — [[бог]]-заступнік [[Вавілон]]а ў шумера-акадскай міфалогіі. == Паходжанне == Паходжанне постаці Мардука ў шумера-акадскай міфалогіі цалкам не высветлена. Яго імя з’явілася ў [[пісьмо]]вых помніках у перыяд [[Амарэі|Амарэйскай]] дынастыі [[Вавілон]]а, у прыватнасці ў [[Звод законаў Хамурапі|зводзе законаў Хамурапі]]<ref>[https://avalon.law.yale.edu/ancient/hamframe.asp The Code of Hammurabi]</ref>. Аднак існуе меркаванне, што Мардук быў вядомы ўжо ў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э., хаця і ў якасці другараднага [[бог]]а<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/marduk Marduk — Jewish Virtual Library]</ref>. У калекцыі [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскага ўніверсітэта]] знаходзіцца надпіс YBC 2305 [[Акад|стараакадскага]] перыяду, у якім некаторыя вучоныя выяўляюць назву Вавілона і імя Мардука<ref>{{Cite web |url=https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/konf/ls/8/bartosh.pdf |title=Бартош, В. Появление бога Мардука, его города Вавилона и храма Эсагил // Лістападаўскія сустрэчы-8: зб. арт. па матэрыялах Міжнар. навук. канф. у гонар акадэмікаў М. М. Нікольскага і У. М. Перцава / навук. рэд. В. А. Фядосік, І. А. Еўтухоў. — Мінск : БДУ, 2011 |access-date=19 снежня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630063022/https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/konf/ls/8/bartosh.pdf |archivedate=30 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>, але такая форма прачытання не з’яўляецца агульнапрынятай. У [[1968]] г. [[Данія|дацкі]] гісторык [[:en:Thorkild Jacobsen|Торкільд Якабсен]] на аснове [[мовазнаўства|лінгвістычнага]] аналізу прыйшоў да высновы, быццам бы першасна Мардук з’яўляўся богам [[бура|буры]] і [[Маланка|маланак]]<ref>Jacobsen, T. The Battle between Marduk and Tiamat // Journal of the American Oriental Society, #88 (1), 1968. P. 104—108.</ref>. Нягледзячы на тое, што яго сцверджанне ніколі не разглядалася сур’ёзна з боку спецыялістаў па [[акадская мова|акадскай мове]], на яго думку часам спасылаюцца аўтары даведнікаў і падручнікаў. Найчасцей імя Мардука тлумачыцца як вытворнае ад [[шумерская мова|шумерскага]] ''амар-Утук'' (літаральна «цяля Уту»<ref>[https://www.behindthename.com/name/marduk Meaning, origin and history of the name Marduk]</ref>). Такім чынам, постаць Мардука магла ўзнікнуць у [[Сіпар]]ы, дзе здаўна шанаваўся бог сонца [[Шамаш (міфалогія)|Шамаш-Уту]]. Гэта супярэчыць пазнейшым [[літаратура|літаратурным]] помнікам накшталт [[Энума Эліш]], дзе Мардук называецца сынам бога [[Энкі|Эа]]. Высоўваецца гіпотэза, што ранні вобраз Мардука мог быць звязаны з [[шумер]]скім богам [[Асалухі]]<ref>[https://books.google.by/books?id=HQZM5Q3eKAQC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=Asalluhi+Marduk&source=bl&ots=zSdamE7ZNW&sig=ACfU3U0TAXG3pF5XyFQbVq1WO-CdyOnlIw&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjMnuHk1vD0AhWIvYsKHegGD74Q6AF6BAgVEAM#v=onepage&q&f=false Takayoshi Oshima, Babylonian Prayers to Marduk]</ref>, паколькі іх сакральныя функцыі былі вельмі падобнымі. == Эпічны герой == Мардук — вызначальны герой [[акадская мова|акадскай]] [[эпас|эпічнай]] паэмы [[Энума Эліш]]<ref>[https://www.worldhistory.org/article/225/enuma-elish---the-babylonian-epic-of-creation---fu/ Enuma Elish — The Babylonian Epic of Creation — Full Text]</ref>. Яе галоўная тэма — стварэнне [[сусвет|свету]]. Мардук у ёй вызначаны як прадстаўнік трэцяга пакалення [[бог|багоў]], але ў самым пачатку твора падкрэсліваецца яго сувязь з першым пакаленнем, калі яго дзед [[Ан]]у даруе яму 4 ураганныя [[вецер|вятры]]. Багам пагражае прамаці [[Тыямат]]. Яна стварае армію з першародных пачвар на чале са сваім мужам [[Кінгу]]. Багі звяртаюцца за дапамогай да Мардука, які патрабуе наўзамен перадаць яму першынство. Тыя пагаджаюцца, і ён перамагае Тыямат і Кінгу. З частак іх цел ён стварае зямлю, неба, зоры, святло і, нарэшце, чалавека. Важным вынікам [[Касмагонія|касмаганічнай]] бітвы становіцца тое, што Мардук авалодвае таблеткамі лёсу. У канцы Энума Эліш багі славяць Мардука і даюць яму 50 імён-[[эпітэт]]аў. Мэта Энума Эліш — сцверджанне першынства Мардука. Ён атрымоўвае «[[карабель]]» [[Энліль|Энліля]] — дагэтуль вярхоўнага бога [[Месапатамія|Месапатаміі]], яму дастаюцца сімвалы ўлады ранейшага валадара — вятры, распараджэнне лёсамі, 50 імёнаў<ref>[http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/marduk/ Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses — Marduk (god)]</ref><ref>[http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/enlil/index.html Enlil/Ellil (god) — List of deities — Oracc]</ref>. Але Энліль часам выглядаў як бог-разбуральнік, што наслаў [[сусветны патоп]]. У адрозненне ад яго, Мардук — стваральнік. Нават пасля забойства Тыямат ён працягвае яе галоўную функцыю фарміравання навакольнага свету. Людзі становяцца абавязаны яму фактам свайго нараджэння. == Сімвалы == [[Вавілон]]скія [[астралогія|астролагі]] атаяснялі Мардука з [[Юпітэр (планета)|планетай Юпітэр]]. Яго сакральнымі жывёламі лічыліся [[конь свойскі|коні]] і [[сабака свойскі|сабакі]]. Яшчэ адной жывёлай Мардука быў вогненны [[цмок]] Мушушу, выявы якога памяшчалі на сцены [[архітэктура|архітэктурных]] помнікаў і [[пячатка|пячаткі]]. На ранніх выявах Мардук меў трохкутную [[Рыдлёўка|рыдлёўку]] або [[Матыка|матыку]]. Пазней яго малявалі ў ваенным аблачэнні са [[зброя]]й, часам — на калясніцы<ref>[https://www.britannica.com/topic/Marduk Marduk — Babylonian god — Britannica]</ref><ref>[https://www.abarim-publications.com/Meaning/Marduk.html The amazing name Marduk: meaning and etymology]</ref>. На вяршыні храмаў Мардука або ў месцах яго шанавання ўсталёўвалі конусападобныя [[шпіль|шпілі]]. Вавілонская сакральная лічба Мардука — 10. <gallery> Sceau priere NB AO 5684.jpg|Шанаванне Мардука One dragon of the the Ishtar Gate of Babylon, Iraq, colored glazed and molded bricks, 6th century BCE. Pergamon Museum.jpg|Выява Мушушу на [[Вароты Іштар|браме Іштар]] </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''Аўсейчык, У. Я.'' [https://core.ac.uk/download/pdf/49213971.pdf Міфалогія: вучэб.-метад. комплекс] — Наваполацк: ПДУ, 2013. ISBN 978-985-531-400-5 * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мардук||112}} * ''Шамякіна, Т.'' [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/18722-1.pdf Міфалогія і беларуская літаратура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211216134357/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/18722-1.pdf |date=16 снежня 2021 }}. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2008. ISBN 978-985-02-0925-2 == Спасылкі == {{Commonscat|Marduk}} * [http://www.sacred-texts.com/ane/enuma.htm ENUMA ELISH THE EPIC OF CREATION] * [https://www.realmofhistory.com/2019/08/09/marduk-history-mythology-god-babylon/ Marduk: History And Mythology Of The Patron God Of Babylon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211216134401/https://www.realmofhistory.com/2019/08/09/marduk-history-mythology-god-babylon/ |date=16 снежня 2021 }} * [http://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/marduk/ Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses — Marduk (god)] * [https://www.worldhistory.org/Marduk/ Marduk — World History Encyclopedia] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вярхоўныя багі]] [[Катэгорыя:Багі вайны]] [[Катэгорыя:Міфалогія Блізкага Усходу]] [[Катэгорыя:Шумера-акадская міфалогія]] pbl614op768teskyehdua1cra3ktpuw 0 696994 5189278 4423464 2026-08-29T13:17:55Z DzBar 156353 5189278 wikitext text/x-wiki {{Картка тэлескопа | name = JWST |image=[[File:NASA’s Webb Telescope Emerges from Chamber A.jpg|200px]]|organization=[[НАСА]]}} [[Файл:JWST-HST-primary-mirrors-ru.svg|thumb|Параўнанне люстэрка Хабла і Уэба.]]{{Састарэла}} '''Касмічны тэлескоп «Джэймс Уэб»''' ({{Lang-en|James Webb Space Telescope}}) — [[Тэлескоп|арбітальная]] [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоная]] [[абсерваторыя]], якая меркавана заменіць касмічны тэлескоп «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]».<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://tech.onliner.by/2021/12/23/teleskop-imeni-uebba|title=Грандиозный проект астрономии готов к запуску. Рассказываем про телескоп имени Джеймса Уэбба|last=Олехнович|first=Виталий|lang=ru|website=[[Onliner.by]]|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-24}}</ref> == Назва == Першапачаткова называўся «Касмічны тэлескоп новага пакалення» ({{Lang-en|Next-generation space telescope}}). У 2002 годзе перайменаваны ў гонар другога кіраўніка [[НАСА]] {{Не перакладзена 5|Джэймс Уэб|Джэймса Уэба|en|James E. Webb}} (1906—1992), які ўзначальваў агенцтва ў 1961—1968 гадах, падчас рэалізацыі праграмы «[[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]». == Апісанне == «Джэймс Уэб» мае складное люстра 6,5 метра ў дыяметры з плошчай збіраючай паверхні 25 м², схаванай ад інфрачырвонага выпраменьвання Сонца і Зямлі цеплавым экранам. 25 снежня 2021 года тэлескоп быў паспяхова запушчаны з касмадрома [[Куру (касмадром)|Куру]]. Тэлескоп размешчаны на {{Не перакладзена 5|Гала-арбіта|гала-арбіце|ru|Гало-орбита}} ў [[Пункты Лагранжа|пункце Лагранжа]] L2 сістэмы Сонца — Зямля. == Місія == [[Файл:Main image deep field smacs0723.png|thumb|Скопішча галактык [[SMACS J0723.3-7327]], першая апублікаваная выява, атрыманая касмічным тэлескопам «Джэймс Уэб».]] 11 ліпеня 2022 года апублікавана [[Webb’s First Deep Field|першая выява]], атрыманая касмічным тэлескопам «Джэймс Уэб». На ёй бачна скопішча галактык [[SMACS J0723.3-7327]], размешчанае на адлегласці 4,6 млрд светлавых гадоў, — ранні [[Сусвет]] з самым высокім разрозненнем з калі-небудзь атрыманых<ref>{{cite web |author=Ashley Strickland |title=President Biden reveals the James Webb Space Telescope's stunning first image |url=https://www.cnn.com/2022/07/11/world/james-webb-space-telescope-first-image-scn/index.html |lang=en |website=[[CNN]] |archive-date=2022-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712040743/https://www.cnn.com/2022/07/11/world/james-webb-space-telescope-first-image-scn/index.html }}</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Еўрапейскае касмічнае агенцтва}} {{Касмічныя тэлескопы}} [[Катэгорыя:Касмічныя тэлескопы]] [[Катэгорыя:Міжнародныя касмічныя праекты]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Еўропы]] [[Катэгорыя:НАСА]] [[Катэгорыя:Касмалогія]] [[Катэгорыя:2021 год у навуцы]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:2022 год у касманаўтыцы]] hzf32mieddv2hme07lyndce0roa7rcj 0 697383 5189462 5135176 2026-08-30T00:15:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189462 wikitext text/x-wiki {{Картка ЛА | назва = Маскіт | тып = [[беспілотны лятальны апарат]] | вытворца = [[558-ы авіяцыйны рамонтны завод|558-м АРЗ]]<ref>[https://tech.onliner.by/2019/08/26/drone-36 С невесомым деревом и обманками для ПВО: как в Беларуси делают беспилотники] // Onliner, 26 августа 2019</ref> | выява = | подпіс = | распрацоўшчык = Навукова-вытворчы цэнтр шматфункцыянальных беспілотных комплексаў НАН РБ, Hydromania, Ваенная акадэміяй РБ | канструктар = | першы палёт = | пачатак эксплуатацыі = | канец эксплуатацыі = | статус = | асноўны эксплуатант = | іншыя эксплуатанты = | гады вытворчасці = | выпушчана адзінак = | кошт распрацоўкі = | кошт адзінкі = | базавая мадэль = | варыянты з асобнымі артыкуламі = | катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''«Маскіт»''' — беларускі [[беспілотны лятальны апарат]], распрацаваны Навукова-вытворчым цэнтрам шматфункцыянальных беспілотных комплексаў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН РБ]], кампаніяй «Hydromania» і [[ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміяй]]. == Гісторыя == У [[2008]] годзе Юрый Яцына, будучы дырэктар Навукова-вытворчага цэнтра шматфункцыянальных беспілотных комплексаў, разам з трыма аднадумцамі прапанаваў кіраўніцтву Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі пачаць распрацоўку праекта беспілотніка. Праз усяго год сумеснай работы са спецыялістамі Ваеннай акадэміі з’явіўся першы лятаючы ўзор — «Стрыж». Спецыялісты паказалі напрацоўкі [[прэзідэнт Беларусі|прэзідэнту Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнка]]. Пасля сустрэчы кіраўнік дзяржавы пастанавіў акадэміі навук вылучыць сродкі на рэалізацыю першага праекта<ref name="сб">Инна Горбатенко. [https://sb-by.turbopages.org/turbo/sb.by/s/articles/podnyalis-na-novuyu-vysotu342.html Как нашей стране удалось с нуля создать собственное производство беспилотников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211229213015/https://sb-by.turbopages.org/turbo/sb.by/s/articles/podnyalis-na-novuyu-vysotu342.html |date=29 снежня 2021 }} // СБ. Беларусь Сегодня, 30 июня 2020</ref>. Летам [[2009]] года ў неба пад [[Мінск]]ам прайшоў першы палёт «Стрыжа». Пры выпрабаваннях былі выяўлены сур’ёзныя недахопы, якія запатрабавалі перапрацоўкі дрона. Пасля паўстаў праект «Маскіт»<ref name="сб"/>. Да работы далучылася кампанія «Hydromania», якая ўдзельнічала ў праектаванні канструкцыі, вырабе і зборкі выраба<ref name="Hydromania">{{Cite web |url=https://hydromania.by/ru/katalog/planer-bla-moskit-7-detail.html |title=Планер БЛА «Москит» на официальном сайте Hydromania |access-date=29 снежня 2021 |archive-date=29 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229213016/https://hydromania.by/ru/katalog/planer-bla-moskit-7-detail.html |url-status=dead }}</ref>. == Характарыстыкі == Маса корпуса планёра — 0,5 кг, усяго апарата — 2,47 кг, маса карыснай нагрузкі — 0,35 кг, час палёту — 45 хвілін, тактычны радыус — 12,5 км, максімальная хуткасць — 120 км/г, максімальная вышыня — 3 км<ref name="Hydromania"/>. == Эксплуатанты == * {{Сцягафікацыя|Беларусь}} ** [[File:Emblem of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеныя сілы]] *** [[File:927 baza.jpg|22px]] [[927-ы цэнтр падрыхтоўкі і ўжывання беспілотных авіяцыйных комплексаў]]<ref>[https://sputnik.by/20201212/Belorusskaya-bespilotnaya-aviatsiya-slabakam-zdes-ne-mesto-1046373601.html Белорусская беспилотная авиация: слабакам здесь не место] // Sputnik Belarus, 12 декабря 2020</ref> == Гл. таксама == * [[ТГМ 3Т|ТГМ 3Т «Маскіт»]] {{Зноскі}} {{Беспілотныя апараты Беларусі}} [[Катэгорыя:Беспілотныя лятальныя апараты Беларусі]] k5nnt272e2g2gs1821be9flaxjszbem 0 700274 5189576 4346250 2026-08-30T09:46:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189576 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Бялоў}} {{цёзкі2|Мікалай Бялоў}} '''Мікалай Адамавіч Бялоў''' (нар. {{ДН|15|10|1947}}, в. [[Падлужжа (Глускі раён)|Падлужжа]], [[Глускі раён]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[дзяржаўны дзеяч]]. == Біяграфія == Працаваў начальнікам Галоўнага ўпраўлення службы кантролю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па Віцебскай вобласці. Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь трынаццатага склікання ад Віцебска-Усходняй выбарчай акругі № 64 Віцебскай вобласці<ref>[https://rec.gov.by/uploads/folderForLinks/elections-vs13-spis4.pdf СПІС дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь трынаццатага склікання, зарэгістраваных 19 снежня 1995 года дэпутаты, выбраныя 29 лістапада 1995 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020080638/https://rec.gov.by/uploads/folderForLinks/elections-vs13-spis4.pdf |date=20 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Узнагароды == * Ганаровае званне «Чалавек года Віцебшчыны» (2012)<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/49558/ |title=Узнагароды Беларусі на https://nagrady.by/ |access-date=5 лютага 2022 |archive-date=5 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205114855/https://nagrady.by/persona/49558/ |url-status=dead }}</ref> * Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь * Ганаровая грамата Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь * Ганаровая грамата Фонду сацыяльнай абароны насельніцтва {{зноскі}} == Літаратура == * Белов Николай Адамович [Фото] // Віцебскі рабочы. — 2012. — 26 янв. — С. 13. {{DEFAULTSORT:Бялоў Мікалай Адамавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] eu9ixoju81h4zezgmtu1b5uu0b08tfm 0 703218 5189268 4954770 2026-08-29T12:50:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189268 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Магары <br /> (मगर जाति) | image = [[Выява:Indigenous magar girls of Nepal.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 2187400 | popplace = [[Гімалаі]] | langs = магарскія мовы | rels = [[індуізм]], [[будызм]] | related = [[бхотыя]], [[кіраты]], [[тыбетцы]], [[лепча]], [[таму]] }} '''Магары''' (саманазва ''मगर जाति'') — народ [[Сіна-тыбецкія мовы|сіна-тыбецкага]] паходжання. Жывуць пераважна ў [[Непал]]е і суседніх раёнах [[Індыя|Індыі]], таксама ў [[Бутан]]е і [[Бангладэш]]. Вобласць, населеная магарамі, традыцыйна мае назву Магарат. Агульная колькасць (2022 г.) — 2 187 400 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11698 Magar]</ref>. == Гісторыя == Згодна з [[Вусная гісторыя|вуснымі паданнямі]] саміх магараў, яны паходзяць з поўначы [[Непал]]а, куды іх продкі маглі перасяліцца з суседняга [[Тыбет]]а. Першыя [[пісьмо]]выя ўзгадкі пра іх з’явіліся ў перыяд [[сярэднявечча]]. Да [[16 стагоддзе|XVI]] ст. яны стварылі каля 12 [[дзяржава|дзяржаўных]] аб’яднанняў, якія кантралявалі тэрыторыі ад усходніх ускраін даліны [[Катманду]] да поўдня [[Сікім]]а. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. магарскія [[манарх]]і пацярпелі шэраг ваенных паражэнняў і страцілі сваю значнасць. Тым не меней, у раёнах, дзе быў распаўсюджаны [[індуізм]], магарскія [[брахманы]] захоўвалі значны ўплыў, у прыватнасці, у дзяржаве [[Горкха (дзяржава)|Горкха]]. Прытхві Нараян Шах, раджа Горкхі і першы [[кароль]] Непала, быў духоўным вучнем святога Лаханы Тхапа, магара па паходжанню. Ён вылучыў магараў як адну з чатырох груп насельніцтва сваіх валоданняў, якая мела права служыць у войску і атрымоўваць зямельныя надзелы. Дзякуючы гэтаму многія магары здолелі значна падвысіць свой сацыяльны статус. Пазней магары складалі значную частку [[афіцэр]]аў непальскай [[Армія|арміі]], служылі наёмнікамі-[[Гуркхі|гуркхамі]]. == Культура == Магары звычайна селяцца ў [[субтрапічны клімат|субтрапічнай]] [[гара|горнай]] зоне з даволі сухім [[клімат]]ам. Асноўным заняткам з’яўляецца [[сельская гаспадарка]]. Вырошчваюць [[рыс]], [[кукуруза|кукурузу]], [[цукровы трыснёг]], [[бабовыя]], [[Грэчка пасяўная|грэчку]], [[тытунь]], [[садавіна|садавіну]]. Трымаюць [[Буйвал азіяцкі|буйвалаў]], [[карова|кароў]], [[авечка свойская|авечак]], радзей — [[курыца|курэй]] і [[Свіння свойская|свінняў]], некаторыя займаюцца [[пчалярства]]м. Рост насельніцтва перавышае рост прадукцыйнасці, таму многія магары становяцца адыходнікамі, шукаюць працу ў [[горад|гарадах]] або нават у суседніх краінах. Найважнейшай крыніцай даходу з’яўляецца служба ў [[армія|арміі]]. Выхадцы з [[Непал]]а часцяком служаць у [[гуркхі|гуркхскіх]] фарміраваннях [[Індыя|Індыі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Шырока распаўсюджана [[ткацтва]], якім займаюцца жанчыны. У мінулым магары сяліліся ў асобных [[вёска]]х. У наш час аддаюць перавагу буйным вясковым паселішчам, дзе імкнуцца гуртавацца разам. Жытлы маюць розныя формы, узводзяцца з камянёў і гліны, крыюцца саломай. Знутры вылучаецца вялікі цэнтральны пакой з агменем, паабапал яго ладзяць два спальныя пакоі. Большасць хацін мае [[Веранда|веранду]]. Сямейны двор можа ўключаць [[хлеў]] для буйвалаў і іншай жывёлы, [[свіран]] для [[збожжа]], драўляную горку для сушкі кукурузы. Традыцыйная [[вопратка]] мужчын складаецца з насцегнавой повязі, прапушчанай пад пахам, і кавалка [[тканіны]] ''бхота'', які завязваецца на грудзях. Жанчыны апранаюць [[кашуля|кашулю]], што ўтрымліваецца з дапамогай пояса, і шаль ''муджэтра''. Прадстаўнікі абодвух полаў носяць шматлікія дадатковыя ўпрыгожванні. Пераважаюць вялікія пашыраныя [[сям'я|сем’і]] на чале са старэйшым мужчынам. Сярэдні [[шлюб]]ны ўзрост хлопцаў — 25 гадоў, дзяўчын — ад 20 да 25 гадоў. Большасць шлюбаў заключаецца па дамове паміж бацькамі. У мінулым таксама практыкаваліся выкраданне нявесты або сумесныя ўцёкі маладых. У апошнім выпадку муж ішоў на ваенную службу і атрымоўваў у карыстанне надзел зямлі. Да сталення дзяцей яго асабістая сям’я мела нуклеарны характар. У нашы дні наяўнасць пашыраных сем’яў гарантуе ўзаемадапамогу і дадатковыя прыбыткі ў выглядзе заробкаў адыходнікаў. Малыя хлопчыкі захоўваюць асаблівыя адносіны не толькі з родным бацькам, але і з братамі маці. Ва ўзросце 5 гадоў яны праходзяць цырымонію галення [[валасы|валасоў]]. Яна суправаджаецца запрашэннем сваякоў з боку маці, сямейным [[свята]]м і падарункамі. [[Фальклор]] адметны [[генеалогія|генеалагічнымі]] паданнямі, шматлікімі [[казка]]мі і [[легенда]]мі. Традыцыйныя святы прысвечаны [[Рэлігія|рэлігійным]] падзеям і гадавому [[земляробства|земляробчаму]] цыклу. == Мовы == Магары размаўляюць на 3 асобных магарскіх [[мова]]х, якія адносяцца да [[Сіна-тыбецкія мовы|сіна-тыбецкай]] групы. У [[Непал]]е шырока распаўсюджана [[непальская мова]]. == Рэлігія == Магары захоўваюць некаторыя старажытныя вераванні, заснаваныя на шанаванні [[шаманізм|шаманаў]] ''дзагар''. Большасць вернікаў спавядае [[індуізм]], прытрымліваецца традыцый касты [[бахун (каста)|бахун]]. На ўсходзе [[Непал]]а, у [[Сікім]]е і [[Бутан]]е значная частка вернікаў спавядае [[будызм]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.landnepal.com/details/1599.html Magar Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630103417/https://www.landnepal.com/details/1599.html |date=30 чэрвеня 2022 }} * [https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/magar Magar — Encyclopedia.com] * [https://purbeli.wordpress.com/about-magar/ About Magar] * [https://www.ne.cab/tribe/magars-tribe/ THE MAGAR TRIBE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121112027/https://www.ne.cab/tribe/magars-tribe/ |date=21 студзеня 2022 }} {{ізаляваны артыкул|date=2025-03-18}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Непала]] [[Катэгорыя:Народы Бутана]] [[Катэгорыя:Народы Бангладэш]] p62qformtmwpu78a6pn05ko8g0fifa1 0 711432 5189594 4595162 2026-08-30T10:24:40Z M.L.Bot 261 афармленне 5189594 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Рыгор Яцкавіч Падбярэзскі''' або '''Рыгор Яцкавіч Сенькавіч''' (каля 1513 — пасля 1585) — дваранін гаспадарскі, падкаморы аршанскі (1569—1585), маршалак земскі аршанскі (з 1585). З роду полацкіх баяр [[Род Радковічаў|Радковічаў]], сын баярына Яцкі Сенькавіча Радковіча і княжны [[Ульяна Фёдараўна Ямантавіч-Падбярэзская|Ульяны з Ямантавічаў-Падбярэзскіх]]. Шлюб з Яцкам быў для Ульяны другім і адбыўся каля 1513 года, у першым шлюбе яна была з родным братам Яцкі — Міхаілам, які памёр неўзабаве па вяселлі ў 1511—1512 гадах. Такім чынам, шлюб Ульяны з Яцкам зыходна быў некананічным, але асвечаным, магчыма, праз няведанне сужэнцаў і святара. Праблемы з законнасцю шлюбу выявіліся калі ў ім ужо нарадзілася трое сыноў, у 1518 годзе мітрапаліт [[Іосіф Солтан]] прызнаў шлюб незаконным, але дзяцей у ім законнымі дзецьмі і спадкаемцамі Яцкі. Прызналі іх і бліжэйшыя родзічы Яцкі, але некаторыя іншыя сваякі — не, што прычынілася працягламу працэсу Ульяны за правы і спадчыну сыноў, урэшце скончанаму на іх карысць. Пасля безпатомнай смерці брата — князя Сямёна Ямантавіча-Падбярэзскага, Ульяна атрымала спадчыну па ім і перадала яе сынам. Перад 1541 годам Рыгор служыў віцебскаму ваяводсе [[Мацей Клочка|Мацею Клочку]], сам дакументамі Метрыкі называны «панам»{{sfn|Чарняўскі|2013|с=95}}. Пэўны час дзядзькаў маёнтак [[Падбярэззе (Талачынскі раён)|Падбярэззе]] быў асноўным для братоў Рыгора і [[Іван Яцкавіч Стрэжаўскі|Івана Яцкавічаў]], абодва яны зваліся па ім Падбярэзскімі (у дакуменце ад 5 мая 1542 года){{sfn|Воронин|2017|с=98}}. Па падзеле спадчыны (9 ліпеня 1542 года) з братам, Рыгор атрымаў дзядзькава Падбярэззе ў аднаасобнае ўладанне і толькі ён стаў звацца Падбярэзскім, а брат Іван ад свайго маёнтка пазней зваўся Стрэжаўскім{{sfn|Воронин|2017|с=100}}. Паводле падзелу Рыгор атрымаў «двор» Падбярэззе з вёскамі Станкіна, Хомкава, [[Курапава]], Жаміева, [[Астрашапкі]], [[Сіманава (Талачынскі раён)|Сіманава]], [[Башарова]], Палюдава, [[Замосце (Талачынскі раён)|Замосце]], Біклачы, даннікаў у Ельнянах і на Грушцы ў Забчыжыне, на Лагах у Жарэмцах, Белічанах і Чарневічах, а таксама другі «двор» за Дняпром — [[Басея|Басею]] з вёскамі Пагост, Навасёлкі, Безерава, Гарадзішча, Кішчыцы, Казловічы, Хамінічы, таксама ў Полацкім павеце «двор» [[Бачэйкава]] з вёскамі і да гэтага матчыны фальварак Сяльцо «ў замку Полацкім» (так дае Ю. Вольф), сёлы Дохнары і Обаль. Іван Яцкавіч за падзелам атрымаў Стрэжава з сёламі Давідовічы, Пятыверск, Саўрасеўск, палову Чалнышкавічаў і Плясканава, таксама 800 коп грошаў брат мусіў яму выплаціць. Абодва ад маці атрымалі па двары ў Полацку{{sfn|Wolff|1895|s=152-153}}. Неўзабаве паміж братамі здарыўся канфлікт, на пачатку 1540-х гадоў Рыгор не паведаміў брату і прадаў каралю Жыгімонту Старому частку маёнтка Басеі і некаторых іншых, якія мусілі належаць Івану{{sfn|Чарняўскі|2013|с=95}}. У 1547 годзе Іван Яцкавіч спрабаваў адсудзіць у брата сваю долю—Басею і Казечыцы, але яна засталася за гаспадаром. У 1548 і 1549 гадах Рыгор Яцкавічаў меў справу ў гаспадарскім судзе з князямі [[Друцкія|Друцкімі]] за права трымаць па гадах [[Друцкі замак]], паводле парадку вызначанага паміж галінамі княжацкага роду. Аднак князі Друцкія не лічылі Рыгора родзічам і такім чынам ён не мог удзельнічаць у чаргаванні трымання замка. Рыгор Яцкавіч абгрунтоўваў свае правы тым, што частка Друцка дасталася яму «правомъ прироженымъ по дядьку его», але і яго дзядзька князь Сямён Ямантавіч-Падбярэзскі не быў родзічам князёў Друцкіх, а толькі трымаў частку Друцка як спадчыну па сваёй першай жонцы княжне Дамнідзе Сямёнаўне з Друцкіх-Сакалінскіх, а не права чаргі на гадавое трыманне Друцкага замка. Большая частка ўладанняў Рыгора Падбярэзскага была ў Аршанскім старостве, а з маёнткаў у Полацкай зямлі, паводле рэвізіі 1552 года, ставіў толькі двух «коней»{{sfn|Воронин|2017|с=100}}, але адзін з яго двароў там быў застаўлены брату Івану. У 1561 годзе Рыгор (памылкова названы не Сенькавічам, а Сеньчуковічам) суправаджаў польскія войскі, якія накіроўваліся з каронных земляў праз Княства ў [[Інфлянты]]{{sfn|Чарняўскі|2013|с=95}}. Пасля ўтварэння [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]], на першым павятовым сойміку шляхта абрала Рыгора Падбярэзскага адным з чатырох электаў (кандыдатаў) на ўрад падкаморыя аршанскага. Спачатку кароль абраў Габрыэля Богушавіча Войну, аднак, Рыгор звярнуўся да караля і паведаміў, што Война не адпавядае нормам Статута 1566 года, бо не мае аселасці ў Аршанскім павеце, і прасіў надаць урад сабе. У выніку прывілей Войне быў скасаваны, а падкаморства атрымаў Рыгор Падбярэзскі.{{sfn|Чарняўскі|2013|с=95}} У 1585 годзе Рыгора Яцкавіча прызначылі маршалкам Аршанскага павета. Напэўна, гэтаму спрыяла яго служба пры двары каралевы [[Бона Сфорца|Боны]]{{sfn|Чарняўскі|2013|с=95}}. Ад Рыгора Яцкавіча пачынаецца шляхецкі [[Падбярэскія|род Падбярэзскіх]]{{sfn|Воронин|2017|с=100}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Wolff-1895}} * {{Артыкул|аўтар=[[Васіль Аляксеевіч Варонін|Воронин В. А.]]|ref=Воронин|год=2017|загаловак=Ульяна Подберезская: история жизни|выданне=Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы : науч. сб.|выпуск=10|выдавецтва=РИВШ|месца=Минск|старонкі=87-104}} * {{h|Чарняўскі|2013|''Чарняўскі Ф.'' Нататкі да генеалогіі князёў Адзінцэвічаў і Падбярэзкіх // Герольд Litherland № 19, 2013. — С. 67—102.}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падбярэзскі Рыгор Яцкавіч}} [[Катэгорыя:Падбярэскія|Рыгор Яцкавіч]] [[Катэгорыя:Падкаморыя аршанскія]] [[Катэгорыя:Маршалкі земскія аршанскія]] [[Катэгорыя:Дваране гаспадарскія]] evhytckt2ma6ywfrl9c7vbegcsxd5ji 0 712670 5189253 4770423 2026-08-29T12:02:21Z DBatura 73587 /* Адносіны */ 5189253 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Харакат Ан-Нуджаба |арыгінал = |эмблема = Hezbollah al-Nujaba Flag.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = [[шыіты]] |ідэалогія = [[шыіты|шыіцкі]] [[ісламізм]] і [[хамейнізм]] |дэвіз = |лідары = [[Акрам аль-Каабі]] |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = |колькасць = |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]]<br>[[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = [http://alnujaba.com/ Афіцыйны сайт] |заўвагі = }} '''Харакат Хезбала Ан-Нуджаба''' ({{lang-ar|حركة حزب الله النجباء}}; {{lang-be|Рух партыі Божай шляхты}}) — [[шыіты|шыіцкая]] [[ісламізм|ісламісцкая]] групоўка, якая ўдзельнічала ў грамадзянскіх войнах у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у. Узнікла ў [[2013]] годзе. == Ідэалогія == Групоўка прытрымлівацца [[хамейнізм]]у<ref>{{cite web |url=https://www.clingendael.org/sites/default/files/2017-09/PB_Autonomy_Syrian_militias_NG.pdf |title=Assad Rex? Assessing the autonomy of Syrian armed groups fighting for the regime |website=Clingendael |page=5 |date=September 2017 }}</ref>. == Адносіны == «Харакат Ан-Нуджаба» дружалюбна [[Іран]]у<ref>https://www.fdd.org/wp-content/uploads/2018/11/HarakatNujaba.pdf</ref>. З [[2014]] года аказвала падтрымку ўладам [[Ірак]]а ў барацьбе з [[суніты|суніцкімі]] баевікамі<ref>{{cite web|url=http://alnujaba.com/10226--.html|title=خلاطي: حركة النجباء جزء من مؤسسة الحشد الشعبي الرسمية|website=حركة النجباء|access-date=11 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122103908/http://alnujaba.com/10226--.html|archive-date=22 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref>. У сірыйскім канфлікце арганізацыя падтрымала [[Башар Асад|Башара Асада]]. Узнікла першапачаткова як частка арганізацыі «[[Асаіб Ахль аль-Хак]]»<ref name="monitor">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/03/iraq-shiite-hezbollah-nujaba-victory-islamic-state.html|title=Iraq's Shiite forces claim victory over IS|date=16 March 2015|publisher=Al-Monitor|access-date=8 June 2016}}</ref>, але пазней далучылася да кааліцыі «[[Сілы народнай мабілізацыі]]»<ref name="longwar">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/11/us-designated-terrorist-of-iraqi-militia-reportedly-in-aleppo.php|title=Iraqi Shiite militia leader says he would overthrow government if ordered by Iran's supreme leader - The Long War Journal|access-date=8 June 2016}}</ref>. У Сірыі дзейнічала ў складзе [[4-я танкавая дывізія (Сірыя)|4-й танкавай дывізіі]]<ref name="auto">{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/2018/09/harakat-al-nujaba-interview|title=Harakat al-Nujaba': Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref>. Падчас канфліктаў на тэрыторыі Сірыі і Ірака ўзаемадзейнічала з «[[Фаціміюн]]ам»<ref>{{cite web|url=https://www.mei.edu/publications/after-isis-fatemiyoun-vows-fight-axis-resistance-destroy-israel|title=After ISIS, Fatemiyoun Vows to Fight with "Axis of Resistance" to Destroy Israel|website=Middle East Institute}}</ref> і [[Брыгада Бакіра|брыгадай Бакіра]]<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/18859/the-local-defence-forces-regime-auxiliary-forces|title=The Local Defence Forces: Regime Auxiliary Forces in Aleppo|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref>. Па некаторай інфармацыі, мае сувязі з еменскім рухам [[хусіты|хусітаў]]<ref>{{cite web|url=https://al-ain.com/article/iran-houthi-terrorism|title=مليشيا "الحشد الشعبي" تقدم دليلا جديدا لدعمها الحوثيين|website=بوابة العين الإخبارية|date=26 April 2018}}</ref>. Уступала ў прамое або ўскоснае супрацьстаянне з [[ЗША]]<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/opinion/why-iran-is-shielding-the-pkk-in-iraq-44221|title=Why Iran is shielding the PKK in Iraq|website=Why Iran is shielding the PKK in Iraq}}</ref>, [[Турцыя]]й<ref name="auto1"/>, групоўкамі [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]], [[Сірыйская свабодная армія]]<ref>{{cite web|url=https://www.nedaa-sy.com/news/697|title=الجيش السوري الحر يدمر أكبر مواقع حركة النجباء العراقية بالبادية السورية|date=18 July 2017|website=نداء سوريا|access-date=11 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103105506/https://www.nedaa-sy.com/news/697|archive-date=3 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref> (у т. л. [[Брыгада горных ястрабаў|брыгадай горных ястрабаў]]<ref>{{Cite web|url=http://www.shaam.org/news/syria-news/%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%B5%D9%82%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D9%81-%D8%BA%D8%B1%D9%81%D8%A9-%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D9%8A%D8%AF%D9%85%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%D9%8A.html|title=لواء صقور الجبل يستهدف غرفة عمليات حركة النجباء ويدمرها بالكامل بريف حلب الجنوبي|website=www.shaam.org}}</ref>), [[Ахрар аш-Шам]]<ref>{{Cite web|url=http://alnujaba.com/3597-اخر%20عمليات%20%20ابطال%20النجباء%20في%20سوريا.html|title=اخر عمليات ابطال النجباء في سوريا|website=حركة النجباء|access-date=August 3, 2019}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Фронт аль-Нусра]]<ref>{{Cite web|url=https://www.alalamtv.net/404.html|title=::. صفحه مورد نظر یافت نشد ..::|website=www.alalamtv.net|access-date=11 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518000445/https://www.alalamtv.net/404.html|archive-date=18 мая 2020|url-status=dead}}</ref>, [[Аджнад аш-Шам]]<ref>{{cite web|url=https://arabi21.com/story/956610/أجناد-الشام-يعلن-أسر-عناصر-من-حزب-الله-و-النجباء-بحلب|title=أجناد الشام" يعلن أسر عناصر من حزب الله والنجباء بحلب|date=28 October 2016|website=arabi21.com}}</ref>, [[Хаят Тахрыр аш-Шам]]<ref>{{Cite web|url=https://syrian-mirror.net/ar/%d9%87%d8%ac%d9%88%d9%85-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%ba%d8%aa-%d9%84%d9%87%d9%8a%d8%a6%d8%a9-%d8%aa%d8%ad%d8%b1%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%a7%d9%85-%d9%81%d9%8a-%d8%b1%d9%8a%d9%81-%d8%ad%d9%84%d8%a8/|title=هجوم مباغت لهيئة تحرير الشام في ريف حلب يسفر عن مقتل 10 عناصر من ميليشيا النجباء العراقية|date=September 12, 2017|access-date=11 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610070915/https://syrian-mirror.net/ar/%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%AA-%D9%84%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%AD%D9%84%D8%A8/|archive-date=10 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref>, [[Армія заваёвы]]<ref name="alquds.co.uk">{{cite web |url=https://www.alquds.co.uk/%EF%BB%BFمقتل-17-من-النجباء-العراقية-وإصابة-34-ف/|title= مقتل 17 من "النجباء" العراقية وإصابة 34 في حلب… ومقاتلو المعارضة يقصفون مدرسة في درعا واشتباكات مستمرة بين "جند الأقصى" و"أحرار الشام" رغم اتفاق وقف القتال|website=alquds.co.uk|language=ar|date=11 October 2016}}</ref>, а таксама з курдскай [[Пешмерга]]й<ref name="alquds.co.uk"/>. == Баявыя дзеянні == У Іраку арганізацыя была заўважана падчас [[Другая бітва за Тыкрыт|Другой бітвы за Тыкрыт]]<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/03/us-continues-airstrikes-in-tikrit-despite-involvement-of-iranian-backed-shiite-militias.php |title=US continues airstrikes in Tikrit despite involvement of Iranian-backed Shiite militias |work=The Long War Journal|date=28 March 2015|author=Bill Roggio|access-date=8 June 2016}}</ref>. Падчас сірыйскага канфлікту адзначана ў [[Наступленне ў Латакіі (2015—2016)|баях за Латакію]], [[Бітва за Алепа (2012—2016)|Алепа]] і [[Аперацыя «Дамаская Сталь»|аперацыі «Дамаская Сталь»]]<ref name="auto"/>. == Склад == У апалчэнне ўваходзяць чатыры брыгады<ref>{{cite web |url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_2.pdf |title=Understanding the Organizations Deployed to Syria |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |access-date=11 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325074712/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_2.pdf |archive-date=25 сакавіка 2016 |url-status=unfit}}</ref><ref name="refworld">{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/5538b4004.html|title=Refworld - A Short Profile of Iraq's Shi'a Militias|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|access-date=8 June 2016}}</ref>: * Ліва Амар Ібн Ясір<ref>{{cite web |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2408700&Language=en |title=UAE cabinet endorses new list of terrorist groups |website=kuna.net |date=15 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034608/https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2408700&Language=en |archive-date=2014-11-29 }}</ref> * Ліва аль-Хамад * Ліва аль-Імам аль-Хасан аль-Муджтаба * Брыгада вызвалення Галан<ref>{{cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/03/irgc-controlled-iraqi-militia-forms-golan-liberation-brigade.php|title=IRGC-controlled Iraqi militia forms 'Golan Liberation Brigade' - FDD's Long War Journal|date=12 March 2017|website=www.longwarjournal.org}}</ref> == Статус == У ЗША «Харакат Хезбала Ан-Нуджаба» прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй<ref>{{cite web|url=http://www.irna.ir/ar/News/82933205/|title='الفتح' يستنكر ادراج العصائب والنجباء في لائحة الارهاب الاميركية|website=ارنا}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Спецыяльныя групы (Ірак)]] * [[Прыватныя апалчэнні (Ірак)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2013 годзе]] g9ey86az5467cv7hlfm6st8mmct55k9 0 712677 5189255 5029571 2026-08-29T12:03:27Z DBatura 73587 /* Адносіны */ 5189255 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Катаіб Саід аш-Шухада |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = [[шыіты]] |ідэалогія = [[шыіты|шыіцкі]] [[ісламізм]] |дэвіз = |лідары = * [[Абу Ала аль-Валаі]] * [[Абу Мустафа аль-Шэйбані]] |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = [[Сетка Шэйбані]] |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = |колькасць = 200 чалавек (лета 2013)<ref>[https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-foreign-legion-role-iraqi-shiite-militias-syria]</ref> |канфлікты = * [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] * [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Батальён пакутнікаў Сеідаў''', або '''Катаіб Саід аль-Шухада''' ({{lang-ar|كتائب سيد الشهداء}}) — [[ірак]]скае [[шыіты|шыіцкае]] [[апалчэнне]]<ref name= Smyth>{{cite web |url= https://foreignpolicy.com/2014/09/18/all-the-ayatollahs-men/ |title= All the Ayatollah’s Men |author= Phillip Smyth |date= September 18, 2014 |publisher= ''Foreign Policy'' |access-date= 20 августа 2021 |archive-date= 2021-08-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210820195356/https://foreignpolicy.com/2014/09/18/all-the-ayatollahs-men/ |url-status= live }}</ref>, сфарміраванае ў маі [[2013]] года. == Адносіны == Групоўка лічыцца саюзнай [[Іран]]у. Стала адным з першых народных апалчэнняў, якія ў [[2014]] годзе сфармавалі [[Сілы народнай мабілізацыі]]. Мае цесныя сувязі з [[Арганізацыя Бадра|арганізацыяй Бадра]]<ref>{{cite web |url = https://jihadology.net/2013/09/09/hizballah-cavalcade-kataib-sayyid-al-shuhada-emerges-updates-on-the-new-iraqi-shia-militia-supplying-fighters-to-syria/ |title = "Hizballah Cavalcade: Kata'ib Sayyid al-Shuhada Emerges: Updates on the New Iraqi Shia Militia Supplying Fighters to Syria" |author = Phillip Smith |date = September 9, 2013 |publisher = ''jihadology.net'' |access-date = 20 августа 2021 |archive-date = 2019-10-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191005182725/https://jihadology.net/2013/09/09/hizballah-cavalcade-kataib-sayyid-al-shuhada-emerges-updates-on-the-new-iraqi-shia-militia-supplying-fighters-to-syria/ |url-status = live }}</ref> і групоўкай [[Катаіб Хезбала]]<ref name="KSS">{{cite web|url=http://www.trackingterrorism.org/group/kata%E2%80%99ib-sayyid-al-shuhada-kss|title=Kata'ib Sayyid al-Shuhada |work=Tracking Terrorism|access-date=4 December 2014}}</ref>. Супрацоўнічае з ліванскай партыяй [[Хезбала]]<ref>{{cite web |url = https://ctc.usma.edu/hizb-allahs-gambit-in-syria/ |title = Hizb Allah’s Gambit in Syria |author = Matthew Levitt, Aaron Y. Zelin |date = August 2013 |publisher = Combating Terrorism Center |access-date = 20 августа 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210820103104/https://ctc.usma.edu/hizb-allahs-gambit-in-syria/ |archive-date = 20 жніўня 2021 |url-status = dead }}</ref>. Падтрымлівала сірыйскі ўрад [[Башар Асад|Башара Асада]]. Арганізацыя ўступала ў супрацьстаянне з [[ЗША]]<ref>{{cite web |url = https://www.dijlah.tv/index.php?page=article&id=198280 |title = الحشد يعلق على القصف الأمريكي ضد كتائب سيد الشهداء غرب الأنبار .. ويتوعد بالرد |date = August 8, 2017 |publisher = ''dijlah.tv'' |access-date = 20 августа 2021 |archive-date = 2021-08-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210820103234/https://www.dijlah.tv/index.php?page=article&id=198280 |url-status = live }}</ref>, а таксама з групоўкамі [[Ісламская дзяржава]], [[Сірыйская свабодная армія]], [[Фронт аль-Нусра]], [[Хаят Тахрыр аш-Шам]]<ref name= cisac>{{cite web |url = https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/kataib-sayyid-al-shuhada |title = "Kata’ib Sayyid al-Shuhada" |date = 2019 |publisher = ''cisac.fsi.stanford.edu'' |access-date = 20 августа 2021 |archive-date = 2017-09-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170915045149/http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/629 |url-status = live }}</ref>. == Зона актыўнасці == Арганізацыя месціцца ў іракскай правінцыі [[Мухафаза Салах-эд-Дзін|Салах-эд-Дзін]]<ref name= cisac/>. Яна таксама актыўна ў [[Сірыя|Сірыі]], дзе яе асноўная ўвага надаецца абароне мячэці Саеда Зейнаб у паўднёвым прыгарадзе горада [[Дамаск]]<ref name= Aymenn>{{cite web |url = http://www.aymennjawad.org/17718/liwa-al-sayyida-ruqayya-recruiting-the-shia |title = "Liwa al-Sayyida Ruqayya: Recruiting the Shi'a of Damascus" |author = Aymenn Jawad Al-Tamimi |date = August 12, 2015 |publisher = aymennjawad.org |access-date = 20 августа 2021 |archive-date = 2021-08-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210819232412/http://www.aymennjawad.org/17718/liwa-al-sayyida-ruqayya-recruiting-the-shia |url-status = live }}</ref>. == Баявыя дзеянні == Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку]] ўдзельнічала ў [[Кампанія ў мухафазе Салах-эд-Дзін|баях за правінцыю Салах-эд-Дзін]]<ref>{{Cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/iranian-backed-militia-seen-with-us-tank-in-iraq.php|title=Iranian-backed militia seen with US tank in Iraq &#124; FDD's Long War Journal}}</ref> і [[Другая бітва за Тыкрыт|другой бітве за Тыкрыт]]<ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense-news/blog/intercepts/2015/03/02/iraq-iran-is-war-terrorism/24270363/|title=Shiite militias, Iraqi forces surround Tikrit|date=10 March 2015|access-date=6 May 2016}}</ref>. У Сірыі яна была заўважана ў 2014 годзе ў ходзе [[Бітва за Шэйх-Міскін (2014)|сутыкненняў у Шэйх-Міскіне]]<ref>[http://iswsyria.blogspot.nl/2014/12/syria-update-november-25-december-02.html]</ref>. == Кіраўніцтва == «Катаіб Саід аль-Шухада» ўзначалілі [[Абу Ала аль-Валаі]]<ref>{{cite web |url = https://www.iraq-businessnews.com/2017/05/30/us-mulls-how-best-to-control-pro-iran-factions/2/ |title = US mulls how best to Control pro-Iran Factions |date = 30 May, 2017 |publisher = ''iraq-businessnews.com'' |access-date = 20 августа 2021 |archive-date = 2018-07-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180731213210/http://www.iraq-businessnews.com/2017/05/30/us-mulls-how-best-to-control-pro-iran-factions/2/ |url-status = live }}</ref> і [[Абу Мустафа аль-Шэйбані]]<ref name= Knights>{{cite web |url= https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-foreign-legion-role-iraqi-shiite-militias-syria |title= "Iran's Foreign Legion: The Role of Iraqi Shiite Militias in Syria" |author= Michael Knights |date= Jun 27, 2013 |publisher= ''Washington Institute for Near East Policy'' |access-date= 20 августа 2021 |archive-date= 2019-04-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190411003640/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-foreign-legion-the-role-of-iraqi-shiite-militias-in-syria |url-status= live }}</ref>. Апошні раней узначальваў [[Сетка Шэйбані|сетку кантрабандыстаў і шыіцкіх баевікоў]], з якой потым і з’явілася групоўка<ref>[https://web.archive.org/web/20160325074712/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_2.pdf]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Спецыяльныя групы (Ірак)]] * [[Прыватныя апалчэнні (Ірак)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2013 годзе]] s0wcws01eqhwuetrm69zlfgx4arnp5l 0 716727 5189261 4647470 2026-08-29T12:34:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189261 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} [[Файл:Russia 479.jpg|right|thumb|[[Паштовая марка]] СССР: <br> 10-годдзе МАДР, 1932 год.]] [[Файл:Членская марка МОПР.jpg|right|thumb|Марка членскага і шэфскага ўзносу.]] '''Міжнародная арганізацыя дапамогі барацьбітам рэвалюцыі''' ('''МАДР'''; {{lang-ru|МОПР}}) — [[камунізм|камуністычная]] дабрачынная арганізацыя, створаная па рашэнні [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]] ў якасці камуністычнага аналага [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. == Агульныя звесткі == МАДР, маючы аддзяленні ў дзясятках краін свету, аказвала грашовую і матэрыяльную дапамогу асуджаным [[рэвалюцыянер]]ам. У літаратуры сустракаецца таксама расшыфроўка [[абрэвіятура|абрэвіятуры]] — '''Міжнародная арганізацыя дапамогі рэвалюцыянерам''', а таксама назва '''Міжнародная Чырвоная дапамога'''. Арганізацыя выпускала для сваіх членаў нагрудныя знакі. Таксама ўдзельнікі ''МАДР'' плацілі членскія ўзносы. == Гісторыя == Створана ў 1922 годзе рашэннем 4-га Кангрэса [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрн]]а. Задачы МАДР вызначаліся наступным чынам: {{Цытата|МАДР з’яўляецца арганізацыяй пазапартыйнай і ставіць сваёй задачай юрыдычную, маральную і матэрыяльную дапамогу зняволеным змагарам рэвалюцыі, іх сем’ям і дзецям, а таксама сем’ям загінулых таварышаў. МАДР аб’ядноўвае вакол сябе шырокія масы рабочых, сялян і служачых.}} У сакавіку 1923 ЦК МАДР абвясціў дзень Парыжскай Камуны (18 сакавіка) сваім святам. Да 1924 году арганізацыя мела секцыі ў 19 краінах. Да 1932 года МАДР аб’ядноўвала 70 нацыянальных секцый, якія ўключалі каля 14 млн чалавек (з іх 9,7 млн чалавек уваходзілі ў МАДР СССР, унёскі якой у фонд былі найбольш значнымі). Да 1936 года МАДР, як і [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]], меў права на выдачу дазволаў на ўезд у СССР. У міжнародным маштабе дзейнічала да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], савецкая секцыя — да 1947 года. МАДР арганізоўваў дапамогу і падтрымку [[Антоніа Грамшы]] і [[Георгій Дзімітраў|Георгію Дзімітраву]] == Старшыні ЦК МАДР== * [[Юльян Мархлеўскі]] (1922—1925). * [[Клара Цэткін]] (1925—1927). * [[Алена Дзмітрыеўна Стасава|Алена Стасава]] (1927—1937). == Секцыі па краінах == За час існавання МАДР былі наступныя нацыянальныя секцыі: * [[Аўстрыя]]: ''Österreichische Rote Hilfe'' * [[Балгарыя]]: ''Организация помощи жертвам капиталистической диктатуры'' * [[Вялікабрытанія]]: ''International Class War Prisoners Aid'' * [[Венгрыя]]: ''Magyarországi Vörös Segély'' * [[Германія]]: ''Rote Hilfe Deutschlands'' * [[Іспанія]]: ''Socorro Rojo Internacional'' * [[Італія]]: ''Soccorso rosso italiano''. У «[[Свінцовыя сямідзесятыя|гады свінцу]]» (1970-я), якія сталі дзесяцігоддзем тэрактаў і палітычнай нестабільнасці, у Італіі дзейнічалі некалькі арганізацый ''Soccorso Rosso'', што аказвалі юрыдычную, фінансавую і арганізацыйную дапамогу радыкальным пазапарламенцкім левым. * [[Літва]]: ''Lietuvos raudonosios pagalbos organizacija'', з 1940 года ''Lietuvos liaudies sąjungos pagalbos organizacija'' * [[Мексіка]]: Ліга падтрымкі пераследаваных змагароў (''Liga Pro Luchadores Perseguidos''). У канцы 1920-х гадоў, [[Фарабунда Марці]] стаў кіраўніком МАДР у Лацінскай Амерыцы. [[Хуліа Антоніа Мелілья]], кіраўнік [[Камуністычная партыя Кубы|Камуністычнай партыі Кубы]], які знаходзіўся з 1926 года ў выгнанні ў Мексіцы, стаў вядучай фігурай у дзейнасці МАДРа ў краіне. * [[Нідэрланды]]: ''Roode Hulp Holland'' * [[Нарвегія]]: ''Norges Roede Hjelp'' * [[Польшча]]: ''Czerwona Pomoc'', з 1925 года — ''Czerwona Pomoc w Polsce''. У кастрычніку 1933 польская секцыя МАДР налічвала 9 тыс. членаў, з іх 3 тыс. у Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне. У 1936 годзе арганізавала кангрэс работнікаў культуры ў Львове. У 1938 распушчаная разам з [[Камуністычная партыя Польшчы|КПП]]. * [[СССР]]: ''Международная организация помощи борцам революции''. Савецкая секцыя МАДР была самай масавай і асноўнай крыніцай грашовых сродкаў для міжнароднай арганізацыі. Распушчана ў 1947 годзе. * [[ЗША]]: ''International Labor Defence''. Амерыканская секцыя была заснаваная ў чэрвені 1925 года на з’ездзе ў Чыкага. Там жа размяшчалася яе штаб-кватэра. Лідарамі ILD былі [[ Джэймс Кэнан]] і [[Вільям Патэрсан]]. У 1946 годзе аб’ядналася з Нацыянальнай федэрацыяй за канстытуцыйныя свабоды, утварыўшы новую арганізацыю — [[Кангрэс за грамадзянскія правы]]. * [[Фінляндыя]]: ''Suomen Punainen Apu'' * [[Францыя]]: ''Secours Rouge International'' * [[Швецыя]]: ''Internationella röda hjälpen — svenska sektionen'' * [[Югаславія]]: ''Међународна црвена помоћ / Međunarodna crvena pomoć'' == Спасылкі == * [http://www.rote-hilfe.de/ Сайт Rote Hilfe] * [http://www.rhi-sri.org/ Сайт Secours Rouge International] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520202452/http://www.rhi-sri.org/ |date=20 мая 2011 }} * [http://marxisthistory.org/subject/usa/eam/ild.html International Labor Defense organisational history] * [https://web.archive.org/web/20110709081800/http://www.bolshevik.org/history/RevDef/Defense01.html What Defense Policy for Revolutionaries?] * [https://web.archive.org/web/20111101070731/http://russianstamps.ru/images/stationery/advcard_1932_vstupaite_v_mopr.jpg Открытка «Вступайте в ряды МОПР». 1932] * Т. Лугачёва. [https://web.archive.org/web/20070930223338/http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/61529.pdf МОПР в Западной Белоруссии (1923—1939)] * Marc Engström. [https://web.archive.org/web/20111027031434/http://www.marcengstrom.com/files/RodaHjalpen.pdf Svenska Röda Hjälpen 1930—1939] * [http://www.allfaler.ru/ru/vedomstvennye-i-otraslevye-nagrady-sssr/obshchestvennye-organizatsii-sssr/item/1113-activist-mopr Знак «Активист МОПР»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі СССР]] [[Катэгорыя:Камуністычны інтэрнацыянал]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1922 годзе]] nndpgz3g9qgcjlyf9h92xy7zfliti3h 0 722457 5189494 5181230 2026-08-30T06:03:09Z ~2026-46979-63 173368 Прохоренко, В.А. Разработка платформенно-ориентированного алгоритма синтеза оптимальной нейросетевой архитектуры для мониторинга лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк // Доклады БГУИР. — 2026. — № 24(4). — С. 38-46. https://doi.org/10.35596/1729-7648-2026-24-4-38-46. 5189494 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Віктар Сяргеевіч Смародзін''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнага мадэлявання, лікавых метадаў і комплексаў праграм. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1989), [[доктар тэхнічных навук]] (2010), [[прафесар]] (2013).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mpui.gsu.by/smorodinvs|title=Смородин Виктор Сергеевич {{!}} Кафедра математических проблем управления и информатики|website=mpui.gsu.by|access-date=2025-12-29}}</ref> == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], механіка-матэматычны факультэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1976; дактарантура, 2008). Працуе ў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Францыска Скарыны]] ([[Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання ГДУ імя Ф. Скарыны|факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання]], кафедра матэматычных праблем кіравання і інфарматыкі, з 2010 — загадчык кафедры). Вызначаны загадам Вышэйшай Атэстацыйнай Камісіі Рэспублікі Беларусь Старшынёй спецыялізаванага Савета К 02.12.01 па абароне кандыдацкіх дысертацый (спецыяльнасць 05.13.18), якім кіраваў і забяспечваў падрыхтоўку спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі. Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны. За цыкл навуковых работ «Сінтэз аптымальнай структуры імавернасных вытворчых сістэм» прысвоена Ганаровае званне лаўрэата Скарынінскіх чытанняў у галiне прыкладной матэматыкi. Навуковыя інтарэсы: сінтэз структуры аптымальнага кіравання складанымі тэхнічнымі сістэмамі са зменлівай тапалогіяй, дынамічная стабілізацыя параметраў кіравання ўстойлівых да знешніх кіраўнічых уздзеянняў аўтаматызаваных сістэм з ужываннем сучасных тэхналогій AI. == Бібліяграфія == * Исследование оптимальных управлений с особыми участками в системах с распределенным запаздыванием по состоянию: автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук: 01.01.02: защищена 17.11.1989: утверждена 19.01.1990 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 1989. * Смородин, В. С. Связь векторного импульса с функционалом Беллмана для систем с распределенным запаздыванием / В. С. Смородин // Вестник БГУ. Сер. I, физ.-мат. и мех. — 1989. — № 3. — С. 71-72. * Смородин, В. С. О связи принципа максимума с динамическим программированием в системах с запаздыванием / В. С. Смородин, Л. Е. Забелло // Дифференциальные уравнения. — Минск, 1989. — Т. 25, № 11. — С. 2000—2001. * Смородин, В. С., Максимей, И. В. Методы и средства имитационного моделирования технологических процессов производства: монография&nbsp;/&nbsp;В. С.&nbsp;Смородин,&nbsp;И. В.&nbsp;Максимей. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2007. — 369 с. * Методы и средства проектного моделирования вероятностных технологических процессов: диссертация … доктора технических наук: 05.13.18: защищена 23.06.2009: утверждена 03.02.2010 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 2008. * Максимей, И. В., Смородин, В. С., Демиденко, О. М. Разработка имитационных моделей сложных технических систем: монография / И. В. Максимей, В. С. Смородин, О. М. Демиденко. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2014. — 298 с. * Максимей, И. В., Демиденко, О. М., Смородин, В. С. Проблемы теории и практики моделирования сложных систем: монография / И. В. Максимей, О. М. Демиденко, В. С. Смородин. — Гомель: ГГУ им Ф. Скорины, 2015. — 263 с. * Автоматизация производственной деятельности в рамках Экосистемы OSTIS // Технология комплексной поддержки жизненного цикла семантически совместимых интеллектуальных компьютерных систем нового поколения: монография&nbsp;/&nbsp;В. С.&nbsp;Смородин, Д. С. Иванюк, В. В. Таберко, В. А. Прохоренко; под общ. ред. В. В. Голенкова [и др]. — Минск,&nbsp;БГУИР 2023. — Гл. 7.7. — С. 805—830. * Смородин, В. С. Методика имитационного моделирования систем управления опасного производства / В. С. Смородин, И. В. Максимей // Проблемы управления и информатики. — 2005. — № 4. — С. 53-62. * Смородин, В. С. Имитационное моделирование технологии управления процессом производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage & Processing). — 2006. — Т. 8, № 3. — С. 74-88. * Смородин, В. С. Методика контроля и принятия решений при имитационном моделировании технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. — 2006. — № 5. — С. 79-91. * Смородин, В. С. Методика оперативного управления технологическими процессами опасного производства / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2006. — № 4(37). — С. 87 — 91. * Смородин, В. С. Система управления надежностью оборудования вероятностных технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблеми програмування (Problems in Programming). — 2007. — № 3. — С. 107—123. * Смородин, В. С. Система оперативного управления технологическим процессом производства с помощью имитационного моделирования / В. С. Смородин // Информатика. '''-''' 2007 '''-''' № 4(16). '''-''' С. 88-100. * Гончаров, А. Н. Управление резервированием и восстановительными операциями с помощью имитационного моделирования при возникновении отказов в технологических процессах опасного производства / А. Н. Гончаров, И. В. Максимей, В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. '''-''' 2007. '''-''' № 1. '''-''' С. 48-60. * Смородин, В. С. Об управлении функционированием технологических процессов при имитационном моделировании производственных систем / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2007. — № 5 (44). — С. 66-72. * Смородин, В. С. Имитационное моделирование систем управления вероятностными технологическими процессами производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage & Processing). — 2008. — Т. 10, № 2. — С. 53-68. * Смородин, В. С. Регулирование функционирования технологического процесса производства с помощью системы принятия решений / В. С. Смородин // Системнi дослiдження та iнформацiйнi технологiï (System Research & Information Technologies). — 2008. — № 2. — С. 77- 86. * Смородин, В. С. Синтез динамической структуры вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 2(64). — С. 77-82. * Смородин, В. С. Метод динамической имитации вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Математичнi машини i системи (Mathematical Machines and Systems). — 2012. — № 2. — С. 96-101. * Смородин, В. С. Методика анализа надежности функционирования вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 6(68). — С. 62-67. * Смородин, В. С. Система оперативного контроля имитации управляемых вероятностных технологических процессов / В. С. Смородин // Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого. — 2012. — № 2(49). — С. 37-42. * Смородин, В. С. Синтез структуры технологического цикла управляемых производственных систем / В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — № 2(11). — 2012. — С. 108—111. * Smorodin, V. Application of Neuro-Controller Models for Adaptive Control / Smorodin V., Prokhorenko V. // Recent Developments in Data Science and Intelligent Analysis of Information. ICDSIAI 2018. Advances in Intelligent Systems and Computing / ed.&nbsp;O.Chertov [et al]. — Springer, Cham. — 2018. — Vol. 836. — Iss. 7. — P. 30-38. * Смородин, В. С. Применение интеллектуальных технологий при оптимизации структуры управляемых технологических систем / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2018. — № 8 (2018). — С. 30-35. * Смородин, В. С. Адаптивное управление технологическим циклом на основе моделей нейрорегуляторов / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко, А. В. Клименко // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер.: Естественные науки. — 2019. — № 3 (114). — С. 121—127. * Смородин, В. А. Метод построения модели нейрорегулятора при оптимизации структуры управления технологическим циклом / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2019. — № 7-8 (126). — С. 125—132. * Smorodin, V. Control Of A Technological Cycle Of Production Process Based On A Neuro-Controller Model / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems — 2019. — Iss. 3. — P. 251—256. * Smorodin, V. Adaptive Control Of Robotic Production Systems / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2020. — Iss. 4. — P. 161—166. * Смородин, В. С. Адаптивная система управления технологическим процессом производства / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2021. — № 3 (48). — С. 96-102. * Smorodin, V. Software-Technological Complex For Adaptive Control Of A Production Cycle Of Robotic Manufacturing / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2022. — Iss. 6. — P. 401—404. * Smorodin, V. Adaptive Control System for Technological Process within OSTIS Ecosystem / V. Smorodin, V. Taberko, D. Ivaniuk, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2023. — Iss. 7. — P. 291—298. * Смородин, В. С. Стабилизация параметров технологического цикла при построении обратных связей по управлению / В. С.&nbsp;Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2023. — №&nbsp;2&nbsp;(55).&nbsp;-&nbsp;С.&nbsp;83-88. * Смородин В. С. Интеллектуальная система адаптации управления с обратными связями / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. — 2024. — № 1 (58). — С. 93-98. * Smorodin, V. Stabilization of Parameters of Technological Operations in the Presence of External Control Actions / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2024. — Iss. 8. — P. 263—268. * Смородин, В.С. Разработка программных средств моделирования и оптимизации параметров лазерной резки хрупких неметаллических материалов / В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк, В.А. Прохоренко, О.М. Демиденко, А.В. Воруев // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Физика. – 2024. – № 3 (60). – С. 18–22. * Nikitjuk, Yu.V. Adaptive Control System for Technological Operation of Laser Processing of Brittle Non-Metallic Materials / Yu.V. Nikitjuk, V.S. Smorodin, V.A. Prokhorenko // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2024. — № 4 (61). — С. 78-81. * Prokhorenko, V. Technological Aspects of Control Adaptation Based on Neural Network Modeling / V. Prokhorenko, V. Smorodin // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2025. — № 9. — P. 321—326. * Прохоренко, В. А. Технология адаптивного управления автоматизированными производственными системами на основе нейронных сетей / В. А. Прохоренко, В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — 2025. — № 2 (63). — С. 91-96. — DOI: <nowiki>https://doi.org/10.54341/20778708_2025_2_63_91</nowiki>. — EDN: FUQEQA * Smorodin, V. Adaptive Control System Based on Deep Neural Networks / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Proceedings of the 17th International Conference. — Minsk : UIIP NASB, 2025. — p. 487—489. <nowiki>ISBN 978-985-7198-20-7</nowiki>. * Жогаль, С. П. Кафедра математических проблем управления: история создания и современное состояние / С. П. Жогаль, А. В. Клименко, В. С. Смородин // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер. : Естественные науки. — 2025. — № 6 (153). — С. 128—131. — ISSN 1609–9672. * Prokhorenko, V. Determination and optimization of the parameters of the technological operation of two-beam laser cutting of silicate glass using a genetic algorithm and neural networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // Proceedings of the 9th International Scientific Conference (ICCT-2025) (October 7-11, 2025, Gomel, Belarus). — Moscow, ISC RAS, 2025. — p. 348 – 350. <nowiki>ISBN 978-5-91450-284-0</nowiki>. * Prokhorenko, V. A. Optimization of the Parameters Technological Operation of Laser Cutting of Silicate Glass Using a Genetic Algorithm and Neural Networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // 2025 9th International Conference on Information, Control, and Communication Technologies (ICCT), Gomel, Belarus, 2025, pp. 1-3, doi: 10.1109/ICCT67028.2025.11427412. * Прохоренко, В.А. Метод и средства нейросетевого моделирования задачи управления технологической операцией лазерной полировки / В. А. Прохоренко, Ю. В. Никитюк, В. С. Смородин, С. И. Соколов, А. А. Середа // Проблемы физики, математики и техники. – 2026. – № 2 (67). – С. 93–98. – DOI: <nowiki>https://doi.org/10.54341/20778708_2026_2_67_93</nowiki>. – EDN: NDCHVJ * Прохоренко, В.А. Разработка платформенно-ориентированного алгоритма синтеза оптимальной нейросетевой архитектуры для мониторинга лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк // Доклады БГУИР. — 2026. — № 24(4). — С. 38-46. <nowiki>https://doi.org/10.35596/1729-7648-2026-24-4-38-46</nowiki>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смародзін Віктар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] ka9mtjkja0hyxtrt8euo2q15zrj5r6n 5189499 5189494 2026-08-30T06:28:34Z ~2026-46979-63 173368 Прохоренко, В. А. Разработка средств мониторинга в режиме реального времени технологической операции лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, Ю.В. Никитюк, В.С. Смородин, А.А. Середа, С.И. Соколов // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. Сер. : Естественные науки. — 2026. — № 3 (156). — С. 64-70. — ISSN 1609–9672. 5189499 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Віктар Сяргеевіч Смародзін''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнага мадэлявання, лікавых метадаў і комплексаў праграм. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1989), [[доктар тэхнічных навук]] (2010), [[прафесар]] (2013).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mpui.gsu.by/smorodinvs|title=Смородин Виктор Сергеевич {{!}} Кафедра математических проблем управления и информатики|website=mpui.gsu.by|access-date=2025-12-29}}</ref> == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], механіка-матэматычны факультэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1976; дактарантура, 2008). Працуе ў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Францыска Скарыны]] ([[Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання ГДУ імя Ф. Скарыны|факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання]], кафедра матэматычных праблем кіравання і інфарматыкі, з 2010 — загадчык кафедры). Вызначаны загадам Вышэйшай Атэстацыйнай Камісіі Рэспублікі Беларусь Старшынёй спецыялізаванага Савета К 02.12.01 па абароне кандыдацкіх дысертацый (спецыяльнасць 05.13.18), якім кіраваў і забяспечваў падрыхтоўку спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі. Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны. За цыкл навуковых работ «Сінтэз аптымальнай структуры імавернасных вытворчых сістэм» прысвоена Ганаровае званне лаўрэата Скарынінскіх чытанняў у галiне прыкладной матэматыкi. Навуковыя інтарэсы: сінтэз структуры аптымальнага кіравання складанымі тэхнічнымі сістэмамі са зменлівай тапалогіяй, дынамічная стабілізацыя параметраў кіравання ўстойлівых да знешніх кіраўнічых уздзеянняў аўтаматызаваных сістэм з ужываннем сучасных тэхналогій AI. == Бібліяграфія == * Исследование оптимальных управлений с особыми участками в системах с распределенным запаздыванием по состоянию: автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук: 01.01.02: защищена 17.11.1989: утверждена 19.01.1990 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 1989. * Смородин, В. С. Связь векторного импульса с функционалом Беллмана для систем с распределенным запаздыванием / В. С. Смородин // Вестник БГУ. Сер. I, физ.-мат. и мех. — 1989. — № 3. — С. 71-72. * Смородин, В. С. О связи принципа максимума с динамическим программированием в системах с запаздыванием / В. С. Смородин, Л. Е. Забелло // Дифференциальные уравнения. — Минск, 1989. — Т. 25, № 11. — С. 2000—2001. * Смородин, В. С., Максимей, И. В. Методы и средства имитационного моделирования технологических процессов производства: монография&nbsp;/&nbsp;В. С.&nbsp;Смородин,&nbsp;И. В.&nbsp;Максимей. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2007. — 369 с. * Методы и средства проектного моделирования вероятностных технологических процессов: диссертация … доктора технических наук: 05.13.18: защищена 23.06.2009: утверждена 03.02.2010 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 2008. * Максимей, И. В., Смородин, В. С., Демиденко, О. М. Разработка имитационных моделей сложных технических систем: монография / И. В. Максимей, В. С. Смородин, О. М. Демиденко. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2014. — 298 с. * Максимей, И. В., Демиденко, О. М., Смородин, В. С. Проблемы теории и практики моделирования сложных систем: монография / И. В. Максимей, О. М. Демиденко, В. С. Смородин. — Гомель: ГГУ им Ф. Скорины, 2015. — 263 с. * Автоматизация производственной деятельности в рамках Экосистемы OSTIS // Технология комплексной поддержки жизненного цикла семантически совместимых интеллектуальных компьютерных систем нового поколения: монография&nbsp;/&nbsp;В. С.&nbsp;Смородин, Д. С. Иванюк, В. В. Таберко, В. А. Прохоренко; под общ. ред. В. В. Голенкова [и др]. — Минск,&nbsp;БГУИР 2023. — Гл. 7.7. — С. 805—830. * Смородин, В. С. Методика имитационного моделирования систем управления опасного производства / В. С. Смородин, И. В. Максимей // Проблемы управления и информатики. — 2005. — № 4. — С. 53-62. * Смородин, В. С. Имитационное моделирование технологии управления процессом производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage & Processing). — 2006. — Т. 8, № 3. — С. 74-88. * Смородин, В. С. Методика контроля и принятия решений при имитационном моделировании технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. — 2006. — № 5. — С. 79-91. * Смородин, В. С. Методика оперативного управления технологическими процессами опасного производства / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2006. — № 4(37). — С. 87 — 91. * Смородин, В. С. Система управления надежностью оборудования вероятностных технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблеми програмування (Problems in Programming). — 2007. — № 3. — С. 107—123. * Смородин, В. С. Система оперативного управления технологическим процессом производства с помощью имитационного моделирования / В. С. Смородин // Информатика. '''-''' 2007 '''-''' № 4(16). '''-''' С. 88-100. * Гончаров, А. Н. Управление резервированием и восстановительными операциями с помощью имитационного моделирования при возникновении отказов в технологических процессах опасного производства / А. Н. Гончаров, И. В. Максимей, В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. '''-''' 2007. '''-''' № 1. '''-''' С. 48-60. * Смородин, В. С. Об управлении функционированием технологических процессов при имитационном моделировании производственных систем / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2007. — № 5 (44). — С. 66-72. * Смородин, В. С. Имитационное моделирование систем управления вероятностными технологическими процессами производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage & Processing). — 2008. — Т. 10, № 2. — С. 53-68. * Смородин, В. С. Регулирование функционирования технологического процесса производства с помощью системы принятия решений / В. С. Смородин // Системнi дослiдження та iнформацiйнi технологiï (System Research & Information Technologies). — 2008. — № 2. — С. 77- 86. * Смородин, В. С. Синтез динамической структуры вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 2(64). — С. 77-82. * Смородин, В. С. Метод динамической имитации вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Математичнi машини i системи (Mathematical Machines and Systems). — 2012. — № 2. — С. 96-101. * Смородин, В. С. Методика анализа надежности функционирования вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 6(68). — С. 62-67. * Смородин, В. С. Система оперативного контроля имитации управляемых вероятностных технологических процессов / В. С. Смородин // Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого. — 2012. — № 2(49). — С. 37-42. * Смородин, В. С. Синтез структуры технологического цикла управляемых производственных систем / В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — № 2(11). — 2012. — С. 108—111. * Smorodin, V. Application of Neuro-Controller Models for Adaptive Control / Smorodin V., Prokhorenko V. // Recent Developments in Data Science and Intelligent Analysis of Information. ICDSIAI 2018. Advances in Intelligent Systems and Computing / ed.&nbsp;O.Chertov [et al]. — Springer, Cham. — 2018. — Vol. 836. — Iss. 7. — P. 30-38. * Смородин, В. С. Применение интеллектуальных технологий при оптимизации структуры управляемых технологических систем / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2018. — № 8 (2018). — С. 30-35. * Смородин, В. С. Адаптивное управление технологическим циклом на основе моделей нейрорегуляторов / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко, А. В. Клименко // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер.: Естественные науки. — 2019. — № 3 (114). — С. 121—127. * Смородин, В. А. Метод построения модели нейрорегулятора при оптимизации структуры управления технологическим циклом / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2019. — № 7-8 (126). — С. 125—132. * Smorodin, V. Control Of A Technological Cycle Of Production Process Based On A Neuro-Controller Model / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems — 2019. — Iss. 3. — P. 251—256. * Smorodin, V. Adaptive Control Of Robotic Production Systems / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2020. — Iss. 4. — P. 161—166. * Смородин, В. С. Адаптивная система управления технологическим процессом производства / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2021. — № 3 (48). — С. 96-102. * Smorodin, V. Software-Technological Complex For Adaptive Control Of A Production Cycle Of Robotic Manufacturing / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2022. — Iss. 6. — P. 401—404. * Smorodin, V. Adaptive Control System for Technological Process within OSTIS Ecosystem / V. Smorodin, V. Taberko, D. Ivaniuk, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2023. — Iss. 7. — P. 291—298. * Смородин, В. С. Стабилизация параметров технологического цикла при построении обратных связей по управлению / В. С.&nbsp;Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2023. — №&nbsp;2&nbsp;(55).&nbsp;-&nbsp;С.&nbsp;83-88. * Смородин В. С. Интеллектуальная система адаптации управления с обратными связями / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. — 2024. — № 1 (58). — С. 93-98. * Smorodin, V. Stabilization of Parameters of Technological Operations in the Presence of External Control Actions / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2024. — Iss. 8. — P. 263—268. * Смородин, В.С. Разработка программных средств моделирования и оптимизации параметров лазерной резки хрупких неметаллических материалов / В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк, В.А. Прохоренко, О.М. Демиденко, А.В. Воруев // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Физика. – 2024. – № 3 (60). – С. 18–22. * Nikitjuk, Yu.V. Adaptive Control System for Technological Operation of Laser Processing of Brittle Non-Metallic Materials / Yu.V. Nikitjuk, V.S. Smorodin, V.A. Prokhorenko // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2024. — № 4 (61). — С. 78-81. * Prokhorenko, V. Technological Aspects of Control Adaptation Based on Neural Network Modeling / V. Prokhorenko, V. Smorodin // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2025. — № 9. — P. 321—326. * Прохоренко, В. А. Технология адаптивного управления автоматизированными производственными системами на основе нейронных сетей / В. А. Прохоренко, В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — 2025. — № 2 (63). — С. 91-96. — DOI: <nowiki>https://doi.org/10.54341/20778708_2025_2_63_91</nowiki>. — EDN: FUQEQA * Smorodin, V. Adaptive Control System Based on Deep Neural Networks / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Proceedings of the 17th International Conference. — Minsk : UIIP NASB, 2025. — p. 487—489. <nowiki>ISBN 978-985-7198-20-7</nowiki>. * Жогаль, С. П. Кафедра математических проблем управления: история создания и современное состояние / С. П. Жогаль, А. В. Клименко, В. С. Смородин // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер. : Естественные науки. — 2025. — № 6 (153). — С. 128—131. — ISSN 1609–9672. * Prokhorenko, V. Determination and optimization of the parameters of the technological operation of two-beam laser cutting of silicate glass using a genetic algorithm and neural networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // Proceedings of the 9th International Scientific Conference (ICCT-2025) (October 7-11, 2025, Gomel, Belarus). — Moscow, ISC RAS, 2025. — p. 348 – 350. <nowiki>ISBN 978-5-91450-284-0</nowiki>. * Prokhorenko, V. A. Optimization of the Parameters Technological Operation of Laser Cutting of Silicate Glass Using a Genetic Algorithm and Neural Networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // 2025 9th International Conference on Information, Control, and Communication Technologies (ICCT), Gomel, Belarus, 2025, pp. 1-3, doi: 10.1109/ICCT67028.2025.11427412. * Прохоренко, В.А. Метод и средства нейросетевого моделирования задачи управления технологической операцией лазерной полировки / В. А. Прохоренко, Ю. В. Никитюк, В. С. Смородин, С. И. Соколов, А. А. Середа // Проблемы физики, математики и техники. – 2026. – № 2 (67). – С. 93–98. – DOI: <nowiki>https://doi.org/10.54341/20778708_2026_2_67_93</nowiki>. – EDN: NDCHVJ * Прохоренко, В.А. Разработка платформенно-ориентированного алгоритма синтеза оптимальной нейросетевой архитектуры для мониторинга лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк // Доклады БГУИР. — 2026. — № 24(4). — С. 38-46. <nowiki>https://doi.org/10.35596/1729-7648-2026-24-4-38-46</nowiki>. * Прохоренко, В. А. Разработка средств мониторинга в режиме реального времени технологической операции лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, Ю.В. Никитюк, В.С. Смородин, А.А. Середа, С.И. Соколов // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. Сер. — 2026. — № 3 (156). — С. 64-70. — ISSN 1609–9672. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смародзін Віктар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] g3b0ojovktmqm8gd47z3kz4bzns08b4 5189501 5189499 2026-08-30T06:40:29Z ~2026-46979-63 173368 : Естественные науки. 5189501 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Віктар Сяргеевіч Смародзін''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнага мадэлявання, лікавых метадаў і комплексаў праграм. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1989), [[доктар тэхнічных навук]] (2010), [[прафесар]] (2013).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mpui.gsu.by/smorodinvs|title=Смородин Виктор Сергеевич {{!}} Кафедра математических проблем управления и информатики|website=mpui.gsu.by|access-date=2025-12-29}}</ref> == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], механіка-матэматычны факультэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1976; дактарантура, 2008). Працуе ў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Францыска Скарыны]] ([[Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання ГДУ імя Ф. Скарыны|факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання]], кафедра матэматычных праблем кіравання і інфарматыкі, з 2010 — загадчык кафедры). Вызначаны загадам Вышэйшай Атэстацыйнай Камісіі Рэспублікі Беларусь Старшынёй спецыялізаванага Савета К 02.12.01 па абароне кандыдацкіх дысертацый (спецыяльнасць 05.13.18), якім кіраваў і забяспечваў падрыхтоўку спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі. Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны. За цыкл навуковых работ «Сінтэз аптымальнай структуры імавернасных вытворчых сістэм» прысвоена Ганаровае званне лаўрэата Скарынінскіх чытанняў у галiне прыкладной матэматыкi. Навуковыя інтарэсы: сінтэз структуры аптымальнага кіравання складанымі тэхнічнымі сістэмамі са зменлівай тапалогіяй, дынамічная стабілізацыя параметраў кіравання ўстойлівых да знешніх кіраўнічых уздзеянняў аўтаматызаваных сістэм з ужываннем сучасных тэхналогій AI. == Бібліяграфія == * Исследование оптимальных управлений с особыми участками в системах с распределенным запаздыванием по состоянию: автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук: 01.01.02: защищена 17.11.1989: утверждена 19.01.1990 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 1989. * Смородин, В. С. Связь векторного импульса с функционалом Беллмана для систем с распределенным запаздыванием / В. С. Смородин // Вестник БГУ. Сер. I, физ.-мат. и мех. — 1989. — № 3. — С. 71-72. * Смородин, В. С. О связи принципа максимума с динамическим программированием в системах с запаздыванием / В. С. Смородин, Л. Е. Забелло // Дифференциальные уравнения. — Минск, 1989. — Т. 25, № 11. — С. 2000—2001. * Смородин, В. С., Максимей, И. В. Методы и средства имитационного моделирования технологических процессов производства: монография&nbsp;/&nbsp;В. С.&nbsp;Смородин,&nbsp;И. В.&nbsp;Максимей. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2007. — 369 с. * Методы и средства проектного моделирования вероятностных технологических процессов: диссертация … доктора технических наук: 05.13.18: защищена 23.06.2009: утверждена 03.02.2010 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 2008. * Максимей, И. В., Смородин, В. С., Демиденко, О. М. Разработка имитационных моделей сложных технических систем: монография / И. В. Максимей, В. С. Смородин, О. М. Демиденко. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2014. — 298 с. * Максимей, И. В., Демиденко, О. М., Смородин, В. С. Проблемы теории и практики моделирования сложных систем: монография / И. В. Максимей, О. М. Демиденко, В. С. Смородин. — Гомель: ГГУ им Ф. Скорины, 2015. — 263 с. * Автоматизация производственной деятельности в рамках Экосистемы OSTIS // Технология комплексной поддержки жизненного цикла семантически совместимых интеллектуальных компьютерных систем нового поколения: монография&nbsp;/&nbsp;В. С.&nbsp;Смородин, Д. С. Иванюк, В. В. Таберко, В. А. Прохоренко; под общ. ред. В. В. Голенкова [и др]. — Минск,&nbsp;БГУИР 2023. — Гл. 7.7. — С. 805—830. * Смородин, В. С. Методика имитационного моделирования систем управления опасного производства / В. С. Смородин, И. В. Максимей // Проблемы управления и информатики. — 2005. — № 4. — С. 53-62. * Смородин, В. С. Имитационное моделирование технологии управления процессом производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage & Processing). — 2006. — Т. 8, № 3. — С. 74-88. * Смородин, В. С. Методика контроля и принятия решений при имитационном моделировании технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. — 2006. — № 5. — С. 79-91. * Смородин, В. С. Методика оперативного управления технологическими процессами опасного производства / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2006. — № 4(37). — С. 87 — 91. * Смородин, В. С. Система управления надежностью оборудования вероятностных технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблеми програмування (Problems in Programming). — 2007. — № 3. — С. 107—123. * Смородин, В. С. Система оперативного управления технологическим процессом производства с помощью имитационного моделирования / В. С. Смородин // Информатика. '''-''' 2007 '''-''' № 4(16). '''-''' С. 88-100. * Гончаров, А. Н. Управление резервированием и восстановительными операциями с помощью имитационного моделирования при возникновении отказов в технологических процессах опасного производства / А. Н. Гончаров, И. В. Максимей, В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. '''-''' 2007. '''-''' № 1. '''-''' С. 48-60. * Смородин, В. С. Об управлении функционированием технологических процессов при имитационном моделировании производственных систем / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2007. — № 5 (44). — С. 66-72. * Смородин, В. С. Имитационное моделирование систем управления вероятностными технологическими процессами производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage & Processing). — 2008. — Т. 10, № 2. — С. 53-68. * Смородин, В. С. Регулирование функционирования технологического процесса производства с помощью системы принятия решений / В. С. Смородин // Системнi дослiдження та iнформацiйнi технологiï (System Research & Information Technologies). — 2008. — № 2. — С. 77- 86. * Смородин, В. С. Синтез динамической структуры вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 2(64). — С. 77-82. * Смородин, В. С. Метод динамической имитации вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Математичнi машини i системи (Mathematical Machines and Systems). — 2012. — № 2. — С. 96-101. * Смородин, В. С. Методика анализа надежности функционирования вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 6(68). — С. 62-67. * Смородин, В. С. Система оперативного контроля имитации управляемых вероятностных технологических процессов / В. С. Смородин // Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого. — 2012. — № 2(49). — С. 37-42. * Смородин, В. С. Синтез структуры технологического цикла управляемых производственных систем / В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — № 2(11). — 2012. — С. 108—111. * Smorodin, V. Application of Neuro-Controller Models for Adaptive Control / Smorodin V., Prokhorenko V. // Recent Developments in Data Science and Intelligent Analysis of Information. ICDSIAI 2018. Advances in Intelligent Systems and Computing / ed.&nbsp;O.Chertov [et al]. — Springer, Cham. — 2018. — Vol. 836. — Iss. 7. — P. 30-38. * Смородин, В. С. Применение интеллектуальных технологий при оптимизации структуры управляемых технологических систем / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2018. — № 8 (2018). — С. 30-35. * Смородин, В. С. Адаптивное управление технологическим циклом на основе моделей нейрорегуляторов / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко, А. В. Клименко // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер.: Естественные науки. — 2019. — № 3 (114). — С. 121—127. * Смородин, В. А. Метод построения модели нейрорегулятора при оптимизации структуры управления технологическим циклом / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2019. — № 7-8 (126). — С. 125—132. * Smorodin, V. Control Of A Technological Cycle Of Production Process Based On A Neuro-Controller Model / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems — 2019. — Iss. 3. — P. 251—256. * Smorodin, V. Adaptive Control Of Robotic Production Systems / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2020. — Iss. 4. — P. 161—166. * Смородин, В. С. Адаптивная система управления технологическим процессом производства / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2021. — № 3 (48). — С. 96-102. * Smorodin, V. Software-Technological Complex For Adaptive Control Of A Production Cycle Of Robotic Manufacturing / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2022. — Iss. 6. — P. 401—404. * Smorodin, V. Adaptive Control System for Technological Process within OSTIS Ecosystem / V. Smorodin, V. Taberko, D. Ivaniuk, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2023. — Iss. 7. — P. 291—298. * Смородин, В. С. Стабилизация параметров технологического цикла при построении обратных связей по управлению / В. С.&nbsp;Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2023. — №&nbsp;2&nbsp;(55).&nbsp;-&nbsp;С.&nbsp;83-88. * Смородин В. С. Интеллектуальная система адаптации управления с обратными связями / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. — 2024. — № 1 (58). — С. 93-98. * Smorodin, V. Stabilization of Parameters of Technological Operations in the Presence of External Control Actions / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2024. — Iss. 8. — P. 263—268. * Смородин, В.С. Разработка программных средств моделирования и оптимизации параметров лазерной резки хрупких неметаллических материалов / В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк, В.А. Прохоренко, О.М. Демиденко, А.В. Воруев // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Физика. – 2024. – № 3 (60). – С. 18–22. * Nikitjuk, Yu.V. Adaptive Control System for Technological Operation of Laser Processing of Brittle Non-Metallic Materials / Yu.V. Nikitjuk, V.S. Smorodin, V.A. Prokhorenko // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2024. — № 4 (61). — С. 78-81. * Prokhorenko, V. Technological Aspects of Control Adaptation Based on Neural Network Modeling / V. Prokhorenko, V. Smorodin // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2025. — № 9. — P. 321—326. * Прохоренко, В. А. Технология адаптивного управления автоматизированными производственными системами на основе нейронных сетей / В. А. Прохоренко, В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — 2025. — № 2 (63). — С. 91-96. — DOI: <nowiki>https://doi.org/10.54341/20778708_2025_2_63_91</nowiki>. — EDN: FUQEQA * Smorodin, V. Adaptive Control System Based on Deep Neural Networks / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Proceedings of the 17th International Conference. — Minsk : UIIP NASB, 2025. — p. 487—489. <nowiki>ISBN 978-985-7198-20-7</nowiki>. * Жогаль, С. П. Кафедра математических проблем управления: история создания и современное состояние / С. П. Жогаль, А. В. Клименко, В. С. Смородин // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер. : Естественные науки. — 2025. — № 6 (153). — С. 128—131. — ISSN 1609–9672. * Prokhorenko, V. Determination and optimization of the parameters of the technological operation of two-beam laser cutting of silicate glass using a genetic algorithm and neural networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // Proceedings of the 9th International Scientific Conference (ICCT-2025) (October 7-11, 2025, Gomel, Belarus). — Moscow, ISC RAS, 2025. — p. 348 – 350. <nowiki>ISBN 978-5-91450-284-0</nowiki>. * Prokhorenko, V. A. Optimization of the Parameters Technological Operation of Laser Cutting of Silicate Glass Using a Genetic Algorithm and Neural Networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // 2025 9th International Conference on Information, Control, and Communication Technologies (ICCT), Gomel, Belarus, 2025, pp. 1-3, doi: 10.1109/ICCT67028.2025.11427412. * Прохоренко, В.А. Метод и средства нейросетевого моделирования задачи управления технологической операцией лазерной полировки / В. А. Прохоренко, Ю. В. Никитюк, В. С. Смородин, С. И. Соколов, А. А. Середа // Проблемы физики, математики и техники. – 2026. – № 2 (67). – С. 93–98. – DOI: <nowiki>https://doi.org/10.54341/20778708_2026_2_67_93</nowiki>. – EDN: NDCHVJ * Прохоренко, В.А. Разработка платформенно-ориентированного алгоритма синтеза оптимальной нейросетевой архитектуры для мониторинга лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк // Доклады БГУИР. — 2026. — № 24(4). — С. 38-46. <nowiki>https://doi.org/10.35596/1729-7648-2026-24-4-38-46</nowiki>. * Прохоренко, В. А. Разработка средств мониторинга в режиме реального времени технологической операции лазерной полировки кварцевых стекол / В.А. Прохоренко, Ю.В. Никитюк, В.С. Смородин, А.А. Середа, С.И. Соколов // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. Сер. : Естественные науки. — 2026. — № 3 (156). — С. 64-70. — ISSN 1609–9672. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смародзін Віктар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] cgmmgaperblnafejborr9voto3u3mza 0 724116 5189466 5162780 2026-08-30T01:25:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189466 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = [[Перыяд фарміравання ў Андах]] | Назва = Мачалілья | Культура-папярэдніца = [[Вальдывія (культура)|Вальдвыія]] | Культура-наступніца = [[Баія (культура)|Баія]] | Геаграфічны рэгіён = [[Паўднёвая Амерыка]] | Ілюстраванне = [[Выява:MORTERO JAGUAR MACHALILLA 2.JPG|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = [[Ступа]] ў выглядзе [[ягуар]]а | У складзе = | Датаванне культуры = [[1600 да н.э.]] — [[800 да н.э.]] | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Эквадор]] | Этнічная прыналежнасць =[[індзейцы]] | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[земляробства]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = | Катэгорыя на Вікіскладзе = Machalilla culture }} '''Мачалі́лья''' ({{lang-es|Machalilla}}) — старажытная [[археалагічная культура]] на захадзе [[Эквадор]]а, што існавала ў другой палове [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. — пачатку [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э. Ахоплівала тэрыторыі правінцыі [[Санта-Элена (правінцыя)|Санта-Элена]] і поўдню правінцыі [[Манабі (правінцыя)|Манабі]]. == Даследаванне == Культура Мачалілья была асобна вылучана [[эквадор]]скімі археолагамі Эмілія Эстрада<ref>{{Cite web |url=http://www.enciclopediadelecuador.com/personajes-historicos/emilio-estrada-ycaza/ |title=Estrada Ycaza Emilio |access-date=2 лістапада 2022 |archive-date=25 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625012959/http://www.enciclopediadelecuador.com/personajes-historicos/emilio-estrada-ycaza/ |url-status=dead }}</ref> і Хулія Вітэры Гамбаа<ref>[https://www.si.edu/object/siris_sil_1004632 Estrada Ycaza Emilio 3 voluntades y una finalidad — Julio Viteri Gamboa]</ref> ў [[1958]] г. Яны палічылі яе працягам болей старажытнай культуры [[Вальдывія (культура)|Вальдывія]]. У [[1962]] г. [[ЗША|амерыканскія]] археолагі Бэцці Мэгерс і Кліфард Эванс даследавалі [[кераміка|кераміку]] і звычай дэфармацыі [[чэрап]]аў і прыйшлі да высновы, што носьбіты Мачалілья мелі сувязі з папярэднімі культурамі захаду [[Мексіка|Мексікі]]. У 1970-х гг. амерыканскі археолаг Дональд Латрап развіваў думку пра ўплыў Мачалілья на [[Чавін (культура)|чавіноідныя]] культуры ў рэчышчы [[Мараньён]]у. == Асаблівасці == Носьбіты культуры Мачалілья займаліся [[земляробства]]м, вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]], [[Аксамітнікавыя|амарантавыя]], [[лубін]], магчыма [[маніёк]] і [[бульба|бульбу]]. У іх ежы прысутнічала [[садавіна]], асабліва [[авакада]], [[ананас]]ы і [[Дыннае дрэва|папая]], але існуе верагоднасць, што гэтыя расліны назапашвалі ў выніку [[збіральніцтва]]. Пра традыцыі [[паляванне|палявання]] кажуць знаходкі костак [[алені|аленяў]]. Значную ролю ў забеспячэнні адыгрывалі [[рыбалоўства]] і збор [[малюскі|малюскаў]]. [[Кераміка|Керамічны]] посуд вылучаецца з-за наяўнасці стрэмя ці ручніц, хамутоў з падвойным вадазлівам. Керамічныя [[скульптура|скульптуры]] сустракаюцца рэдка. [[Антрапамарфізм|Антрапаморфныя]] постаці плоскія і шырокія, з мноствам вушэй, пляскатай галавой і маленькімі вачыма. Некаторыя ўпрыгожваліся чырвонай [[пігмент|фарбай]], іншыя наогул не ўпрыгожваліся. Адметны полыя [[Статуя|статуэткі]], якія на самой справе з'яўляліся [[бутэлька]]мі. Носьбіты Мачалілья ведалі [[ткацтва]], выраблялі фарбаваныя [[тканіны]] з раслінных [[валакно|валокнаў]] і [[воўна|воўны]]. З іх шылі накідкі, якія падпяразвалі рамянём, каляровыя [[цюрбан]]ы, падобныя на [[карона|кароны]], паясы. Шматлікія ўпрыгожванні выраблялі на аснове нітак, насення. Але болей важным было тое, што носьбіты Мачалілья здабывалі [[метал]]ы накшталт [[золата]], [[срэбра]] і [[медзь|медзі]], выраблялі з іх [[завушніцы]], [[бранзалет]]ы, [[пярсцёнак|пярсцёнкі]] і інш. Відавочна, першапачатковае [[грамадства]] Мачалілья было [[Эгалітарызм|эгалітарным]]. Але паступова фарміраваўся інстытут правадыроў і старэйшын, якія кіравалі некалькімі паселішчамі, гуртавалі жыхароў адной мясцовасці для выканання супольных [[рытуал]]аў. Каля паселішчаў месціліся цырыманіяльныя [[могілкі]]. Разам з гэтым існаваў звычай хаваць нябожчыкаў у ніжэйшай часткі хацін, што будаваліся з [[бамбук]]у і [[саман]]у на па́лях. Целы нябожчыкаў маглі некалькі разоў перазахоўвацца перад набыццём сталай магільні. Некаторыя даследчыкі ўпэўнены, што носьбіты Мачалілья практыкавалі пасмяротны [[канібалізм]]. Прадстаўнікі культуры вядомы звычаем дэфармацыі [[чэрап]]аў. З маленства чэрапы змянялі так, каб візуальна яны выглядалі павялічанымі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://theculturetrip.com/south-america/ecuador/articles/pre-incan-cultures-along-the-coast-of-ecuador/ Pre-Incan Cultures Along the Coast of Ecuador] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221102202729/https://theculturetrip.com/south-america/ecuador/articles/pre-incan-cultures-along-the-coast-of-ecuador/ |date=2 лістапада 2022 }} * [https://www.culturaypatrimonio.gob.ec/machalilla-1600-800-a-c/ Machalilla (1600–800 a.c.) - Ministerio de Cultura y Patrimonio] * [https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/cultura-machalilla/ Cultura Machalilla — Historia del Ecuador] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221102202729/https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/cultura-machalilla/ |date=2 лістапада 2022 }} * [https://hablemosdeculturas.com/cultura-machalilla/ Cultura Machalilla: Historia, Origen, Caracteristicas, y mucho más] {{Андскія культуры}} [[Катэгорыя:Андскія культуры]] [[Катэгорыя:Медны век]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Эквадоры]] 585w7v9kixsusffge92m7c4cogzlyjr 0 724181 5189404 5162286 2026-08-29T19:27:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189404 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха = Перыяд інтэграцыі ў Андах | Назва = Мантэньё-Уанкавілка | Культура-папярэдніца = [[Баія (культура)|Баія]] | Культура-наступніца = | Геаграфічны рэгіён = [[Паўднёвая Амерыка]] | Ілюстраванне = [[Выява:Vasija antropomorfa (21243044232).jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = Антрапаморфная керамічная пасудзіна | У складзе = | Датаванне культуры = [[600]] — [[1532]] | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Эквадор]] | Этнічная прыналежнасць =[[індзейцы]] | Тып гаспадаркі = [[рыбалоўства]], [[земляробства]] | Асноўныя даследчыкі = | Карта рэгіёна = Manteno civilisation map.jpg | Катэгорыя на Вікіскладзе = Manteña culture }} '''Мантэньё-Уанкавілка''' ({{lang-es|Manteño-Huancavilca}}) — дакалумбавая [[цывілізацыя]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Існавала на захадзе [[Эквадор]]а ў перыяд паміж [[600]] г. і [[1532]] г.<ref>[https://educa.alabado.org/cultura/manteno-huancavilca-2/ Manteño-Huancavilca — Educalabado]</ref> == Даследаванне == Назва '''Мантэньё-Уанкавілка''' паходзіць ад наймення 2 [[Археалагічная культура|археалагічных культур]] — Мантэньё і Уанкавілка. Першыя знаходкі культуры Мантэньё былі зроблены [[ЗША|амерыканскім]] археолагам [[:en:Marshall Howard Saville|Маршалам Говардам Сэвілам]] на [[эквадор]]скім узбярэжжы ў [[1907]] г., прычым газета «[[The New York Times]]» амаль адразу заявіла пра адкрыццё новай невядомай [[цывілізацыя|цывілізацыі]]. Канчаткова Мантэньё была вылучана эквадорскімі археолагамі [[:es:Jacinto Jijón y Caamaño|Х. Хіхонам]] і [[:es:Emilio Estrada Icaza|Э. Эстрада]] ў 1950-х гг. Яны палічылі, што культура ўяўляла сабою [[гандаль|гандлёвую]] лігу некалькіх [[горад|гарадоў]]. Хаця ўжо Э. Эстрада падзяляў кудьтуру Мантэньё на 2 часткі, культура Уанкавілка была вылучана пазней на аснове запісаў [[Іспанія|іспанцаў]] у [[16 стагоддзе|XVI]] ст., якія ўзгадвалі краіну Гуанкавілка на поўначы [[Імперыя Інкаў|Таўантынсую]]. У нашы дні Уанкавілка — назва мясцовасці на паўночны захад ад [[Пуна (востраў)|вострава Пуна]]. На думку некаторых даследчыкаў культура Уанкавілка больш старажытная за культуру Мантэньё. Тым не меней, іх прадстаўнікі мелі сталыя зносіны. [[Археалагічныя даследаванні]] культур працягваюцца і ў нашы дні. == Паходжанне == [[Археалагічная культура|Культуры]] Мантэньё і Уанкавілка сфарміраваліся на месцы папярэдніх прыбярэжных старажытных культур [[Вальдывія (культура)|Вальдывія]], [[Мачалілья]] і [[Баія (культура)|Баія]]. Пераемнасць з папярэднікамі выяўляецца ў традыцыях [[кераміка|керамікі]], а таксама ў звычаі дэфармацыі [[чэрап]]у яе носьбітаў. Хаця [[іспанцы]] сутыкнуліся ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. з яе прадстаўнікамі, звестак пра [[мова|мову]] мясцовых жыхароў не захавалася, таму іх [[этнас|этнічны]] склад не вызначаны. == Асаблівасці == Асновай жыццядзейнасці прадстаўнікоў цывілізацыі Мантэньё-Уанкавілка былі [[земляробства]] і [[рыбалоўства]]. Яны вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]], [[маніёк]], [[бульба|бульбу]], [[бавоўнік]], [[арахіс]] і іншыя культуры. Акрамя [[рыбы]] на водмелях здабывалі [[Ракавіна малюскаў|ракавіны малюска]] [[Spondylus]], якія выкарыстоўваліся для ахвярапрынашэнняў і маглі адыгрываць ролю [[Валюта|валюты]]. Для плавання ў моры ладзілі вялікія [[плыт]]ы, пры перамяшчэннях карысталіся [[Навігацыя|навігацыйным]] абсталяваннем. Дзякуючы гэтаму прадстаўнікі Мантэньё-Уанкавілка арганізавалі шырокую [[гандаль|гандлёвую]] сетку ўздож [[Ціхі акіян|ціхаакіянскага]] берага. Развіццю гандлёвых зносін спрыяла [[рамяство|рамесная]] вытворчасць. Мантэньё-Уанкавілка была важным цэнтрам [[ткацтва]] з [[бавоўна|бавоўны]] і [[воўна|воўны]]. На пабытовым узроўні было распаўсюджана пляценне [[вопратка|вопраткі]]. [[Кераміка]] адметна дымчата-чорным колерам. Рамеснікі выраблялі не толькі пасудзіны, але таксама выявы людзей, жывёл, [[бог|багоў]], [[Крэсла|крэслы]] для цырыманіяльнага выкарыстання. Адной з першых знаходак культуры Мантэньё стала U-падобнае каменнае крэсла, унізе яго размешчана ўкленчаная постаць [[Пума|пумы]] або чалавека. Вяршыня майстэрства Мантэньё-Уанкавілка — ювелірная справа. Мясцовыя ювеліры апрацоўвалі каштоўныя металы, [[медзь]], [[Ізумруд|смарагды]]. Да нашага часу найлепей вывучаны рэшткі прыбярэжных паселішчаў, дзе чатырохкутныя пабудовы ўзводзіліся на штучных насыпах. Асноўным будаўнічым матэрыялам была [[драўніна]], радзей будавалі з [[саман]]у. Памеры пабудоў вагаліся ад 5x6 м да 11x57 м. Вялікія пабудовы ўмяшчалі да 7 пакояў. Шырыня іх [[сцяна|сцен]] дасягала 1 м. Першае паселішча, дзе [[:en:Marshall Howard Saville|М. Г. Сэвіл]] пачаў раскопкі, цягнулася на некалькі кіламетраў уздоўж узбярэжжа і разам з суседнімі ўтварала буйны населены пункт з 20 000 або нават 30 000 жыхароў. Звесткі пра [[грамадства]] Мантэньё-Уанкавілка дайшлі з [[Іспанія|іспанскіх]] крыніц [[16 стагоддзе|XVI]] ст., іх часткова падмацоўваюць матэрыялы археалагічных раскопак. Вядома, што Мантэньё-Уанкавілка не мела адзінага [[Дзяржава|дзяржаўнага]] кіравання. Меліся тэрытарыяльныя аб'яднанні на чале спадчынных правадыроў. Яны маглі складаць саюзы або канфедэрацыі для адстойвання супольных інтарэсаў. Вядома, што прадстаўнікі Мантэньё-Уанкавілка аказалі супраціўленне [[Імперыя Інкаў|інкам]], хаця ў выніку былі вымушаны падпарадкавацца. Для аблічча мясцовых жыхароў былі характэрны дэфармаваныя [[чэрап]]ы і падпіленыя [[зуб]]ы, яны мелі прычоску, падобную на тую, што насілі еўрапейскія каталіцкія манахі. Мужчыны і жанчыны карысталіся шматлікімі ўпрыгожваннямі. [[Рэлігія|Рэлігійныя]] вераванні былі політэістычнымі. Захаваліся паданні пра мясцовую багіню здароўя Уміньі, культ якой працягваў існаваць у пазнейшыя перыяды. Цэнтрамі рэлігійнага жыцця з'яўляліся [[храм]]ы. Частка іх служак з высокім сацыяльным статусам практыкавала [[рытуал]]ьны [[гомасексуалізм]]. Для пахаванняў характэрны падвоеныя [[урна|ўрны]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.redalyc.org/pdf/126/12620971005.pdf Anne Touchard-Houlbert Surgimiento y evolución de la cultura Manteña-Guancavilca: reflexiones acerca de los cambios y continuidades en la costa del Ecuador prehispánico] * [https://www.culturasdelecuador.com/cultura-mantena/ Cultura Manteña – Huancavilca Resumen 2022] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221105190203/https://www.culturasdelecuador.com/cultura-mantena/ |date=5 лістапада 2022 }} * [https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/cultura-manteno-huancavilca/ Cultura Manteño Huancavilca — Historia del Ecuador] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221103152345/https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/cultura-manteno-huancavilca/ |date=3 лістапада 2022 }} * [https://www.culturaypatrimonio.gob.ec/manteno-huancavilca-500-1532-a-c/ Manteño-Huancavilca (500–1532 d.c.)] * [https://historia.nationalgeographic.com.es/a/cultura-mantena-ecuador_15489 La cultura manteña de Ecuador — Historia National Geographic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221103152346/https://historia.nationalgeographic.com.es/a/cultura-mantena-ecuador_15489 |date=3 лістапада 2022 }} * [https://www.rutaviva.com/ibarra/catedral-de-ibarra/item/214-huancavilca Huancavilca] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221103152347/https://www.rutaviva.com/ibarra/catedral-de-ibarra/item/214-huancavilca |date=3 лістапада 2022 }} {{Андскія культуры}} [[Катэгорыя:Андскія культуры]] [[Катэгорыя:Медны век]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Эквадоры]] oqjsbgof4y3bfqehf38yugpb4tx0g4x 0 726417 5189472 5022331 2026-08-30T02:32:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189472 wikitext text/x-wiki [[Выява:Integral Yoga Meditation.jpg|міні|Практыка медытацыі ў [[ёга|ёзе]]]] '''Медыта́цыя''' (ад {{lang-la|meditari}} «сузіраць», «абдумваць») — практыкі канцэнтрацыі ўвагі і ўсвядомленасці, якія ўключаюць ўтаймаванне старонніх пачуццяў і эмоцый, дасягненне разумова яснага, эмацыйна спакойнага і стабільнага стану. == Спробы класіфікацыі == Медытацыя — гэта агульны тэрмін, які ўключае ў сябе велізарную колькасць разнастайных традыцый, тэхнік і пріёмаў. [[Нейрафізіялогія|Нейрафізіёлагі]] неаднаразова дэманстравалі розныя мадэлі актывацыі і дэзактывацыі [[мозг]]у падчас розных тэхнік медытацыі. Большасць даследчыкаў вывучала гэту разнастайнасць, сувязь з [[рэлігія]]й, [[этыка|этычным]] і духоўным кантэкстамі. Суадносна сфарміраваліся 2 мадэлі вызначэння медытацыі як супольнасці тэхнік [[Розум|разумовай]] трэніроўкі і як пашыраных [[Эмпірызм|эмпірычныя]] станаў ці змененых станаў [[Свядомасць|свядомасці]]<ref>[https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.00806 Nash JD, Newberg A, Awasthi B. Toward a unifying taxonomy and definition for meditation. Front Psychol. 2013 Nov 20;4:806]</ref>. Першая мадэль прапануе вывучэнне непасрэдна тэхнік, другая — [[пазнанне|кагнітыўных]] працэсаў. У выніку мадэлі вызначэнняў паўплывалі на разнастайнасць існуючых класіфікацый. Класіфікацыя на аснове вывучэння [[Пазнанне|кагнітыўных]] працэсаў першасна садзейнічала вылучэнню 4 тыпаў медытацыі: сфакусаваная [[увага|ўвага]] (у асноўным на дыханні або целе), адкрытае назіранне, медытацыя дабрыні або спачування і [[мантра]]-медытацыя<ref>[https://doi.org/10.1016/j.tics.2015.07.001 Cortland J Dahl, Antoine Lutz, Richard J Davidson Reconstructing and deconstructing the self: cognitive mechanisms in meditation practice. Trends Cogn Sci. 2015 Sep;19(9):515-23]</ref>. Пашыранасць дадзенай класіфікацыі прывяла да пераважнага параўнання выяўленых тыпаў. Тым не меней, [[эксперымент]]альныя даследаванні паказалі розніцу знутры саміх тыпаў у ўважлівасці, [[Творчасць|творчасці]], [[Афект|афекце]], [[Фенаменалогія|фенаменалагічным]] досведзе, варыябельнасці [[Сэрца чалавека|сардэчнага]] рытму і г. д. Рознасць уздзеяння дае магчымасць для падзелу вядомых тыпаў на групы ў адпаведнасці з аказваемымі эфектамі. Вывучэнне тэхнік медытацыі выявіла, што існуе 309 розных прыёмаў, прычым яны могуць сумяшчацца. З іх толькі 20 сустракаюцца дастаткова часта, у тым ліку паўтарэнне [[Склад (мова)|складоў]] разумова або ўслых, кіраванне дыханнем, расслабленае ляжанне, канцэнтрацыя на духоўным пытанні, канцэнтрацыя на «энергетычных цэнтрах» цела, назіранне за целам, каардынацыя [[Маторыка|маторыкі]] і [[Сэнсорная сістэма|сэнсарных]] пачуццяў падчас хады<ref>[https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02276 Matko K, Sedlmeier P. What Is Meditation? Proposing an Empirically Derived Classification System. Front Psychol. 2019 Oct 15;10:2276]</ref>. Шматмернае [[шкала|шкаляванне]] прывяло да вылучэння 7 кластараў розных тэхнік. Самы вялікі кластар уключае ў сябе пяць тэхнік, якія сканцэнтраваны на назіранні за целам, дыханнем або сэнсарным успрыманні. == Традыцыі == === Хрысціянская традыцыя === [[Выява:Benvenuto Tisi da Garofalo - Meditation of St. Jerome - 1520-25.jpg|thumb|«Медытацыя [[Еранім Стрыдонскі|Святога Ераніма]]», малюнак [[1520]] — [[1525]] гг.]] У агульнай [[Хрысціянства|хрысціянскай]] традыцыі здаўна існавала практыка роздумаў пасля настаўленняў і чытання [[Біблія|Святога Пісання]]. У [[Сярэднявечча|сярэднявеччы]] сярод [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкіх]] [[манах]]аў яна набыла назву '''медытацыя'''. Так, у адным з найбольш ранніх трактатаў «Scala Claustralium», дзе было ўжыта гэтае слова, [[Картэзіянцы|картэзіянскі]] манах Гіга II ([[12 стагоддзе|XII]] ст.) вызначаў яго як «стараннае даследаванне розуму, каб даведацца тое, што перш было ўтоена з-за жадання належнага майстэрства»<ref>[http://www.umilta.net/ladder.html GUIGO II ON CONTEMPLATION THE LADDER OF FOUR RUNGS]</ref>. [[Фама Аквінскі]] быў прыхільнікам глыбокай медытацыі, калі разважанне ахоплівала розныя рэчы<ref>{{Cite web |url=https://shamelesspopery.com/st-thomas-aquinas-4-ways-to-grow-in-wisdom-part-4/ |title=St. Thomas Aquinas’ 4 Ways to Grow in Wisdom: Part 4 |access-date=30 лістапада 2022 |archive-date=30 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130194335/https://shamelesspopery.com/st-thomas-aquinas-4-ways-to-grow-in-wisdom-part-4/ |url-status=dead }}</ref>. [[Тэрэза Авільская]] ([[1515]] — [[1582]] гг.) лічыла медытацыю сродкам для спасціжэння хрысціянскага вучэння. Яна пісала<ref>Saint Teresa, The Interior Castle; or The Mansions — London: Thomas Baker, 1921 — P. 223</ref>: {{Пачатак цытаты}}Вы ведаеце, што адна справа — аргументаваць, а іншая справа для напамінку ставіць пэўныя ісціны перад розумам. Магчыма, вы мяне не разумееце; магчыма, я не магу выказаць сваю думку правільна, але я зраблю ўсё магчымае. Выкарыстанне разумення такім чынам — гэта тое, што я называю медытацыяй.{{Канец цытаты}} Медытацыя разглядалася як асобная практыка, адрозная ад [[малітва|малітвы]]. Такім жа чынам яна разумееца ў сучасным [[праваслаўе|праваслаўі]]<ref>[https://www.oca.org/orthodoxy/the-orthodox-faith/spirituality/prayer-fasting-and-almsgiving/meditation The Orthodox Faith — Volume IV — Spirituality — Meditation]</ref>. Тым не меней, у [[праваслаўе|праваслаўнай]] традыцыі адзінага слова для вызначэння медытацыі не існавала. Лічыцца, што яно магло замяняцца на іншыя словы накшталт «павучэнне» ці «богадуманне»<ref>[https://bogoslov.ru/article/6166659 Медитируют ли христиане?]</ref>. Медытацыя з’яўлялася важнай часткай духоўных практыкаванняў [[Ігнацій Лаёла|І. Лаёлы]] ([[1491]] — [[1556]] гг.)<ref>[https://www.ignatianspirituality.com/ignatian-prayer/the-spiritual-exercises/what-are-the-spiritual-exercises/ What Are the Spiritual Exercises?]</ref>, заснавальніка ордэна [[езуіты|езуітаў]]. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст., калі езуіты накіраваліся з місіянерскімі намерамі ў краіны [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], яны распаўсюджвалі веды пра медытацыю сярод мясцовых насельнікаў, што прымалі хрысціянства. Але тут яны сутыкнуліся з іншай традыцыяй, заснаванай на старажытнай [[Індастан|індыйскай]] практыцы [[дх’яна]], і, нягледзячы на добрае разуменне яе адрозненняў ад хрысціянскіх традыцый, інтэрпрэтавалі яе як медытацыю. У прыватнасці, езуіцкія пісьменнікі паведамлялі аб важнасці медытацыі ў [[Японцы|японскім]] [[будызм]]е<ref>{{Cite web |url=https://eprints.soas.ac.uk/36841/1/The%20Jesuit%20Mapping%20of%20Japanese%20Buddhism.pdf |title=Linda Zampol D’ORTIA, Lucia DOLCE, Ana Fernandes PINTO Saints, Sects, and (Holy) Sites: The Jesuit Mapping of Japanese Buddhism (Sixteenth Century) |access-date=30 лістапада 2022 |archive-date=30 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130112400/https://eprints.soas.ac.uk/36841/1/The%20Jesuit%20Mapping%20of%20Japanese%20Buddhism.pdf |url-status=dead }}</ref>. Ні ў XVI ст., ні ў пазнейшую пару хрысціянскія [[тэалогія|тэолагі]] не атаяснялі хрысціянскую медытацыю з усходнімі практыкамі. У [[1989]] г. у «Лісце да біскупаў Каталіцкай Царквы пра некаторыя аспекты хрысціянскай медытацыі»{{sfn|Letter to the bishops of the Catholic Church on some aspects of Christian meditation|1989|}} дыкастэрыя дактрыны веры [[Рымская Курыя|Рымскай Курыі]] падкрэслівала істотныя адрозненні паміж дзвюмя традыцыямі. Тым не меней, існуе меркаванне, што тэхнікі, падобныя на ўсходнія практыкі, маюць прамое дачыненне да хрысціянства. Так, [[Мірча Эліядэ]] і шэраг іншых аўтараў адзначалі падабенствы малітвы ў праваслаўным [[ісіхазм]]е і буддысцкай медытацыі<ref>[https://fid4sa-repository.ub.uni-heidelberg.de/149/1/Guggenbuehl_Eliade_DasGupta_Gesamt2.pdf Claudia Guggenbühl Mircea Eliade and Surendranath Dasgupta. The History of their Encounter]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.theosophical.org/publications/quest-magazine/1432-hesychasm-a-christian-path-of-transcendence |title=Mitchell B., Liester. "Hesychasm: A Christian Path of Transcendence." Quest 89.2 MARCH—APRIL 2000): 54—59, 65 |access-date=1 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221221204022/https://www.theosophical.org/publications/quest-magazine/1432-hesychasm-a-christian-path-of-transcendence |archivedate=21 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://doi.org/doi:10.1353/ecu.2015.0006 Papademetriou, George C. "The Enlightenment of Zen Buddhism and the Hesychastic Vision of the Divine Light." Journal of Ecumenical Studies, vol. 50 no. 1, 2015, p. 57—65]</ref>. За ўзаемасувязь рэлігійных традыцый, у тым ліку практыку хрысціянскай і ўсходніх форм медытацыі ў [[20 стагоддзе|XX]] ст. выступалі каталіцкія манахі [[Томас Мертан]], [[Беда Грыфітс]], [[Абхішыктананда|Анры Ле Со]]. === Індуізм === [[Выява:Early morning on a Ghat in Varanasi.jpg|міні|Медытацыя верніка ў [[Варанасі]]]] Усходнія практыкі медытацыі бяруць пачатак у старажытнай [[Індастан|Індыі]]. У «[[Упанішады|Упанішадах]]» і «[[Махабхарата|Махабхараце]]» ўзгадваецца [[дх’яна]] — адна са ступеняў дасягнення дасканаласці. У «Махабхараце» яна апісана як ачышчэнне розуму, канцэнтрацыя, кантроль думак і дзеянняў у сядзячай позе<ref>Бхагаватгіта 6:11—14</ref>. [[Патанджалі]], містык канца [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзя да н. э., уключыў стан дх’яны ў 8 паслядоўных станаў, якіх дасягае [[ёга|ёг]]. У ёзе яму папярэднічае стан ''дхарана'' (аднанакіраваная ўвага)<ref>[https://doi.org/10.4103/0973-6131.105934 Srinivasan T. M. From meditation to dhyana. Int J Yoga. 2013 Jan-Jun; 6(1): 1–3]</ref>. Пасля дх’яна можа быць дасягнуты найвышэйшы стан ''самадхі'', калі ёг пакідае матэрыяльны свет і далучаецца да вечнага<ref>{{Cite web |title=Tayyaba Razzaq An Analytical Comparison of Meditation Between Hinduism & Buddhism |url=https://iri.aiou.edu.pk/wp-content/uploads/2022/04/7.Dr_.TayyabaRazzaq.pdf |accessdate=12 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221212202304/https://iri.aiou.edu.pk/wp-content/uploads/2022/04/7.Dr_.TayyabaRazzaq.pdf |archivedate=12 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Такім чынам, у раннім [[індуізм]]е медытацыя атаесамлялася з практыкаваннямі адносна невялікага кола пустэльнікаў, прыхільнікаў ёгі. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. з папулярнасцю неаіндуісцкага руху многія рэлігійныя практыкі, якія раней успрымаліся як прыналежныя адмысловым групам, атрымалі болей шырокае распаўсюджванне. Адным з адэптаў такога падыходу быў [[бенгальцы|бенгалец]] [[Свамі Вівекананда]] ([[1863]] — [[1902]] гг.). Ён імкнуўся прымірыць розныя методыкі медытацыі, што склаліся за шмат стагоддзяў у розных напрамках ёгі, і таму пісаў<ref>[https://greenmesg.org/swami_vivekananda_sayings_quotes/meditation-guidelines_for_meditation.php Swami Vivekananda on Guidelines for Meditation]</ref>: {{Пачатак цытаты}} ...аб'екты медытацыі ніколі не могуць быць аднолькавымі для ўсіх людзей. Людзі абвяшчалі і прапаведавалі іншым толькі тыя вонкавыя аб'екты, за якія яны трымаліся, каб удасканальвацца ў медытацыі. Забыўшыся пасля пра тое, што гэтыя прадметы былі сродкам дасягнення дасканалага разумовага спакою, людзі ўзнімалі іх вышэй за ўсё астатняе.{{Канец цытаты}} У [[1893]] — [[1895]] гг. ён наведаў з лекцыямі [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. У [[1896]] г. у [[Нью-Ёрк]]у была выдадзена яго [[кніга]] «Раджаёга», якая аказала вялікі ўплыў на фарміраванне заходняга ўспрымання ёгі і злучаных з ёю практык<ref>[https://www.bbc.com/news/world-40354525 Yoga: How did it conquer the world and what's changed?]</ref>. У 1930-я гг. індуісцкія методыкі медытацыі вывучаў [[Карл Густаў Юнг]]<ref>[https://www.colby.edu/music/nuss/mu254/articles/Coward_mysticism.pdf Harold Coward Mysticism in the Analytical Psychology of Carl Jung and the Yoga Psychology of Patañjali: A Comparative Study. Philosophy East and West, Vol. 29, No. 3, (Jul., 1979), pp. 323-336]</ref>. У далейшыя гады практыкі медытацыі не толькі пашыраліся сярод вернікаў і аматараў ёгі, аднак і ўдасканальваліся. Напрыклад, так званая «трансцэндэнтальная медытацыя», распрацаваная Махарышы Махешам Ёгі ў 1950-х гг., уключала прыёмы «маўклівых [[мантра|мантр]]», запазычаныя ў [[будызм]]е. Яны прызначаліся для кожнага верніка, а не толькі пустэльнікаў. У [[1967]] г. яго паслядоўнікамі сталі члены брытанскай групы «[[The Beatles]]». [[Джордж Харысан]] тлумачыў падыход да медытацыі наступным чынам<ref>{{Cite web |url=https://tmhome.com/interview-lennon-and-harrison-on-meditation |title=How The Beatles learned Transcendental Meditation — and what they thought about it |access-date=14 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221214145255/https://tmhome.com/interview-lennon-and-harrison-on-meditation/ |archivedate=14 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>: {{Пачатак цытаты}}У любым выпадку, энергія ва ўтоеным выглядзе прысутнічае кожны дзень. Такім чынам, медытацыя — гэта проста натуральны працэс кантакту з ёю. Такім чынам, калі мы робім гэта штодзень, то даем сабе шанец увайсці ў кантакт з энергіяй і даць яе сабе крыху больш. Такім чынам, вы можаце рабіць усё, што звычайна робіце, можа быць, толькі з крыху большым шчасцем.{{Канец цытаты}} Наведванне ў [[1968]] г. чальцамі «The Beatles» ашрама Махарышы Махеша Ёгі ва [[Утаракханд]]зе спарадзіла новую хвалю цікавасці да індуісцкай медытацыі ў заходніх краінах і ў самой [[Індыя|Індыі]]. У нашы дні даступныя тэхнікі медытацыі практыкуюцца прадстаўнікамі розных напрамкаў індуізму. === Джайнізм === Тлумачальнікі [[джайнізм|джайнскай]] [[тэалогія|тэалогіі]] па-рознаму разглядаюць карані медытацыі сярод прыхільнікаў гэтай рэлігіі. Адныя лічаць, што джайнізм першапачаткова быў болей засяроджаны на аскезе і ўтаймаванні патрабаванняў цела і толькі пазней запазычыў медытацыю з [[ёга|ёгі]]<ref>[http://www.spiritualsciencesg.com/poems-lectures/concept-of-meditation.pdf Prem Suman Jain Concept and Stages of Meditation in Jainism]</ref>. Іншыя ўзгадваюць практыку медытацыі [[Махавіра|Махавіры]], заснавальніка джайнізму<ref>[https://jainworld.com/philosophy/others/preksha-dhayan/transmutation-of-personality-through-preksha-meditation/is-there-a-tradition-of-meditation-in-jainism/ Is There a Tradition of Meditation in Jainism]</ref>. У джайнізме медытацыя — частка [[рытуал]]аў ''шыкшаўрата'' (цялесных абмежаванняў). Яе мэта не ў рэлаксацыі і не ў прасвятленні, а ў спыненні [[карма|кармічных]] прыхільнасцей і дзейнасці. Кароткія медытацыі з выкарыстаннем дыхальных методык асабліва характэрны для джайнскіх манахаў. Свецкія асобы могуць практыкаваць медытацыю на добраахвотных пачатках. === Будызм === [[Выява:Japanese buddhist monk by Arashiyama cut.jpg|міні|Японскі будысцкі манах падчас медытацыі]] [[Будызм|Будысцкая]] традыцыя медытацыі першапачаткова фарміравалася на аснове папярэдняй практыкі [[Брахманы|брахманаў]] і ўжо ў ранні перыяд свайго існавання аказвала адваротны ўплыў{{sfn|Wynne, A.|2007|pp=24—26}}. У ранніх будысцкіх тэкстах медытацыя разглядалася як важная практыка, але яна тычылася толькі той часткі вернікаў, што абіралі пустэльніцтва. Ёй папярэднічала адмова ад 5 перашкод (імкнення да [[сусвет]]у, нядобразычлівасці, злосці, неспакою, сумневаў) і дробных [[Грэх|грахоў]] падчас адзіноты. [[Дх’яна]]й звалася толькі першая стадыя медытацыі, якая суправаджалася роздумамі. Падчас другой стадыі пустэльник дасягаў «унутранай цішыні», калі розум «аб’ядноўваўся» без роздумаў з задавальненнем<ref>[https://www.researchgate.net/publication/292152970_Early_Buddhist_meditation Johannes Bronkhorst Early Buddhist meditation]</ref>. Вынікам медытацыі павінны былі стаць разуменне сутнасці ўсяго і, ў рэшце рэшт, — вызваленне. З самога пачатку ў будызме развіваліся розныя прыёмы. Так, у размове пра 4 асновы ўважлівасці [[Гаўтама Буда|Буда]] вылучаў медытацыю седзячы, стоячы, лежачы, падчас хады<ref>[https://drarisworld.wordpress.com/2020/04/22/walking-meditation-in-theravada-buddhism/ Ari Ubeysekara Walking Meditation in Theravada Buddhism]</ref>. Вядома, што ён дасягнуў прасвятлення ''бодхі'', седзячы пад дрэвам. Але, паводле падання, на працягу трэцяга тыдня пасля прасвятлення ён стварыў залаты [[мост]] у паветры і практыкаваў медытацыю ў руху. Традыцыя чарагавання медытацыі седзячы і падчас хады захавалася і асабліва шырока прадстаўлена ў найстарэйшай будысцкай школе [[Тхеравада]], дзе медытацыя ''саматха'', што ўяўляе канцэнтрацыю на адным аб’екце, толькі дапаўняе медытацыю ''віпасана'', накіраваную на ўсведамленне вышэйшай рэчаіснасці<ref>[https://tricycle.org/magazine/vipassana-meditation/ What Exactly Is Vipassana Meditation?]</ref>. Падчас хады вернік засяроджвае ўвагу на самім гэтым дзеянні. У некаторых выпадках такая форма канцэнтрацыі ўспрымаецца прасцей, чым пры іншых паставах. У [[ваджраяна|ваджраяне]] канцэнтрацыя ўвагі разглядаецца як частка агульнай медытатыўнай практыкі, хаця не лічыцца абавязковай. У [[Тыбецкі будызм|тыбецкім будызме]] асабліва важную ролю мае канцэнтрацыя з дапамогай візуалізацыі, яна спалучаецца з разумовымі практыкаваннямі, кантролем дыхання, вымаўленнем [[мантра|мантр]] і іншымі прыёмамі, што, як паказваюць навуковыя даследаванні<ref>[https://doi.org/10.1093/ecam/nel040 Hankey A. Studies of advanced stages of meditation in the tibetan buddhist and vedic traditions. I: a comparison of general changes. Evid Based Complement Alternat Med. 2006 Dec;3(4):513-21]</ref>, садзейнічае розным псіхафізіялагічным зменам станоўчага характару. Асаблівую ролю медытацыя адыгрывае ў [[дзэн]]. Сама назва гэтага напрамку паходзіць ад слова «дх’яна». Дзэн накіраваны да таго, што адбываецца ў дадзены канкрэтны момант. Вернік або манах павінны ўсвядоміць злучнасць навакольнага свету, часткай якога з’яўляецца чалавек. Такое ўсведамленне адбываецца выпадкова. Медытацыя дапамагае сканцэнтраваць увагу і перажыць выпадковасць. Яна можа практыкавацца падчас выканання звычайных спраў, у тым ліку працы, але болей пашырана форма сядзячай медытацыі ''дза-дзэн'', што прадугледжвае прыстасоўванне да свайго цела, дыхання і розуму<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/japanese-zen/ Japanese Zen Buddhist Philosophy]</ref>. Падрыхтоўка цела ўключае шырокі комплекс дзеянняў ад пэўнай дыеты да адмовы ад шкодных звычак, але галоўнымі застаецца прыстасаванне да сядзячых пастаў [[лотас]]а і паўлотаса. Рэгуляванне дыхання робіць яго роўным, павольным і рытмічным, што непасрэдна ўздзейнічае на эмоцыі і такім чынам рыхтуе да глыбокай медытацыі. У практыцы ''дза-дзэн'' прыкладна вылучаюць асобныя этапы засяроджвання, непасрэдна медытацыі і паглыблення. Актыўнасць разумовай дзейнасці перарываецца, замест гэтага прыходзіць адчуванне свядомасці. === Псіхатэрапія === Эксперыментальныя [[навука|навуковыя]] даследаванні ўздзеяння медытацыі на [[Фізіялогія|фізіялогію]] і [[псіхіка|псіхіку]] чалавека пачаліся ў 1970-х гг. Яны прадэманстравалі, што некаторыя станоўчыя эфекты накшталт зменаў [[Сэрца|сардэчнага]] рытму і зніжэння [[Крывяны ціск|крывянага ціску]] захоўваюцца толькі пры працяглых практыкаваннях і губляюцца пасля іх спынення. Працілеглыя вынікі былі дасягнуты падчас даследавання ўздзеяння медытацыі на [[Творчасць|творчыя]] здольнасці. Было вызначана, што фізіялагічная расслабленасць і сістэматычная дэсенсібілізацыя, дасягнутыя дзякуючы медытацыі, садзейнічаюць памяншэнню пачуцця [[Трывога|трывогі]] і [[стрэс]]авага стану, вызваленню ад прыгнечаных несвядомых думак, [[Эмоцыя|эмоцый]] і вобразаў, зменам звыклых шаблонаў думак і паводзінаў, адчуванню адзінства з [[сусвет]]ам, [[любоў|любові]] і [[Спачуванне|спачування]]<ref>[https://www.ijpsy.com/volumen10/num3/273/psychology-of-meditation-andhealth-present-EN.pdf Dilwar Hussain and Braj Bhushan Psychology of Meditation and Health: Present Status and Future Directions]</ref>. Гэта садзейнічала запазычванню медытатыўных практык у метадычны арсенал [[псіхалогія|псіхатэрапеўтаў]]. У сучаснай псіхатэрапіі ўжываюцца розныя прыёмы медытацыі, скіраваныя пераважна на дыхальныя практыкаванні, фізічныя практыкаванні для паслаблення цела, унутраную канцэнтрацыю, кіруемае ўяўленне з дапамогай слоў або [[музыка|музыкі]]. Асобна стаіць так званая «медытацыя цішыні», якая не патрабуе ніякіх высілкаў, але дазваляе розуму адпачыць<ref>[https://positivepsychology.com/meditation-therapy/ What Is Meditation Therapy and What Are the Benefits?]</ref>. Крытыкі выкарыстання медытацыі ў псіхатэрапіі заўважаюць малую даследавальнасць яе адмоўных наступстаў, хаця яны існуюць. Так, у інтэрнэт-апытанні 342 чалавек у [[2017]] г. 25,4% з іх паведамілі пра адмоўны вопыт, у тым ліку адмоўныя эмоцыі, боль, дэперсаналізацыю і іншае. 5,7% былі вымушаны звярнуцца за дапамогай да медыкаў<ref>[https://doi.org/10.1016/j.cpr.2019.01.001 Ruth Baer, Catherine Crane, Edward Miller, Willem Kuyken, Doing no harm in mindfulness-based programs: Conceptual issues and empirical findings, Clinical Psychology Review, Volume 71, 2019, p. 101-114]</ref>. Вядомы таксама медыцынскія апісанні псіхозаў, выкліканых медытацыяй<ref>[https://doi.org/10.1017/ipm.2019.47 Sharma, P., Mahapatra, A., & Gupta, R. (2022). Meditation-induced psychosis: A narrative review and individual patient data analysis. Irish Journal of Psychological Medicine, 39(4), 391-397]</ref>. == Глядзі таксама == * [[Афірмацыя]] * [[Малітва]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Медытацыя|Дубянецкі Э. С.|253}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Letter to the bishops of the Catholic Church on some aspects of Christian meditation|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Vatican City, Washington|выдавецтва = United States Catholic Conference, Office for Pub. and Promotion Services|год = 1989|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 1-55586-336-1|тыраж = |ref =Letter to the bishops of the Catholic Church on some aspects of Christian meditation}} * {{кніга|аўтар = Tse-fu Kuan|частка = |загаловак = Mindfulness in early Buddhism : new approaches through psychology and textual analysis of Pali, Chinese, and Sanskrit sources|арыгінал = |спасылка =https://terebess.hu/keletkultinfo/Mindfulness-in-Early-Buddhism-Kuan.pdf |адказны = |выданне = |месца = New York|выдавецтва = Routledge|год = 2008|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn =978-0-415-43737-0|тыраж = |ref =}} * {{кніга|аўтар = Wynne, A.|частка = |загаловак = The origin of Buddhist mediation|арыгінал = |спасылка = http://www.ahandfulofleaves.org/documents/the%20origin%20of%20buddhist%20meditation_alexande%20wynne.pdf|адказны = |выданне = |месца = New York, London|выдавецтва = Routledge|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0-415-42387-8|тыраж = |ref = Wynne, A.|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210414145347/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/The%20Origin%20of%20Buddhist%20Meditation_Alexande%20Wynne.pdf|archivedate = 14 красавіка 2021}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Yoga}} * [https://catholic.by/3/tags/medytatsyya Медытацыя — Catholic.by] * [https://positivepsychology.com/history-of-meditation/ The History and Origin of Meditation] * [https://www.psychologytoday.com/us/basics/meditation Meditation — Psychology Today] * [https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393521/obo-9780195393521-0104.xml Buddhism — Meditation — Oxford Bibliographies] * [https://time.com/4246928/meditation-history-buddhism/ How Meditation Went Mainstream] * [http://ww1.antiochian.org/mindfulness-known-church-fathers Fr. George Morelli, Mindfulness as Known by the Church Fathers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126142625/http://ww1.antiochian.org/mindfulness-known-church-fathers |date=26 лістапада 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Медытацыя| ]] qr77z8sh0xwqbd9z0ym1a7hpgxyra96 0 727878 5189573 4881462 2026-08-30T09:44:50Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Яфа]]; +[[Катэгорыя:Парты Міжземнага мора]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189573 wikitext text/x-wiki {{НП}} [[Файл:Jaffa_Port_Tel_Aviv_-_Israel_from_Above_4K_(Dji_Mavic_Air)_נמל_יפו_-_תל_אביב.webm|міні|[[Аэрафотаздымка]] Яфы]] [[Файл:Israel-2013-Jaffa_25-St._Peter's_Church.JPG|справа|міні|[[Царква Святога Пятра (Яфа)|Царква Святога Пятра]] ў Яфе]] '''Яфа''', гістарычная назва '''Іапія'''<ref name="esbe">{{Крыніцы/БіЭ|Яффа}}</ref><ref name="bibl">Яффа — статья из Библейской энциклопедии Брокгауза. Ф. Ринекер, Г. Майер. 1994.</ref> ({{Lang-he|יפו}}; {{Lang-ar|يافا}}; {{Lang-el|Ιόππη}}) — адзін з галоўных [[Порт|партоў]] [[Ізраільскае царства|Старажытнага Ізраіля]] і адзін з [[Найстаражытнейшыя гарады свету|найстаражытнейшых бесперапынна населеных гарадоў свету]]. Сюды прыходзілі караблі з паломнікамі ў [[Іерусалім]] . Цяпер аб’яднана з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авівам]] у адзіны горад — Тэль-Авіў—Яфа. Некаторыя старажытнагрэчаскія пісьменнікі, паводле [[Страбон]]а, называлі Яфу месцам вызвалення [[Персей|Персеем]] [[Андрамеда|Андрамеды]]<ref name="Strabo">Страбон. География I 2, 35. С. 43; XVI 2, 28. С. 759</ref>. Адсюль, паводле старазапаветнай [[Кніга прарока Ёны|кнігі прарока Ёны]], прарок [[Ёна (прарок)|Ёна]] адправіўся ў падарожжа ({{Біблія|Ёна|1:3}}). Паводле новазапаветнай кнігі [[Дзеянні Святых Апосталаў|Дзеі святых апосталаў]], у Яфе было ўяўленне [[Пётр (апостал)|апосталу Пятру]] і ўваскрэсне праведнай [[Тавіфа Іапійская|Тавіфы]]. ({{Біблія|Дз|9:36|-42}}, {{Біблія|Дз|10:9|-21}}) == Гісторыя == === Старажытны перыяд === У раёне Музея старажытнасцей Яфы знойдзены самыя старажытныя археалагічныя сведчанні — рэшткі абарончых умацаванняў вакол Яфскага ўзгорку ([[XVIII стагоддзе да н.э.|XVIII ст. да н.э.]] — час пачатку [[Заваёва Егіпта гіксосамі|заваёвы Егіпта]] [[Гіксосы|гіксосамі]]). На тэрыторыі Парка Брамы Рамсеса (маецца на ўвазе егіпецкі фараон [[Рамсес II]]) былі выяўлены рэшткі паселішча перыяду 2-й паловы [[XVII стагоддзе да н.э.|XVII]] — 1-й паловы [[XVI стагоддзе да н.э.|XVI ст. да н.э.]] Упершыню згадана ў егіпецкай хроніцы [[XV стагоддзе да н.э.|XV ст. да н.]] [[XV стагоддзе да н.э.|э.]], дзе Яфа фігуруе ў спісе захопленых фараонам [[Тутмос III|Тутмосам III]] гарадоў. У [[Папірус Харыса 500|папірусе Харыса 500]], які захоўваецца ў зборах [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]], датаваным часамі XIX дынастыі (магчыма [[Рамсес II|Рамзеса II]]), змешчана старажытнаегіпецкая аповесць ''«[[Узяцце Юпы]]»'' (Іапы, т.б. Яфы), якая апісвае [[Ваенная хітрасць|ваенную хітрасць]] палкаводца фараона ''Менхепера'' (т.б. [[Тутмос III|Тутмаса III]]) ''[[Джэхуці (ваеначальнік)|Джэхуці]]'', які падманам захапіў горад <ref>[http://mifolog.ru/books/item/f00/s00/z0000008/st007.shtml Взятие Юпы]</ref> . Пры рымлянах, нягледзячы на частую змену ўладароў — [[Гней Пампей Вялікі|Пампей]], [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], [[Марк Антоній]], [[Клеапатра]], [[Актавіян Аўгуст]], [[Ірад Вялікі]] — горад развіваецца і квітнее. Аднак спроба яўрэйскіх паўстанцаў перарэзаць марскія камунікацыі рымлян падчас [[Іўдзейская вайна|Іудзейскай вайны]] стала прычынай разбурэння Яфы. Праўда, неўзабаве [[Веспасіян]] адбудаваў горад і даў яму імя ''Флавія Іапа'' . === Сярэднявечча === У 636 годзе Яфу захапілі арабы, з гэтага часу яна губляе сваё значэнне як крэпасць і цэнтр гандлю. Толькі порт працягвае функцыянаваць, хоць і ён паступова пусцее, застаючыся толькі галоўным пунктам прыбыцця ў Святую Зямлю пілігрымаў — іўдзеяў і хрысціян. Карэнныя змены адбыліся з прыходам [[Крыжовыя паходы|крыжакоў]] у 1100 годзе. Іўдзеі і мусульмане выганы з Яфы. Горад стаў сталіцай [[Яфа і Аскалон (графства)|графства Яфы і Аскалона]], пачынаецца актыўнае будаўніцтва. Яфскі порт стаў асноўным пунктам забеспячэння «Хрыстова воінства». Сюды прыбываюць падмацаванні і пілігрымы-хрысціяне. У 1187 войскі [[Саладзін|Салах-ад-Дзіна]] пад камандаваннем [[Аль-Адыль I Ахмад ібн Айюб|Аль-Малік аль-Адыль]] захапілі і зруйнавалі Яфу. Падчас [[Трэці крыжовы паход|III-га крыжовага паходу]], у 1191 годзе, [[Рычард I|Рычард Ільвінае Сэрца]] заняў горад, у 1192 годзе ў [[Бітва пры Яфе|бітве пры Яфе]] адстаяў яе перад войскамі Салах-ад-Дзіна, пасля Рычард і Салах-ад-Дзін заключылі [[Яфскі дагавор (1192)|Яфскі дагавор]], які скончыў баі III-га крыжовага паходу. Спробы адбудаваць горад падчас VI-га і VII-га крыжовых паходаў прывялі{{Няма АК|22|11|2015}} да яго разбурэння ў 1268 годзе мамлюцкім султанам [[Бейбарс I|Бейбарсам I]], з перасцярогі вяртання крыжакоў, наступныя 400 гадоў Яфа не функцыянавала як порт. У 1799 годзе пасля шасцідзённай аблогі горад узяў [[Напалеон I Банапарт]] <ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Яффа}}</ref> . === Найноўшы час === [[Файл:Яффо_квартал_художников.jpg|міні|Квартал мастакоў у Яфе]] [[Файл:Jaffa_port_at_night.JPG|справа|міні|250x250пкс| [[Порт]] Яфы ўначы]] У 1921 годзе адбыліся [[беспарадкі ў Яфе]], праз іх Брытанія абмежавала яўрэйскую іміграцыю. У красавік 1936 годзе пачаліся антыяўрэйскія беспарадкі ў Яфе, арабскія паўстанцы часова захапілі кантроль над горадам (гл. [[Арабскае паўстанне (1936-1939)|арабскае паўстанне 1936—1939 гадоў]]). Пасля [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]], у 1950 годзе, гарады [[Тэль-Авіў]] і Яфа аб’яднаны і кіруюцца адным муніцыпалітэтам. Аднак, Яфа захавала сваю адметнасць. Гістарычная частка Яфы ператворана ў адзін вялікі [[Турызм у Ізраілі|турыстычны]] і мастацкі цэнтр са шматлікімі рэстаранамі, мастацкімі галерэямі, майстэрнямі мастакоў, «блышынымі» рынкамі, салонамі, музеямі і археалагічнымі раскопкамі. Насельніцтва своеасаблівае — мастакі, музыканты, скульптары і людзі іншых «творчых спецыяльнасцяў». == Эканоміка == Яфскі порт да гэтага часу працуе па прызначэнні, хоць нядаўна ў адной з яго частак адкрылі [[гандлёвы цэнтр]] з [[рэстаран]]амі; старыя свірны і склады перарабілі пад крамы, рэстараны і бары з відам на мора.<ref>[https://www.s7.ru/ru/travelguides/israel/tel-aviv/places/port-v-yaffo/ Порт в Яффо]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Славутасці == === Музеі === * Музей старажытнасцей Яфы * Падземны археалагічны музей на плошчы Кдумым * Музей гісторыі Яфы === Галерэі === * Салон скульптур [[Франк Мейслер|Франка Мейслера]] * [[Галерэя Фаркаша]] — калекцыя гістарычных ізраільскіх плакатаў === Будынкі, пабудовы і помнікі === * [[Яфская гадзіннікавая вежа|Гадзінікавая вежа]] * Рэшткі крапасной сцяны часоў Асманскага ўладарства * «Калона веры» на Французскай пляцоўцы * Дом Сымона Кажэўніка, паводле хрысціянскай традыцыі, на яго даху апосталу Пятру было ўяўленне чыстых і нячыстых жывёл, якія сыходзяць з неба ({{Біблія|Дз|10:5|-16}}) <ref>{{Cite web |url=http://www.custodia.org/default.asp?id=1892 |title=Jaffa // Custodia Terræ Sanctæ |access-date=17 снежня 2022 |archive-date=9 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409100900/http://www.custodia.org/default.asp?id=1892 |url-status=dead }}</ref> . Цяпер дом належыць армянскай сям’і Закаран. * {{Не перакладзена 5|Яфскі маяк|||Jaffa Light}} , знаходзіцца на двары дома Закаран. === Турыстычныя аб’екты, паркі і месцы адпачынку === * Яфскі порт * Марская набярэжная * Плошча Кдумым * Парк Брамы Рамсеса * Мост жаданняў * Пагорак ха-Пісга (назвываны таксама ''А-Пісга'') * Стары Яфскі Хостэль, чыё начынне цалкам сабрана з мясцовага антыкварыяту === Культавыя збудаванні === ==== Цэрквы ==== * Царква Святога Георгія ([[Іерусалімская Праваслаўная Царква|Іерусалімскі патрыярхат]] ; [[Арабы|арабская]] [[Праваслаўе|праваслаўная]] грамада) * [[Царква апостала Пятра (Яфа)|Царква Святога Пятра і Тавіфы]] на падворку праведнай Тавіфы (падпарадкаваны [[Руская духоўная місія ў Іерусаліме|Рускай духоўнай місіі ў Іерусаліме]], [[Руская Праваслаўная Царква|Маскоўскага патрыярхату]]) * Царква рускага прыходу ў імя святой праведнай Тавіфы ў грэчаскім праваслаўным манастыры Міхала Арханёла * [[Царква Святога Пятра (Яфа)|Царква Святога Пятра (францысканская)]] * Царква Святога Антонія (рымска-каталіцкая) * Англіканская царква * [[Царква Імануіла]] (лютаранская) ==== Манастыры і кляштары ==== [[Файл:Greek_Orthodox_Patriarchate_St._Michael_monastery,_Jaffa.jpg|міні|Уваход у грэчаскі праваслаўны манастыр Міхала Арханёла.]] * Манастыр [[Архангел Міхаіл|Міхала Арханёла]] каля Яфскага порта, вул. Netiv HaMazalot (Іерусалімскі патрыярхат). У манастыры знаходзіцца рэзідэнцыя архіепіскапа Іапійскага;<ref>{{Cite web|url=http://www.jerusalem-patriarchate.info/gr/arx_iopphs.htm|title=Ἀρχιεπίσκοπος Ἰόππης|accessdate=2012-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729050652/http://www.jerusalem-patriarchate.info/gr/arx_iopphs.htm|archivedate=2012-07-29|url-status=dead}}</ref> а таксама руская і румынская грамады, якія маюць права з санкцыі архірэя-настаяцеля манастыра здзяйсняць таінствы [[Хрышчэнне|хрышчэння]], [[Царкоўны шлюб|шлюбу]] і адпяванні для асоб, якія маюць [[Грамадзянства Дзяржавы Ізраіль|ізраільскае грамадзянства]] . * {{Не перакладзена 5|Манастыр Святога Мікалая (Яфа)||en|Saint Nicholas Monastery, Jaffa}} ([[Армянская Апостальская Царква|армянскі]]; будынкі — уласнасць [[Іерусалімскі патрыярхат Армянскай Апостальскай Царквы|армянскага патрыярхату ў Іерусаліме]]) * Манастыр Святога Антонія ([[Мараніцкая каталіцкая царква|мараніцкі]]) * Манастыр Святога Антонія ([[Копты|копцкі]]). == Тэатры == * Тэатр «Ха-Сімта» («Завулак») * [[Гешэр (тэатр)|Тэатр «Гешэр»]] («Мост») * Яўрэйска-арабскі тэатр == Галерэя == <gallery> Файл:Jaffa in December 2013-01.jpg| Файл:Jaffa in December 2013-04.jpg| Файл:Jaffa in December 2013-08.jpg| Файл:Jaffa in December 2013-10.jpg| Файл:Jaffa in December 2013-15.jpg| Файл:Jaffa in December 2013-21.jpg| Файл:Jaffa in December 2013-25.jpg| Файл:Zodiac Fountain in the Old Jaffa.jpg| Файл:In the Old City, Jaffa - 01.jpg| Файл:In the Old City, Jaffa - 02.jpg| </gallery> [[Файл:Nemal_Yafo_street,_Jaffa-06.jpg|цэнтр|міні|1024x1024пкс| Панарама Яфы]]{{Зноскі}} == Літаратура == * {{ВК-ЯЭБЕ|Яффа}} * {{Крыніцы/БіЭ|Яффа}} * {{ЭЯЭ|15252|Яффа}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ізраіля]] [[Катэгорыя:Яфа]] [[Катэгорыя:Парты Міжземнага мора]] 48gy9ph0ynwoxjpljl7qjpugoe45fx0 0 728518 5189503 5150680 2026-08-30T06:58:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189503 wikitext text/x-wiki '''Мытная сістэма Вялікага Княства Літоўскага''' — сукупнасць сродкаў і метадаў дзяржаўнага рэгулявання перамяшчэння тавараў праз мяжу, экспарт-імпарт тавараў, а таксама практычная арганізацыя мытнай службы на землях ВКЛ (стварэнне мытаў, устанаўленне тарыфаў, спагнанне мытных збораў, барацьба з кантрабандай і інш. == Мытны збор у XIII стагоддзі == [[Файл:1210 (Hierby haradoŭ Bielarusi. Hierb Polacka).jpg|thumb|Паштовая марка, прысвечаная Полацку. 2017 год.]] Гандлёвае права вядома ўжо ў XIII стагоддзі, калі заснаваны немцамі ў 1201 годзе на [[Дзвіна|Дзвіне]] з дазволу [[Князі полацкія|князя полацкага]] стратэгічны ваенна-гандлёвы горад [[Рыга]] стаў ключавым звяном у гандлі ўсходнеславянскіх дзяржаў з Заходняй Еўропай. Гэта прывяло да заключэння гандлёвых дагавораў паміж Рыгай і славянскімі князямі: першай такой дамовай паміж Рыгай і [[Полацк]]ам стаў дагавор 1210 года, па якім полацкі князь [[Уладзімір Полацкі|Уладзімір]] даваў купцам шырокія правы. Дагавор смаленскага князя [[Мсціслаў Давыдавіч|Мсціслава Давыдавіча]] разам з князямі полацкім і віцебскім з Рыгай і [[Готланд (востраў)|Гоцкім берагам]] 1229 года, — адна з першых пісьмовых крыніц гандлёвага права ў беларускіх землях, змацаваная пячаткамі [[Вісбю]], [[Любек]]а, [[Данцыг]]а, [[Мюнхен]]а, [[Гронінген (горад)|Гронінгена]], [[Дортмунд]]а, [[Брэмен]]а, [[Смаленск]]а, Полацка і [[Віцебск]]а. Яго палажэнні рэгулявалі розныя аспекты гандлёвых адносін. «Кожнаму лаціненскаму чалавекам з усіх вольныя шляхі з Гочкага берага ды Смольнеска без мыта». Гэты дагавор паслужыў асновай і для іншых пагадненняў<ref>{{кніга|аўтар= Вішнеўскі А. Ф., [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я. А.]]|загаловак= Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах|месца=Мн.|выдавецтва= Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь|год=2003|старонкі=17—18|старонак=320|isbn=985-427-192-7}}</ref>. Раней у гістарычнай літаратуры мыта (myto) нярэдка атаясамлялі са знешнегандлёвым зборам — цло (theloneum, cło). І польскія і ўкраінскія слоўнікі і энцыклапедыі даюць падобныя азначэнні гэтым паняццям. Цлом называлі збор, які спаганяўся на межах дзяржавы ў спецыяльных месцах (каморы цэльныя) чыноўнікамі (мытнікі, цэльнікі) з тавараў экспарту/імпарту на карысць [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя літоўскага]], а мытам — пошліны, якія служылі кампенсацыяй за эксплуатацыю камунікацыйных збудаванняў (мастоў, бродаў, пераездаў)<ref>Słownik języka polskiego / J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedżwiedzkiego. — Warszawa, 1902. — T. II. H-M. — S. 1089; Brückner A. Encyclopedia staropolska. W 2 T. — Warszawa: TrzASkI, 1939. — T. A-M. — S. 179, 955; Gloger Z. Słownik rzeczy starożytnych. — Kraków, 1896. — S. 59-60; Gloger Z. Encyclopedia staropolska ilustrowana. Wiedza powszechna. W 4 T. — Warszawa, 1996. — T 1. — S. 248—249; Горбачевский Н. И. Словарь древнего актового языка. — Вильно, 1874. — С. 224—225, 360; Енциклопедія українознавства. — Париж — Нью-йорк, 1962. — Т. 4. Словник староукраїнської мови XIV—XV ст. — К., 1977. — Т. 1. А-М. — С. 626</ref>. У сучаснай беларускай мове захаваліся словы: мыта, [[мытня]], мытніца, мытнік. З гэтым паняццем звязаны назвы прытоку ракі [[Прыпяць]] — [[Мытва]], сёлаў у [[Лідскі раён|Лідскім]] і [[Полацкі раён|Полацкім]] раёнах, сёлаў Мытныця ў Украіне, [[Мытная плошча (Львоў)|Мытная плошча]] ва Львове і інш. Мытная служба Рэспублікі Беларусь называецца [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]], украінская — Державна митна служба<ref>{{артыкул|аўтар=Чаеўская М. К.|загаловак=Спосабы тэрмінаўтварэння ў тэрміналогіі мытнай справы|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/233107?locale=en|выданне=Мова – Літаратура – Культура: матэрыялы VIII Міжнар. навук. канф., Мінск, 15–16 вер. 2016 г. У 2 ч.|месца=Мн.|выдавецтва=РІВШ|год=2016|нумар=1|старонкі=167—169|isbn=978-985-586-011-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225182949/https://elib.bsu.by/handle/123456789/233107?locale=en|archive-date=25 снежня 2022}}</ref>. У той час мытны збор ажыццяўляўся звычайным зборам грошай з прыезджых. Існавала два віды мытных пошлін: вадзяное мыта (спаганялася з лодак) і сухое мыта (пошліна з вазоў). Парожнія судны пошліны не плацілі. Калі хто-небудзь спрабаваў ухіліцца ад выплаты, то пры затрыманні плаціў падвойны штраф з кожнага воза ці судна. [[Мытня]]й кіраваў прызначаны княскі кіраўнік — [[цівун]] з памагатымі. Гандаль па тым часе была дастаткова ажыўленай. Напрыклад, праз Полацак вывозілі аўчыну, пушніну, воск, хмель. Увозілі мячы, сякеры, бурштын, вырабы з бронзы, срэбра, жалеза<ref>{{кніга|загаловак= Полоцкие грамоты XIII – начала XIV вв. Сост. А. Л. Хорошкевич|спасылка= http://adverbum.org/s-polgr1.htm?ysclid=la28i9vc1n313265901|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1977|том=1|старонак=228}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхов Г. В.]]|загаловак= Города Полоцкой земли (IX—XIII)|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1978|старонкі=118—122|старонак=160}}</ref>. == Мыта ў XIV—XV стагоддзях == [[Файл:Atlas Cosmographicae (Mercator). Вялікае Княства Літоўскае. 1595.jpg|thumb|злева|Карта Вялікага Княства Літоўскага, створаная [[Г. Меркатар]]ам. З кнігі «Atlas sive Cosmographicae Meditationes». Дуйсбург. 1595. Першая карта, якая паказвае Вялікае Княства Літоўскае асобна ад іншых краін Еўропы.]] [[Мыта]] (цло) у Вялікім Княстве Літоўскім — гэта пошліна, якая спаганялася казной ВКЛ з мясцовых купцоў за ўвоз і вываз тавараў за мяжу, а таксама з іншаземцаў за продаж тавараў на мясцовых рынках або за правоз па тэрыторыі дзяржавы. З утварэннем Вялікага Княства Літоўскага збор мыта пераходзіў ад удзельных князёў да вялікага князя літоўскага. Таможныя зборы з купцоў за перавозкі па тэрыторыі дзяржавы, увоз і вываз, а таксама за продаж розных тавараў на мясцовых рынках складалі значную долю казны. Мытную пошліну плацілі як мясцовыя купцы, так і замежныя «госці». І не толькі грашыма, але і некаторымі таварамі (тканіны, мяхі). У «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага Штаба» (1863) гаворыцца: «Каля таго ж часу (гаворка ідзе пра 1411 год) у Брэсце з’явіліся аўгустынскія манахі, якім былі аддадзены шырокія пляцы паміж Мухаўцом і Бугам для пабудовы, а на іх утрыманне вызначаны даходы з брэсцкай пошліны 4 капы шырокіх грошаў…». Гэта значыць, ужо ў 1411 годзе існавала брэсцкая таможня. [[Файл:Old Bierascie.jpg|міні|Меркаваны выгляд Берасця ў ХІІ—ХІІІ стагоддзях.]] Мытная дзейнасць адлюстравана ў дакументах дзяржаў, з якімі гандлявалі купцы ВКЛ, у прыватнасці ў справах {{нп3|Посольский приказ|Пасольскага|ru|}} прыказа, Рыжскай гандлёвай кнізе за 1280—1352 гады, у мытных рэестрах некаторых польскіх гарадоў. Захаваліся мытныя кнігі Брэста за 1583 і 1605 гады, Віцебска — за 1605, [[Гродна]] Гродна — за 1600, 1605, 1764, [[Магілёў|Магілёва]] — за 1612, 1708, Полацка 1708, [[Мінск]]а — за 1708. Яны дазваляюць меркаваць аб развіцці рамёстваў і гандлю ў гарадах ВКЛ, міжнародных гандлёвых шляхах, сувязях княства з Расіяй, Украінай, Прыбалтыкай<ref>{{артыкул|аўтар=[[Васіль Іванавіч Мялешка|Мелешко В. И.]]|загаловак=Таможенные книги как исторический источник|выданне= Весці АН БССР. Серыя грамадзянскіх навук|месца=Мн.|год=1959|нумар=4}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мелешко В. И.|загаловак= Новые белорусские таможенные книги первой половины XVII в.|выданне=Историчесий архив|месца=М.|выдавецтва=Академия наук СССР|год=1960|нумар=4}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]]|загаловак=Мытные книги|выданне=Белорусская ССР|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1979|том=1|старонкі=423|старонак=768}}</ref>. Недахопам мытных кніг з’яўляецца адсутнасць вестак аб таварах, якія ўвозіліся і вывозіліся шляхтай і духавенствам. Згодна з прывілеем [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]], шляхта і духавенства Польшчы вызвалася ад пошлін, калі тавары везлі не на продаж, а для ўласных патрэб. З сярэдзіны XVI стагоддзя да 1764 года ад платы за вываз са сваіх маёнткаў тавараў (лес, лён, пянька, паташ і інш.) шляхта таксама вызвалялася. Толькі ў 1772 годзе, падчас [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]], былі ўведзены тры пошліны, якія ахоплівалі ўсе сацыяльныя групы Рэчы Паспалітай: шляхецкае мыта, купецкае мыта і мыта ад солі. У мытных кнігах гэтыя пошліны фіксаваліся асобна<ref>{{кніга|аўтар= [[Сяргей Мікалаевіч Ходзін|Ходзін С. М.]]|загаловак= Крыніцы гісторыі Беларусі (спроба гісторыка-генетычнага і кампаратыўнага вывучэння)|спасылка= https://www.studmed.ru/hodzn-sm-kryncy-gstory-belarus-gstoryka-genetychnae-kamparatynae-vyvuchenne_a6ffb80502e.html?ysclid=la53sr261832233127|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1999|старонак=193|isbn=985-445-155-0}}</ref>. Для найбольш эканамічна развітых рэгіёнаў улады маглі адмяніць мытныя зборы. Вялікакняскі прывілей (1432) брата [[Вітаўт]]а [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] гарантаваў жыхарам [[Вільнюс|Вільні]] права свабоднага гандлю. А [[Казімір IV Ягелончык]], даючы віленскім мяшчанам права не плаціць мытных пошлін на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, у 1440 годзе спасылаўся на векавыя звычаі, устаноўленыя яшчэ пры [[Альгерд]]е<ref>{{кніга|загаловак= Помнікі права Беларусі XIV―XVI стст.: агульназемскія прывілеі і акты дзяржаўных уній: крыніцазнаўчы дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелНДІДАС|год=2015|старонкі=34—39|старонак=384}}</ref>. Нягледзячы на [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|руска-літоўскую вайну 1487—1494 гг.]], купцы не пераставалі ездзіць, але скардзіліся на павышэнне пошлін, якія адвольна ўводзіліся мясцовымі ўладамі ВКЛ («смаленскі мыт», «прамытіліся есте менскія мыта»). Даходзіла да таго, што купцоў «садзілі ў калодкі». За вызваленне патрабавалі выкуп. Бывалі выпадкі канфіскацыі тавару, у асноўным гэта — футра, воск, зброя і даспехі. Вядомы выпадак з маскоўскім купцом Івашкам Пярфуравым, які ехаў у 1492 годзе з Царграда праз ВКЛ і памер у [[Крэва]]. Мясцовыя ўлады забралі ягоны тавар і не хацелі аддаваць сваякам. Скаргі дайшлі да караля. Мясцовыя ўлады апраўдваліся: каб не плаціць мыта, купцы ездзяць «новымі шляхамі», таму іх адлоўліваюць і штрафуюць (прамыты). З часам прамытам стала называцца кантрабанда, а прамытнікамі — кантрабандысты<ref>{{кніга|загаловак= Сборник Императорского Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1882|том=35|старонкі=35, 44—46}}</ref>. Каб пазбегнуць пошлін, купцы часам спрабавалі спыняцца ў гарадскіх жыхароў. Таму ў 1567 годзе [[Жыгімонт ІІ Аўгуст]] загадаў усім мяшчанам ВКЛ пад пагрозай штрафу ў 500 кап грошаў не ўпускаць прыезджых купцоў, якія «тавары свае развязваючы, з возаў выкладваюць і ўтойваюць»<ref>Грамоты Великихъ князей Литовських с 1390 по 1569 годы / [под ред. В. Антоновича и К. Козловского]. — К., 1868. — № 48</ref>. [[Файл:Mahiloŭ, Čarnihaŭskaja brama. Магілёў, Чарнігаўская брама (1901-40).jpg|міні|Чарнігаўская брама ў Магілёве.]] Многія гарады ВКЛ мелі так званае «права склада», у адпаведнасці з якім іншаземныя купцы, якія не змаглі па нейкіх прычынах прадаць свае тавары ў канкрэтным горадзе, маглі везці іх далей толькі пасля вызначанага прывілеем тэрміну захоўвання, — да шасці месяцаў. Парушэнне каралася канфіскацыяй тавару. Такое права складзіравання было дадзена Гродна, Брэсту, Віцебску, Полацку і некаторым іншым гарадам (у першую чаргу размова ідзе аб прыгранічных гарадах). У прывілеі Магілёву склады называліся «каморамі для складання прамоў і тавараў». Сутнасць права заключалася ў тым, што іншаземныя купцы пакідалі свае тавары на складах, а далейшае перамяшчэнне тавараў па тэрыторыі ВКЛ праводзілася мясцовымі купцамі, якія як бы выступалі пасярэднікамі паміж іншаземнымі купцамі і пакупніком-адрасатам. Напрыклад, гэта прапісана ў прывілеях 1498 і 1580 годоў: «…вольна будзе таварамі і куплямі ўсякімі як у Полацку, так і ва ўсім панстве нашым… купчыці і гандляваць ніякага мыта гандлёвага не плацячы»<ref>{{артыкул|аўтар=Мисаревич Н. В.|загаловак=Правовой статус купцов в Великом княжестве Литовском (на примере городов с магдебургским правом)|спасылка= https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:AwYToVptFjoJ:https://www.wse.edu.pl/~/media/files/wydawnictwo/equlibrium_1_2_2021.pdf&cd=2&hl=ru&ct=clnk&gl=ru#70|выданне= Equilibrium — Zeszyty Naukowe WSE|месца= Białystok|год=2021|нумар=1-2 (8-9)|старонкі=70—73}}</ref>. == Мытная сістэма ў XVI стагоддзі == [[Файл:GDL-1586.jpg|200px|thumb|Вялікае Княства Літоўскае ў 1586 г.]] Калі ў канцы XV стагоддзя ў ВКЛ налічвалася 83 гарады, то ўжо ў канцы XVI было 530, а без украінскіх і падляшскіх земляў, якія адышлі да Польшчы, — 380. Найбольш буйныя гарады гэтага перыяду — Брэст, Віцебск, Гродна, Мінск, [[Навагрудак]], Полацк. У XV стагоддзі гандлёва-рамеснымі цэнтрамі станавіліся і селішчы, раней былыя крэпасцямі: [[Ліда]], [[Орша]] і інш<ref>{{кніга|загаловак=Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2009|старонкі=9|старонак=312|isbn=978-985-11-0432-7|archive-date=25 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225183023/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL}}</ref>. У XVI стагоддзі рамесная вытворчасць, якая развіваецца, спрыяла росту тавараабароту. Праз ВКЛ праходзілі гандлёвыя шляхі з Польшчы, [[Ганза|ганзейскіх гарадоў]], Крыма і т. д. Знешні гандаль вёўся купцамі і багатай шляхтай, якая са сваіх маёнткаў адпраўляла тавары да балтыйскіх партоў і далей у краіны Заходняй Еўропы. Гандлёвыя шляхі праходзілі праз [[Беларускае Падняпроўе]] (уключаючы [[Барысаў]], Оршу, [[Мсціслаў]], [[Бабруйск]], [[Рэчыца|Рэчыцу]]). Шэраг гандлёвых шляхоў ішоў з Усходу на Захад праз Смаленск, Полацк. Для зручнасці вядзення гандлю ў многіх гарадах ВКЛ размяшчаліся спецыяльныя двары, дзе жылі замежныя купцы: рускія, немцы, палякі і інш<ref>{{артыкул|аўтар= Mieleszko W.|загаловак= Handel i stosunki handlowe Białorusi Wschodniej z miastami nadbałtyckimi w końcu XVII i w XVIII wieku|выданне= Zapiski historyczne|месца= Toruń|выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Naukowe|год=1968|нумар=33}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Спиридонов М. Ф.]]|загаловак= Закрепощение крестьянства Беларуси (XV–XVI вв.)|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1993|старонкі=60—101|старонак=223}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рудяк А. В.|загаловак=Влияние таможенного дела на экспорт и импорт движения товаров в Великом княжестве Литовском в конце XV—XVI вв.|спасылка= https://www.openrepository.ru/article?id=528393|выданне= Месца и роль Беларуси в историческом и геополитическом процессах. Материалы XII Междунар. науч. конф. студентов, магистрантов, аспирантов и молодых ученых, Гомель, 16–17 мая 2019 г.|месца=Гомель|год=2019|старонкі=35—37}}</ref>. Пры вялікім князю Аляксандру Ягелончыку ў 1492—1506 гадах створаны мытныя акругі (мыты). У XVI стагоддзі іх было 11: валынскі з галоўнымі каморамі ў [[Луцк]]у і ва [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзіміру-Валынскім]], віленскі з каморамі ў Вільні і Мінску, віцебскі, дзісненскі, кіеўскі, ковенскі, магілёўскі, наваградскі, падляшскі з каморамі ў Брэсце і [[Бельск Падляскі|Бельску]], полацкі і смаленскі мыты. Цэнтрамі былі буйныя рэгіянальныя мытні — галоўныя мытныя каморы, якіх часам налічвалася некалькі. Ім падпарадкоўваліся мытныя каморы і іх падраздзяленні — [[прыкаморкі]]. У мястэчках і сёлах знаходзіліся пасты мытнай варты. Каморы і прыкаморкі былі ў [[Ашмяны|Ашмянах]], Бабруйску, Віцебску, [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы, Навагрудку, [[Радашковічы|Радашковічах]], Рэчыцы, [[Вінніца|Вінніце]], [[Жытомір|Жітоміры]], [[Дубна (Украіна)|Дубне]] і інш. З 1643 года каморы працуюць у [[Бар (Украіна)|Бары]], [[Лоеў|Лоеве]], [[Нежын]]е, [[Чарнігаў|Чарнігаве]], [[Чарнобыль|Чарнобылі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Мыслыка Г.|загаловак=Мытня|выданне=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2000|том=11|старонкі=53|старонак=560|isbn=985-11-0188-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Грушевський О. С.|загаловак= Митні комори|спасылка= https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:E7G7Dge5D4EJ:https://chtyvo.org.ua/authors/Hrushevskyi_Oleksandr/Mytni_Kamory.pdf&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|выданне= Україна|месца=К.|год=1918|том=1-2|старонкі=21—31}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мялешка В.|загаловак=Камора|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=53|старонак=432|isbn=985-11-0041-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Берковський В. Г.|загаловак=Митна комора|спасылка=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:wc-giPEWllAJ:resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe%3FZ21ID%3D%26I21DBN%3DEIU%26P21DBN%3DEIU1%26S21STN%3D1%26S21REF%3D10%26S21FMT%3Deiu_all%26C21COM%3DS%26S21CNR%3D20%26S21P01%3D0%26S21P02%3D0%26S21P03%3DTRN%3D%26S21COLORTERMS%3D0%26S21STR%3DMytna_komora&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|выданне= Енциклопедія історії України|месца=К.|выдавецтва= НАН України. Інститут історії України. Наукова думка|год=2009|том=6|старонак=790}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Берковський В.|загаловак= Типологія і структура митної системи Волині в кінці XV – першій половині XVII ст.|выданне= Вісник Академії митної служби України|месца=К.|год=2006|нумар=1(29)}}</ref>. [[Файл:Metryka litewska.jpg|thumb|Літоўская метрыка 1511—1518 гг.]] Збор з солі і воску з пачатку XVI стагоддзя адбываўся ў асаблівых месцах — саляных і васковых каморах. Каморы знаходзіліся толькі ў вялікакняскіх гарадах, а прыкаморкі ў прыватнаўласніцкіх маёнтках. У Статутнай грамаце вялікага князя Жыгімонта [[Кіеўскае княства|Кіеўскай зямлі]] ад 8 снежня 1507 года гаворыцца: «…А мыта новыя так устаўляем: дзе б даўно не бывалі за продкаў нашых, за вялікага князя Вітаўта і за Жыкгімонта і перш за за бацькі нашага і за брата нашага караля яго літасці, тут і цяпер не патрэбы ваяводам нашым мыт новых уставлять, ніжлі старыя вечныя мыты маюць лаянкі па-даўнейшаму: бо мы даўніны не рушаем, а навіны не ўводзім, хочам усё па тым меці, як будзем было за вялікага князя Вітаўта і за Жыкгімонта»<ref>{{кніга|аўтар=Владимирский-Буданов М. Ф.|загаловак=Хрестоматия по истории русского права|спасылка=https://runivers.ru/lib/book8150/460283/|месца=Киев|выдавецтва=Тип. С. В. Кульженко|год=1887|старонкі=60—61|старонак=248|archive-date=25 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225191053/https://runivers.ru/lib/book8150/460283/}}</ref>. Першыя дакументальна пацверджаныя звесткі аб мыце гарадзенскім адносяцца да 1480-х гадоў. У ліпені 1486 года вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]] Казімір паведамляў гарадзенскага намесніка аб аддачы на водкуп маставога гарадзенскага мыта і патрабаваў сачыць каб перавоз тавару ажыццяўляўся толькі па гэтым мосце. Мост знаходзіўся пад адхонам [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжняга замка (Акольнага горада)]]. Захавалася гродзенская мытная кніга за 1600 год, — «Рэестр мыта старога каморы мытнай за вытворчасцю Стэфана Ільковіча» на 123 лістах у скураной вокладцы. «Якуб Пратасевіч заявіў жалеза 18, даў мыта 215 грошаў… Ілля Шмайловіч, габрэй гродзенскі, заявіў у Вільні мёд 10, даў мыта 1 кап…. Абрам, габрэй гродзенскі накіраваў у Коўна на двух вазах мыла, мыта 5 грошаў… Ян Пшавобскі прывез у Гродна тры вазы жалеза, мыта 30 грошаў…»<ref>{{кніга|аўтар=Саяпин В. Ю.|загаловак=Пять веков Гродненской таможенной службы|месца=Гродно|выдавецтва=ГОУПП «Гродненская типография»|год=2003|старонак=400}}</ref>. З пачатку XVI стагоддзя соль і воск падвяргаюцца асабліваму падаткаабкладанню, за іх правоз плацяць васкоўнічае і салянічае. Саляныя і васковыя каморы размяшчалі па тым жа прынцыпе, што і мытныя, каб ахапіць, па магчымасці, усю сетку гандлёвых шляхоў. З 1520-х гадоў яны здаюцца ў арэнду. Салянымі каморамі называліся не толькі мытні, але і склады солі, прызначаныя для гандлёвага абароту<ref>{{артыкул|аўтар=Акулич А. Н.|загаловак=Законодательное регулирование таможенных отношений в Великом княжестве Литовском|выданне= Беларусь и славянский мир в интеллектуальном контексте времени: сборник материалов науч.-практ. конф., Брест, 14 марта 2019 г.|месца=Брест|выдавецтва= Брест. гос. ун-т имени А.С. Пушкина|год=2019|старонак=249|isbn=978-985-555-684-9}}</ref>. Для таго, каб гандляры не абышлі мытні па малых рэках, мыту з купцоў, якія ішлі або вярталіся з Рыгі, збіралі на Дзвіне і ў мястэчках: [[Друя|Друе]], [[Сар’я|Сар’е]], [[Дзісна|Дзісне]]. У XVI стагоддзі Друя была галоўным прыкаморкам для тавара, які ўвозіўся ў ВКЛ. Напрыклад, у 1552 годзе там бралася пошліна з кожнага струга грашыма (4 грошы з бочкі селядцоў «на караля», 10 грошаў са струга «на ваяводу полацкага») або натурай, — па два селядцы «на ваяводу полацкага», ці часткай тавару: соллю, шкурамі, кавалкаў воску і інш. З уваходжаннем Інфлянты ў склад Рэчы Паспалітай, [[Даўгаўпілс|Дынанбург]] ў 1682 годзе перахапіў статус галоўнага мытнага пункта на выхадзе з [[Лівонія|Лівоніі]] ў ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=[[Віктар Уладзіміравіч Якубаў|Якубаў В. У.]]|загаловак=Дзвінскі гандль і яго падаткаабкладанне ў пачатку XVII стагоддзя|спасылка= https://elib.psu.by/handle/123456789/17773?locale=ru|выданне=Вестник Полоцкого гос. университета. Гуманитарные науки. Исторические науки|месца=Полоцк|год=2016|нумар=9}}</ref>. У ВКЛ мелася вялікая колькасць разнавіднасцяў мыта, якія перайшлі з ранняга сярэднявечча: старое-звычайнае, новапавышанае, скопнае (за шкуры), раўнамернае (за абмер тавару), цяжэйшае, вазовае, маставое, васкоўнічае, салянае, рыбнае, перавознае, дарожнае, балотнае, аргішавае (караваннае), банарт (памежнае), грэбельное; розныя мясцовыя — наваградскае, мінскае, берасцейскае, гродзенскае, бельскае і інш. Кіраваліся мытныя акругі двума спосабамі: 1) загадванне мытнымі зборамі праз давераных асоб, якія атрымлівалі за службу фіксаваную плату, г.зн. «да дакладнай рукі»; 2) арэнда мытных збораў на пэўных умовах. Найбольш распаўсюджанай была аддача мытных збораў на водкуп. Такая сістэма існавала і да ўтварэння акруг. Напрыклад, у 1449 годзе дараваў «Казімір, Божай ласкай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі і жамойцкі і іншых… берасцейскае мыта Бэнку Шаневічу вечна, на кожны год па трыста кап грошаў. А калі мыта палепшыцца, яму падвышаць; а пад ім нікому не падкупляць». Гэта значыць, арандатар выплачваў у казну пэўную суму, астатняе пакідаў сабе. У 1487 годзе Казімір IV апавяшчаў свайго берасцейскага намесніка аб аддачы на водкуп мытаў: «Прадалі есьмо мыта Берасцейскае і Дарагічанскае і Бельскае і Гродзенскае на тры гады за тры тысячы кап грошай і за трыста кап грошай, на год па тысячы капаў і па сто капаў» . У пачатку XVI стагоддзя берасцейскі збор вырас да 1100 кап грошаў у год<ref>{{артыкул|аўтар=Саяпин В.|загаловак=«Берестейское мыто вечно…»|выданне=Таможня ВЭД: ежемесячный производственно-практический журнал|месца=Мн.|выдавецтва=Государственный таможенный комитет Республики Беларусь|год=2009|нумар=8|старонкі=42—43}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= [[Тодар Іванавіч Забела|Забела Т. І.]]|загаловак= Места Бярэсцейскае ў XVI сталецці (соцыяльна—экономічны нарыс)|выданне= Запіскі аддзелу гуманітарных навук|месца=Мн.|выдавецтва=Інбелкульт|год=1929|том=8|старонак=95}}</ref>. [[Файл:Mikałaj Sapieha. Мікалай Сапега (1709).jpg|thumb|Мікалай Сапега (1709).]] У 1556—1559 гг. арэндная плата магілёўскай каморы з прыкаморкамі складала тысячу [[Капа (лікавая адзінка)|кап]] грошаў літоўскіх у год, звыш таго мяхамі на 40 кап грошаў літоўскіх. У 1583 годзе яна ўзрасла да дзвюх тысяч кап грошаў. Арандатарамі магілёўскай каморы ў канцы XVI—першай палове XVII стагоддзя былі [[Алелькавічы|слуцкія князі]], [[Мікалай Паўлавіч Сапега|Мікалай Сапега]], віленскі купец Севасцьян Міхновіч. У 1579 годзе магілёўскую «камору» арандаваў брэсцкі ліхвяр Айзік Якубовіч, у 1643 — аршанскі Ісай Нахімовіч. Магілёўская камора здавалася разам з [[Беларуская карчма|кармамі]], васкабойняй, вагавым і іншымі гандлёвымі зборамі, якія спаганяліся ў горадзе<ref>{{кніга|аўтар= Мелешко В. И.|загаловак= Могилев в XVI—середине XVII в.|спасылка=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Y-N0bt52NLoJ:samlib.ru/s/sredin_n_e/meleshko.shtml&cd=4&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1988|старонак=264|isbn=5-343-00207-2}}</ref>. [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|left|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі.]]]] Мытнікі-адкупшчыкі звычайна кіравалі галаўной каморой. У кожнай мытні знаходзіліся ў штаце асаблівыя даведцы (паборцы) і пісары мытныя, якія прызначаюцца самімі мытнікамі. Непасрэдна аглядалі тавар і збіралі пошліны — «рабілі пабор» асаблівыя слугі — «даведцы паборавыя». У каморы было не менш за 10 чалавек. У кожнай мытні мелася [[пячатка]] — «сігнет». З XV стагоддзя ў кожнай каморы і прыкаморцы мелася «мытная скрынка» — [[куфар]] для сабраных грошай. Штогод вялікаму князю падавалася справаздача — «лічба». Стандартная працэдура тагачаснага мытнага афармлення (шацунка) выглядала так. Купец з таварам з’яўляўся ў мытную камору, або пасля накіраванага ім звароту да яго прыходзілі на гасціны двор паборцы. Яны «хілілі» (аглядалі) тавар і «давалі цэхі» (ставілі пячаткі). Пасля ўплаты мыта купец атрымліваў квітанцыю аб аплаце, якую павінен быў прад’яўляць на кожнай мытні<ref name="ReferenceA">{{Крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=327|артыкул=Мытная справа|аўтар=Астрога В.}}</ref>. Дзяржаўны знешнегандлёвы збор — галаўное (генеральнае), спаганялі не толькі на памежных таможнях, але і змешчаных усярэдзіне княства. Напрыклад, іншаземныя купцы, якія вязлі тавары ў Літву на вазах або камягах праз луцкую мытню, аплачвалі цло не ў Луцку, а ў [[Гарадок|Гарадку]] або ў [[Пінск]]у<ref>{{кніга|аўтар=[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі М. В.]]|загаловак= Дзяржаўная гаспадарка Велікага княства Літоўскага пры Ягелонах|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2009|старонкі=542|старонак=759}}</ref>. Сярод праязных пошлін вылучаюць маставое, грэбельное, перавознае. Іх збіралі ў залежнасці ад колькасці транспартных сродкаў і запрэжаных у іх коней ці жывёлы. У 1554 годзе шляхта прасіла вялікага князя вызваліць яе ад выплаты маставога і грэбяльнага пры транспарціроўцы лясных тавараў і збожжа, на што князь пагадзіўся. Працэдура верыфікацыі прыналежнасці тавару на мытні была такой: кармнік або даручанец прысягаў на словах, што тавар зроблены на продаж у гаспадарцы або набыты для асабістай патрэбы таго ці іншага шляхетнага чалавека, або паказваў пісьмовае пасведчанне ранейшай выплаты пошліны<ref>{{артыкул|аўтар=Акулич А. Н.|загаловак=Законодательное регулирование таможенных отношений в Великом княжестве Литовском|выданне= Беларусь и славянский мир в интеллектуальном контексте времени: Сборник материалов науч.-практ. конф., Брест, 14 марта 2019 г.|месца=Брест|выдавецтва= Брест. гос. ун-т имени А.С. Пушкина|год=2019|старонак=249|isbn=978-985-555-684-9}}</ref>. У 1442 годзе вялікі князь Казімір Ягелончык памёр, пакінуўшы сыну Аляксандру даўгі, у асноўным яўрэйскія. У 1495 годзе выйшаў указ, паводле якога яўрэі з Вялікага Княства Літоўскага выганяліся. Але хутка спатрэбіліся грошы для вайны з Масквой, і яўрэям дазволілі вярнуцца. Жыгімонт I у 1507 і 1514 пацвердзіў прывілеі яўрэяў. Часта яўрэі аб’ядноўваліся ў групы па 3-7 чалавек і арандавалі таможні на 2-3 гады. Напрыклад, у 1486 годзе кіеўскія і тракскія яўрэі атрымалі ў арэнду кіеўскія, вышгародскія і жытомірскія мытні на тры гады, а таксама мытні і карчмы [[пуціўль]]скія. У 1494 годзе брэсцкія яўрэі арандавалі берасцейскую, [[драгічын]]скую, гродзенскую і бельскую мытні на тры гады<ref>{{артыкул|аўтар= Жеребцова Л. Ю.|загаловак= Роль евреев-мытников в экономической системе Великого княжества Литовского в конце XV–середине XVI века|выданне= History and Culture of Baltic Region: Lithuania and Poland. Social History, Cultural Science|месца= Klaipeda|год=2007|старонкі=9—23}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Ващук Д., Жеребцова Л.|загаловак= Митні привілеї як джерело до вивчення правового становища євреїв-митників на території Великого князівства литовського (кінець XV – середина XVI ст.)|выданне= Проблеми історії країн центральної та східної Європи. Зб.наук.праць|месца= Кам’янець-Подільський|год=2011|нумар=2|старонкі=59—66}}</ref>. З 86 грамат на арэнду мытных збораў па ўсёй тэрыторыі ВКЛ з канца XV да 1569 года 31 дагавор быў заключаны з хрысціянамі, 55 — з яўрэямі. Вялікія князі ахвотна аддавалі мыта яўрэям, якія, дзякуючы сваім капіталам, уносілі некаторую суму грошай наперад. Выступленні ў сеймах шляхты і заможнага мяшчанства скончыліся выдаленнем яўрэяў з мытаў і перамяшчэннем прадстаўнікоў яўрэйскіх фінансавых колаў у 1530—1540-х гадах на [[Падолле]], і ў [[Галічына|Галічіну]], а з 1569 года — на Валынь, Кіеўшчыну і [[Брацлаўшчына|Брацлаўшчыну]]. Яўрэям арэнда мытен была забаронена. Зноў яны выступаюць як арандатары толькі ў 1560-х гг<ref>{{артыкул|аўтар= Дячок О. О.|загаловак= Митні відносини на українських землях в документах Литовської метрики|выданне= Історіографічні та джерелознавчі проблеми історії України|месца = Дніпропетровськ|выдавецтва=РВВ ДНУ|год=2004|старонкі=154—171}}</ref>. [[Абрам Езафовіч|Абрахам Езафовіч]] арандаваў некалькі буйных каморэн, і настолькі атрымаў поспех у зборы пошлін, стаўшы асноўным вялікакняскім крэдыторам, што Жыгімонт I у 1507 годудаў яму шляхецкі тытул з [[Ляліва (герб)|гербам Ляліва]], затвердзіў яго старастай смаленскім, войтам менскім і берасцейскім. У падзяку Езафовіч падарыў каралеўскаму манетнаму двару тысячу грыўняў срэбрам. У канцы 1509 года кароль прызначыў яго [[Падскарбі вялікі літоўскі|подскарбіем земскім]], гэта значыць практычна міністрам фінансаў<ref>{{артыкул|аўтар=Грузицкий Ю.|загаловак=Подскарбий земский, или казначей ВКЛ|спасылка=https://minfin.gov.by/ru/journal/stuff/archive/2014/a5c49cc54b9547da.html|выданне=Финансы. Учёт. Аудит|месца=Мн.|выдавецтва=Министерство финансов РБ|год=2014|нумар=2|archive-date=25 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225183003/https://minfin.gov.by/ru/journal/stuff/archive/2014/a5c49cc54b9547da.html}}</ref>. Дзякуючы раздзяленню вялікакняскіх і асабістых даходаў вялікага князя, замене натуральных плацяжоў грашовымі, перадачы судовых даходаў у вядзенне вялікага князя, упарадкаванню манетнай справы, замене сістэмы водкупаў сістэмай кіравання праз давераных асоб, — Езафовіч значна павялічыў даходы. На працягу 1520-х гг. ён разам з таварышамі арандавалі мытні амаль па ўсёй тэрыторыі ВКЛ, акрамя ковенскай і віленскай акруг, — мыта гарадзенскай акругі ў 1523, 1529, 1531 гадах; у Мінску — 1525 і 1532 гады; у Полацку — 1530, 1531 гады; на Валыні —1531 год<ref>{{кніга|аўтар= [[Юзаф Вольф|Wolff J.]]|загаловак= Żyd ministrem króla Zygmunta. Szkic historyczny|месца= Kraków|выдавецтва= DRUK ARK I W Ł . L. AKCZYCA I SPÓŁKI|год=1885|старонак=56}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Pociecha W.|загаловак= Abraham i Michał Ezofowicze (działacze gospodarczy XVI w.)|спасылка= http://ornatowski.com/lib/zydministrem.htm|месца= Kraków|выдавецтва= Herbst|год= 1947|старонак= 460|archive-url= https://web.archive.org/web/20160405052938/http://ornatowski.com/lib/zydministrem.htm|archive-date= 5 красавіка 2016}}</ref>. Пасля яго смерці справу брата працягнуў Міхель Езафавіч, якому кароль таксама завітаў шляхецтва. Прычым, Міхель ад іудзейскай веры не адрокся, і быў у дадатак старшыной (абер-рабінам) усіх яўрэяў Вялікага Княства Літоўскага. Па матывах гісторыі сям’і Езафавічаў [[Эліза Ажэшка]] напісала раман «Меір Езафовіч», а польская кінастудыя «Sfinks» паставіла па ім у 1911 годзе мастацкі фільм<ref>{{артыкул|аўтар= Šiaučiūnaitė J.|загаловак= Michelis Jezofovičius — žymus Lietuvos Didžiosios Kuni gaikštystės verslininkas (XV a. pab.— XVI a. pitmasis ttečdalis)|выданне= Lietuvos Metrikos studijos|месца= Vilnius|год=1998|старонкі=99—123}}</ref>. [[Файл:Polish Jews 1765.png||thumb|left|Жыды ВКЛ. 1765.]] «Прывілегіраванае» становішча габрэяў-мытнікаў у параўнанні з мытнікамі іншых нацыянальнасцяў абумоўлівалася не этнічным паходжаннем, а важнасцю займанай імі пасады. Мытныя прывілеі па пытаннях арэнды яўрэям-мытнікам сведчаць, што апошнія мелі такі ж юрыдычны статус, што і мытнікі іншых нацыянальнасцей; у прыватнасці, судовы імунітэт перад мясцовымі ўладамі, і падлягалі суду толькі вялікага князя (з 1550-х гг. і падскарбія земскага). Гэта значыць, усе мытнікі, незалежна ад іх этнічнага паходжання, былі асаблівай катэгорыяй дзяржаўных служачых, якія ў сілу важнасці сваёй пасады не падлягалі юрысдыкцыі мясцовых улад, а толькі вярхоўнай<ref>{{артыкул|аўтар= Ващук Д., Жеребцова Л.|загаловак= Митні привілеї як джерело до вивчення правового становища євреїв-митників на території Великого князівства литовського (кінець XV – середи-XV – середина XVI ст.)|выданне= Проблеми історії країн центральної та східної Європи. Зб. наук. праць|месца= Кам’янець-Подільський|год=2011|нумар=2|старонкі=59—66}}</ref>. Пры Жыгімонце I (1506—1548) быў уведзены дадатковы збор для вывозімых за мяжу воску, мёда, рыбы, шкур, коней<ref>{{артыкул|аўтар=Грузицкий Ю.|загаловак=Роль таможни в формировании бюджета ВКЛ|спасылка=https://minfin.gov.by/ru/journal/stuff/archive/2014/bc3758df60f4bd9a.html|выданне=Финансы. Учёт. Аудит|месца=Мн.|выдавецтва=Министерство финансов РБ|год=2014|нумар=4|archive-date=26 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226013036/https://minfin.gov.by/ru/journal/stuff/archive/2014/bc3758df60f4bd9a.html}}</ref>. Прававое рэгуляванне мытнай справы знайшло адлюстраванне ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статутах Вялікага княства Літоўскага]] — зборы законаў феадальнага права, які дзейнічаў у XVI стагоддзі. [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529]] мае толькі адзін «мытны» артыкул, — «Хто б новыя мыты ўстаўляў». «Таксама загадваем, каб абыякавы чалавек у панстве нашым Вялікім Князьстве Літоўскім не адважваўся новых мыт выдумляць ані ўстаўляць ні на дарогах, ані на месцах, ані на масцях, і на веслах, і на водах, ані на таргах у імёнах сваіх, акрамя якія былі з старадаўна ўстаўленыя, а мелі б на тое лісты продкаў нашых вялікіх князёў ці нашы….»<ref>{{артыкул|аўтар= Дячок О.|загаловак= Регулювання митних відносин в Першому Литовському Статуті та боротьба шляхти за митні пільги|выданне= Pirmasis Lietuvos Statutas: straipsni rinkinys|месца= Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universiteto leidykla|год=2005|старонкі=208}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Жеребцова Л.|загаловак= Роль Первого Литовского Статута в истории институционализации таможенной организации на украинских землях Великого княжества Литовского|выданне= Pirmasis Lietuvos Statutas: straipsni rinkinys|месца= Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universiteto leidykla|год=2005|старонкі=195}}</ref>. [[Файл:Statut-1588.jpg|thumb|Тытульны ліст Статута ВКЛ (1588).]] Больш грунтоўна мытная справа разгледжана ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуте 1588 года]]. Падзел Першы «Аб персоне нашай гаспадарскай», артыкул «Аб мандацех, у якіх прамовах маюць быць з канцылярыі нашай даваны», артыкул 29 «Пра мыты новыя, і пра вольнасць засаджэння мястэчак, і пра будоўлю мастоў або гробель у владаннях шляхецкіх», якая перайшла са Статута 1529 года і якая забараняла ўсталяванне новых мыт. У артыкуле 30 «Аб нябраце мыта ад шляхты і падвод іх» замацоўвалася вызваленне шляхты ад выплаты мытных пошлін. У параўнанні са Статутам 1566 года тут прыведзены тэкст прысягі шляхціча, які правозіць тавары са свайго маёнтка. У артыкуле 31 «Аб прачышчэнні рэк партовых» указваецца аб праве збору «партовага» мыта. У падзеле Трэцім «Аб хвалясцях шляхецкіх і аб размнажэнні Вялікага Княства Літоўскага» у артыкуле 48 «Аб вываджэнні прыпраў ваенных і вайскога жалеза да зямлі непрыяцельскае» забараняўся правоз у варожыя землі зброі і ваеннай маёмасці. Гэта каралася смяротным пакараннем і канфіскацыяй тавара і ўсёй маёмасці ў казну. У падзеле Чацвёртым «Аб судах і суддзях» у артыкуле 42 «Рокі завітыя ў якіх прамовах маюць быць складаныя ў суду земскага» усталёўваліся тэрміны разгляду мытных правапарушэнняў. У падзеле Сёмым «Аб запісах і продажах» у артыкуле 8 «Аб запісах людзей простых падобных і на арэнды дадзеных» усталёўваўся парадак арэнды мыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мартюшевская Е. Н., Пименов Д. А.|загаловак=Сравнительный анализ таможенных вопросов в Статуте 1588 г.|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/24603?ysclid=laqizmqs5v324942283|выданне=Беларусь в современном мире: материалы X Международной конференции, посвященной 90-летию образования Белорусского государственного университета, 28 октября 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2011|старонкі=239—240|старонак=303|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225182951/https://elib.bsu.by/handle/123456789/24603?ysclid=laqizmqs5v324942283|archive-date=25 снежня 2022}}</ref>. З другой паловы 1530-х і да канца 1540-х гадоў вялікакняскімі мытнікамі кіравала [[Бона Сфорца]], жонка караля Жыгімонта I, маці Жыгімонта II Аўгуста. Падчас яе кіравання прыбыткі, якія атрымліваліся на мяжы, павялічыліся ў тры разы. Яна аддала кіраванне мытнямі дзяржаўным службоўцам, — спраўцам, правы і абавязкі якіх рэгламентаваліся. Такім чынам, мытні і збор пошлін перайшлі ад арандатараў да давернага кіравання. Польскі гісторык В. Пацэха лічыць, што Бона Сфорца мела намер цэнтралізаваць і уніфікаваць мытную адміністрацыю ВКЛ, пазбавіцца ад арандатараў-яўрэяў. Створаная Бонай Сфорца мытная сістэма пратрымалася да 1548 года, пасля яе ад’езду з Вялікага княства Літоўскага ўсё вярнулася назад на дзесяцігоддзі, — перадача мыта ў арэнду была адноўлена. Зноў мытныя каморы бралі ў арэнду яўрэі, пры арэнднай сістэме падскарбій земскі не датычыўся ўнутранага жыцця мытен. Пасля, у 1922 годзе, імем Боны Сфорцы была названа цэнтральная плошча мястэчка [[Моталь]]<ref>{{кніга|аўтар= Pociecha W.|загаловак= Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie odrodzenia|спасылка= https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/582677/edition/494382|месца= Poznań|выдавецтва= Czcionkami Drukarni Uniwersytetu Poznańskieg|год=1958|старонак=139}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Блануца А.|загаловак= Господарська політики королеви Бони у Великому князівстві Литовському (за матеріалами 32 книги записів литовської метрики)|выданне= Україна в центральносхідній Європі|месца=К.|год=2011|нумар=11|старонкі=191—206}}</ref>. [[Файл:Bona Sforza in 1517.jpg|thumb|Бона Сфорца (1517).]] У сакавіку 1569 года ў мытнай службе адбыліся змены, гэта было выклікана вяртаннем [[Падляшша]] і Валыні да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]] з наступным падпісаннем у ліпені 1569 года [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] і ўтварэннем Рэчы Паспалітай. У выніку аб’яднання была скасавана мытная мяжа, але неўзабаве адноўлена да 1765 года. Сістэма мыта ВКЛ і парадак кіравання захоўвалі аўтаномію да 1760-х гадоў<ref>{{артыкул|аўтар=Мартюшевская Е. Н.|загаловак=Особенности проведения административной реформы при организации таможенного дела на территории белорусского государства в средневековье|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/95787|выданне=Международные отношения: история, теория, практика : материалы IV науч.-практ. конф. молодых ученых фак. междунар. отношений БГУ, Минск, 4 февр. 2014 г.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2014|старонак=216|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225182953/https://elib.bsu.by/handle/123456789/95787|archive-date=25 снежня 2022}}</ref>. Статут 1588 года даволі дэталёва рэгуляваў мытную сістэму. У той час усе гарады ВКЛ мелі мытныя ўстановы. Найбольш актыўна працавалі берасцейская, віленская, гарадзенская, ковенская, магілёўская і полацкая каморы і прыкаморкі. Толькі за 1605 год праз Бярэсце праехалі 573 купца з 370 гарадоў. Развівалася мытная служба і ў прыватнаўласніцкіх гарадах. Напрыклад, з XVI стагоддзя ўладальнік Слуцка мытныя зборы аддаваў у арэнду<ref name="ReferenceA"/>. [[ File:Poland and Lithuania in 1526.PNG|left|thumb|350px|Польшча і Літва перад Люблінскай уніяй у 1526.]] У 1558 годзе пачалася [[Лівонская вайна]], якая запатрабавала дадатковых грошай, таму вялікі князь падвышае тарыфную стаўку мыта на тавары, якія вывозяцца за мяжу. Узнікла новая ці «новапавышаная» мыта, дэкрэтаваная соймам 1561 года. Мытны збор 1566 года быў здадзены ў арэнду [[Гетман вялікі літоўскі|гетману вялікамі літоўскаму]] і адміністратару [[Лівонія|Лівоніі]] [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Хадкевічу]] і былому падскарбію земскому літоўскаму [[Падканцлер літоўскі|падканцлеру літоўскаму]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафію Валовічу]] на год за 52000 кап грошаў. У чэрвені 1567 года кароль заключае з імі новую дамову арэнды на «паборы старыя і новыя» на тэрыторыі ВКЛ (акрамя полацкай мыты) на адзін год за 42000. Было паказана, што ад «заляжалых» тавараў сабралі новага мыта на суму 10000 кап грошаў<ref>{{кніга|аўтар= Доўнар-Запольскі М. В.|загаловак= Дзяржаўная гаспадарка Велікага княства Літоўскага пры Ягелонах|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2009|старонак=759}}</ref>. У цэлым жа для перыяду сярэдзіны XVI стагоддзі характэрна неаднаразовае падвышэнне мытных пошлін. Прычым гэта датычылася пераважна вывозімых тавараў, а не імпарту. Пры вывазе меркавалася атрымаць грошы з купца, а ва ўвозе замежных тавараў была зацікаўлена шляхта. У выніку мыта на некаторыя лясныя тавары перавышала іх кошт. Пошліна на вываз хлеба ці жывёлы вагалася ад 20 да 50 %. Такім чынам шляхта, якая мела мытныя прывілеі, пазбаўлялася ад канкурэнцыі купецтва пры вывазе тавараў<ref>{{артыкул|аўтар= [[Сцяпан Фёдаравіч Сокал|Сокал С. Ф.]]|загаловак= Гістарычныя асаблівасці ўзнікнення і станаўлення прававога рэгулявання гаспадарчых адносін у Беларусі ў дасавецкі перыяд|выданне= Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. Навукова-практычны і інфармацыйна-метадычны часопіс|месца=Мн.|выдавецтва= Прыватная ўстанова адукацыі «БІП ― Інстытут правазнаўства»|год=2012|нумар=2|старонкі=4—13}}</ref>. У 1576 годзе сойм пастанавіў, што без згоды вялікага князя ВКЛ кароль Рэчы Паспалітай не можа ўстанаўліваць пошлін, а ў 1586 годзе прыняў рашэнне не перадаваць каралю палову мытных збораў у ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=Жеребцова Л. Ю.|загаловак= Історія митної справи Великого князівства Литовського та Речі Посполитої на українських землях: методи дослідженни|выданне= Наукові записки|месца=К.|год=2004|том=27|старонкі=22—28}}</ref>. == Мытная сістэма ў XVII стагоддзі == [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|thumb|Адміністратыўнае дзяленне Вялікага Княства Літоўскага на 1654 год.]] Згодна з мытнымі кнігамі першай паловы XVII стагоддзя, з усяго купецтва, якое займалася замежным гандлем, літвінаў было 80—85 % (ім належала да 90 % перавезеных тавараў), яўрэяў 9—10 % (асабліва моцны быў у гандлёва-крэдыторскім плане быў кагал у Берасці), палякаў, рускіх, шкотаў (шатландцаў), немцаў (пераважна з Вільні) 4-6 %<ref>{{артыкул|аўтар=Копысский З. Ю.|загаловак=Мытные книги|выданне=Белорусская ССР|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1979|том=1|старонкі=423|старонак=768}}</ref>. У першай палове XVII стагоддзя ў ВКЛ налічвалася каля 414 так званых «гарадоў» і мястэчак, у тым ліку 40 гарадоў з колькасцю насельніцтва больш за 5 тысяч жыхароў. Многія з гарадоў, асабліва буйныя гандлёвыя, на адлегласці дзённага пераходу, або на парогах, або на буйных прытоках на рэках (мелі мытні. Цэнтральным пунктам «Рускай мытнай каморы» ВКЛ, куды збіралася грошы мыта і дадзеныя аб прыналежнасці тавараў, стругоў, платоў і іх шляху з прыкаморкаў па Дзвіне (Дзвінск, Друя, Дрыса, Дзісна, Ула, Бешанковічы, Віцебск) месціўся ў Полацку<ref>{{Кніга|спасылка=https://uw.academia.edu/ViktarYakubau|загаловак=Якубаў, В. Да Рыгі і назад // Наша гісторыя – 2021. – №9. – с.78 – 83. \\ Yakubau V. To Riga and back // Nasza historya}}</ref>. Пасля стварэння Рэчы Паспалітай, у ВКЛ мыта і розныя зборы прызначаліся толькі адмысловымі ўхваламі на канвакацыях сенату і шляхты ВКЛ, або вальных [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|соймах]]. Ухваленыя мыты і цло збіраліся (або не збіраліся) асобна ад польскіх і ў тым памеры за якія прагаласавалі дэпутаты (паслы) ад ВКЛ і палякі над гэтым не мелі аніякай улады. Замежныя купцы плацілі 4 % ад кошту тавара, а купцы Рэчы Паспалітай — 2 %. Шляхціцы нярэдка ўвозілі соль, мёд, хлеб, рыбу для продажу, заяўляючы іх як тавары для ўласнага спажывання. За гэта мыта не бралі. Кароль [[Жыгімонт Ваза]] у 1632 годзе выдаў універсал, якім абавязаў усіх, хто ўвозіць тавары для продажу, плаціць мыта, а хто вывозіць не ўласнае, а набытае збожжа, плаціць цло (мыта, якое спаганяецца на мяжы). Аб мэце ўвозу тавара ў першым выпадку і яго паходжанні ў другім уласнік павінен быў прынесці прысягу<ref>{{кніга|аўтар=Тарарышкина Л. И., Острога В. А.|загаловак=Таможенные платежи: пособие|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/115506|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2014|старонкі=33|старонак=279|isbn=978-985-566-108-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225183021/https://elib.bsu.by/handle/123456789/115506|archive-date=25 снежня 2022}}</ref>. З 1607 г. тавары шляхты ВКЛ рашэннем вальнага сойму былі канчаткова вызваленыя ад мытных збораў<ref>{{Кніга|загаловак=Volumina legum, T. II – s. 449}}</ref>. Купцы і кармнікі, якія вязлі шляхецкія тавары павінны былі прысягнуць на крыжы, што тавар не купецкі і атрымаць квіт ад мытнага падкаморыя з якім бясплатна мог ехаць праз чарговыя мытныя гавані і парты да пункта прызначэння<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/165948720/%D0%94%D0%B7%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BB%D1%8C_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XVII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F|загаловак=Якубаў В.У. Дзвінскі гандль і яго падаткаабкладанне ў пачатку XVII стагоддзя // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2016. – №9. – С. 83–91}}</ref>. У 1643 годзе ў Польшчы ўведзена новая імпартная мыта — «індукта», 4 % ад кошту прывазнога тавару. Палова гэтай мыты ішла ў каралеўскую казну, другая палова ў дзяржаўную. Падобныя пошліны неўзабаве былі ўведзены і ў ВКЛ. У 1696 годзе ў Рэчы Паспалітай прынята пастанова аб забароне ў Вялікім Княстве Літоўскім пісаць дзяржаўныя дакументы на беларускай мове, што прывяло да замены старой тэрміналогіі на новую, польскую, і цяпер мыта называлася цло, а таможня — цэльняй<ref>{{артыкул|аўтар= Manikowski A.|загаловак= Cło generalne|выданне= Encyklopedia gospodarcza Polski do 1945 roku|месца= Warszawa|год=1981|том=1|старонкі=105}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Filipczak-Kocur A.|загаловак= Skarb litewski za pierwszych dwu Wazόw: 1587–1648|месца= Wrocław|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|год=1994|старонак=123}}</ref>. == Мытная сістэма ў XVIII стагоддзі == Для павелічэння паступленняў у казну неабходна было ўзмацніць кантроль дзяржавы над усімі магчымымі крыніцамі даходаў, сярод якіх важнае месца займалі даходы ад мытных пошлін. У сувязі з гэтым адной з прыярытэтных задач стала стварэнне мытнай службы ВКЛ як неад’емнага інстытуту ў сістэме дзяржаўнай выканаўчай улады. Рашэннем [[Канвакцыйны сойм 1764 года|Канвакцыйнага сойма 1764 года]] для паляпшэння кіраўніцтва фінансамі, павелічэння дзяржаўных даходаў, была створана [[Скарбавая камісія Вялікага Княства Літоўскага]] (Komisja Skarbowa Wielkiego Księstwa Litewskiego), якая падпарадкоўвалася сойму і дзейнічала праз бюро з 12 чалавек служачых. Старшынствавалі ў ёй па чарзе вялікі падскарбій літоўскі і надворны падскарбі літоўскі. У камісію ўваходзілі яшчэ два сенатары і сем камісараў-шляхцічаў, якіх выбіралі на сойме. За сваю службу яны атрымлівалі грашовы заробак з казны і не павінны былі прымаць ніякага іншага ўзнагароджання<ref>{{кніга|аўтар= [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|Коваленя А. А.]] и др.|загаловак=История белорусской государственности: в 5 т. Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.|месца=Мн.|выдавецтва= Беларуская навука|год=2018|том=1|старонкі=516—517|старонак=598|isbn=978-985-08-2388-5}}</ref>. Сфера дзейнасці Скарбавай камісіі была дастаткова шырокай: кантроль за фінансамі, збор пошлін, ажыццяўленне судовых функцый па фінансавых справах, прызначэнне і звальненне дзяржаўных служачых (афіцыялістаў), кантроль за гандлем і ў цэлым за эканомікай княства. Скарбавай камісіяй у 1765 годзе быў выпушчаны шэраг універсалаў, на аснове якіх рэабмежавалася мытная служба: «Аб каморах і мыце», «Аб генеральнай мыце і каморы», "Аб стварэнні прыкаморак, «Для ўсіх суперінтэндантаў і людзей купецкага стану»<ref>{{артыкул|аўтар=[[Ірына Фёдараўна Кітурка|Кітурка І. Ф.]]|загаловак=Архіў Скарбавай камісіі ВКЛ як аснаўны збор крыніц па вывученню мытнай справы ў ВКЛ у другой палове XVIII ст.|выданне= Романовские чтения-10, посвященные 80-летию со дня основания исторического факультета: сб. статей Международной научной конференции|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2015|старонак=260|isbn=978-985-043-8}}</ref>. Ліквідаваліся ўсе прыватныя мытныя пункты і пошліны (мыта), скасоўвалася права арэнды і ўводзілася так званая галоўная, генеральная мыта, — пошліна, якую, у адпаведнасці са спецыяльнай інструкцыяй, павінны былі плаціць усё, «пачынаючы ад караля да апошняга жыхара і купца»: 8 % ад кошту тавара для айчынных купцоў і 12 % для чужаземных. Адначасова былі адменены ўнутраныя пошліны за правоз тавару. Ад выплаты новай пошліны вызваляліся толькі шляхецкія тавары, якія перавозіліся з аднаго ўладання ў другое ці на гандаль, а таксама тавары, якія везлі з-за мяжы для ўласных патрэб. Для паўсюднага і дакладнага спагнання генеральнай мыты ўзнікла неабходнасць стварэння разгалінаванай сістэмы мытных пунктаў, значнага павелічэння колькасці служачых і рацыянальнай арганізацыі іх работы. У адпаведнасці з абазначанай структурай была дакладна акрэслена службовая іерархія службовых асоб мытных органаў. На чале рэпартыцый стаялі контррэгістратары, прызначаныя Скарбовай камісіяй ВКЛ. У іх абавязкі ўваходзіла агульнае кіраўніцтва сваёй мытнай акругай і выкананне кантрольных функцый. Яны неслі асабістую адказнасць за атрыманне прыбытку з курыруемай імі рэпартыцыі. У сваю чаргу контррэгістратары мелі права прапаноўваць на зацвярджэнне Скарбовай камісіі загадчыкаў мытных камор — суперінтэндантаў, а таксама мытных пісароў. Суперінтэнданты непасрэдна адказвалі за парадак у каморах і замацаваных за імі прыкаморках і вартавых, за агляд купцоў, за правільнае вядзенне мытных кніг і т. д. У іх непасрэдным падпарадкаванні знаходзіліся і іншыя службовыя асобы: пісары, обервартавыя, пешыя і конныя вартавыя. Таможны агляд праводзіўся непасрэдна ў каморах і падкаморках, там жа выпісваліся мытныя квітанцыі. Вартавыя-стражнікі павінны былі сачыць, каб купцы не аб’язджалі каморы таемнымі шляхамі, правяраць наяўнасць мытных квітанцый і пры іх адсутнасці накіроўваць купцоў у бліжэйшую камору ці прыкамарак. У 1767 годзе ў структуры мытнай службы ВКЛ з’яўляюцца памяшканні оберстражы, дзе оберстражнікі праводзілі догляд купцоў з невялікай колькасцю тавару, не больш чым на 50 польскіх злотых. На этапе першапачатковага фармавання дзяржаўнай мытнай службы ВКЛ не існавала адзінага дакумента, які апісвае правы і абавязкі службовых асоб. Роля службовай інструкцыі выконвалі спецыяльныя дакументы пад назвай «Інструмент», якія выдаваліся Скарбовай камісіяй канкрэтным асобам, якія прызначаліся на пасаду. Гэтыя «Пункты» ўдакладнялі абавязкі загадчыка каморы ў дачыненні да мясцовасці. Напрыклад, у мэтах скарачэння кантрабанды патрабавалася прааналізаваць рацыянальнасць расстаноўкі сямі вартаўнікоў і чатырох варт, якія ўваходзілі ў склад гродзенскай таможні, і прадставіць высновы на разгляд Скарбовай камісіі. Суперінтэндант павінен быў жыць у галаўной каморы, кожны тыдзень атрымліваць справаздачы з камор, аналізаваць змешчаныя ў іх звесткі, і штомесяц складаць табліцу з указаннем сумы даходу і віду манет. Раз у месяц ён быў абавязаны абыходзіць каморы. Акрамя таго, у «Пунктах» вызначаўся парадак надгляду, правілы суправаджэння купцоў, якія ідуць транзітам. Больш падрабязна асноўныя абавязкі розных катэгорый мытных служачых змяшчаліся ў тэксце прысягі, якую яны павінны былі прынесці перад камісарамі Скарбовай камісіі пры уступленні на пасаду. У студзені 1768 года зацверджаны «Мытны статут». У ім падрабязна апісваліся не толькі абавязкі службовых асоб, але і тып мытных дамоў з пералікам усяго неабходнага абсталявання і мэблі (сталы і падстрэшкі для агляду, шалі, прэсы, розныя прылады для праверкі тавараў, пячаткі і т. п.). Упершыню асобна выдзелены спецыяльны пункт пад назвай «Субардынацыя мытных афіцыялістаў», які ўстанаўліваў вертыкальны вектар падпарадкаванасці службовых асоб мытных органаў (зверху ўніз): контрконтррэгістрант—суперынтэндант—пісар—оберстражнік—стражнік. За сваю працу служачыя мытаў атрымлівалі жалаванне, якое выплачвалася штомесяц, яго велічыня залежала не толькі ад пасады, але і ад прапускной здольнасці мытных пунктаў. Спецыяльнай адукацыі для атрымання пасады ў мытні не патрабавалася, аднак для вядзення бухгалтарскага ўліку, правільнага афармлення накладных мытныя служачыя павінны былі ўмець чытаць, пісаць і рабіць разлікі<ref>{{Крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=571, 572|артыкул=Скарбавая камісія Вялікага Княства Літоўскага|аўтар=Анішчанка Я.}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кітурка І. Ф.|загаловак= Рэарганізацыя мытнай службы ВКЛ як прыклад фарміравання дзяржаўнай адміністрацыйнай сістэмы ў другой палове ХУІІІ ст.|спасылка= https://elib.grsu.by/doc/10452|выданне= Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины|месца=Гомель|выдавецтва=ГГУ|год=2014|нумар=4}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Китурко И. Ф.|загаловак=Деятельность Скарбовой комиссии Великого княжества Литовского по созданию таможенной службы как пример модернизации государственной системы управления во второй половине XVIII в.|спасылка= https://elib.grsu.by/doc/10457|выданне= Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė: tarp tradicijų ir naujovių XVIII am ž i aus studijos|месца= Vilnius|выдавецтва= Lietuvos istorijos institutas Kražių|год=2014|isbn=978-9955-847-86}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кітурка І. Ф.|загаловак= Мытны служачы ў ВКЛ у другой палове XVIII ст. (па дадзеных архіўных матэрыялаў)|спасылка= https://elib.grsu.by/doc/55710|выданне= Веснік Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта ім. Янкі Купалы|месца=Гродна|выдавецтва=ГГУ|год=2019|нумар=3|старонкі=6—17}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Китурко И. Ф.|загаловак=Денежное обеспечение служащих государственной таможенной службы Великого княжества Литовского во второй половине XVIII в.|спасылка=http://vestnik-brgu.ru/?page_id=3827|выданне=Вестник Брянского государственного ун-та|месца=Брянск|год=2022|нумар=2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Китурко И. Ф.|загаловак=Государственная таможенная служба ВКЛ во второй половине XVIII в.: создание и основные этапы реорганизации|спасылка= https://elib.grsu.by/doc/55909|выданне= ХІІ міжнародна наукова конференція: Історія торгівлі, податків та мита: тези доповідей|месца= Київ|выдавецтва= Університет митної справи та фінансів|год=2018}}</ref>. Пасля адмены генеральнай пошліны ў 1766 годзе, шэраг унутраных камор быў скасаваны, і ў 1771 годзе на тэрыторыі ВКЛ засталося: 13 сухапутных камор, 4 сплаўныя каморы, 55 прыкаморак і 38 вартавых і оберстражнікаў. Акрамя таго, у адпаведнасці з пастановай Скарбавай камісіі ад 11 студзеня 1769 года было ліквідавана кіраўніцтва Рускай рэпартыцыі, паколькі ў сувязі з адменай унутраных камор у складзе гэтай рэпартыцыі засталіся толькі дзве сухапутныя каморы — брэсцкая і пінская<ref>{{артыкул|аўтар=Кітурка І. Ф.|загаловак= Дзяржаўная мытная служба ВКЛ пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай: спробы ўпарадкавання (1772-1775)|спасылка= https://elib.grsu.by/doc/40934|выданне= Гістарычна-археалагічны зборнік|месца=Мн.|выдавецтва= Беларуская навука|год=2017|нумар=32|старонкі=127—137}}</ref>. У 1775 годзе адноўлена генеральная пошліна, створаны Мытны дэпартамент. У 1775 і 1776 гг. прыбытак ад мытных пошлін дасягнуў 1,9 млн злотых пры агульным даходзе казны 12,8 млн злотых. Аднак ціск Прусіі прымусіў адмовіцца ад генеральнай пошліны ўжо ў 1766 годзе. У 1775 годзе яна была адноўлена і праіснавала да 1795 года. У 1775—1776 гг. мытні давалі 15 % усіх даходаў казны<ref>{{артыкул|аўтар=Кітурка І. Ф.|загаловак= Арганізацыя дзейнасці мытнай службы ВКЛ у 1775–1791 гг.|спасылка=https://elib.grsu.by/doc/58092|выданне= Гістарычна-археалагічны зборнік|месца=Мн.|выдавецтва= Беларуская навука|год=2019|нумар=34|старонкі=94—101}}</ref>. Скарбовая камісія ВКЛ у кастрычніку 1791 года добраахвотна дэлегавала свае паўнамоцтвы Скарбавай камісіі Рэчы Паспалітай. Але тая праіснавала ўсяго год і была скасаваная [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыяй]] з адначасовым аднаўленнем асобных скарбавых камісій для Кароны і ВКЛ. Але ў 1794 годзе Скарбавая камісія практычна перастала працаваць, паколькі яе члены далучыліся да паўстання [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшкі]]. У кастрычніку 1795 года адбыўся [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай]], і цяпер ужо ўся тэрыторыя ВКЛ увайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе функцыянавала свая арыгінальная мытная служба. Ліквідацыя дзяржаўнасці былога Вялікага Княства Літоўскага запатрабавала рэарганізацыі мытнай сістэмы ўздоўж заходняй мяжы Расійскай імперыі. Па ўказе Сената ад 14 (25) снежня 1795 года на новай мяжы Расійскай імперыі з Аўстрыяй і Прусіяй былі заснаваны мытная варта, мытні і заставы. На заходняй мяжы было створана сем мытных пастоў: у Палангене, Юрбурге, у [[Пуні|Пунях]], на правым беразе Нёмана ў Гродне, ля вытокаў ракі Свіслач ля стыку межаў былых Брэсцкага і Навагрудскага ваяводстваў, у [[Крынкі (Лёзненскі раён)|Крынках]] і насупраць Уладава на правым беразе Заходняга Буга (цяпер [[Тамашоўка]]). Паводле «Палажэння аб устанаўленні памежнага мытнага ланцуга і варты ў Вялікім Княстве Літоўскім», мяжа ад Валынскай губерні да Палангена складала 674 вярсты і дзялілася на 3 участкі: 240 вёрст (ад Валынскай губерні да Гродна), 266 вёрст (ад Гродна да Юрбурга), 168 вёрст (ад Юрбурга да Палангена). 674-вёрстную пагранічную дыстанцыю ахоўвалі: на кожнай з 50-вёрстнай дыстанцыі па 13 чалавек, у тым ліку на кожную адлегласць па мытным стражніку і на кожныя 10 вёрст па два мытных абходчыкі (135 чалавек) і 27 чалавек для пасылак і папаўнення выбыў. У сукупнасці на штогадовае ўтрыманне мытнага ланцужка і аховы на мяжы ВКЛ пайшло 16 210 рублёў. На ўтрыманне літоўскай памежнай мытні і аховы штогод трацілася 34 380 рублёў з даходаў [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]]. У снежні 1798 года была адкрыта брэсцкая таможня. У адпаведнасці з указам Сената ад 19 сакавіка 1799 года гродзенская мытня была зачынена і зноў адкрыта ў сакавіку 1800 года разам з ковенскай мытняй<ref>{{артыкул|аўтар=[[:pl:Maria Puciatowa|Maria Puciatowa.]]|загаловак= Rzut oka na dzieje Komisji Skarbu Rzeczypospolitej W. Ks. Litewskiego za rządów targowickich i sejmu grodzieńskiego|выданне= Księga pamiątkowa koła historyków słuchaczy uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, 1923–1933|месца= Wilno|выдавецтва= Uniwersytet Stefana Batorego|год=1933|старонак=375}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Ерашэвіч А.|загаловак=Арганізацыйна-штатная структура мытных устаноў на беларускім участку заходняй мяжы Расійскай імперыі канца XVIII—першай паловы XIX ст.|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=24967|выданне=Шлях да ўзаемнасці = Droga ku wzajemności: матэрыялы XV міжнар. навук. канф. (Гродна, 13 – 14 лістап. 2008 г.)|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДУ|год=2009|старонак=449|isbn=978-985-515-232-4|archive-date=25 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225183021/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=24967}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} [[Катэгорыя:Мытная справа]] [[Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання]] [[Катэгорыя:Падаткаабкладанне ў Вялікім Княстве Літоўскім]] tpcij9n60yk77cwfeq0jgoixtcpkl0w 0 728977 5189527 5140299 2026-08-30T07:52:51Z 5189527 wikitext text/x-wiki [[Файл:Динамика_выдачи_белорусам_видов_на_жительство_в_Польше.png|міні|350x350пкс|Дынаміка выдачы грамадзянам [[Беларусь|Беларусі]] відаў на жыхарства ў [[Польшча|Польшчы]]]] '''Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года''' — масавы выезд грамадзян [[Беларусь|Беларусі]] за мяжу, абумоўлены [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|маштабных пратэстаў]], [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабнымі рэпрэсіямі]], а таксама саўдзелам беларускіх уладаў ва [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварванні Расіі ва Украіну]]. Гэтая хваля эміграцыі характарызуецца высокай колькасцю вымушаных перасяленцаў, значным адтокам кваліфікаваных кадраў і бізнесу, а таксама фарміраваннем устойлівых дыяспар у краінах [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]<ref name="beroc_return2">[https://news.zerkalo.io/economics/85065.html?c Планируют ли беларусы возвращаться на родину из эмиграции? Уверены в возвращении менее половины опрошенных — исследование] // [[Зеркало (партал)|Зеркало]], 3 снежня 2024</ref>. Паводле розных ацэнак, колькасць людзей, якія пакінулі краіну ў гэты перыяд, вагаецца ад 200 да 500 тысяч чалавек<ref name="pace2">[https://pace.coe.int/en/news/8955/belarusians-in-exile-an-overlooked-issue-addressed-by-the-parliamentary-assembly Belarusians in exile: an overlooked issue addressed by the Parliamentary Assembly] // [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|ПАСЕ]], 25 студзеня 2023</ref><ref name="nn_begun2">[https://nashaniva.com/334391 Больш за 200 тысяч чалавек. Столькі з’ехала з Беларусі за два гады па афіцыйных звестках] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 18 студзеня 2024</ref>. == Маштабы эміграцыі == Дакладная колькасць мігрантаў застаецца прадметам дыскусій з-за адсутнасці адзінай метадалогіі падліку і розніцы ў даных краін прыёму, аднак нават афіцыйныя беларускія крыніцы пацвярджаюць маштабнасць з'явы. У пачатку 2024 года начальнік [[Дэпартамент па грамадзянстве і міграцыі МУС РБ|Дэпартамента па грамадзянстве і міграцыі МУС РБ]] [[Аляксей Бягун]] паведаміў, што толькі за 2021—2022 гады з краіны выехала больш за 200 тысяч грамадзян<ref name="nn_begun">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/334391|title=Больш за 200 тысяч чалавек. Столькі з'ехала з Беларусі за два гады па афіцыйных звестках|website=nashaniva.com|date=2024-01-18|publisher=Наша Ніва}}</ref>. Намеснік міністра ўнутраных спраў [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] у верасні 2023 года ацэньваў колькасць «палітычных мігрантаў» яшчэ вышэй — у 350 тысяч чалавек<ref name="novychas">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/emihracyja-z-belarusi-paslja-2020-z-ehali-amal-h|title=Эміграцыя з Беларусі пасля 2020 — з’ехалі амаль Гродна і Брэст разам|website=novychas.online|publisher=Новы Час|date=2024-05-09}}</ref>. Міжнародныя структуры, такія як [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]], у сваіх дакладах прыводзяць ацэнкі ў дыяпазоне ад 200 да 500 тысяч чалавек, якія былі вымушаныя пакінуць Беларусь з-за рэпрэсій<ref name="pace">{{Cite web|url=https://pace.coe.int/en/news/8955/belarusians-in-exile-an-overlooked-issue-addressed-by-the-parliamentary-assembly|title=Belarusians in exile: an overlooked issue addressed by the Parliamentary Assembly|website=pace.coe.int|date=2023-01-25|publisher=Парламенцкая асамблея Савета Еўропы}}</ref>. Незалежныя даследчыкі, абапіраючыся на статыстыку выдачы віз і дазволаў на жыхарства ў краінах ЕС, прыходзяць да высновы, што станам на пачатак 2024 года колькасць беларусаў, якія легалізаваліся за мяжой пасля 2020 года, складае не менш за 220 тысяч чалавек. Гэтая лічба не ўлічвае тых, хто знаходзіцца ў працэсе легалізацыі, а таксама мігрантаў, якія накіраваліся ў Расію або краіны па-за межамі еўрапейскага рэгіёна<ref name="novychas" />. Паводле даных [[Еўрастат|Еўрастата]], у 2024 годзе грамадзяне Беларусі працягвалі актыўна падаваць заявы на прытулак у краінах ЕС. У [[Літва|Літве]] беларусы сталі самай шматлікай групай сярод тых, хто прасіў прытулку<ref name="eurostat2025">[https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20250320-1 First-time asylum applications down 13 % in 2024] // [[Еўрастат]], 20 сакавіка 2025</ref><ref name="migracija20252">[https://migracija.lrv.lt/en/news/latest-migration-yearbook-key-statistics/ Latest Migration Yearbook — key statistics] // Дэпартамент міграцыі пры МУС Літвы, 20 сакавіка 2025</ref>. == Геаграфія рассялення == Галоўным цэнтрам прыцягнення для беларускіх эмігрантаў стала [[Польшча]]. Паводле даных польскага МЗС, толькі са жніўня 2020 па ліпень 2021 года беларусам было выдадзена больш за 178 тысяч віз, з якіх 12 тысяч былі гуманітарнымі<ref>{{Cite web|title=Сёлета Польшча выдала грамадзянам Беларусі больш за 90 тысяч віз|url=https://www.polskieradio.pl/396/7817/Artykul/2783659,Сёлета-Польшча-выдала-грамадзянам-Беларусі-больш-за-90-тысяч-віз|website=polskieradio.pl|lang=be|date=2021-08-05}}</ref>. На пачатак 2024 года розныя тыпы дазволаў на пражыванне мелі каля 130 тысяч беларусаў, а ў сістэме сацыяльнага страхавання ([[ZUS]]) было зарэгістравана 122 тысячы грамадзян Беларусі. Паводле даных польскіх улад, беларусы з’яўляюцца другой па колькасці групай замежнікаў у краіне пасля ўкраінцаў<ref name="novychas2">[https://novychas.online/hramadstva/emihracyja-z-belarusi-paslja-2020-z-ehali-amal-h Эміграцыя з Беларусі пасля 2020 — з’ехалі амаль Гродна і Брэст разам] // [[Новы Час]], 9 мая 2024</ref><ref name="govpl">[https://www.gov.pl/web/udsc/pol-miliona-cudzoziemcow-z-waznymi-zezwoleniami-na-pobyt Pół miliona cudzoziemców z ważnymi zezwoleniami na pobyt] // Urząd do Spraw Cudzoziemców</ref>. Другой па папулярнасці краінай з'яўляецца [[Літва]]. За перыяд з верасня 2020 па жнівень 2021 года літоўскія ўлады выдалі беларусам 20 тысяч нацыянальных віз і больш за 4 тысячы гуманітарных<ref name="Belsat Immigration">{{Cite web|title=Сколько белорусов уехало из страны за последние 15 месяцев? Разбираемся|url=https://belsat.eu/ru/news/11-11-2021-skolko-belorusov-uehali-iz-strany-za-poslednie-15-mesyatsev-razbiraemsya/|website=belsat.eu|publisher=Белсат|date=2021-11-11}}</ref>. Па стане на пачатак 2025 года ў Літве пражывала 57,5 тысяч грамадзян Беларусі. Нягледзячы на тэндэнцыю да скарачэння колькасці ў параўнанні з папярэднім годам з-за ўзмацнення жорсткасці міграцыйнай палітыкі, беларусы застаюцца адной з найбуйнейшых груп замежных работнікаў у краіне. У 2024 годзе менавіта беларусы падалі найбольшую колькасць заявак на атрыманне прытулку ў Літве<ref name="migracija2025">{{Cite web|url=https://migracija.lrv.lt/en/news/latest-migration-yearbook-key-statistics/|title=Latest Migration Yearbook - key statistics|website=migracija.lrv.lt|publisher=Migration Department under the Ministry of the Interior of the Republic of Lithuania|date=2025-03-20}}</ref>. Сярод іншых напрамкаў вылучаюцца [[Грузія]], дзе пражывае каля 10—11 тысяч беларусаў, [[Германія]] (каля 6—8 тысяч) і [[Ізраіль]] (каля 5 тысяч). Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|вайны ва Украіне]] ў 2022 годзе папулярнасць Украіны як краіны для рэлакацыі рэзка знізілася, а многія беларусы, якія там пражывалі, былі вымушаныя пераехаць у краіны ЕС<ref name="novychas" />. == Сацыяльны партрэт і прычыны == Беларуская дыяспара новай хвалі характарызуецца маладым узростам і высокім узроўнем адукацыі. Паводле сацыялагічных даследаванняў, больш за 75 % мігрантаў складаюць людзі маладзейшыя за 40 гадоў. Каля 74 % апытаных маюць [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшую адукацыю]]. Большасць мігрантаў эканамічна актыўныя: палова працуе па найме, значная частка з’яўляецца [[Фрылансер|фрылансерамі]] або [[Прадпрымальніцкая дзейнасць|прадпрымальнікамі]]. Пры гэтым даследаванні паказваюць гендарную няроўнасць у адаптацыі: жанчынам часцей даводзіцца пачынаць кар’еру з нуля (43 % супраць 17 % сярод мужчын)<ref name="Narodny">{{Cite web|url=http://kamunikat.org/?pubid=62963|title=Беларусская диаспора: портрет, связи и перспективы|date=2023-01|publisher=Народный опрос, Центр новых идей|url-status=dead}}</ref><ref name="beroc_return">{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/85065.html?c|title=Планируют ли беларусы возвращаться на родину из эмиграции? Уверены в возвращении менее половины опрошенных — исследование|website=zerkalo.io|date=2024-12-03|publisher=Зеркало}}</ref>. Асноўнымі прычынамі выезду рэспандэнты называюць меркаванні бяспекі (59 % адчувалі неабароненасць, 49 % баяліся пераследу), адсутнасць перспектыў для самарэалізацыі і эканамічныя праблемы. Важным фактарам стала таксама [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|пачатак вайны ва Украіне ў 2022 годзе]]. Беларусы за мяжой захоўваюць шчыльныя сувязі з радзімай, актыўна спажываюць беларускі інфармацыйны кантэнт і ўдзельнічаюць у праектах дапамогі<ref name="narodny_opros">[http://kamunikat.org/?pubid=62963 Беларусская диаспора: портрет, связи и перспективы]{{Недаступная спасылка}} // Народны апрос, студзень 2023</ref>. == Эканамічныя наступствы і рэлакацыя бізнесу == Масавая эміграцыя суправаджалася маштабнай рэлакацыяй беларускага бізнесу. Паводле ацэнак эканамістаў, толькі са жніўня 2020 па чэрвень 2022 года ў краінах ЕС было зарэгістравана больш за 2000 кампаній з беларускім капіталам, з якіх 80 % — у Польшчы. Да канца 2023 года колькасць такіх кампаній у Польшчы дасягнула амаль 6000, а колькасць беларускіх індывідуальных прадпрымальнікаў перавысіла 11 тысяч. Найбольш пацярпелымі ад адтоку кадраў і бізнесаў сталі сектары з высокай даданай вартасцю, у прыватнасці [[IT-сектар у Беларусі|IT-сфера]]<ref name="nn_business_20222">[https://nashaniva.com/299437 Колькі беларускага бізнэсу з’ехала ў Еўрасаюз?] // Наша Ніва, 17 верасня 2022</ref><ref name="svaboda_beroc">[https://www.svaboda.org/a/32695072.html Беларуская бізнэс-эміграцыя пачала запавольвацца. Вынікі новага дасьледаваньня] // [[Радыё Свабода]], 22 лістапада 2023</ref>. У той час як Польшча прапаноўвала спрыяльныя ўмовы для рэлакацыі (праграма [[Poland Business Harbour]]), у Літве і Латвіі беларускі бізнес сутыкнуўся з больш жорсткімі міграцыйнымі правіламі і праблемамі з адкрыццём банкаўскіх рахункаў, што прывяло да запаволення росту беларускага бізнес-сегмента ў гэтых краінах<ref name="svaboda_beroc" />. == Стаўленне ўлад і пераслед эмігрантаў == Афіцыйная прапаганда і прадстаўнікі рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] сістэматычна выкарыстоўваюць у дачыненні да палітычных эмігрантаў абразлівае клішэ «[[Беглыя (палітычнае клішэ)|беглыя]]», імкнучыся маргіналізаваць іх, пазбавіць статусу палітычнай апазіцыі і прадставіць як злачынцаў або марыянетак заходніх спецслужбаў<ref name="svaboda_vjartannie">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31924756.html|title=Уцячы і не вярнуцца. Чаму Лукашэнку не дае спакою тэма «беглых»|author=Карбалевіч В.|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=3 ліпеня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Для ціску на грамадзян, якія пакінулі краіну, улады Беларусі разгарнулі маштабную заканадаўчую і сілавую кампанію. У ліпені 2022 года быў уведзены інстытут «спецыяльнага вядзення», які дазволіў праводзіць завочныя суды над палітычнымі апанентамі і журналістамі ў эміграцыі, выносячы ім працяглыя турэмныя тэрміны. У снежні 2022 года быў прыняты закон, які дазволіў [[Канфіскацыя маёмасці|канфіскоўваць маёмасць]] (кватэры, дамы, зямельныя ўчасткі) за «недружалюбныя дзеянні» ў дачыненні да дзяржавы<ref name="svaboda_pomsta">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31890351.html|title=«За мяжой „беглыя“ не схаваюцца». Як дыктатары помсцяць тым, хто паспеў уцячы ад палітычных рэпрэсій|author=Багдзевіч В.|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=11 чэрвеня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Акрамя таго, заканадаўства было зменена такім чынам, каб дазволіць пазбаўляць беларускага грамадзянства асоб, асуджаных па «экстрэмісцкіх» артыкулах, нават калі яно было набыта імі па нараджэнні<ref name="svaboda_pashpart">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32042727.html|title=«Яны ментальна не грамадзяне Беларусі». Юрыст Міхаіл Кірылюк пра сілавікоў з сувязямі ў Расіі і расійскія пашпарты|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=20 верасня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Адначасова ўлады прадпрымалі спробы стымуляваць вяртанне мігрантаў на сваіх умовах. У пачатку 2023 года была створана спецыяльная грамадская камісія па вяртанні, якую ўзначалілі генеральны пракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]] і прапагандыст [[Рыгор Юр'евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]]. У якасці ўмоў для вяртання агучвалася неабходнасць публічнага пакаяння і ўдзелу ў праўладных мітынгах за мяжой. Аднак на практыцы шматлікія беларусы, якія паспрабавалі вярнуцца на радзіму або прыехаць да сваякоў, падвяргаліся масавым затрыманням на мяжы і арыштам за ўдзел у мінулых пратэстах або каментары ў сацыяльных сетках<ref name="svaboda_dziachenka">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32218791.html|title=«Хай правядуць за мяжой мітынгі за зняцце санкцый». Член Савета Рэспублікі агучыў умовы для вяртання ў Беларусь палітычных эмігрантаў|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=11 студзеня 2023|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref><ref name="svaboda_vjartannie"/>. == Грамадская рэакцыя і вяртанне == [[20 жніўня]] [[2020|2020 года]], праз два тыдні пасля пачатку пратэстаў, больш за 150 эканамістаў з 25 краін свету звярнуліся з адкрытым лістом да беларускага ўрада, папярэджваючы пра пагрозу «[[Уцечка мазгоў|ўцечкі мазгоў]]» і катастрафічныя наступствы для [[Эканоміка Беларусі|эканомікі]] ў выпадку працягу парушэнняў правоў чалавека<ref>{{Cite web|title=Economists from around the World Appeal to Belarusian Authorities|url=https://voiceforbelarus.com/|website=voiceforbelarus.com|accessdate=2023-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201223043733/https://voiceforbelarus.com/|archivedate=2020-12-23|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Немецкий экономист: Беларуси грозит потеря интеллектуальной элиты|url=https://www.dw.com/ru/jekonomist-belarusi-grozit-poterja-intellektualnoj-jelity/a-54774280|website=Deutsche Welle|date=2020-09-02}}</ref>. У адказ улады ініцыявалі змены ў заканадаўства, якія дазваляюць пазбаўляць грамадзянства беларусаў, што пакінулі краіну, за «экстрэмісцкую дзейнасць»<ref>{{Cite web|title=Лишение гражданства Беларуси: еще одна форма "борьбы с оппонентами"|url=https://www.dw.com/ru/lishenie-grazhdanstva-rb-chisto-repressivnaja-mera/a-59627805|website=Deutsche Welle|date=2021-10-26}}</ref>. Урады суседніх краін, такіх як Польшча і Украіна, прынялі шэраг мер для палягчэння легалізацыі беларускіх уцекачоў, у тым ліку праграму [[Poland Business Harbour]] для IT-сектара. Аднак пытанне вяртання на радзіму застаецца складаным для беларускіх мігрантаў. Паводле даследавання цэнтра [[BEROC]] (2024), толькі 35 % апытаных цвёрда плануюць вярнуцца ў Беларусь, у той час як 38 % не плануюць гэтага рабіць. Галоўнымі ўмовамі для вяртання называюцца спыненне палітычных рэпрэсій, змена ўлады і вызваленне палітвязняў. Чым даўжэй людзі знаходзяцца ў эміграцыі, тым менш яны схільныя да вяртання. Апытанні паказваюць, што перспектыва ўступлення Беларусі ў ваенныя блокі або ЕС не з’яўляецца вызначальным фактарам для вяртання, а ў некаторых выпадках нават зніжае гатоўнасць вярнуцца<ref name="narodny_opros2">[http://kamunikat.org/?pubid=62963 Беларусская диаспора: портрет, связи и перспективы]{{Недаступная спасылка}} // Народны апрос, студзень 2023</ref>. == Гл. таксама == * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]] n9zdeo3ocyycvuiphf1dnvuf7035ecf 0 731342 5189427 4915071 2026-08-29T21:15:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189427 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Марцін Дэмічэліс |поўнае імя = Марцін Гастон Дэмічэліс |выява = |мянушкі = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Аргенціна}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]] |нумар = |пасада = галоўны трэнер |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1994—1995|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} Камплеха Дэпартыва| |1995—1998|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} Рэната Чэзарыні| |1998—2000|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2000—2003|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]|52 (1) |2003—2010|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]|174 (13) |2004|{{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя II Мюнхен|Баварыя II Мюнхен]]|1 (0) |2011—2013|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Малага|Малага]]|84 (7) |2013|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]|0 (0) |2013—2016|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]|78 (3) |2016—2017|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Эспаньёл|Эспаньёл]]|2 (0) |2017|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Малага|Малага]]|10 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2005—2016|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]|51 (2) }} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2017—2018|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Малага|Малага]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2019—2021|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]|{{Comment|U-19|трэнер юнацкай каманды да 19 гадоў}} |2021—2022|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя II Мюнхен|Баварыя II Мюнхен]]| |2022—|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]| }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Бразілія 2014]]}} {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак канфедэрацый 2005|Германія 2005]]}} {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі па футболе 2015|Чылі 2015]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 14 лютага 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 14 лютага 2023 }} '''Марці́н Гасто́н Дэмічэ́ліс''' ({{lang-es|Martín Gastón Demichelis}}, {{IPA|marˈtin demiˈt͡ʃelis}}; нар. [[20 снежня]] [[1980]], [[Хустыніяна Пасэ]], [[Аргенціна]]) — аргенцінскі [[Футбол|футбаліст]] і трэнер. Ігрок [[Зборная Аргенціны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргенціны]] (2005—2016). Дзейнічаў у асноўным як [[Абаронца (футбол)|цэнтральны абаронца]], часам выступаў і на пазіцыі [[Паўабаронца|адцягнутага назад паўабаронцы]]. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам клуба «[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]». == Клубная кар’ера == Прафесійная кар’ера Марціна пачалася ў 2001 годзе ў клубе «[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]» з [[Буэнас-Айрэс]]а, у моладзевай школе якога ён вучыўся тры гады. Дэбют за клуб у [[Першы дывізіён (Аргенціна)|першым дывізіёне]] адбыўся 2 верасня 2001 года. У 2003 годзе Дэмічэліс перайшоў у нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» за 4,5 мільёна еўра. Першыя сезоны яго пераследавалі траўмы, але пры новым трэнеры [[Фелікс Магат|Феліксе Магаце]] Дэмічэліс стаў іграком асноўнага складу. Наступны трэнер [[Отмар Гіцфельд]] паспяхова перавёў Марціна з паўабаронцаў на пазіцыю цэнтральнага абаронцы. З [[Луі ван Гал]]ам стасункі ў іграка не склаліся<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 12 студзеня 2010|url = http://www.espnfc.com/story/723835|title = Demichelis unhappy with life at Bayern Munich|format = |work = ESPN FC|publisher = |accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, ён перастаў трапляць у аснову і выказаў жаданне перайсці ў іншы клуб. За «Баварыю» Марцін выступаў цягам сямі з паловай гадоў<ref>{{cite web|date = 30 кастрычніка 2010|url = http://www.fifa.com/world-match-centre/nationalleagues/nationalleague=germany-bundesliga-2000000019/news/newsid/132/623/0/index.html|title = Demichelis: I love Bayern|work = Bundesliga 2013/2014|publisher = [[FIFA]]|accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140911053701/http://www.fifa.com/world-match-centre/nationalleagues/nationalleague=germany-bundesliga-2000000019/news/newsid/132/623/0/index.html|archivedate = 11 верасня 2014|url-status = dead}}</ref> і заваяваў з клубам 11 тытулаў. У канцы снежня 2010 года Дэмічэліс падпісаў угоду з іспанскай «[[ФК Малага|Малагай]]», якую трэніраваў яго былы трэнер па «Рывер Плэйт» [[Мануэль Пелегрыні]]. Дэбют у [[Ла Ліга|Ла Лізе]] адбыўся 8 студзеня 2011 года ў матчы з «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з Більбаа. У гэтым сезоне клуб здолеў пазбегнуць вылету, а 22 жніўня 2012 года Марцін забіў першы гол каманды ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]], калі яна адолела грэчаскі «[[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]» з лікам 2:0<ref>{{cite web|author = Paul Bryan.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 22 жніўня 2012|url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000346/match=2009475/postmatch/report/index.html|title = Málaga prove too strong for Panathinaikos|format = |work = |publisher = UEFA|accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля сканчэння кантракта з «Малагай» Дэмічэліс перайшоў у мадрыдскі «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]»<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 11 ліпеня 2013|url = http://www.soccernews.com/demichelis-joins-atletico-madrid/123479/|title = Demichelis joins Atletico Madrid|format = |work = SoccerNews|publisher = |accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = |archive-date = 28 снежня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20131228071219/http://www.soccernews.com/demichelis-joins-atletico-madrid/123479/|url-status = dead}}</ref>, у якім правёў меней за два месяцы і ніводнага разу не выйшаў на поле. 1 верасня 2013 года Марцін Дэмічэліс перайшоў у клуб [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лігі]] «[[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]»<ref>{{cite web|author = @dclayton_mcfc.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1 верасня 2013|url = http://mcfc.co.uk/News/Team-news/2013/September/Argentine-defender-signs-for-City|title = Martin Demichelis has joined City from Atletico Madrid|format = |work = |publisher = Manchester City FC|accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе ізноў далучыўся да свайго колішняга трэнера па «Рывер Плейт» і «Малазе» Мануэля Пелегрыні. Дэбют у складзе манчэстэрцаў адбыўся 27 кастрычніка 2013 года, а першы гол за каманду Дэмічэліс забіў 22 сакавіка 2014 года ў матчы з «[[ФК Фулхэм|Фулхэмам]]», які завяршыўся з лікам 5:0<ref>{{cite web|author = Alistair Magowan.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 22 сакавіка 2014|url = http://www.bbc.com/sport/0/football/26590071|title = Manchester City 5-0 Fulham|format = |work = BBC Sport|publisher = [[BBC]]|accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У жніўні 2016 года вярнуўся ў Іспанію, падпісаўшы аднагадовы кантракт з «[[ФК Эспаньёл|Эспаньёлам]]», аднак у студзені 2017 года пакінуў каманду ў якасці свабоднага агента, згуляўшы толькі ў двух матчах Ла Лігі. Хутка зноў папоўніў склад «[[ФК Малага|Малагі]]». У маі 2017 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры. == Міжнародная кар’ера == Марцін Дэмічэліс дэбютаваў за [[Зборная Аргенціны па футболе|нацыянальную зборную Аргенціны]] ў 2005 годзе. 11 верасня 2007 года забіў свой першы гол у яе складзе ў [[Таварыская гульня|таварыскім матчы]] са [[Зборная Аўстраліі па футболе|зборнай Аўстраліі]] (1:0). У зборнай [[Дыега Марадона|Дыега Марадоны]] Дэмічэліс згуляў ва ўсіх матчах на [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянаце свету ў Паўднёвай Афрыцы]] і забіў першы гол матча групавой стадыі са [[Зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]]<ref>{{cite web|author = Paul Fletcher.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 22 чэрвеня 2010|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_36/default.stm|title = Greece 0-2 Argentina|format = |work = BBC Sport|publisher = [[BBC]]|accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У лістападзе 2011 года Дэмічэліс страціў месца ў зборнай пасля кваліфікацыйнага матча на чэмпіянат свету супраць [[Зборная Балівіі па футболе|Балівіі]]. Праз два з паловай гады ён быў нечакана ўключаны ў склад зборнай на [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|чэмпіянат свету 2014]]<ref>{{cite web|author = Harry West.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 16 мая 2014|url = http://www.goal.com/en-ca/news/4217/world-cup-2014/2014/05/16/4822712/demichelis-surprised-by-argentina-call-up|title = The Manchester City center back appeared in just two World Cup qualifiers for the South American power|format = |work = Goal Canada|publisher = |accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. == Трэнерская кар’ера == У маі 2017 года, адразу пасля завяршэння кар’еры ўвайшоў у трэнерскі штаб «[[ФК Малага|Малагі]]». У чэрвені 2019 года далучыўся да структуры мюнхенскай «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыі]]», стаўшы трэнерам каманды юнакоў да 9 гадоў, а ў красавіку 2021 года ўзначаліў каманду «[[ФК Баварыя II Мюнхен|Баварыя II]]». У лістападзе 2022 года падпісаў кантракт з «[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйтам]]» да снежня 2025 года. == Узнагароды == '''«Рывер Плейт»''': * [[Чэмпіянат Аргенціны па футболе|Чэмпіён Аргенціны]] (4): 2002 (к), 2003 (к) '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Чэмпіён Германіі]] (4): 2005, 2006, 2008, 2010 * Уладальнік [[Кубак Германіі па футболе|Кубка Германіі]] (4): 2005, 2006, 2008, 2010 * Уладальнік [[Кубак футбольнай лігі Германіі|Кубка нямецкай лігі]] (2): 2004, 2007 * Уладальнік [[Суперкубак Германіі па футболе|Суперкубка Германіі]]: 2010 '''«Манчэстэр Сіці»''': * [[Чэмпіянат Англіі па футболе|Чэмпіён Англіі]]: 2014 * Уладальнік [[Кубак Англійскай футбольнай лігі|Кубка футбольнай лігі]] (2): 2014, 2016 == Сям’я == У 2007 годзе ажаніўся з мадэллю Эвангелінай Андэрсан, маюць сына Марціна Басціяна (нарадзіўся ў 2009 годзе)<ref>{{cite web|date = 19 лістапада 2010|url = http://soccerlens.com/advice-for-wags-from-playmate-evangelina-anderson/12883/|title = Advice for WAGs from playmate Evangelina Anderson|work = Soccerlens|accessdate = 18 чэрвеня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140509023028/http://soccerlens.com/advice-for-wags-from-playmate-evangelina-anderson/12883/|archivedate = 9 мая 2014|url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20140701230723/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=233703/ Профіль]{{ref-en}} на сайце ФІФА {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Аргенціна|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Аргенціны |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2015 }} {{DEFAULTSORT:Дэмічэліс Марцін}} [[Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя Мюнхен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баварыя II Мюнхен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Малага]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эспаньёл]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Аргенціны]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Баварыя II Мюнхен]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Рывер Плэйт]] 9ehemxp4wsgjq2ui2mnmupu2usjqrda 0 731755 5189412 5106863 2026-08-29T20:13:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189412 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Маргер}} {{Опера |Беларуская назва=Маргер |Арыгінальная назва={{lang-pl|Margier}} |Мова=[[польская мова|польская]]<br />[[руская мова|руская]] |Кампазітар=[[Канстанцін Горскі]] |Аўтар лібрэта=[[Уладзіслаў Сыракомля]]<br />[[Канстанцін Горскі]] |Год=1905 |Год першай пастаноўкі=[[13 студзеня]] [[1927]] |Месца першай пастаноўкі= [[Вялікі тэатр імя Станіслава Манюшкі ў Познані]] |Час дзеяння=[[1336]] |Месца дзеяння=[[Пелінай|Пулен]] |Колькасць дзеяў=3 |Колькасць карцін=6 |Крыніца=[[Маргер (паэма)]] }} '''«Ма́ргер»''' ({{Lang-pl|Margier}}) — [[опера]] [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]], у трох актах (шасці дзеях), найважнейшы твор кампазітара<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=81|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>. Для [[лібрэта]] асновай стала аднайменная [[Маргер (паэма)|паэма]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=83|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>. Кампазітар жанрава вызначыў свой твор як «драматычная опера»<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=85|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>. Яна была напісаная ў [[Харкаў|Харкаве]]<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=82|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>. У 1905 годзе клавір оперы выйшаў асобным дзвюхмоўным выданнем ([[Польская мова|па-польску]] і [[Руская мова|па-руску]])<ref>{{Кніга|год=1905|мова=pl|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/577062/edition/489139#description|загаловак=Margier|аўтар=[[Канстанцін Горскі|Gorski, K]]., W. W. G. (Walgier)|старонак=388|месца=[[Санкт-Пецярбург|С.-Петербургъ]]|выдавецтва=Ю. Сѣмѣчкина}}</ref> ў Пецярбургу, аднак на сцэне пры жыцці аўтара не ставілася<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=87|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>, першая пастаноўка адбылася толькі ў 13 студзеня 1927 года<ref>Дзярновіч А. І. «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий ХІХ век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории: сборник научных трудов. Вып. 4. Минск : РИВШ, 2020. С. 55—76.</ref> у [[Познань|Познані]]. У архіве [[Вялікі тэатр імя Станіслава Манюшкі ў Познані|Вялікага тэатра імя Станіслава Манюшкі]] дагэтуль старанна захоўваецца копія рукапісу «Маргера» ды іншыя матэрыялы, звязаныя з жыццём і творчасцю кампазітара<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=88|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>. Аднак поўная партытура оперы згарэла пад час Другой сусветнай вайны. Да [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 і наступных гадоў у Беларусі]] была ініцыятыва грамадскасці і ўлад [[Ліда|Ліды]], каб паставіць адноўленую оперу «Маргер» ў [[Лідскі замак|Лідскім замку]]. У 2022—2023 гадах беларускі дырыжор [[Іван Касцяхін]] аднавіў страчаную партытуру оперы на падставе клавіру (ноты для спеваў з фартэпіяна), вынікі працы прадстаўленыя ў Варшаве ў сакавіку 2023 года<ref>[https://www.nslowa.by/2023/03/15/belaruski-dyryzhor-ivan-kastsyahin-adnaviu-strachanuyu-operu-gorskaga-marger/ Беларускі дырыжор Іван Касцяхін аднавіў страчаную оперу Горскага «Маргер»] // Наша Слова, 15 сакавіка 2023</ref>. == Напісанне == На думку [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Радаславы Аладавай]], магчыма, што аўтарам лібрэта быў сам кампазітар, які падпісаўся псеўданімам W. W. G. (В. Вальгер). Да такой думкі схіляўся раней і Э. Вроцкі, які адзначыў, што кампазітар не стаў выкарыстоўваць ужо гатовае лібрэта, напісанае Уладзіславам Сыракомлем для [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], а прыклаў намаганні да стварэння новага<ref>{{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|старонкі=86|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}}</ref>. == Пераклады == У 2009 годзе [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]] пераклаў лібрэта на [[Беларуская мова|беларускую мову]]<ref>{{Артыкул|старонкі=63-77|мова=be|нумар=1-2 (45-46)|выданне=[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі Летапісец]]|спасылка=https://pawet.net/files/l/45-46.pdf|загаловак=Маргер|аўтар=[[Канстанцін Горскі|Горскі, К]]., [[Васіль Сёмуха|Сёмуха, В]].|год=Студзень-чэрвень 2009}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава, Р. М]].|загаловак=Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры|год=2006|старонак=216|выдавецтва=УО «[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Белорусская государственная академия музыки]]»|месца=[[Мінск|Минск]]}} * {{Кніга|загаловак=Музыка ў кантэксце беларуска-польскага міжкультурнага ўзаемадзеяння|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312|год=2011|isbn=978-985-6982-20-3|аўтар=[[Ірына Шумская|Шумская, І]].|мова=be|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Медысонт (выдавецтва)|Медысонт]]|старонак=160|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209101215/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=21312}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Опера К. Горскага «Маргер» у кантэксце беларускай культуры|аўтар=[[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава, Р. М]].|мова=be|выданне=Белорусский сборник|нумар=3|год=2006|спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/horski/02/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9A._%D0%93%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%C2%AB%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%C2%BB_%D1%83_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%86%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.html}} * {{Артыкул|старонкі=61-62|мова=be|нумар=1-2 (45-46)|выданне=[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі Летапісец]]|спасылка=https://pawet.net/files/l/45-46.pdf|загаловак=Опера К. Горскага «Маргер» у кантэксце беларускай культуры|аўтар=[[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава, Р. М]].|год=Студзень-чэрвень 2009}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Уладзіслаў Сыракомля]] [[Катэгорыя:Оперы 1905 года]] [[Катэгорыя:Оперы на польскай мове]] k0udqvb7bmavws2tf93hc4f6yr6zunn 0 732354 5189483 5178697 2026-08-30T03:42:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189483 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцяпура}} {{Навуковец}} '''Мечыслаў Францавіч Сцяпура''' ({{ВДП}}) — беларускі вучоны ў галіне агародніцтва. [[Доктар сельскагаспадарчых навук]] (2013), [[дацэнт]] (2014). Загадчык аддзела бахчавых культур РУП «Інстытут агародніцтва». == Біяграфія == Нарадзіўся 14 лістапада 1947 года ў в. [[Сцяпуры]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. У 1966 годзе скончыў Цімкавіцкую сярэднюю школу імя Кузьмы Чорнага<ref name="kapyl">{{Cite web |url=https://kapyl.by/wp-content/uploads/cimkavichy.pdf |title=Цімкавіцкая сярэдняя школа імя Кузьмы Чорнага: гісторыя і сучаснасць / уклад. А. Бельскі, І. Ігнатчык, Л. Ніжэвіч. — Мінск : Выдавец Змiцер Колас, 2016. — 286 с. : iл — С. 157 |access-date=31 мая 2026 |archive-date=9 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909132008/http://kapyl.by/wp-content/uploads/cimkavichy.pdf |url-status=dead }}</ref>. У 1971 годзе скончыў [[Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут]]. З 1971 года працаваў у Навукова-даследчым інстытуце пладаводства, агародніцтва і бульбаводства: старшы лабарант, малодшы навуковы супрацоўнік (з 1971), старшы навуковы супрацоўнік (з 1985). Пасля рэарганізацыі гэтай установы (1990) — у Беларускім НДІ агародніцтва (пазнейшая назва — [[Інстытут агародніцтва НАН Беларусі]]): з 1994 годзе працаваў загадчыкам лабараторыі прысядзібнага агародніцтва, у 1998—2012 гадах — загадчыкам навукова-даследчага аддзела абароненага грунту, з 2012 года — загадчыкам лабараторыі аграхіміі і харчавання раслін<ref name="kapyl"/>. Памёр 5 лютага 2026 года.{{крыніца?}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Современные технологии производства овощей в Беларуси / [ А. А. Аутко и др.] — Молодечно, 2005 (Форма имени: Мечислав.) * Летопись овощеводства в Беларуси. — Минск, 2010. (Форма имени: Мечислав.) * Научное обоснование агроприемов в интенсивных технологиях возделывания овощных культур в условиях Беларуси : диссертация … доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.08: защищена 19.04.2013: утверждена 04.12.2013 / Степуро Мечеслав Францевич. — Жодино, 2013. == Спасылкі == * [https://nastgaz.by/kavun-u-shkolu/ Кавун у школу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230217145650/https://nastgaz.by/kavun-u-shkolu/ |date=17 лютага 2023 }} * [https://zviazda.by/be/news/20201202/1606928385-kavun-u-belarusi-syonnya-vyrascic-lyagchey-chym-agurok Кавун у Беларусi сёння вырасцiць лягчэй, чым агурок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230609042639/https://zviazda.by/be/news/20201202/1606928385-kavun-u-belarusi-syonnya-vyrascic-lyagchey-chym-agurok |date=9 чэрвеня 2023 }} * [https://www.livelib.ru/author/1038249-mecheslav-stepuro Мечеслав Степуро — об авторе] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сцяпура Мечыслаў Францавіч}} [[Катэгорыя:Раслінаводы Беларусі]] 99pjalan0adyhzeto69tlscq0xzhsez 0 734021 5189439 5022213 2026-08-29T21:56:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189439 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Літвінчук}} {{Спартсмен}} '''Марына Віктараўна Літвінчук''' ({{ДН|12|3|1988}}, в. [[Сотнічы]], [[Петрыкаўскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — [[Беларусь|беларуская]] спартсменка (веславанне на байдарках), [[заслужаны майстар спорту Беларусі]], трэнер спартыўнай каманды [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]. Бронзавы прызёр ХХХ і ХХХІ летніх Алімпійскіх гульняў (2012, Лондан; 2016, Рыа-дэ-Жанэйра), чэмпіёнка (2015, 2019), сярэбраны (2010, 2014, 2018, 2019) і бронзавы (2011, 2013, 2014, 2019) прызёр чэмпіянатаў свету, мнагакратная чэмпіёнка (2011, 2014, 2015, 2016), сярэбраны (2012, 2014, 2016) і бронзавы (2010, 2011, 2016) прызёр чэмпіянатаў Еўропы, чатырохкратная чэмпіёнка (2015, Баку; 2019, Мінск), сярэбраны (2019) і бронзавы (2019) прызёр Еўрапейскіх гульняў. Скончыла [[Факультэт фізічнай культуры МДПУ імя І. П. Шамякіна|факультэт фізічнай культуры]] [[МДПУ імя І. П. Шамякіна]] (2013) <ref>{{Cite web |url=https://ffk.mspu.by/index.php?view=litvinchuk-marina |title=ЛИТВИНЧУК (ПОЛТОРАН) МАРИНА ВИКТОРОВНА |access-date=5 сакавіка 2023 |archive-date=5 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305144354/https://ffk.mspu.by/index.php?view=litvinchuk-marina |url-status=dead }}</ref>. 11 студзеня 2022 года за дасягненне высокіх спартыўных вынікаў на летніх Алімпійскіх і Паралімпійскіх гульнях 2021 года ў г. [[Токіа]] ([[Японія]]) была узнагароджана [[ордэн Айчыны |ордэнам Айчыны III ступені]]<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/93201/ |title=Літвінчук Марына Віктараўна |access-date=5 сакавіка 2023 |archive-date=5 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305144347/https://nagrady.by/persona/93201/ |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Гребля на байдарках и каноэ в Республике Беларусь = Canoe sprint in the Republic of Belarus : [65 лет/ составители: В. В. Шантарович, К. В. Шарпило; перевод на английский: О. В. Бобрицкая]. — Минск, 2016. — С. 120. * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2013. — Т. 3, кн. 2 : Гомельская область. — С. 8. * Энциклопедия белорусского физкультурно-спортивного общества «Динамо» : 90 лет : 1923—2013. — Минск, 2013. — С. 299. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Літвінчук Марына Віктараўна}} [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ]] aqk9ivocy9418pvrf1wnmz7c2gpxzou 0 734027 5189411 5102372 2026-08-29T20:01:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189411 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Махнёва}} {{Спартсмен}} '''Маргарыта Рыгораўна Махнёва''' (нар. {{ДН|13|2|1992}}, [[Хойнікі]], [[Гомельская вобласць]]) — [[Беларусь|беларуская]] спартсменка (веславанне на байдарках), [[заслужаны майстар спорту Беларусі]], спартсмен-інструктар нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па веславанні на байдарках і каноэ ўстановы "Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па вяслярных відах спорту. Бронзавы прызёр ХХХІ Алімпійскіх гульняў (2016, [[Рыа-дэ-Жанэйра]]), чэмпіёнка (2015), сярэбраны (2019) і бронзавы прызёр (2013, 2014) чэмпіянатаў свету, чэмпіёнка (2014, 2015), сярэбраны (2016) і бронзавы (2013, 2016) прызёр чэмпіянатаў Еўропы, чэмпіёнка І Еўрапейскіх гульняў (2015, Баку), сярэбраны прызёр ІІ Еўрапейскіх гульняў (2019, [[Мінск]]). Скончыла [[Факультэт фізічнай культуры МДПУ імя І. П. Шамякіна|факультэт фізічнай культуры]] [[МДПУ імя І. П. Шамякіна]] (2013) <ref>{{Cite web |url=https://ffk.mspu.by/index.php?view=mahneva |title=МАХНЕВА (ТИШКЕВИЧ) МАРГАРИТА ГРИГОРЬЕВНА |access-date=5 сакавіка 2023 |archive-date=5 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305152002/https://ffk.mspu.by/index.php?view=mahneva |url-status=dead }}</ref>. 11 студзеня 2022 года за дасягненне высокіх спартыўных вынікаў на летніх Алімпійскіх і Паралімпійскіх гульнях 2021 года ў г. Токіа (Японія) была ўзнагароджана [[ордэн Айчыны|ордэнам Айчыны]] III ступені<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/93202/ |title=Махнева Маргарыта Рыгораўна |access-date=5 сакавіка 2023 |archive-date=5 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305152001/https://nagrady.by/persona/93202/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларусь на I Еўрапейскіх гульнях у Баку — 2015 = Belarus at the 1st European games in Baku — 2015: [даведнік / складальнікі: Н. Марыніна і інш.]. — Мінск, 2015. — С. 96. * Гребля на байдарках и каноэ в Республике Беларусь = Canoe sprint in the Republic of Belarus : [65 лет/ составители: В. В. Шантарович, К. В. Шарпило; перевод на английский: О. В. Бобрицкая]. — Минск,2016. — С. 123. * Наш спорт. — 2016. — № 9. — С. 15. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Махнёва Маргарыта Рыгораўна}} [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Хойнікаў]] k8b2x68z9wlgqk0yoqpmra90cbk5psu 0 734405 5189452 5061406 2026-08-29T22:53:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189452 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен}} '''Марыя Сяргееўна Махарынская''' (нар. {{ДН|25|8|1996}}, [[Віцебск]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларуская]] спартсменка (гімнастыка, скачкі на батуце), сярэбраны і бронзавы прызёр чэмпіянату свету (2017), двухкратная чэмпіёнка Еўропы (2018), чэмпіёнка ІІ Еўрапейскіх гульняў (2019, [[Мінск]]). == Біяграфія == Праходзіла спартовую падрыхтоўку на аддзяленні скачкоў на батуце з верасня 2002 года. З 2014 года ўваходзіць у склад Нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь. Спартсмен-інструктар нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па скачках на батуце ўстановы «Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па гімнастычных відах спорту». == Узнагароды == Ганаровае званне «[[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]» (17 снежня 2020)<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/78522/ |title=Махарынская Марыя Сяргееўна |access-date=10 сакавіка 2023 |archive-date=10 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310053547/https://nagrady.by/persona/78522/ |url-status=dead }}</ref>. Ганаровае званне «Чалавек года Віцебшчыны-2019». {{зноскі}} == Літаратура == * Беларусь. Belarus. — 2019. — № 9. — С. 38-39. * Наш спорт. — 2019. — № 2. — С. 24-26. * Махаринская Мария Сергеевна [Фото] // В народе тот не забудется, кто упорно и честно трудится // Віцьбічы = Витьбичи. — 2020. — 6 февр. — С. V. — (Прил.: «Вечерний Витебск»). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Махарынская Марыя Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Скакуны на батуце Беларусі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны»]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту Рэспублікі Беларусь]] 6n822ggk8qyhpwof20dejjx5x190ppt 0 736082 5189604 5121164 2026-08-30T10:41:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189604 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Мікалай Валянцінавіч Хаўстовіч''' або '''Мікола Хаўстовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусы|беларускі]] і польскі [[літаратуразнаўца]], [[перакладчык]], гісторык [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], былы выкладчык [[БДУ]], [[прафесар]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]<ref><small>''Prof. dr hab. Mikalaj Chaustowicz'', [у:] baza «Ludzie nauki» portalu Nauka Polska (OPI), https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=131750&_k=mwpwzr</small></ref><ref>{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/chaustowicz-mikalaj/|title=Chaustowicz Mikalaj|website=Katedra Białorutenistyki UW|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. Даследчык беларускай літаратуры XVIII—XIX стагоддзяў, творчасці [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], гісторыі беларускага літаратурна-грамадскага руху першай паловы XIX ст., а таксама беларуска-польскіх культурных і літаратурных сувязяў<ref>{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/chaustowicz-mikalaj/|title=Chaustowicz Mikalaj|website=Katedra Białorutenistyki UW|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. У Польшчы яму нададзены дзяржаўны тытул прафесара (2009)<ref>{{Cite web|url=https://eli.gov.pl/api/acts/MP/2009/877/text.pdf|title=M.P. 2009 poz. 877 — Monitor Polski (постанава/абвяшчэнне аб наданні тытулу прафесара; PDF)|website=eli.gov.pl|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1959 годзе на [[Случчына|Случчыне]]<ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|title=Хаўстовіч Мікола|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|language=be|access-date=2026-01-14|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118232232/https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|url-status=dead}}</ref>. Скончыў Беліцкую СШ у 1976 годзе. Служыў у войску. У 1980—1985 гг. вучыўся на [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічным факультэце БДУ]]. У 1985—1988 гг. працаваў настаўнікам на Случчыне. У 1988—1991 гг. вучыўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры кафедры беларускай літаратуры, пасля — выкладчык названай кафедры. З 1993 г. выкладчык, старшы выкладчык, дацэнт кафедры гісторыі беларускай літаратуры. З 2000 г. — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры<ref>[http://khblit.narod.ru/info/khaustovich.htm <small>Біяграфія</small>]</ref><ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|title=Хаўстовіч Мікола|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|language=be|access-date=2026-01-14|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118232232/https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|url-status=dead}}</ref>. У 1993 г. абараніў [[Кандыдацкая дысертацыя|кандыдацкую дысертацыю]] «Беларускі літаратурна-грамадскі рух 30-40 гг. XIX ст.», а ў 2003 г. — доктарскую дысертацыю «Мастацкі метад [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] і развіццё беларускай літаратуры 30-40 гг. XIX ст.»<ref>[http://khblit.narod.ru/info/khaustovich.htm <small>Біяграфія</small>]</ref><ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|title=Хаўстовіч Мікола|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|language=be|access-date=2026-01-14|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118232232/https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|url-status=dead}}</ref> Даследуе беларускую літаратуру XVIII—XIX стагоддзяў. У кастрычніку 2005 года камандзіраваны на [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|кафедру беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]<ref><small>Мікола Хаўстовіч / Часопіс ARCHE-Пачатак, https://web.archive.org/web/20220903135855/https://store.arche.by/authors/608</small></ref><ref>{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/chaustowicz-mikalaj/|title=Chaustowicz Mikalaj|website=Katedra Białorutenistyki UW|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. Аўтар каля 300 публікацый, у тым ліку шматлікіх манаграфій<ref><small>Хаўстовіч Мікола Валянцінавіч / Філалагічны факультэт БДУ, https://philology.bsu.by/by/tsentry/1853-kha-stovich-mikola-valyantsinavich</small></ref><ref>{{Cite web|url=http://khblit.narod.ru/info/khaustovich.htm|title=Хаўстовіч М. В. — біяграфія і бібліяграфія|website=khblit.narod.ru|language=be|access-date=2026-01-14}}</ref>. Перакладае з [[Польская мова|польскай мовы]]<ref><small>Мікола Хаўстовіч / ПрайдзіСвет, http://prajdzisvet.org/translators/77-khaustovich-mikola.html</small></ref>. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]. == Навуковая і арганізацыйная дзейнасць == Асноўныя кірункі даследаванняў: гісторыя беларускай літаратуры XVIII—XIX стст., беларуская рамантычная традыцыя і творчасць [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]], а таксама беларуска-польскія літаратурныя і культурныя сувязі<ref>{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/chaustowicz-mikalaj/|title=Chaustowicz Mikalaj|website=Katedra Białorutenistyki UW|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. Быў рэдактарам і ўкладальнікам серыйнага зборніка «Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта» (вып. 1—10, 2000—2009), а таксама сурэдактарам «Acta Albaruthenica» (шэраг выпускаў 2000-х гадоў)<ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|title=Хаўстовіч Мікола|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|language=be|access-date=2026-01-14|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118232232/https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|url-status=dead}}</ref>. Падрыхтаваў для выдання і суправадзіў навуковым апаратам (пераклады, уступы, каментарыі) шэраг тэкстаў класічнай беларускай і польскай літаратуры, у тым ліку ў кантэксце вывучэння спадчыны [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] і літаратуры XIX ст.<ref>{{Cite web|url=https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|title=Хаўстовіч Мікола|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|language=be|access-date=2026-01-14|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118232232/https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|url-status=dead}}</ref>. == Абраныя працы == * Новыя аспекты праграмы па беларускай літаратуры XVIII—XIX стагоддзяў: Вучэбна-метадычны дапаможнік. — Мінск: БДУ, 1994. — 54 с. (У сааўтарстве). * XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах / Уклад., уступныя артыкулы, падрыхтоўка тэкстаў, пераклад з польск. мовы і камент. М. Хаўстовіча. — Мінск: БДУ, 1999. — Кн. першая. — 214 с. * Гісторыя беларускай літаратуры ХІ-XIX стст.: Праграма. — Мінск: БДУ, 1999. — 44 с. (У сааўтарстве). * XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах / Уклад., уступныя артыкулы, падрыхтоўка тэкстаў, пераклад з польск. мовы і камент. М. Хаўстовіча. — Мінск: БДУ, 2000. — Кн. другая. — 224 с. * Беларуская літаратура XVIII—XIX стагоддзяў: Зборнік тэкстаў / Склад. і аўтар камент. М. В. Хаўстовіч. — Мн: БДУ, 2000. — 229 с. * Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — Мінск: БДУ, 2001. — 171 с. * На парозе забытае святыні: Творчасць Яна Баршчэўскага. — Мінск: ВТАА «Права і эканоміка», 2002. — 186 с. * Мастацкі метад Яна Баршчэўскага. — Мінск: БДУ, 2003. — 204 с. * Беларуская літаратура: Хрэстаматыя. Частка першая (другая палова XVIII — першая палова XIX стст). Дапаможнік для польскіх студэнтаў па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». — Мн., 2006. — 224 с. * Беларуская літаратура: Хрэстаматыя. Частка другая. (Другая палова XIX ст.) Дапаможнік для польскіх студэнтаў па спецыяльнасці «Беларуская філалогія» / Уклад. і камент. М. Хаўстовіча. Мн., 2006. − 204 с. * Беларуская літаратура: Хрэстаматыя. Частка трэцяя (1901—1920). Дапаможнік для польскіх студэнтаў па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». — Мн., 2006. — 305 с. * Айчына здалёку і зблізку: Ігнацы Яцкоўскі і Аляксандр Рыпінскі. — Мн., 2006. — 280 с. * Тэкля з Бажымоўскіх Урублеўская і яе літаратурная спадчына // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: Зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Пад рэд. [[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|С. Запрудскага]], [[Аляксандр Іосіфавіч Фядута|А. Фядуты]], [[Захар Васілевіч Шыбека|З. Шыбекі]]. — Мн.: Лімарыус, 2007. — С. 218—234. * Жыццё і творчасць Рамуальда Падбярэскага. Мн., 2008. — 148 с. * «Я, хоць і не паэта…» // Arche. 2008. № 7-8. С. 880—923. * Творчасць Яна Баршчэўскага вачыма рускага чалавека // Arche. 2009. № 4. С. 385—400. * Аляксандр Рыпінскі: знаёмы і незнаёмы // Arche. 2009. № 5. С. 281—395. * Літаратурна-выдавецкая дзейнасць Аляксандра Рыпінскага ў Лондане, [у:] Your Sun Shall Never Set Again, And Yuor Moon Shall Wane No More: Essays in Honor of Fr Alexander Nadson on the Occasion of his Eightieth Birthday and Fiftieth Anniversary of His Priesthood — Сонца тваё не закоціцца, і месяц твой не схаваецца: Зборнік артыкулаў па беларусістыцы і багаслоўі ў гонар 80-годдзя з дня нараджэння і 50-годдзя святарства айца Аляксандра Надсана, Мінск 2009, с. 190—203. * Шляхамі да беларускасці: Нарысы, артыкулы, эсэ, Варшава 2010, 648 с. * Гісторыя беларускай літаратуры (ХІ-XIX стагоддзі): Тыпавая вучэбная праграма для вышэйшых навучальных устаноў /у сааўтарстве, Мінск 2011, 66 с. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў, том першы, Варшава, 2014. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў, том другі, Варшава, 2016. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XIX — пачатку XX стагоддзя, том трэці, Варшава, 2017. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі канца XVIII—XIX стагоддзя, том чацвёрты, Варшава, 2018. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XIX — пачатку XX стагоддзя, том пяты, Варшава, 2019. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XIX стагоддзя, том шосты, Варшава, 2020. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XIX стагоддзя, том сёмы, Варшава, 2021. * Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XIX стагоддзя, том восьмы, Варшава, 2022. == Выбраныя пераклады == * [[Саламея Русецкая|Пільштынова С.]] Авантуры майго жыцця / Пераклад з польскай мовы, каментарыі. — Мн.: Маст. літ., 1993. — С. 19-379. * [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Я.]] [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]] / Пераклад з польскай мовы, пасляслоўе, каментарыі. — Мн.: Юнацтва, 1996. — С. 5-261. * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі: V. Балады і рамансы А. Міцкевіча / Пераклад з польскай // Спадчына. — 1998. — № 6. — С. 75-159. * [[Генрык Жавускі|Равускі Г.]] Князь Радзівіл Пане Каханку (Раздзел з «Успамінаў Сапліцы») / Пераклад з польскай, каментарыі // Полымя. — 2000. — № 6. — С. 131—150. * [[Ігнат Ходзька|Ходзька І.]] Успаміны квестара / Пераклад з польскай, каментарыі // Край-Kraj. Дыялог на сумежжы культур: Polonica-Lithuanica-Albaruthenica / Рэд. А. Агееў і Я. Іваноў. — Магілёў: Магілёўск. абл. друкарня, 2000. — С. 167—245. * [[І. Яцкоўскі|Яцкоўскі І.]] Аповесць з майго часу, або Літоўскія прыгоды (урывак) / пераклад з польскай // Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча. Выпуск восьмы. − Мн.: Права і эканоміка, 2007. − С. 167—237. * [[Ігнат Ходзька|Ходзька І.]] Успаміны квестара / пер. з польскай мовы, прадмова і камент. — Мн.: Universitas, 2007. — 204 с. * [[Ганна Мастоўская-Радзівіл|Ганна Мастоўская]]. Не заўсёды так робіцца, як гаворыцца / Пераклад і каментарый // Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік, выпуск дзявяты. Мн., 2008. С. 169—196. * Яцкоўскі І. Аповесць з майго часу, альбо Літоўскія прыгоды / Пераклад і каментарый // Arche. 2008. № 7-8. С. 924—1055. * [[Аляксандр Рыпінскі]]. Беларусь / пераклад з польскай мовы і каментарый // Arche. 2009. № 5. С. 202—280. * [[Баляслаў Прус]]. «Лялька» // Arche. 2010. № 4. С. 441—583. * [[Ігнацы Яцкоўскі]], Аповесць з майго часу, альбо Літоўскія прыгоды / укладанне, пераклад, пасляслоўе і каментарый, Варшава 2010, 290 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|153088}} * {{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/chaustowicz-mikalaj/|title=Chaustowicz Mikalaj|website=Katedra Białorutenistyki UW|language=pl|access-date=2026-01-14}} * {{Cite web|url=http://khblit.narod.ru/info/khaustovich.htm|title=Хаўстовіч М. В. — біяграфія і бібліяграфія|website=khblit.narod.ru|language=be|access-date=2026-01-14}} * {{Cite web|url=https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|title=Хаўстовіч Мікола|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|language=be|access-date=2026-01-14|archive-date=18 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118232232/https://kamunikat.org/chaustovicz-mikola|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://prajdzisvet.org/translators/77-khaustovich-mikola.html|title=Мікола Хаўстовіч|website=ПрайдзіСвет|language=be|access-date=2026-01-14}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаўстовіч, Мікола}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] 25ud2v84uscur33tcsj7ehkiwuy6991 0 736260 5189636 5022448 2026-08-30T11:17:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189636 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Мікалай Васільевіч Стас''' (нар. [[20 мая]] [[1944]]) — беларускі [[дызайнер]] і [[мастак]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 20 мая 1944 года ў сяле [[Дэльжылэр|Дзмітраўка]], [[Адэская вобласць]], [[Украіна]]. У 1973 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] па спецыяльнасці «інтэр’ер і абсталяванне». Быў вучнем у [[Алег Віктаравіч Чарнышоў|А. В. Чарнышова]] і [[Павел Апанасавіч Семчанка|П. А. Семчанка]]. У 1970-х працаваў у [[Нацыянальны дызайн-цэнтр|Навукова-даследчым інстытуце тэхнічнай эстэтыкі]]. У 1982 супрацоўнічаў з [[Песняры|ВІА «Песняры»]]. Займаўся [[сцэнаграфія]]й, распрацоўкай сцэнічных касцюмаў і фірменнай графікі. У 2002 годзе перамог у конкурсе на дызайн лагатыпа [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|тэлеканала АНТ]] і зрабіў для яго фірменны стыль. Аўтар фірменнага стыля завода [[Гарызонт (прадпрыемства)|«Гарызонт»]], [[Беларускі цэнтр моды|«Беларускага цэнтра моды»]] і брэнда [[Мілавіца (кампанія)|«Мілавіца»]]. Член [[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага саюза дызайнераў]] з 1987 года. Жыве і працуе ў аграгарадку [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодка]], Беларусь. == Літаратура == * {{Кніга|год=1998|аўтар=Н. В. Федасеенка|загаловак=Белорусский союз дизайнеров|месца=Мінск|выдавецтва=Белорусский союз дизайнеров|старонкі=316|isbn=985-6534-01-1}} == Спасылкі == * https://braslawby2021.github.io/novosti/nikolay-stas.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230328123834/https://braslawby2021.github.io/novosti/nikolay-stas.html |date=28 сакавіка 2023 }} * https://artchive.ru/artists/66541~Nikolaj_Vasil'evich_Stas/biography {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230328123834/https://artchive.ru/artists/66541~Nikolaj_Vasil%27evich_Stas/biography |date=28 сакавіка 2023 }} {{DEFAULTSORT:Стас Мікалай Васільевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Адэскай вобласці]] [[Катэгорыя:Дызайнеры Беларусі]] 2hhc43twu1gyff1c6yuyt569v46t69c 0 736300 5189450 5069053 2026-08-29T22:49:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189450 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Марыя Ганна Валерыя з Тызенгаўзаў Пшаздзецкая''' ({{lang-pl|Maria Przezdziecka z Tyzenhauzów}}; {{ВД-Прэамбула}}) — мастачка, мецэнатка. == Біяграфія == Марыя Пшаздзецкая<ref>Biernacki Andrzej. Maria Przezdziecka // ''Polski Słownik Biograficzny''. T. 29. S. 43-45.</ref><ref>Chlebowska Edyta. [https://iderepublica.pl/nauka/zapomniani-polscy-romantycy/maria-przezdziecka-z-tyzenhauzow/ Maria Przezdziecka z Tyzenhauzów — malarka, miniaturzystka, filantropka] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230328192630/https://iderepublica.pl/nauka/zapomniani-polscy-romantycy/maria-przezdziecka-z-tyzenhauzow/ |date=28 сакавіка 2023 }} // ''Instutut de Republica.''</ref> нарадзілася 13 лістапада ў [[Паставы|Паставах]]. Дачка вядомага навукоўца-[[Арніталогія|арнітолага]] [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціна Тызенгаўза]] і [[Валерыя Ваньковіч|Валерыі з Ваньковічаў]]. З дзяцінства грала ў сямейным тэатры. Атрымоўвала хатнюю адукацыю, маляванню, музыцы і арніталогіі яе навучаў бацька. У падлеткавым узросце Марыя капіравала творы мастацтва з хатняй галерэі і рабіла партрэты людзей з бліжэйшага атачэння сям’і, напр. малявала стрыечных сясцёр [[Габрыэля Пузына|Габрыэлу Гюнтэраўну]] (пазней Пузыніну) і Іду Гюнтэраўну, [[Аўгуст Цяшкоўскі|Аўгуста Цяшкоўскага]], [[Ігнат Ходзька|Ігната Ходзька]]. Яна таксама рабіла ілюстрацыі да твораў [[Юзаф Крашэўскі|Юзэфа Крашэўскага]] (у тым ліку да паэмы «''Міндаўс''» і рамана «''Паэт і свет''») і іншых аўтараў (напрыклад, «Пілігрым у Дабрамілі» [[Ізабэла Чартарыйская|Ізабэлы Чартарыйскай]] і «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]). [[Габрыэля Пузына|Габрыэля Пузыніна]] у сваім дзённіку «''У Вільні і пры літоўскіх дварах''» неаднаразова згадвала пра захапленне сваёй стрыечнай сястры маляваннем, напрыклад, што «з-за недахопу мадэляў Марыня саджала наведвальнікаў і малявала партрэты ці сцэны з прачытаных кніг», а ў паездках па ваколіцах у яе заўсёды быў аловак і альбом для малявання, «каб фіксаваць пейзаж». Пра тое, што Гюнтэраўна цаніла талент сваёй кузінкі, сведчыць той факт, што на вокладцы зборніка яе вершаў «У імя Бога», выдадзенага ў Вільні ў 1843 г., яна змясціла выяву, зробленую Марыяй — анёла, які пляце вянок ля падножжа крыжа. [[Файл:27.-Marijos-Tyzenhauzaites-Psezdzieckienes-paveikslas-autoportretas.-Ant-zirgo-brolis-Reinoldas-salia-stovi-Marija-su-savo-vaikais.-LDM.jpg|злева|міні|Аўтапартрэт Марыі Пшаздзецкай з братам Райнальдам і дзецьмі перад палацам у Паставах. 1853]] У 1841 заручылася ў Паставах з маладым гісторыкам і літаратарам [[Аляксандр Пшаздзецкі|Аляксандрам Пшаздзецкім]]. Паколькі нарачоныя былі звязаныя кроўнымі сувязямі, шлюб не мог адбыцца адразу. Жаніх на працягу паўтара гадоў перыядычна наведваў Паставы, пакуль не быў атрыманы з [[Ватыкан]]у дазвол на шлюб. Урачысты шлюб адбыўся ў [[Варшава|Варшаве]] 24 лістапада [[1842]] у апартаментах бабулі маладой, Марыянны з Пшаздзецкіх Тызенгаўз. Маладую пару аб’ядноўвалі мастацкія зацікаўленні: калі Аляксандр Пшаздзецкі ў тым жа 1842 годзе апублікаваў артыкул у віленскім «[[Атэнеум Віленскі|Атэнеуме]]» пра пастаўскую карцінную галерэю, Марыя падарыла бацьку на імяніны альбом з копіямі гэтых карцін. У 1845—1849 пара Пшаздзецкіх падарожнічала па Еўропе, найдаўжэй затрымалася ў [[Італія|Італіі]], дзе захаплялася помнікамі мастацтва і завяла шматлікія знаёмствы ў літаратурных і мастацкіх колах. Марыя цесна звязалася з герцагіняй Зоф’яй Адэскалькі, у дзявоцтве Браніцкай, чый салон у {{нп5|Палаца Кіджы-Адэскалькі||ru|Палаццо Киджи-Одескальки}} быў адным з галоўных цэнтраў грамадскага і інтэлектуальнага жыцця [[Рым]]а і якую, дзякуючы яе ўплыву ў [[Святы Прастол|ватыканскіх колах]], называлі «першым польскім Папам». У Рыме і [[Неапаль|Неапалі]] Марыя вучылася жывапісу, яна таксама падтрымлівала кантакты са шматлікімі мастакамі, пра што сведчыць яе альбом, у які ўвайшлі творы такіх мастакоў, як: [[Эжэн Дэлакруа]], [[Поль Дэларош]], [[Гарацый Вернэ]], [[Іпаліт Беланжэ]], [[Філіп Кёльман]], [[Пётр Міхалоўскі]], [[Марцін Залескі]], [[Караль Баліцкі]], [[Ян Дравачынскі]]. Марыя Пшаздзецкая адпачатку ацаніла [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Норвіда]] і цешылася ўзаемнай павагай, паэт падарыў ёй каля дзесяці сваіх малюнкаў і пісаў да яе лісты (былі знішчаныя ў 1944). Таксама ў наступныя гады графіня часта заставалася за мяжой, а ў 1852—1863 гадах, у сувязі з адукацыяй сваіх сыноў [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанціна]] і [[Густаў Пшаздзецкі|Густава]], жыла ў [[Парыж]]ы. Карысталася там французскім пашпартам, які атрымала ад імператара [[Напалеон ІІІ|Напалеона ІІІ]]. Мастацкая творчасць Марыі Пшэдзецкай малавядомая, хоць яе сучаснікі адзначалі, што кожную вольную хвіліну яна прысвячала «любімым заняткам жывапісам», найбольшага майстэрства дасягнула ў тэхніцы акварэлі. Сваіх работ звычайна не выстаўляла. Выключэннем стала акварэльная копія партрэта Кацярыны з Браніцкіх Патоцкай, напісанага [[Франц Вінтэрхальтэр|Францам Вінтэрхальтэрам]], якая двойчы экспанавалася: у 1860 г. у Варшаве і ў 1894 г. у [[Львоў|Львове]], атрымаўшы прызнанне сваёй дакладнасцю малюнка, а таксама глыбінёй і насычанасцю акварэльнай колеравай гаммы. Малюнкі, акварэлі і карціны, напісаныя графіняй, знаходзіліся пераважна ў сямейных калекцыях і ў асноўным былі знішчаны ў Варшаве ў 1944 у [[палац Пшаздзецкіх (Варшава)|палацы Пшаздзецкіх]]. === «''Ineffebilis Deus''» === [[Файл:Bulla Inefabillis Deus.jpg|alt=|міні|Старонка з рукапіснагага манускрыпта буллы "Inefabillis Deus" з ілюстрацыямі Марыі з Тызенгаўзаў Пшаздзецкай]] Найважнейшым мастацкім дасягненнем Марыі Пшаздзецкай, несумненна, з’яўляецца афармленне рукапіснага кодэкса, які змяшчае польскі пераклад булы [[Пій IX|папы Пія IX]] «''Ineffebilis Deus''» аб [[Беззаганнае зачацце|Беззаганным Зачацці Найсвяцейшай Панны Марыі]], складзенага з 26 аркушаў. Над гэтым творам мастачка пачала працаваць у 1857 па ініцыятыве аўтара перакладу булы кс. Аляксандра Елавіцкага. Багаты жывапісны дэкор у выглядзе пашыраных бардзюраў, якія атачаюць тэкставае поле, прадстаўляе гісторыю культу Маці Божай Каралевы на фоне гісторыі польскага народа. Іканаграфічную праграму распрацавала Марыя Пшаздзецкая, магчыма, з удзелам яе мужа Аляксандра. Арнамент кожнай старонкі, вытрыманы ў стылістыцы дадзенага гістарычнага перыяду, змяшчае выявы каралёў, знакамітых людзей, святых заступнікаў, зробленыя па матывах вядомых гістарычных карцін, а таксама віды гарадоў, замкаў, храмаў і батальныя сцэны (напр., [[аблога Яснай Гуры|аблога Яснай Гары]], рэльеф [[Вена|Вены]]). Кожнай старонцы апякуецца адзін з шанаваных у Польшчы вобразаў Маці Божай: [[Абраз Маці Божай Яснагорскай|Яснагорскай]], [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|Вострабрамскай]], Латычаўскай, [[Абраз Маці Божай Троцкай|Троцкай]], Лэжайскай і інш. Ілюстраванне кнігі не было завершана з-за пагаршэння зроку мастачкі і зацвярдзення пальцаў правай рукі — без упрыгожванняў засталіся дзве апошнія старонкі кодэкса, якія змяшчаюць заключныя часткі тэксту булы. Тым не менш, у [[1892]] сын Марыі Пшаздзецкай, Канстанцін, перадаў рукапіс наступніку Пія IX папу [[Леў XIII|Льву XIII]] падчас спецыяльнай аўдыенцыі. Кодэкс захоўваецца ў калекцыі [[Ватыканская бібліятэка|Ватыканскай бібліятэкі]]. === ''«Terra Mariana»'' === У Ватыканскай бібліятэцы ёсць яшчэ адна праца, звязаная з асобай Марыі Пшаздзецкай, якую варта адзначыць. Гаворка ідзе пра шырокафарматны альбом ''«Terra Mariana (1186—1888)»'', падараваны балтыйскай арыстакратыяй папе Льву XIII з нагоды залатога юбілею яго святарства. Мастацкая кніга складаецца з 70 багата ілюстраваных старонак, якія адлюстроўваюць гісторыю хрысціянства ў польскай [[Лівонія|Лівоніі]]. Ініцыятарам працы і асноўнай фундатаркай была Марыя Пшаздзецкая, якая прыцягнула да яе рэалізацыі выдатнага даследчыка гісторыі балтыйскіх краін барона {{нп5|Густаў фон Мантойфель|Густава Мантойфеля|ru|Мантейфель, Густав фон}}. Гісторык распрацаваў змястоўную канцэпцыю кнігі і запрасіў да супрацоўніцтва вялікую групу мастакоў, архітэктараў і друкароў. У 2014 [[Латвійская нацыянальная бібліятэка]] зрабіла факсімільнае перавыданне альбома ў 1000 экз.<ref>{{Cite web |url=https://www.manabiblioteka.lv/ru/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015-3/ |title=Архіўная копія |access-date=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230328192124/https://www.manabiblioteka.lv/ru/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015-3/ |archivedate=28 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> Адзін асобнік факсімальнага перавыдання атрымаў і мінскі мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]]. 18 лістапада 2015 адбылася прэзентацыя альбома ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]. У 2017 у [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|Полацкім дзяржаўным універсітэце]] адбыўся навуковы семінар, прысвечаны гісторыі падрыхтоўкі альбома ''«Terra Mariana (1186—1888)»''<ref>[https://www.psu.by/ru/novosti/sobytiya/terra-mariana-1186-1888-otkryvaya-stranitsy-obshchej-istorii-latvii-i-belarusi «Terra Mariana. 1186—1888»: открывая страницы общей истории Латвии и Беларуси]</ref>. Латышская дэлегацыя наведала таксама і Паставы, родны горад ініцыятаркі стварэння гэтага ўнікальнага выдання<ref>Moreino Irena. [https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media-r2017-t-n1_(24)/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media-r2017-t-n1_(24)-s7-27/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media-r2017-t-n1_(24)-s7-27.pdf Księga Terra Mariana — wybitne zwierciadło historii i przedmiot badań] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230328192122/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media-r2017-t-n1_(24)/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media-r2017-t-n1_(24)-s7-27/Nowa_Biblioteka_Uslugi_Technologie_Informacyjne_i_Media-r2017-t-n1_(24)-s7-27.pdf |date=28 сакавіка 2023 }} // ''Nowa Biblioteka''. 2017. No. 1 (24). Ss. 7-27.</ref>. === Дабрачыннасць === Пасля смерці мужа ў 1871 годзе Марыя Пшаздзецкая прысвяціла сябе ў асноўным дабрачыннасці, а сама жыла вельмі сціпла. У Вільні фундавала шпіталь для сляпых, які таксама ўтрымлівала ў значнай ступені са сваіх сродкаў. Падтрымлівала рымскі ордэн рэсурэкцыяністаў. Яе мастацкія інтарэсы і разуменне ролі культуры і рэлігіі ў грамадска-палітычным жыцці паўплывалі на характар яе ініцыятыў. Закончыла будаўніцтва касцёла ў [[Рокішкіс|Ракішках]], распачатае яе братам [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольдам]], прывезла ў гэты касцёл разбяны [[амбон]] з Брусэля, які каштаваў 30 000 франкаў. Заснавала ў Ракішках знакамітую школу арганістаў, дзе працаваў выдатны чэшскі арганіст [[Рудольф Ліман]]. Фундавала капліцу на новых могілках Святога Міхала ў [[Рыга|Рызе]]. Акрамя таго, фінансавала літургічны посуд для шматлікіх касцёлаў і кляштараў, які замаўляла ў вядомага парыжскага ювеліра Ф. Фроман-Мёрыса. Фундавала два вітражы для [[Рыжскі Кафедральны сабор|Рыжскага кафедральнага сабор]]а (капліца Святой Ганны), адзін з якіх адносіўся да гісторыі роду [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]], і прадстаўляў іх гісторыю ад першага прадстаўніка, Энгельберта Тызенгаўзена, да апошняга ўласніка [[Ракішкі|Ракішак]], Яна Пшаздзецкага, унука Марыі. Другі вітраж прысвечаны [[Альберт Буксгеўдэн|біскупу Альберту]], заснавальніку рыжскай кафедры. Таксама зафундавала ў Рызе касцёл Святога Хросту, які праектаваў архітэктар [[Густаў Вернер]], якому была даручана і адказная місія — перадаць альбом ''«Terra Mariana»'' папе Льву XIII, паколькі мецэнатка не магла гэта ўжо зрабіць па стане здароўя. Хадайнічала аб будаўніцтве [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Паставы)|касцёла]] ў сваім родным горадзе Паставы, што выклікала супраціў расійскіх уладаў. Падтрымлівала і варшаўскія касцёлы ([[касцёл Святога Аляксандра (Варшава)|Святога Аляксандра]], [[касцёл Усіх Святых (Варшава)|Усіх Святых]]), а ў касцёле Святых Пятра і Паўла ў [[Кошыкі|Кошыках]] пабудавала капліцу для сямейнага маўзалея роду Пшаздзецкіх, дзе яна была пахавана 9 мая 1890 г. Касцёл быў цалкам разбураны пасля [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]], а прах Марыі Пшаздзецкай і іншых членаў сям’і быў перанесены на [[Брудноўскія могілкі|могілкі Бродна]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Тызенгаўзы|Марыя]] aj3n74wrv5fm4nyc9uvbwwtz2ftmss5 0 737253 5189579 5186305 2026-08-30T09:50:38Z DBatura 73587 /* Падзеі 2026 года */ 5189579 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Судане |частка = [[Пераход Судана да дэмакратыі]] |выява = War in Sudan (2023).svg |памер = |загаловак = Карта сітуацыі ў Судане. {{legend|#ffccccff|Пад кантролем [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] і [[Вызваленчы рух Судана|саюзнікаў]]}} {{legend|#008080|Пад кантролем [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]]}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчага руха Судана–Поўнач]] ([[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]])}} {{legend|#800033|Пад кантролем [[Вызваленчы рух Судана|Вызваленчага руха Судана]] ([[Абдул Вахід аль-Нур|аль-Нур]])}} {{legend|#9affffff|Пад кантролем [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]]}} {{legend|#ffac6f|Пад сумесных кантролем Сіл аператыўнай падтрымкі і Народна-вызваленчага руха Судана—Поўнач (аль-Хілу)}} |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{flag|Судан}} [[Судан]] |прычына = барацьба за ўладу, спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі |casus belli = |статус = канфлікт працягваецца, у 2023 годзе неаднаразова ўводзіўся рэжым спынення агню {{Collapsible list |bullets =yes |title = |''16.04:'' з 16:00 па 19:00 штодня ўведзены рэжым спынення агню для гуманітарнай дапамогі |''18.04:'' з 18:00 дзейнічала 24-гадзіннае перамір’е |''21.04:'' абвешчана трохдзённае перамір’е |''25.04:'' з 00:00 дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''30.04:'' дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''04.05:'' дзейнічае тыднёвае спыненне агню |''22.05:'' з 21:45 дзейнічае тыднёвае спыненне агню (29.05 падоўжана да 03.06) |''10.06:'' з 06:00 дзейнічае 24-гадзіннае перамір’е |''18.06:'' з 06:00 дзейнічае 72-гадзіннае перамір’е |''27.06:'' дзейнічае перамір’е з нагоды свята Курбан-байрам }} |змены = |праціўнік1 =[[Файл:Logo of the Transitional Sovereignty Council of Sudan (2023).jpg|22px]] [[Пераходны суверэнны савет Судана|Пераходны суверэнны савет]]<br/>[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<br/>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Малік Агар|М. Агара]])<br>[[File:Flag of SLM (Tambour).svg|22px]]/[[File:Flag of SLM (Minnawi).svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыі [[Мустафа Тамбур|М. Тамбура]] і [[Міні Мінаві|М. Мінаві]])<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>[[Народнае супраціўленне Судана]]<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite news |date=15 April 2023 |title=Sudan's RSF says it's ready to cooperate over Egyptian troops |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |url-status=live |url-access=registration |access-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415161133/https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref name="auto6">{{cite web |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops |title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Egyptian withdrawal from Sudan |url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230829_ACAPS_thematic_report_Sudan_Northern_State_pre-crisis_and_current_situation.pdf}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="auto5">{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |access-date=2023-09-19 |last1=Butenko|first1=Butenko|display-authors=et al|website=CNN |language=en |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011090624/https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |url-status=live }}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=TimeKholood>{{cite magazine|url=https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|title=Sudan's Dangerous Descent Into Warlordism|magazine=Time|last1=Khair|first1=Kholood|last2=Akam|first2=Asmahan|date=7 December 2023|access-date=9 December 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052018/https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|url-status=live}}</ref> | {{Сцягафікацыя|Нігер}}<ref>{{cite web |title=Niger willing to collaborate with Sudan to retrieve items plundered by mercenaries |url=https://sudantribune.com/article277694/ |website=Sudan Tribune |date=27 September 2023}}</ref> | {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name=TimeKholood/> | {{сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name=TimeKholood/> |{{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia>{{cite web | url=https://hrf.org/russias-influence-in-sudan/ | title=Russia's Influence in Sudan |website=Human Rights Foundation|last1=Hashi|first1=Huda|last2=Keita|first2=Mohamed| date=11 August 2023 }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg}} [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]<ref>{{cite web |title=Coordination And Support Between The Sudanese Army And Tigray Forces |url=https://www.thereporterethiopia.com/46212/ |website=The Reporter Ethiopia |access-date=5 April 2026 |date=29 July 2025}}</ref> }} |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[Урад міру і адзінства]] (з 2025)<br>[[File:Logo of The Third Front.jpg|22px]] [[Тамазудж]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>[[File:Flag_of_Sudan_Liberation_Movement-Army.svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыя [[Абдул Вахід аль-Нур|А. Нура]])<br>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]]<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en |access-date=15 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live }}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]]<ref name=CAR>{{cite web|url=https://adf-magazine.com/2023/05/sudans-connections-with-car-chad-could-cause-conflict-to-spread/|title=Sudan's Connections With CAR, Chad Could Cause Conflict To Spread|website=Africa Defence Forum|date=30 May 2023|access-date=3 January 2024}}</ref><ref name="Wagner">{{cite news |last1=Elbagir |first1=Nima |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |last3=Qiblawi |first3=Tamara |title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army |url=https://www.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |access-date=20 April 2023 |publisher=CNN |date=20 April 2023 |quote=The Russian mercenary group Wagner has been supplying Sudan's Rapid Support Forces (RSF) with missiles to aid their fight against the country's army, Sudanese and regional diplomatic sources have told CNN. The sources said the surface-to-air missiles have significantly buttressed RSF paramilitary fighters and their leader Mohamed Hamdan Dagalo |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420194129/https://amp.cnn.com/cnn/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |url-status=live }}</ref><br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/08/colombian-mercenaries-sudan-war|title=‘War is a business’: the Colombian mercenaries training Sudan’s child fighters to ‘go and get killed’|date=2025-10-08|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-mercenaries-fighting-in-sudan-with-alleged-uae-links|title=‘Colombian mercenaries fighting in Sudan with alleged UAE links’|date=2024-11-28|publisher=Dabanga|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><br>{{flagicon|Central African Republic}} [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]<ref>{{cite letter |first1=Mariam |last1=Yazdani| first2=Fadhel |last2=Bouzidi |first3=Mohamed |last3=Mamadou Diatta |first4=Hanna |last4=Mollan |recipient=Hwang Joon-Kook |date=5 June 2024 |subject=Letter dated 5 June 2024 from the Panel of Experts on the Central African Republic extended pursuant to resolution 2693 (2023) addressed to the President of the Security Council |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2112058/n2412413.pdf |access-date=27 October 2025}}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{сцягафікацыя|ЦАР}}<ref name=CAR/> | {{сцягафікацыя|Чад}}<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279446/|title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces|website=Sudan Tribune|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/|url-status=live}}</ref><ref name=TalkingPeace/> | {{сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name=TalkingPeace>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | title=Talking Peace in Sudan, the U.A.E. Secretly Fuels the Fight | work=The New York Times | date=29 September 2023 | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Koettl | first2=Christoph | last3=Schmitt | first3=Eric | access-date=30 September 2023 | archive-date=29 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230929071026/https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | url-status=live }}</ref> | {{сцягафікацыя|Кенія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|title=Sudanese general warns Kenya against sending peacekeepers|website=Reuters|date=24 July 2023|access-date=17 December 2023|last1=Eltahir|first1=Nafisa|last2=Holland|first2=Hereward|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013030251/https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|url-status=live}}</ref> | {{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia/> | {{сцягафікацыя|Уганда}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-uganda-first-known-wartime-foreign-trip-2023-12-27/|title=Sudan RSF leader visits Uganda in first known wartime foreign trip|website=Reuters|last1=El Taher|first1=Nafisa|last2=Paravicini|first2=Giulia|last3=Ehab|first3=Yomna|last4=El Safty|first4=Sarah|date=27 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}}<ref>{{cite web |title=Anonymous Sudan hacks IGAD countries over alleged RSF support |url=https://sudantribune.com/article282046/ |website=Sudan Tribune |date=7 February 2024}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-ethiopia-first-public-wartime-tour-2023-12-28/|title=Sudan RSF leader visits Ethiopia in first public wartime tour|website=Reuters|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Awadalla|first2=Nadine|last3=Holland|first3=Hereward|last4=Lewis|first4=Aidan|date=28 December 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}<ref>{{cite web |title=South Sudan denies smuggled Fuel to Sudan's paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article281564/ |website=Sudan Tribune |date=22 January 2024}}</ref> |[[File:Flag of Puntland.svg|22пкс]] [[Пунтленд]]<ref>{{Cite web |date=27 April 2025 |title=UAE deployed radar to Somalia's Puntland to defend from Houthi attacks, supply Sudan's RSF |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250427-uae-deployed-radar-to-somalias-puntland-to-defend-from-houthi-attacks-supply-sudans-rsf/ |access-date=31 October 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan Accuses Puntland of Enabling RSF Operations via Bosaso Airport |url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/sudan-accuses-puntland-of-enabling-rsf-operations-via-bosaso-airport |access-date=31 October 2025 |website=African Security Analysis}}</ref> }} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]],<br>[[Ясір аль-Ата]],<br>[[Шамс ад-Дзін Хабашы]] |камандзір2 = [[Махамед Хамдан Дагала]],<br>[[Абдэльрахім Дагала]],<br>[[Абдэль Рахман Джума]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = ад 100 000 да 150 000 байцоў<ref>[https://www.indexmundi.com/factbook/compare/sudan.ethiopia/military], 15 April 2023</ref> |сілы2 = 100 000 байцоў<ref name=Reuters>{{Cite news |date=2023-04-13 |title=Factbox: Who are Sudan's Rapid Support Forces? |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/who-are-sudans-rapid-support-forces-2023-04-13/ |access-date=2023-04-15 |quote=Analysts estimate the force numbers about 100,000, with bases and deployments across the country.}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 150 000 — 522 000 загінулых пры баявых дзеяннях <small>(станам на 20.01.25)</small>, 522 000 загінулых ад голаду <small>(станам на 08.05.25)</small> ---- 8,8 млн унутрана перамешчаных асоб і 3,5 млн бежанцаў за мяжой <small>(станам на 05.02.25)</small> ---- 200 вайскоўцаў УС Егіпта трапілі ў палон да прыхільнікаў Дагала <small>(захоплены 15.04.23, вызвалены 19.04.23)</small> |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане''' — узброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж ''[[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС)'' і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] ''«[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП)'', якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні ўспыхнулі [[15 красавіка]] [[2023]] года, спачатку ахапіўшы сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Першапачаткова асобныя [[СМІ]] назвалі падзеі ''спробай дзяржаўнага перавароту''<ref>{{cite news |title=Chad closes border with Sudan, calls for calm |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-chad-idAFL1N36I0B1 |access-date=15 April 2023 |work=[[Reuters]] |date=15 April 2023}}</ref>. З часам у медыя загаварылі аб перарастанні барацьбы ў ''[[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]]''<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/04/17/971128-voennii-konflikt-v-sudane-pererastaet-v-novuyu-grazhdanskuyu-voinu Военный конфликт в Судане перерастает в новую гражданскую войну]</ref>. Сутыкненні выклікалі гуманітарны крызіс у сталіцы краіны і прыпыненне паветраных зносін. Міжнародная супольнасць аднадушна выказалася ў нейтральным ключы і заклікала бакі да міру. Аднак асобныя дзяржавы і замежныя сілы былі абвінавачаны ў падтрымцы таго ці іншага боку. УСС і САП неадразова абвяшчалі аб часовым спыненні баявых дзеянняў, але не адно перамір’е не выконвалася фракцыямі канфлікту, таму супрацьстаянне працягвалася. == Перадгісторыя == [[19 снежня]] [[2018]] года ў Судане ўспыхнулі пратэсты з-за рэзкага росту цэн і пагаршэння эканамічнага стану<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/12/protests-rising-prices-spread-sudan-khartoum-181220132130661.html Several killed in Sudan as protests over rising prices continue]</ref>. У студзені [[2019]] года ўвага пратэстуючых пераключылася з эканамічных пытанняў на заклікі да адстаўкі прэзідэнта краіны [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]], які знаходзіўся ва ўладзе амаль 30 гадоў<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/jan/17/sudanese-police-fire-on-protesters-demanding-president-step-down Sudanese police fire on protesters demanding president step down]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/its-more-bread-why-are-protests-sudan-happening 'It’s more than bread': Why are protests in Sudan happening?]</ref>. На гэтым фоне [[11 красавіка]] адбыўся [[Ваенны пераварот у Судане (2019)|дзяржаўны пераварот]], і да ўлады прыйшлі вайскоўцы. Новым кіраўніком дзяржавы стаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]], узначаліўшы [[Другі пераходны ваенны савет Судана|Пераходны ваенны савет]]. На змену яму прыйшоў [[Суверэнны савет Судана|Суверэнны савет]]. У яго склад увайшлі як грамадзянскія асобы, так і вайскоўцы. За два гады дадзены орган так і не змог прымірыць бакі з глыбокімі палітычнымі рознагалоссямі, што існавалі яшчэ ў часы аль-Башыра. Больш за тое, Савет пачаў праводзіць жорсткія эканамічныя рэформы, каб прэтэндаваць на пазыкі [[міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], аднак такое рашэнне выклікала супраціў сярод насельніцтва<ref name="partizan">[https://belaruspartisan.by/politic/547021/ В Судане произошла попытка переворота, задержали 40 военных — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415143548/https://belaruspartisan.by/politic/547021/ |date=15 красавіка 2023 }} // Белорусский партизан, 21 сентября 2021</ref>. [[21 верасня]] [[2021]] года прыхільнікамі экс-прэзідэнта Амара аль-Башыра была арганізавана [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Судане (2021)|спроба дзяржаўнага перавароту]], але яна правалілася<ref>{{cite news|date=2021-09-21|title=Sudan failed coup: Government blames pro-Bashir elements|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978|access-date=2021-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Sudanese officials say coup attempt has failed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/21/sudan-state-media-reports-failed-coup-attempt|access-date=2021-09-21|work=Al Jazeera|language=en}}</ref>. [[25 кастрычніка]] таго ж года, у выніку канфлікту паміж вайсковымі і грамадзянскімі прадстаўнікамі ўлады, генерал Бурхан здзейсніў [[Ваенны пераварот у Судане (2021)|дзяржаўны пераварот]], усталяваўшы поўнае панаванне арміі ва ўрадзе. Быў арыштаваны прэм’ер-міністр [[Абдала Хамдок]]. == Прычыны і пазіцыі == З моманту апошняга перавароту краінай кіравала [[хунта|ваенная хунта]] ([[Пераходны суверэнны савет Судана]])<ref name="CNN" />. Камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан і камандзір Сіл аператыўнай падтрымкі [[Махамед Хамдан Дагала]] былі лідарамі змоўшчыкаў. Аднак паколькі аль-Бурхан, які ўзначальваў хунту, манапалізаваў уладу, Дагала выказаў шкадаванне з нагоды перавароту<ref>{{cite news |last1=Olewe |first1=Dickens |title=Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-64704858 |access-date=22 March 2023 |work=[[BBC News]] |date=20 February 2023}}</ref> . У пачатку красавіка [[2023]] года было адкладзена падпісанне пагаднення паміж хунтай і прадстаўнікамі больш за 50 грамадзянскіх арганізацый і груп. Пагадненне прадугледжвала стварэнне ў краіне пераходнай грамадзянскай улады. Акрамя таго, дакумент, подпіс пад якім паставілі таксама лідары апазіцыйнага альянсу «[[Сілы за свабоду і перамены]]», устанаўліваў тэрміны пераходнага перыяду, за якім павінны рушыць услед выбары. Прычынай пераносу падпісання стала неабходнасць узгадніць інтэграцыю САП у склад [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]]. Паміж арміяй і войскамі Дагала пачаліся рознагалоссі з нагоды будучай структуры бяспекі і прынцыпаў фарміравання. У прыватнасці пра тое, хто павінен узначаліць узброеныя сілы як галоўнакамандуючы — прафесійны вайсковец (пазіцыя Бурхана<ref name="беларусы">[https://sputnik.by/20230504/strelba-vzryvy-i-nekhvatka-edy-istoriya-spaseniya-belorusa-iz-sudana-1075180877.html Стрельба, взрывы и нехватка еды: история спасения белоруса из Судана]</ref>) або грамадзянскі лідар (пазіцыя Дагала<ref name="беларусы"/>)<ref>Андрей Резчиков. [https://m.vz.ru/world/2023/4/15/1207686.html Столкновения в Судане имеют отношение к интересам России] // Взгляд : газета. — 15 апреля 2023.</ref>. З [[11 красавіка]] атрады САП былі разгорнуты паблізу горада Мерове, а таксама ў [[Хартум]]е. Улады загадалі ім сысці, аднак байцы адмовіліся падпарадкоўвацца<ref>[https://www.agenzianova.com/en/news/sudan-scontri-intorno-al-palazzo-presidenziale-si-teme-un-tentativo-di-golpe-a-khartum/ Sudan: clashes around the presidential palace, there are fears of a coup attempt in Khartoum — video], 15 April 2023.</ref>. [[13 красавіка]] САП пачалі мабілізацыю. Гэта выклікала асцярогі з нагоды магчымага паўстання супраць хунты. Суданскія ўлады заявілі, што мабілізацыя была незаконнай<ref>{{Cite news |title=Fears in Sudan as army and paramilitary force face off |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/13/sudans-army-warns-of-rsfs-movements-in-khartoum-other-cities |access-date=2023-04-15 |agency=[[Al Jazeera]]|language=en}}</ref>. Аргументуючы сваю пазіцыю, Дагала абвінаваціў Бурхана ў спробе вярнуць да ўлады Башыра<ref>[https://web.archive.org/web/20230415111143/https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع".]</ref>. У сваю чаргу суданская армія абвінаваціла САП у «здрадлівай змове» супраць краіны і заявіла, што арганізацыя будзе распушчана<ref name="CNN">{{cite news |title=At least 25 killed, 183 injured in ongoing clashes across Sudan as paramilitary group claims control of presidential palace |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/africa/sudan-presidential-palace-intl/index.html |access-date=15 April 2023 |work=[[CNN]] |date=15 April 2023}}</ref>. == Ход падзей == {{Main|Храналогія суданскага канфлікту (2023)|Храналогія суданскага канфлікту (2024)|Храналогія суданскага канфлікту (2025)|Храналогія суданскага канфлікту (2026)}} {{Гл. таксама|Катэгорыя:Бітвы суданскага канфлікту (з 2023)}} === Падзеі 15 красавіка === Баявыя дзеянні пачаліся [[15 красавіка]] з нападаў байцоў САП на некалькі вайсковых лагераў у Хартуме. Сутыкненні распаўсюдзіліся на сталічныя раёны Джабра, Кафуры і Шамбат<ref>[https://sudantribune.com/article272958/ Fighting broke out in Sudan between national army and RSF militiamen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415124257/https://sudantribune.com/article272958/ |date=15 красавіка 2023 }}, 15 April 2023</ref>. Прадстаўнікі ваенізаваных фарміраваній заявілі, што яны захапілі міжнародны аэрапорт. Побач з галоўным камандаваннем і рэзідэнцыяй Бурхана была чутна стральба. Атрады, лаяльныя Дагала, умацавалі свае пазіцыі ў аэрапорце, а ўрадавыя сілы размясцілі бранятэхніку каля прэзідэнцкага палаца<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Пазней паўстанцы паведамілі пра захоп прэзідэнцкай рэзідэнцыі, аднак улады абверглі гэта<ref name="aj"/>. Наступныя баі вяліся з ужываннем цяжкага ўзбраення<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. УСС задзейнічалі авіяцыю, а войскі Дагала выкарыстоўвалі сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і цяжкую артылерыю для адбіцця варожых нападаў<ref>{{Cite web |title=Powerful explosions rock Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Самыя жорсткія баі назіраліся ў цэнтры каля прэзідэнцкага палаца і штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Khartoum on edge hours before agreed ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Сутыкненні закранулі і [[Амдурман]] (горад-спадарожнік сталіцы)<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647179530249838595 Al-Arabiya correspondent: Clashes with heavy weapons between the army and the Rapid Support Forces in Omdurman]</ref>. У першую палову дня баі ахапілі Мерове<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Тут барацьба вялася за аэрапорт і бліжэйшую ваенную базу<ref name="aj"/>. Адначасна мяцежнікі захапілі паветраную гавань Аль-Абейд<ref>[https://www.voaafrique.com/a/soudan-des-tirs-nourris-à-khartoum-déploiement-militaire-à-omdurman/7051705.html Soudan: des tirs nourris à Khartoum, déploiement militaire à Omdurman], 15 April 2023</ref>. У 13:30 прыхільнікі Бурхана заявілі, што камандуючы сіламі САП у штаце Белы Ніл здаўся, а мяцежныя лагеры Тайба і Соба былі «знішчаны»<ref>{{Cite web |title=القوات المسلحة السودانية |url=https://www.facebook.com/sudanese.armed.forces |access-date=2023-04-15 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref>. Атрады Дагала паведамілі, што яны захапілі аэрапорт, штаб сувязі і медыцынскі корпус у Аль-Фахіры. Урад у сваю чаргу абвясціў аб перамогах у правінцыях Гедарэф і Касала<ref name=":1" />. Хутка пачалі паступаць звесткі пра баі ў горадзе [[Порт-Судан]]<ref>[https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 Sudan’s army and rival force clash, wider conflict feared] 15 April 2023</ref>. Таксама сутычкі зафіксаваны ў [[Дарфур]]ы, а менавіта ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. Адначасна паўстанцы амаль без баёў захапілі Эль-Генейну<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Гэтая перамога дазволіла войскам Дагала ўзяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>, у ліку якіх Кабкабія<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref> і Ньяла<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>. {{external media |topic = Фотаздымкі за 16 красавіка 2020 |subtopic = |width = |image1 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan2-1681659510728_1878ab7bfe3_medium.jpg Суданцы вітаюць салдат арміі, верных Бурхану, г. Порт-Судан.] |image2 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan3-1681659512953_1878ab7c886_original-ratio.jpg Дым над жылымі дамамі, г. Хартум.] |audio1 = |video1 = }} === Наступныя сутыкненні === [[Файл:Battle of Khartoum (April 2023).svg|міні|злева|Наступальныя дзеянні САП у сталіцы і ваколіцах (красавік 2023).]] [[16 красавіка]] Служба агульнай разведкі абвясціла аб паланенні генерал-маёра і брыгаднага генерала з атрадаў САП<ref name="aj" />. [[19 красавіка]] байцы Бурхана абвінавацілі праціўніка ў нападах на мірных жыхароў у Хартуме і іншых частках краіны, здзяйсненні актаў рабаванняў і падпалаў на рынку ў Хартум-Бахры, а таксама ў рабаваннях і нападах на людзей у Мерове<ref>{{Cite web |title=Army blames RSF for ceasefire breakdown |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/19/sudan-unrest-live-news-fighting-rages-as-ceasefire-breaks-down |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[20 красавіка]] паведамлялася аб выбухах у Эль-Абейдзе, сталіцы штата Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Clashes in Sudan despite calls for Eid ceasefire |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |access-date=2023-04-21 |website=www.rtl.lu |language=en |archive-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421072521/https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |url-status=dead }}</ref>. [[25 красавіка]] ўрадавыя сілы захапілі горад Вад-Банда ў штаце Заходні Кардафан<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date=2023-04-25| work= BBC|access-date=2023-04-25}}</ref>. Прыхільнікі Дагала на наступны дзень заявілі, што захапілі нафтаперапрацоўчы завод і электрастанцыю ў Гарыры. Паведамлялася аб новых баях у Заходнім Кардафане. У штаце Блакітны Ніл фіксаваліся міжабшчынныя сутыкненні<ref>{{cite news|url= https://www.france24.com/en/africa/20230426-ceasefire-shaky-as-sudanese-and-foreigners-flee|title= Shaky ceasefire enters second day as Sudanese, foreigners flee|date= 2023-04-26| work= France24|access-date={{date|2023-04-26}}}}</ref>. [[1 мая]] прадстаўнікі арміі генерала Бурхана паведамілі, што адбілі шэраг удараў праціўніка ў розных частках краіны, у тым ліку наступленні з заходніх рэгіёнаў, уздоўж паўночна-заходняй мяжы і з Эль-Багіра ў Джэбель-Аулію<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Sudanese army: RSF’s combat capabilities reduced|website=Al Jazeera|date= 1 May 2023|access-date=1 May 2023}}</ref>. Крыху пазней актывізаваліся баі за дарфурскія гарады Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> і Эль-Генейна<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. Акрамя таго, да ўзброенай барацьбы на захадзе краіны далучыўся апазіцыйны «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[26 мая]] міністэрства абароны абвясціла мабілізацыю адстаўных вайскоўцаў<ref name=Perthes>{{Cite news|date=2023-05-27 |title=United Nations backs Sudan envoy as army seeks to expel him|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/united-nations-backs-sudan-envoy-as-army-seeks-to-expel-him|access-date=2023-05-27}}</ref>. [[11 чэрвеня]] баі ўспыхнулі з новай сіла: паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў у Эль-Генейне і авіяцыйных бамбардзіроўках сталіцы, а горад Аль-Абейд быў абложаны паўстанцамі<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. [[21 чэрвеня]] да канфлікту далучылася фракцыя аль-Хілу з групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]». Разам з САП яе баевікі атакавалі часці УСС у штаце Паўднёвы Кардафан, а менавіта ў гарадах Кадуглі і Аль-Даланджы<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title= South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=al-Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23}}</ref>. У ліпені на поўдні краіны ўзмацніліся сутыкненні УСС з атрадамі Дагала і аль-Хілу. Прыхільнікі апошняга захапілі некалькі гарнізонаў у Паўднёвым Кардафане і пачалі атакі ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite news |date=3 July 2023 |title=SPLM-N El Hilu wins terrain in South Kordofan |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-wins-terrain-in-south-kordofan |url-status=live |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 July 2023|title=SPLM-N El Hilu launches new attack in Blue Nile region and wins terrain in South Kordofan|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-launches-attack-in-blue-nile-region-and-wins-terrain-in-south-kordofan|access-date=15 July 2023}}</ref>. [[24 ліпеня]] ўрадавыя сілы перакрылі дарогу Хартум — Бара. Паводле заяў прадстаўнікоў Бурхана, шашу выкарыстоўвалі часці САП<ref>{{cite news |date=25 July 2023 |title=Army threatens to destroy vehicles on Khartoum-Bara road |url=https://sudantribune.com/article275417/ |work=Sudan Tribune |access-date=25 July 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275417/ |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192947/https://sudantribune.com/article275417/ |archive-date=19 лістапада 2023 }}</ref>. [[31 ліпеня]] [[Мустафа Тамбур]], лідар адной з фракцый групоўкі «[[Вызваленчы рух Судана]]», абвясціў, што яго сілы далучыліся да Бурхана ў барацьбе супраць Дагала<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. [[Файл:Khartoum Fire.png|міні|Пажар ад артабстрэлаў у Хартуме, 20 верасня 2023.]] [[17 верасня]] офіс Суданскай падатковай службы<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archive-date=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref> і 18-павярховая вежа Greater Nile Petroleum Oil Company<ref name="gnoc">{{Cite web |last=Nimoni |first=Fiona |date=2023-09-17 |title=Sudan conflict: Landmark skyscraper in Khartoum engulfed in flames |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66837026 |access-date=2023-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>, славутасць Хартума, загарэліся падчас баёў. УСС абвінавацілі САП у падпале будынкаў. Байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Эль-Абейдзе і адбілі ў ворага лагер Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref name="fires"/>. [[18 верасня]] ў Порт-Судане ўспыхнулі баі паміж УСС і апалчэннем племя беджа пад правадырствам Шэбы Дарара<ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Clashes in Port Sudan for first time since war began |url=https://www.africanews.com/2023/09/19/clashes-in-port-sudan-for-first-time-since-war-began/ |access-date=2023-09-19 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>. [[23 верасня]] баевікі фракцыі групоўкі «Вызваленчы рух Судана» пад пачаткам аль-Нура захапілі горад Тавіла<ref>{{Cite web |date=2023-09-23 |title=SLM-Nur expands control to several areas in Darfur to protect civilians: official |url=https://sudantribune.com/article277603/ |access-date=2023-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[6 кастрычніка]] САП усталявалі кантроль на Аль-Айлафунам у 30 км ад сталіцы<ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title= RSF takes control of Khartoum state area, displaces residents |url=https://sudantribune.com/article278067/ |access-date=7 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[1 кастрычніка]] часці САП атакавалі горад Вад-Ашан у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=October 2, 2023 |title=RSF attack Wad Ajana in North Kordofan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-attack-wad-ajana-in-north-kordofan |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 2, 2023 |title=Thousands flee southern Sudan town as war spreads: witnesses |work=Yahoo News |agency=AFP |url=https://news.yahoo.com/thousands-flee-southern-sudan-town-162021815.html}}</ref>. 5—6 кастрычніка яны ўсталявалі кантроль над горадам Аль-Айлафун на паўднёвы ўсход ад Хартума, захапіўшы помпавую станцыю на нафтаправодзе<ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Rapid Support Forces attack al-'Aylafun |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rapid-support-forces-attack-al-aliyifun |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Sudan paramilitaries capture key oil station: Witnesses |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/06/Sudan-paramilitaries-capture-key-oil-station-Witnesses |website=Al-Arabiya |agency=AFP}}</ref>. У канцы месяца атрады войск Дагала ўзялі штабы УСС у Ньяле (16-я дывізія)<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref> і Залінгеі (21-я пяхотная дывізія)<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[4 лістапада]] САП бяруць штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[16 лістапада]] фракцыя ВРС Міні Мінаві і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] заявілі, што далучаюцца да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-20 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. У канцы лістапада абвастрыліся баі ў Заходнім Кардафане (Эль-Адэе<ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Sudan war: East Darfur capital ‘stable’ as SAF-RSF tensions simmer in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-east-darfur-capital-stable-as-saf-rsf-tensions-simmer-in-west-kordofan |access-date=2023-11-25 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Бабануса<ref>{{Cite web |date=2023-11-26 |title=IGAD plans emergency summit as RSF attacks West Kordofan SAF base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/igad-plan-emergency-summit-as-rsf-attack-west-kordofan-saf-base |access-date=2023-11-28 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Муглад<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Shots fired over the Nile in Khartoum, atrocities reported in Darfur |url=https://www.africanews.com/2023/11/28/shots-fired-over-the-nile-in-khartoum-atrocities-reported-in-darfur/ |access-date=2023-11-29 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>). [[27 лістапада]] групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі аль-Нура аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[8 снежня]] войскі Дагала ўварваліся ў штат Гедарэф<ref name=Qadarif>{{Cite web |last=Monitor |first=Sudan War |title=RSF enter Gedaref State for the first time |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-enter-gedaref-state-for-the-first |access-date=2023-12-09 |website=sudanwarmonitor.com |language=en}}</ref>. [[16 снежня]] разгарнуліся баі за Вад-Медані, адміністрацыйны цэнтр штата Гезіра<ref>{{Cite web |date=2023-12-17 |title=RSF attacks in Sudan’s El Gezira causes mass exodus, hundreds of youths detained |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-attacks-in-sudans-el-gezira-causes-mass-exodus-hundreds-of-youths-detained |access-date=2023-12-18 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. [[19 снежня]] горад захоплены. [[Аль-Джазіра]] назвала страту Вад-Медані «важным паваротам» у вайне<ref name="losinghope">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/19/losing-hope-sudan-civilians-terrified-as-rsf-attacks-second-biggest-city|title=‘Losing hope’: Sudan civilians terrified as RSF attacks second-biggest city|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|date=19 December 2023|access-date=19 December 2023}}</ref>. Суданскае грамадства стала губляюць веру ў тое, што ўрад Бурхана здольны разграміць Дагала<ref name="losinghope" />. Выраслі заклікі да дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення цяперашняга ваеннага кіраўніцтва<ref name="WMcoup">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-wad-madani-fuels-criticism|title=Fall of Wad Madani fuels criticism of army|website=Sudan War Monitor|date=20 December 2023|access-date=20 December 2023}}</ref>. === Падзеі 2024 года === У пачатку [[2024]] года паўстанцы Дагала здзейснілі атакі на Паўднёвы Кардафан, разграміўшы сілы праціўніка ў горадзе Хабіла ў нубійскіх гарах і прасунуўшыся ў бок Даланга<ref>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-habila-kordofan|title=RSF attack Habila in the Nuba Mountains|website=Sudan War Monitor|date=4 January 2024|access-date=12 January 2024}}</ref>. [[8 студзеня]] адбыліся сутыкненні ў гарах Нубы з удзелам УСС, САП і НВРС-П. Урадавая авіяцыя атакавала лагер байцоў Дагала пад Далангам<ref>{{cite web |title=Sudanese army, SPLA-N clash with RSF in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281115/ |website=Sudan Tribune |date=8 January 2024}}</ref>. Напярэдадні атрады НВРС-П захапілі горад<ref>{{cite web |title=Dilling town falls to SPLM-N in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281102/ |website=Sudan Tribune |date=7 January 2024}}</ref>. Суданская армія паспрабавала адбіць яго, але прыхільнікі Дагала і аль-Хілу сумесна адбілі атаку праціўніка<ref>{{cite web |title=Sudanese joint forces repel fresh RSF attack on South Kordofan’s town |url=https://sudantribune.com/article281166/ |website=Sudan Tribune |date=10 January 2024}}</ref>. У рэшце рэшт пачаліся сутычкі паміж НВРС-П і САП. Апошнія былі вымушаны адступіць. Потым прыхільнікі Дагала, якія адыходзілі з-пад Даланга, увайшлі ў горад Муглад у Заходнім Кардафане, лёгка ўзяўшы горад пад свой кантроль<ref name=RSFDalangDefeat>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/kordofan-conflict-spirals-in-dangerous|title=Kordofan conflict spirals in dangerous direction|website=Sudan War Monitor|date=13 January 2024|access-date=13 January 2024}}</ref>. [[13 студзеня]] Узброеныя сілы Судана атакавалі гарады Эль-Бувейда (штат Гезіра) і Эль-Фаў (штат Гедарэф)<ref>{{cite web |title=El Faw standoff: Sudan army deploys reinforcements as RSF regroup |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-faw-standoff-sudan-army-deploys-reinforcements-as-rsf-regroup |website=Radio Dabanga |date=14 January 2024}}</ref>. На наступны дзень актывізаваліся сутыкненні пад Эль-Генейнай, дзе авіяцыя прыхільнікаў Бурхана нанесла ўдары па старажытных меройскіх гарадах Нага і Мусаварат-эс-Суфра, якія абодва ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Sudan fighting spreads to World Heritage Site |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240117-sudan-fighting-spreads-to-world-heritage-site |access-date=15 January 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref>. [[17 студзеня]] паведамлялася аб баях на ўсход ад Аль-Мангала, апошняга буйнога горада Гезіры, які не знаходзіўся пад кантролем атрадаў Дагала. Так як гарнізон быў адрэзаны ад асноўных сіл, войскі Бурхана забяспечвалі абаронцаў па паветры на верталётах. У такіх цяжкіх умовах [[Служба агульнай разведкі (Судан)|Служба агульнай разведкі]] пачала выбарачна вербаваць і ўзбройваць грамадзянскіх асоб, каб адбіць варожае наступленне на Аль-Мангалу<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-in-west-of-sennar-after|title=Fighting west of Sennar after IGAD summit|website=Sudan War Monitor|date=January 19, 2024}}</ref>. Пазней САП пачалі наступленне на Бабануса<ref>{{Cite web |date=25 January 2024 |title=Rising civilian death toll as RSF attacks West Kordofan base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-death-toll-as-rsf-attacks-west-kordofan-base |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. Ужо [[26 студзеня]] Sudan War Monitor паведаміла, што войскі Дагала захапілі большую частку горада, і паказала, што паўстанцы праніклі ў штаб 22-й пяхотнай дывізіі УСС<ref>{{Cite web |date=26 January 2024 |title=Sudan capital clashes continue, Babanousa ‘largely in hands of RSF’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-clashes-continue-babanousa-largely-in-hands-of-rsf |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. У сакавіку прасоўванне паўстанцаў у штаце прыпынілася<ref name="sudanwarmonitor.com">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|title=Fighting escalates on the Jazira front|date=March 3, 2024|website=Sudan War Monitor|access-date=4 March 2024|archive-date=4 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304143328/https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|url-status=live}}</ref>. У лютым армія Бурхана правяла паспяховае наступленне ў Амдурмане, аб’яднаўшы свае сілы ў паўночнай частцы горада і і дэблакаваўшы атрады ў цэнтры, якія 10 месяцаў знаходзіліся ў акружэнні<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-close-to-breaking-omdurman|title=Sudan army close to breaking Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 4, 2024}}</ref>. Гэта стала першым буйным прарывам для Узброеных сіл у вайне. Тым не менш, станам на [[19 лютага]], значную частку горада (захад і поўдзень) кантралявалі паўстанцы Дагала<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-omdurman-breakthrough|title=Map: Sudan army breaks Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 19, 2024}}</ref>. У красавіку актывізаваліся баявыя дзеянні ў Эль-Фашыры, што вымусіла Бурхана адцягнуць сілы і рэсурсы з іншых участкаў. Гэта запаволіла ваенныя аперацыі ўрадавай арміі ў Хартуме і Амдурмане. У прыватнасці, для перакідцы войск і грузаў у абложаны горад задзейнічана авіяцыя<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|title=Understanding the fighting in El Fasher|website=Sudan War Monitor|date=May 24, 2024|access-date=25 May 2024|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526175335/https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|url-status=live}}</ref>. У маі САП пачалі наступленне ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|date=May 8, 2024|title=Sudan army routed in heavy fighting along El Obeid-Kosti road|website=Sudan War Monitor|access-date=8 May 2024|archive-date=8 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508143400/https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|url-status=live}}</ref>. 20 чэрвеня пасля некалькіх гадзін баёў армія Дагала захапіла сталіцу Заходняга Кардафана Аль-Фулах, вымусіўшы УСС адступіць да Бабанусы<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=Sudan’s RSF captures key army stronghold of el-Fula |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/20/sudans-rsf-captures-key-army-stronghold-of-el-fula |access-date=20 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. У канцы месяца яна прасунуліся ў штаце Сенар, захапіўшы раён Джэбель-Мая і горад Сінгу<ref>{{Cite news|title=Blitzkrieg: RSF advance deep into Sennar State and storm into the capital Sinja |url=https://sudanwarmonitor.com/p/blitzkrieg-rsf-advance-deep-into |access-date=2024-06-29 |website=Sudan war monitor}}</ref><ref>{{Cite news|title=RSF consolidates control over Sinjah, expands eastward|url=https://sudantribune.com/article287669/|access-date=2024-07-01|website=Sudan Tribune}}</ref>. У пачатку ліпеня паўстанцы ў ходзе маштабнага наступлення захапілі вялікія ўчасткі тэрыторыі і паселішчы Мазмум, Вадан-Найл, Сукі і Дзіндэр, прасунуўшыся да мяжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite news|title=Map: Sudan's Rapid Support Forces extend control in Sennar State|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-offensive|access-date=2024-07-03|website=Sudan war monitor}}</ref>. У канцы верасня ўрадавыя сілы разгарнулі буйное наступленне ў сталіцы<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Air strikes in Khartoum as Sudan army attacks paramilitary RSF positions |url=https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |access-date=2024-09-26 |website=The New Arab}}</ref>. [[File:Sudanese armed forces soldiers in Jebal moya.jpg|міні|Вайскоўцы арміі Бурхана ў Джэбель-Моі, 7 кастрычніка 2024.]] 1 кастрычніка войскі аль-Нура і Сілы вызвалення Судана на чале з Эль-Тахірам Хаджарам стварылі нейтральны ваенны альянс, накіраваны на абарону мірных жыхароў у Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Two Darfur movements form ‘neutral military alliance’ to protect civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-darfur-movements-form-neutral-military-alliance-to-protect-civilians |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref>. У кастрычніку войскі Бурхана актывізуюць свае дзеянні ў рэгіёнах Сенар і Гезіра, адбіўшы Дындэр<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-jazira-offensive|title=Map: Sudan army advances in eastern states|date=October 23, 2024|website=Sudan War Monitor}}</ref>. У лістападзе бакі афіцыйна выключылі магчымасць урэгулявання грамадзянскай вайны шляхам перамоваў<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-11 |title=War in Sudan: Death strikes at every corner in devastated Khartoum |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/11/war-in-sudan-death-strikes-at-every-corner-in-devastated-khartoum_6732461_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-12 |work=[[Le Monde]] |language=en }}</ref>. У гэты час усё больш людзей далучаюцца да прыхільнікаў Бурхана, бо насельніцтва Судана стамілася ад злачынстваў з боку САП<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-17 |title=The lost children of Sudan's revolution: 'We fight today alongside the men who fought us yesterday' |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/17/the-lost-children-of-sudan-s-revolution-we-fight-today-alongside-the-men-who-fought-us-yesterday_6733111_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-18 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref>. 23 лістапада ўрадавыя войскі бяруць Сінгу<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Sudan Army Says Recaptures Key State Capital |url=https://www.barrons.com/articles/sudan-army-says-recaptures-key-state-capital-b9d1b033 |website=Barron’s}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Burhan arrives in Sinjah after army recaptures city |url=https://sudantribune.com/article293730/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. === Падзеі 2025 года === [[File:تحرير الخرطوم.jpg|міні|злева|Мірныя жыхары, лаяльныя да ўрада, і байцы пра-бурханаўскіх сіл святкуюць вызваленне часткі Хартума, сельская мясцовасць у наваколлях Амдурмана, 11 лютага 2025.]] У пачатку года войскі Бурхана разгарнулі наступленне ў штаце Гезіра, адбіўшы гарады Хадж Абдалах<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эш-Шабарка<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Ад-эль-Кура<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 11 студзеня яны ўзялі Вад-Медані, сталіцу штата<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. На 8 лютага ўлады адваявалі большую частку Паўночнага Хартума, працягваючы паспяховае наступленне на тэрыторыі сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum|title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum|quote=Development marks one of army’s most significant advances since war broke out between army chief al-Burhan and RSF.|website=Al Jazeera|date=February 8, 2025|access-date=February 12, 2025}}</ref>. 10 лютага ўрад Бурхана абвясціў аб планах стварыць [[Пераходны ўрад Судана|пераходны ўрад]]. Папярэднічалі таму поспехі ў барацьбе з САП<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://northafricapost.com/84268-sudan-army-plans-transitional-govt-and-elections-as-it-seeks-to-recapture-khartoum.html|title=Sudan army plans transitional gov’t and elections as it seeks to recapture Khartoum – The North Africa Post|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c9830566073o|title=Sudan civil war: Army plans new government as it advances in capital|website=BBC News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Як заяўлялася, гэта будзе тэхнакратычны кабінет на чале з цывільным прэм’ер-міністрам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/08/02/2025/sudans-army-chief-plans-transitional-govt-amid-military-advances|title=Sudan's army chief plans transitional govt amid military advances|author=Newspaper|first=The Peninsula|website=thepeninsulaqatar.com|date=2025-02-08|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gazettengr.com/sudans-foreign-ministry-announces-plans-for-transitional-government/|title=Sudan’s foreign ministry announces plans for transitional government|author=Nigeria|first=News Agency of|website=Peoples Gazette Nigeria|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў Судана апублікавала дарожную карту, дзе было прадугледжана фарміраванне пераходнага ўрада і нацыянальны дыялог з групамі грамадзянскай супольнасці. Як вынік гэтага працэсу планавалася правесці выбары<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.arise.tv/sudanese-army-unveils-roadmap-to-democratic-government-calls-for-global-support/|title=Sudanese Transitional Government Announces Roadmap to Democratic Rule|author=Olugbode|first=Michael|website=Arise News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/10/sudan-army-aligned-foreign-ministry-sets-path-to-elections-amid-civil-war|title=Sudan army-aligned foreign ministry sets path to elections amid civil war|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў звярнулася за падтрымкай да [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] для падтрымкі дарожнай карты<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-govt-asks-intl-partners-to-support-roadmap-for-sudan-dialogue|title=Sudan govt asks int’l partners to support roadmap for dialogue|author=AMB|website=Dabanga Radio TV Online|date=2025-02-09|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailywestnile.info/news-now/sudan-charts-a-path-to-peace-government-announces-post-war-roadmap|title=Sudan Charts a Path to Peace: Government Announces Post-War Roadmap|website=Daily West Nile|access-date=2025-03-05}}</ref>. У адказ 18 лютага Сілы аператыўнай падтрымкі абвясцілі аб планах стварыць свой канкуруючы [[Урад у выгнанні|ўрад у выгнанні]], [[Урад міру і адзінства]], для кіравання часткамі Судана, якія знаходзіліся пад кантролем мяцежнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/|title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts|author=CORRESPONDENT|website=Capital News|date=2025-02-18|access-date=2025-03-05}}</ref>. 23 лютага ў Найробі САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада — Урада міру і адзінства<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. На наступны дзень урадавыя часці знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. 21 сакавіка ўлады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. Ужо 26 сакавіка УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. У той жа дзень Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У красавіку мяцежныя войскі генерала Дагала пачалі буйное наступленне ў Паўночным Дарфуры, імкнучыся захапіць Эль-Фашыр, апошні падкантрольны Бурхану горад у рэгіёне. Пачынаючы з 11 красавіка, мяцежнікі неадразовала атакавалі Эль-Фашыр і наваколле як з зямлі, так і з паветра пры падтрымцы дронаў. Да 13 красавіка пасля разлютаваных баёў, у выніку якіх загінула больш за 200 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей і гуманітарных работнікаў, САП узялі пад кантроль [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер Замзам]]<ref>{{Cite web |title=Sudan’s RSF claims control of famine-hit Zamzam camp in Darfur |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/13/sudans-rsf-claims-control-of-famine-hit-zamzam-camp-in-darfur |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan paramilitaries kill at least 100 people in Darfur attack, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/12/sudan-paramilitaries-kill-at-least-100-people-in-darfur-attack-un-says |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 23 красавіка адна з фракцый групоўкі «Рух за справядлівасць і роўнасць» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ўрадавыя войскі правялі наступальныя дзеянні ў Кардафане, адбіўшы Эль-Хівай<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эль-Хамадзі<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, Дэбібад<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. Ад баевікоў цалкам ачышчаны штаты Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |work=اليوم السابع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref> і Хартум<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Sudan war: RSF entirely pushed out of Khartoum state, army says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynn0vy3n4o.amp |access-date=2025-05-21 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>. 10 чэрвеня разгортваюцца баі на мяжы з Лівіяй, дзе армію Дагала падтрымала Лівійская нацыянальная армія<ref>{{Cite web |title=«الدعم السريع» تعلن سيطرتها على مناطق قرب الحدود مع ليبيا ومصر |url=https://aawsat.com/node/5153298 |access-date=2025-06-16 |website=Aawsat|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الحدث عاجل {{!}} الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية |url=https://nabd.com/s/156287683-f3255c/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%AD%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |access-date=2025-06-16 |website=موقع نبض}}</ref>. 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 1 снежня мяцежнікі абвясцілі, што ўзялі пад кантроль Бабанусу, апошні горад у Заходнім Кардафане, які ўтрымліваўся ўрадам<ref>{{cite web |url=https://sudanwarmonitor.com/p/babanusa-captured |title=Sudanese Army Base in Babanusa Overrun After Protracted Siege |work=Sudan War Monitor |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. === Падзеі 2026 года === У пачатку 2026 года ўзмацніліся баявыя дзеянні ў рэгіёне Кардафан, дзе амаль штодзённыя ўдары беспілотнікаў прыводзілі да значных ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Дроны атакавалі рынкі, медыцынскі ўстановы і жылыя раёны. Зрушэнне эпіцэнтра канфлікту ў Кардафан садзейнічала тое, што прыхільнікі Бурхана адбілі Хартум, а мяцежнікі ўкараніліся ў Дарфуры.<ref>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Kordofan drone strikes: Sudan's pivotal new front line as truce remains elusive | website=BBC | date=2026-02-25 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwz6z14w65o | access-date=2026-02-25}}</ref> Асабліва жорсткія баі разгарнуліся ў Паўднёвым Кардафане, дзе фіксавалася найбольшая колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. У гэтым рэгіёне кантроль над населенымі пунктамі пераходзіў з рук у рукі. Паралельна, у студзені—сакавіку, актывізаваліся баі ў Блакітным Ніле, дзе баевікі атакавалі стратэгічна важны горад Курмук. Урадавая армія накіравала падмацаванне ў Эд-Дамазін, адміністрацыйны цэнтр штата.<ref>[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20260415-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Судан — страна, раздираемая бесконечной войной]</ref> 18 красавіка Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ў Паўднёвым Кардафане разгорваецца канфлікт унутры групоўкі НВРС-П паміж фракцыямі аль-Хілу і прадстаўнікамі народа атора. З 8 мая атрады аль-Хілу пачалі атакі на раёны рассялення народа атора ля горада Кауда, забіваючы мірных жыхароў<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>, абстрэльваючы і спальваючы вёскі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. Тым часам, 20 чэрвеня, баевікі атора захапіла большую частку Кауды, падпалілі ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 8 ліпеня прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Курмук<ref>{{Cite web |date=2026-07-08 |title=Sudanese army recaptures strategic border town of Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/315994 |access-date=2026-07-08 |website=Sudan Tribune}}</ref>. 26 ліпеня аль-Бурхан загадаў пачаць буйнон наступленне на паўднёвым кірунку аж да граніцы з ЦАР<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.com/article/316660|title=Sudan army chief orders offensive to Central African Republic border|lang=en-US|last=SudanTribune|website=Sudan Tribune|date=2026-07-26|access-date=2026-07-29}}</ref>. У канцы ліпеня войскі генерала Бурхана і іх саюзнікі адваявалі дарогу, якая злучае Эль-Абэйд і Амдурман. Калоны Узброеных сіл Судана прасоўваліся з поўначы і поўдня і захапілі Ум-Саялу, Бару і Джабра-эль-Шэйх падчас першапачатковага наступлення, перш чым увайсці ў Герэйдж і Ум-Гірфу.<ref>{{cite news |title=Sudanese Army Restores Khartoum–El Obeid Road Link |url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudanese-army-restores-khartoum-el-obeid-road-link |access-date=30 July 2026 |work=Sudan War Monitor |date=27 July 2026}}</ref> == Мірныя ініцыятывы == === Першапачатковы працэс === У першы дзень канфлікту былы прэм’ер-міністр Абдала Хамдок публічна звярнуўся да Бурхана і Дагала з просьбай спыніць баявыя дзеянні<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 56 |website=Associated Press |last1=Magdy |first1=Samy |last2=Gambrell |first2=Jon |date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415102737/https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2023 года бакі, паводле прапановы [[ААН]], дамовіліся прыпыніць баявыя дзеянні з 16:00 да 19:00 па мясцовым часе штодня для бяспечнага праходу ў выпадку неадкладных гуманітарных сітуацый. У той жа час, як папярэдзілі прыхільнікі Бурхана, яны пакідаюць за сабой права рэагаваць, калі САП «здзейсняць якія-небудзь парушэнні»<ref>{{Cite web |title=Sudan approves passage for urgent humanitarian cases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudanese army and RSF back 'urgent humanitarian ceasefire'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254|access-date=2023-04-16 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. [[18 красавіка]] генерал Дагала заявіў, што яго ваенізаваныя фармаванні пагадзіліся на аднадзённае перамір’е, каб забяспечыць бяспечны праход грамадзянскіх асоб, у тым ліку параненых. Рашэнне было прынята пасля размовы з [[дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Энтані Блінкен]]ам<ref>{{Cite web |title=RSF leader agrees to 24-hour armistice|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. УСС таксама пагадзіліся на 24-гадзіннае спыненне агню, якое пачалося ў 18:00 па мясцовым часе<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Гэтыя дамоўленасці не былі выкананы, і ў пазначаныя тэрміны баявыя дзеянні працягваліся. УСС і САП выступілі з заявамі, у якіх абвінавачвалі адзін аднаго ў незахаванні рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |title=Fighting continues in Sudan hours after ceasefire was to begin|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/18/heavy-gunfire-shatters-khartoum-despite-sudan-truce-deal |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[21 красавіка]] САП заявілі, што будуць выконваць 72-гадзіннае спыненне агню, якое ўступіць у сілу ў 6:00 таго дня, у пачатак ісламскага свята Ід аль-Фітр (Ураза-байрам)<ref name="Eid">{{Cite news |title=Sudan's RSF announces 72-hour ceasefire amid Khartoum fighting |url=aljazeera.com/news/2023/4/21/sudans-rsf-announces-72-hour-ceasefire-amid-khartoum-fighting |access-date=2023-04-21 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ў другой палове дня армія пагадзілася на трохдзённае перамір’е, баявыя дзеянні працягваліся<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it agrees to three-day truce starting Friday |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-22 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. 24-га бакі дамовіліся аб спыненні агню на 72 гадзіны. Перамір’е павінна было пачацца з паўночы<ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=New Sudan ceasefire announced but doubts remain |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |access-date=2023-04-24 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004413/https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |url-status=live }}</ref>. У САП заявілі, што мэтай спынення агню было стварэнне гуманітарных калідораў для мірных жыхароў і эвакуцыі дыпламатычных місій<ref>{{Cite news |title=Sudan fighting in its 11th day: A list of key events |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events |access-date={{date|2023-04-25}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425094100/https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events|archive-date=2023-04-25}}</ref>. [[26 красавіка]] [[Міжурадавы орган па развіцці]] прапанаваў падоўжыць рэжым спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite news |title=Sudan army chief backs ceasefire extension as skirmishes continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/27/sudan-army-chief-backs-ceasefire-extension-as-skirmishes-continue |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. [[30 красавіка]] варагуючыя сілы абвясцілі аб падаўжэнні рэжыму спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Sudan army says it agreed to extend truce with RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Humanitarian truce extended: RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref>. === Перамоўны працэс у Джыдзе === 1 мая 2023 года спецыяльны пасланнік ААН у Судане Фолькер Пертэс абвясціў, што бакі дамовіліся накіраваць прадстаўнікоў для перамоваў пры пасярэдніцтве міжнароднай арганізацыі, але не назваў дату і месца правядзення сустрэчы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Rivals agree to send representatives to UN negotiations: AJ correspondent|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=Aljazeera}}</ref>. На наступны дзень варагуючыя фракцыі абвясцілі аб пачатку з 4 мая чарговага перамір’я тэрмінам на тыдзень<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361155|title=Sudan rivals agree 'in principle' to a week's truce|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=[[BBC]]}}</ref>. [[6 мая]] бакі сустрэліся на перамовах у саудаўскай [[Джыда|Джыдзе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/6/rival-sudan-factions-meet-in-saudi-arabia-as-pressure-mounts|title=Rival Sudan factions meet in Saudi Arabia as pressure mounts|access-date=2023-05-06|date=2023-05-06|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan’s warring military factions to meet face-to-face for first time since conflict began |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/world/sudan-conflict-talks-saudi-arabia-intl-hnk/index.html |website=CNN}}</ref>. [[11 мая]] варагуючыя фракцыі падпісалі пагадненне, якое дазваляла бяспечны праход людзям з зоны баявых дзеянняў. Аднак дамоўленасці аб перамір’і дасягнута не было<ref>{{Cite news |title=Sudan conflict: Army and RSF agree deal to protect civilians |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |access-date=12 May 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512095107/https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |url-status=live }}</ref>. [[20 мая]] ў Джыдзе фракцыі канфлікту дамовіліся аб тыднёвым спыненні агню, пачынаючы з 21:45 22-га чысла<ref>{{Cite news |title=Sudan’s army, Rapid Support Forces sign 7-day ceasefire|work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/21/sudans-army-rapid-support-forces-sign-7-day-ceasefire |access-date=21 May 2023}}</ref>. [[29 мая]] перамір’е падоўжана да [[3 чэрвеня]]<ref>{{Cite news|date=2023-05-29 |title=Sudan’s military, RSF agree ceasefire extension|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/29/fighting-continues-in-sudan-as-latest-ceasefire-close-to-expiring|access-date=2023-05-30}}</ref>. [[31 мая]] прадстаўнікі суданскай арміі прыпынілі свой удзел у перамовах у Джыдзе. Напярэдадні, як яны заявілі, праціўнік парушыў дамоўленасці і нанёс серыю артылерыйскіх і паветраных удараў<ref>{{Cite news|date=2023-05-31|title=Sudan army suspends participation in Jeddah ceasefire talks|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/31/sudan-army-suspends-participation-in-jeddah-ceasefire-talks|access-date=2023-06-01}}</ref>. Аднак потым бакі аднавілі перамоўны працэс<ref>{{Cite web |date=2023-06-06 |title=Sudan’s warring parties resume ceasefire talks in Jeddah |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/06/Sudan-s-warring-parties-resume-ceasefire-talks-in-Jeddah |access-date=2023-06-07 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref>. [[9 чэрвеня]] фракцыі дамовіліся аб перамір’і на суткі, пачынаючы з 6 раніцы 10-га чысла<ref>{{Cite news|date=2023-06-09|title= Mediators announce 24-hour Sudan ceasefire from early Saturday|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/9/saudi-arabia-us-announce-24-hour-sudan-ceasefire-from-saturday|access-date=2023-06-13}}</ref>. Яшчэ адзін рэжым спынення агню, у гэты раз на 72 гадзіны, пачаўся з 6:00 [[18 чэрвеня]]<ref name="seventeen">{{Cite news|date=2023-06-17|title= Sudan crisis: Five children among 17 killed in air strikes|language=en|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65938868|access-date=2023-06-18}}</ref>. [[27 чэрвеня]] абвешчана чарговае перамір’е з нагоды свята [[Курбан-байрам]]<ref>{{Cite news|date=27 June 2023|title=Sudanese army declares ‘unilateral’ ceasefire on first day of Eid|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/27/rsf-announces-two-day-unilateral-ceasefire-in-sudan-for-eid|access-date=27 June 2023}}</ref>. [[13 ліпеня]] падчас саміту ў [[Каір]]ы УСС, САП і лідары суседніх з Суданам дзяржаў дамовіліся аб новай ініцыятыве па ўрэгуляванні канфлікту. Прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што ініцыятыва будзе ўключаць у сябе ўсталяванне трывалага спынення агню, стварэнне бяспечных гуманітарных калідораў для дастаўкі дапамогі і пабудову дыялогавай платформы, у якой будуць удзельнічаць усе палітычныя партыі і дзеячы краіны. Ён таксама заклікаў бакі пачаць мірныя перамовы пад кіраўніцтвам Афрыканскага саюза<ref>{{Cite news|date=13 July 2023|title=Sudan’s neighbors meeting in Cairo for summit agree to Egypt’s initiative to try to end conflict|language=en|work=AP|url=https://apnews.com/article/egypt-sudan-summit-ethiopia-dam-6c2877b05df9fa045ca59b257e9e59e8|access-date=14 July 2023}}</ref>. [[15 ліпеня]] аднавіліся перамовы ў Джыдзе<ref>{{Cite news|date=15 July 2023|title=Sudan army returns for talks in Jeddah as war enters fourth month |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/15/sudan-army-returns-for-talks-in-jeddah-as-war-enters-fourth-month |access-date=16 July 2023}}</ref>, але [[27 ліпеня]] УСС іх зноў прыпынілі, абвінаваціўшы САП у новых парушэннях рэжыму спынення агню і запатрабаваўшы вываду войск Дагала з Хартума<ref>{{Cite news |date=29 July 2023 |title=Sudanese army’s return to negotiations hinges on RSF withdrawal from Khartoum: statement |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275554/ |access-date=31 July 2023 |archive-date=25 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225103718/https://sudantribune.com/article275554/ |url-status=dead }}</ref>. [[3 снежня]] новая хваля перамоў у Джыдзе была прыпынена бакамі<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=Mediators suspended Sudan’s ceasefire talks Indefinitely |url=https://sudantribune.com/article280013/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Станам на сярэдзіну снежня мірны працэс так і не атрымалася аднавіць<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/why-are-sudans-warring-factions-meeting-in-jeddah|title=Why are Sudan’s warring factions meeting in Jeddah?|website=Al Jazeera|date=31 October 2023|access-date=18 December 2023|last1=Lawal|first1=Shola}}</ref>. [[24 снежня]] Фарыс Эльнур, галоўны перамоўшчык ад САП на мірных працэсе, падаў у адстаўку, абвінаваціўшы праціўніка ў перашкодзе перамовам<ref>{{Cite news |date=2023-12-24 |title=RSF chief negotiator resigns to focus on ending Sudan’s war |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article280632/ |access-date=2023-12-25}}</ref>. Выступаючы перад войскамі [[12 красавіка]] 2024 года, Бурхан заявіў, што папярэдняй умовай перамоў з’яўляецца вывад САП з усіх буйных гарадскіх цэнтраў<ref>{{cite news |newspaper=Sudan Tribune |date=2024-04-12 |url=https://sudantribune.com/article284391/ |title=Sudan's military announces progress in restoring defence capabilities |access-date=13 April 2024 |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428165106/https://sudantribune.com/article284391/ |url-status=live }}</ref>. Чакалася, што ў красавіку будуць адноўлены перамовы ў Джыдзе, але бакі выбралі новую пляцоўкі — [[Каір]]<ref name="Lodhi">{{cite news |work=Al Jazeera |last=Lodhi |first=Areesha |title=After a year of war in Sudan, what is the situation now? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |date=2021-04-11 |access-date=12 April 2024 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |url-status=live }}</ref>. [[29 мая]] адбылася тэлефонная размова Бурхана з дзяржсакратаром ЗША Энтані Блінкенам, які запатрабаваў аднаўлення працэсу менавіта ў Джыдзе. Суданскі ўрад адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць папярэдніх кансультацый<ref>{{Cite web |date=May 29, 2024 |title=Blinken and top general discuss need to end Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/africa/blinken-discusses-need-end-sudan-conflict-sudan-with-general-state-dept-says-2024-05-28/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=May 29, 2024 |title=Sudan's Agar refuses U.S. invitation to resume Jeddah talks |url=https://sudantribune.com/article286314/ |website=Sudan Tribune |access-date=31 May 2024 |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080447/https://sudantribune.com/article286314/ |url-status=live }}</ref>. === Далейшы працэс === У пачатку 2025 года прадпрымаліся намаганні па заключэнні перамір’я, але ў цэлым не ўвянчаліся поспехам. Мірныя перамовы, якія праходзілі ў [[Лондан]]е, [[Вашынгтон]]е і [[Жэнева|Жэневе]], не прывялі да дасягнення доўгатэрміновага пагаднення.<ref>{{Cite news |last=Gardner |first=Tom |date=12 November 2025 |title=A quick, dirty, Trump-backed ceasefire is possible in Sudan |url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251112112120/https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |archive-date=12 November 2025 |access-date=12 November 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> У красавіку на канферэнцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі ў Лондане была зроблена спроба стварыць кантактную групу для аднаўлення перамоў, але намаганні зайшлі ў тупік, калі ключавыя арабскія дзяржавы (асабліва Егіпет, Саудаўская Аравія і ААЭ) адмовіліся ўхваліць ініцыятыву.<ref name=":37">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=15 April 2025 |title=UK conference on Sudan fails to set up contact group for ceasefire talks |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/15/uk-conference-hopes-to-map-pathway-to-end-suffering-in-sudan |access-date=21 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Да верасня Злучаныя Штаты сумесна з Саудаўскай Аравіяй, Егіптам і ААЭ прадставілі афіцыйны план мірнага ўрэгулявання. Дарожная карта прадугледжвала трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, за якім рушыць услед пастаяннае спыненне агню і дзевяцімесячны палітычны пераход да грамадзянскага кіравання. Аднак рэалізацыя плана заставалася нявызначанай: УСС выказалі сур’ёзныя сумневы, у прыватнасці, запатрабаваўшы вываду сіл праціўніка з грамадзянскіх раёнаў да ўступлення перамір’я ў сілу.<ref name=":39">{{Cite web |last1=Eltahir|first1=Nafisa |last2=Alashray |first2=Enas |editor1=Alexandra Hudson |editor2=Lisa Shumaker|date=12 September 2025 |title=US, Saudi Arabia, UAE, Egypt propose roadmap for Sudan peace |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-saudi-arabia-uae-egypt-propose-roadmap-sudan-peace-2025-09-12/}}</ref><ref name=":40">{{Cite web |date=6 November 2025 |last1=Khaled|first1=Fatma|agency=Associated Press |title=Sudan's paramilitary forces agree to truce proposed by U.S.-led mediator group |url=https://www.pbs.org/newshour/world/sudans-paramilitary-forces-agree-to-truce-proposed-by-u-s-led-mediator-group |access-date=21 November 2025 |website=PBS News |language=en-us}}</ref><ref name=":41">{{Cite web |date=7 November 2025 |last1=Abdelaziz|first1=Khalid|last2=Eltahir|first2=Nafisa|last3=Psaledakis|first3=Daphne|last4=Alashray|first4=Enas|editor1=Alex Richardson|editor2=Aidan Lewis|editor3=Diane Craft|title=Sudan's RSF agrees to US proposal for humanitarian ceasefire |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-rsf-agrees-us-proposal-humanitarian-ceasefire-2025-11-06/}}</ref> Тым часам лідары САП падтрымалі прапанову.<ref name=":40" /><ref name=":41" /><ref name=":43">{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=RSF says it agrees to ceasefire in Sudan war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/rsf-says-it-agrees-to-mediators-ceasefire-proposal-in-sudan-war |access-date=21 November 2025|date=6 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана сцвярджалі, што перамір’е дазволіць мяцежнікам замацаваць поспехі пасля падзення Эль-Фашыра.<ref name=":44">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=6 November 2025|title=RSF agrees to US humanitarian ceasefire proposal |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/3878559/sudanese-rapid-support-forces-agrees-us-humanitarian-ceasefire-proposal/ |access-date=21 November 2025 |website=Washington Examiner |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 October 2025 |title=Sudan's RSF rebels say they captured army base in key city, as fears grow of split in war-torn nation |url=https://www.cnn.com/2025/10/27/africa/sudan-rsf-captures-el-fasher-base-intl |access-date=31 October 2025 |website=[[CNN]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> == Замежны фактар == {{Асноўны артыкул|Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане}} === Міжнародная рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref name=":1" />, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref name=":1" />) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў [[11 мая]] 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. [[10 ліпеня]] Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Замежны ўдзел === [[File:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] Вечарам 15 красавіка стала вядома аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |date=2023-04-15 |website=Twitter |language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415175509/https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 | archivedate=2023-04-15}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць Егіпет і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з Эфіопіяй<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News" />. 16-га чысла САП заявілі, што замежныя знішчальнікі атакавалі іх войскі ў Порт-Судане<ref name=egy1>{{cite news |title=الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=Al Arabiya |date=16 April 2023 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref>. Як меркавалася, гэта былі егіпецкія самалёты. На наступны дзень спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. Акрамя [[ВПС]], у баях на баку арміі Бурхана верагодна заўважаны [[спецпрызн]]<ref name=egy2>{{cite news |last1=Rickett |first1=Oscar |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |access-date=18 April 2023 |publisher=Middle East Eye |quote="The Egyptians are already heavily involved," Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. "They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF." |date=18 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» генерал суданскай арміі заявіў, што дзве суседнія краіны, якія ён не назваў, спрабавалі аказаць дапамогу САП<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref>. Асобныя крыніцы паведамлялі пра падтрымку з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. [[Лівійская нацыянальная армія]], якую таксама абвінавацілі ў супрацоўніцтве з САП, зрабіла аналагічную заяву<ref>{{cite news |title=Libya denies involvement in Sudan fighting |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=20 April 2023 |publisher=[[BBC]] |date=20 April 2023}}</ref>. Аднак, па паведамленнях The Wall Street Journal, лівійскі военачальнік [[Халіфа Хафтар]] пры падтрымцы [[ААЭ]] і «Вагнера» накіраваў як мінімум адзін самалёт з ваенным рыштункам для войск Дагала<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. 19 красавіка эфіопскія вайскоўцы атакавалі атрады УСС у памежным раёне Эль-Фашага. Паводле суданскіх уладаў, эфіопы ўзмацнілі сваю ваенную актыўнасць на агульнай мяжы з пачаткам сутыкненняў<ref name=eth1>{{cite news |title=عاجل (السُّوداني): الجيش يوقف غزواً إثيوبياً على الفشقة الصغرى ويُكبِّدهم خسائر فادحة في الأرواح والعتاد |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |access-date=20 April 2023 |publisher=Al Sudani |date=19 April 2023 |quote=Ethiopian forces carried out an invasion and attack on Al-Fashqa Al-Sughra, reinforced by tanks, armored vehicles, and large crowds of infantry. Immediately, the armed forces units dealt with them with their various long-range fire systems, causing them heavy losses in personnel and equipment |archive-date=19 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |archive-date=19 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Аднак прэм’ер-міністр Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі]] адмаўляў факт якіх-небудзь баёў на мяжы<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 «Ethiopian PM denies reports of clashes with Sudan forces»]</ref>. У той жа час захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. [[19 верасня]] тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю [[22 верасня]], што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 9 кастрычніка Дагала абвінаваціў Егіпет ва ўдзеле ў аперацыях УСС і нанясенні авіяўдараў па пазіцыях САП у Гара-Мая, што Каір адмаўляў. Ён таксама сцвярджаў, што ў канфлікце ўдзельнічалі тыграйскія, эрытрэйскія, азербайджанскія і ўкраінскія найміты<ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=Egypt rejects RSF leader’s claim of military support for Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article291904/ |access-date=10 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2024 |title=Sudan’s RSF accuses Egypt of involvement in air strikes on its forces |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/sudans-rsf-accuses-egypt-of-involvement-in-air-strikes-on-its-forces |access-date=10 October 2024 |website=Al Jazeera |language=en-us}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 10 чэрвеня УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 5 верасня Судан падаў скаргу ў Савет Бяспекі ААН, абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> === Эвакуацыя замежнікаў === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} {{Гл. таксама|Аперацыя «Сажытэр»|Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|Аперацыя «Каверы»}} [[Файл:أثناء عمليات إجلاء السعودية لمواطنيها ورعايا الدول الشقيقة والصديقة لها.jpg|thumb|Саудаўскія жанчыны-вайскоўцы падчас вывазу замежнікаў у Джыду, 26 красавіка 2023.]] Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. == Гуманітарны крызіс == {{Main|Гуманітарны крызіс у Судане (2023)}} {{Гл. таксама|Суданскі крызіс бежанцаў (2023)}} Баявыя дзеянні ў Хартуме прывялі да таго, што многія жыхары апынуліся ў сваіх дамах без [[электрычнасць|электрычнасці]] і вады больш чым на 48 гадзін, што яшчэ больш пагоршылася гвалтам, які меў месца падчас поснага месяца [[Рамадан]]. Хартумцы праз вулічныя перастрэлкі не маглі выйсці за прадуктамі ў краму. У бальніцах адчуваўся недахоп персаналу і запасаў матэрыялаў з-за патоку параненых<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |title=As New Wave of Violence Hits Sudan’s Capital, Civilians Feel the Strain |url=https://www.nytimes.com/2023/04/17/world/africa/sudan-fighting-khartoum.html |access-date=17 April 2023 |publisher=[[The New York Times]] |date=17 April 2023}}</ref>. Жахлівае становішча склалася таксама ў Дарфуры<ref name="aj" />. Міжнародная федэрацыя таварыстваў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] і Чырвонага Паўмесяца заявіла, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў ваколіцах Хартума практычна немагчыма, і папярэдзіла, што сістэма аховы здароўя Судана знаходзіцца на мяжы калапсу<ref>{{Cite web |title=‘Almost impossible’ to provide aid in Sudanese capital: IFRC |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Больш за тое, [[Сусветная харчовая праграма]] абвясціла аб прыпыненні ўсіх аперацый у Судане пасля гібелі сваіх супрацоўнікаў<ref>{{Cite news |date=16 April 2023 |title=WFP temporarily halts operations in Sudan |language=en |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-16 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115739/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |url-status=live}}</ref>. На 24 красавіка 2023 года краіну пакінулі больш за 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo,Usaid |title=Sudan updates: Army says foreign evacuations to begin |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/22/sudan-fighting-live-news-army-says-foreign-evacuations-to-begin |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=South Sudan receives about 10,000 refugees fleeing Sudan fighting |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/south-sudan-receives-about-10000-refugees-fleeing-sudan-fighting/articleshow/99734417.cms |access-date=2023-04-24 |issn=0971-8257}}</ref>. Першапачаткова асноўны паток бежанцаў прынялі суседнія Чад і Паўднёвы Судан<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Salih |first2=Zeinab Mohammed |last3=Ahmed |first3=Kaamil |date=2023-04-24 |title=Sudan: thousands flee Khartoum as civilian casualties escalate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/24/sudan-thousands-flee-khartoum-as-civilian-casualties-escalate |access-date=2023-04-24 |issn=0261-3077}}</ref>. Уцекачы пераважна прыбывалі з Хартума і Дарфура<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На [[2 мая]] ў ААН паведамілі аб 334 000 унутрана перамешчаных асоб і 100 000 бежанцаў за мяжой<ref name="100k">{{cite news |title=Sudan crisis: Civilians facing 'catastrophe' as 100,000 flee fighting - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65448691|access-date=2 May 2023 |work=[[BBC]] |date=2 May 2023}}</ref>. У маі на фоне канфлікту зафіксавана ўспышка [[туберкулёз]]у<ref>{{Cite web |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.ctvnews.ca/health/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis-1.6389483 |access-date=2023-05-08 |website=CTVNews |language=en}}</ref>. Павелічэнне колькасці хворых у краіне адбылося адначасна з [[Украіна]]й, дзе на той момант пацверджана больш за 34 000 выпадкаў<ref>{{Cite journal |last=Hassanain |first=Sara A. |last2=Edwards |first2=Jeffrey K. |last3=Venables |first3=Emilie |last4=Ali |first4=Engy |last5=Adam |first5=Khadiga |last6=Hussien |first6=Hafiz |last7=Elsony |first7=Asma |date=2018-05-16 |title=Conflict and tuberculosis in Sudan: a 10-year review of the National Tuberculosis Programme, 2004-2014 |url=https://doi.org/10.1186/s13031-018-0154-0 |journal=Conflict and Health |volume=12 |issue=1 |pages=18 |doi=10.1186/s13031-018-0154-0 |issn=1752-1505 |pmc=5954449 |pmid=29785203}}</ref><ref name=eml>{{Cite web |first=Edith M. |last=Lederer |agency=The Associated Press |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-05-08/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis |access-date=2023-05-08 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Пра ўспышку ўпершыню паведаміла [[8 мая]] ААН. Было адзначана, што ад хваробы штодзённа паміраюць 4400 чалавек, у тым ліку 700 дзяцей<ref name=eml />. [[Файл:Screengrab of refugee camp from Number of Refugees Who Fled Sudan for Chad Double in Week.jpg|thumb|Лагер суданскіх бежанцаў у Чадзе.]] На працягу 2024 года назіралася праблема [[Голад у Судане (2024)|моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду]], што было выклікана наступствамі ўнутранага канфлікту. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва Чад. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title=Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url=https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote=It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en|archive-date=8 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808151915/https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition |url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821172953/https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |url-status=dead }}</ref>. == Шкода і страты == === Стан эканомікі === Паводле ацэнак ААН, эканамічная актыўнасць у Судане ўпала больш чым на траціну за першыя тры тыдні канфлікту<ref name="80m">{{cite news |date=12 September 2023|title=Sudan war causes daily economic loss of $80 million |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/daily-economic-loss-of-sudan-war-estimated-at-80-million |work=Radio Dabanga |access-date=12 September 2023}}</ref>. У ліпені суданскія эканамісты ацанілі агульную суму шкоды ў $9 млрд, або ў сярэднім у $100 млн<ref>{{cite news |date=18 July 2023|title=$49 billion of economic loss and looted property in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |work=Radio Dabanga|access-date=19 July 2023 |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719121727/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |url-status=live}}</ref>. У лютым 2024 года міністр фінансаў Джыбрыл Ібрагім заявіў, што з-за баявых дзеянняў у 2023 годзе эканоміка Судана скарацілася на 40 працэнтаў, а ў 2024 годзе чакаецца дадатковы спад на 28 працэнтаў. Дададзена, што дзяржаўныя даходы скараціліся на 80 адсоткаў<ref>{{cite news |date=29 February 2024 |title=Sudan's economy contracts 40% as war rages |url=https://www.africanews.com/2024/02/28/sudans-economy-contracts-40-as-war-rages/ |work=Africanews|access-date=1 March 2024 }}</ref>. === Сувязь і зносіны === У пачатку падзей суданская армія абвясціла аб закрыцці ўсіх аэрапортаў краіны<ref name=nyala>{{Cite web |date=2023-04-15 |title=استمرار الاشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالخرطوم ومروي |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/استمرار-الاشتباكات-بين-الجيش-والدعم-ا/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415111108/https://www.darfur24.com/2023/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7/ |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Каля 13:00 17-га чысла ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі цалкам закрыла паветраную прастору для палётаў<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo, Usaid |title=Sudan's army orders RSF dissolved; claims control of state TV |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread |access-date=2023-04-17 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 16-га чысла тэлекамунікацыйны правайдэр MTN адключыў інтэрнэт-паслугі па ўсёй краіне па загадзе суданскага рэгулятара тэлекамунікацый<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Arwa Ibrahim,Usaid |title=Dozens of people killed as Sudan fighting enters second day |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>, а тэлеканал Sudan TB цалкам спыніў сваё вяшчанне<ref>{{Cite news |last=Abdelaziz |first=Khalid |last2=Eltahir |first2=Nafisa |last3=Eltahir |first3=Nafisa |date=2023-04-16 |title=Sudan's army pounds paramilitary bases with air strikes in power struggle |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-military-rivals-fight-power-killing-least-25-2023-04-16/ |access-date=2023-04-16}}</ref>. На [[23 красавіка]] паведамлялася амаль аб поўным адключэнні [[Інтэрнэт]]у<ref>{{Cite web |title=Convoy carrying French national attacked: RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/23/sudan-fighting-internet-outage-reported-across-the-country |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>. На 1 мая 2023 года канфлікт прывёў да спынення паступлення суданскіх тавараў у Чад, што выклікала рост цэн у краіне<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V-Z23MmwyXI|title=Gunfire heard in Khartoum: Here is the situation on Monday, May 1, 2023|website=Al Jazeera|via=[[YouTube]]}}</ref>. У пачатку лютага 2024 года ў краіне адбылося масавае адключэнне інтэрнэту, якое закранула 65 % насельніцтва Судана<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Sudan communications blackout widens amid accusations |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-telecom-networks-blackout-widens-amid-accusations |access-date=5 February 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. === Чалавечыя ахвяры === На дадзены момант паступаюць супярэчлівыя паведамленні аб ахвярах. Згодна з першапачатковай інфармацыяй тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]», у ходзе першых сутыкненняў у Эль-Абейдзе і Хартуме прынамсі трое мірных жыхароў загінулі і дзясяткі атрымалі раненні<ref name="aj"/>. У Паўночным Дарфуры, паводле «Аль-Арабія», прынамсі двое мірных жыхароў былі забіты і 26 паранены. Яшчэ трое мірных жыхароў загінулі ад стрэлу гранатамёта. Адна жанчына была паранена куляй<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647232265762623488 مراسل العربية: مقتل شخصين وإصابة 26 آخرين من المدنيين في الخرطوم بحري #العربية_عاجل https://alarabiya.net]</ref>. У заяве Камітэта лекараў Судана гаворыцца, што двое мірных жыхароў былі забіты ў аэрапорце Хартума і адзін чалавек быў застрэлены ў штаце Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Three killed, dozens injured: Doctors' committee|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/15/sudan-unrest-live-news-explosions-shooting-rock-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Падчас [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|баёў у Фора-Баранзе]] ў Заходнім Дарфуры паведамлялася пра дзясяткі забітых і сотні параненых<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/سقوط-قتلى-وجرحي-جراء-اشتباكات-بين-الجي/ سقوط قتلى وجرحي جراء اشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالفاشر], 15 April 2023</ref>. У Паўднёвым Дарфуры загінулі 5 чалавек<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Elmosharaf_E/status/1647288341149151233?s=20}}</ref>. Сярод загінулых былі грамадзянін [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://ria.ru/20230416/sudan-1865635280.html Во время столкновений в Судане погиб гражданин Индии]</ref>, грамадзянін [[ЗША]]<ref name="cbsnews.com">{{Cite web |title=1 American dead in Sudan as U.S. readies troops for potential embassy evacuation amid heavy fighting |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-american-dead-us-troops-embassy-evacuation-khartoum/ |access-date=2023-04-20 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>, грамадзянін [[Ірак]]а<ref name="cbsnews.com"/>, грамадзянін Егіпта<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2023-04-24 |title=Egypt’s foreign ministry says embassy staff killed in Khartoum |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/egypts-foreign-ministry-says-embassy-staff-killed-khartoum-2023-04-24/ |access-date=2023-04-25}}</ref> і двухгадовая дзяўчынка з [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{Cite web |title=Turkish toddler killed in ongoing clashes in Sudan|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/turkish-toddler-killed-in-ongoing-clashes-in-sudan/2875179 |access-date=2023-04-20 |website=www.aa.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>, а таксама 15 сірыйцаў<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan|title=Diplomat Says 15 Syrians Killed Amid Clashes in Sudan|work=Asharq Al-Awsat|date=27 April 2023|url-status=live|access-date=4 May 2023|archive-date=4 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504163158/https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan}}</ref>, 15 эфіопаў<ref>{{cite web|url=https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|title=At least 15 Ethiopians killed in Sudan crossfires|work=Apa News|date=23 April 2023|access-date=29 мая 2023|archive-date=30 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183511/https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|url-status=dead}}</ref>, 9 эрытрэйцаў<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting|work=The Guardian|date=7 May 2023|access-date=12 May 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004130/https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|url-status=live}}</ref> і 10 студэнтаў з [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]<ref>{{Cite news|date=2023-06-06|title=Air strikes on Sudan campus kill Congolese - government|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65495446|access-date=2023-06-06}}</ref>. На другі дзень паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў Сусветнай харчовай праграмы былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі. Агулам на раніцу 56 чалавек загінулі і не менш за 595 атрымалі раненні па ўсёй краіне, з якіх 25, у тым ліку 17 мірных жыхароў, загінулі ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. На трэці дзень канфлікту Камітэт Суданскіх лекараў заявіў, што па меншай меры 97 чалавек былі забіты і 1100 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting: RSF and army clash in Khartoum for third day|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65293538|access-date=2023-04-17|website=www.bbc.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>, адзначыўшы, што гэтая лічба не ўключае ўсіх пацярпелых, паколькі многія людзі не маглі дабрацца да бальніц<ref>{{Cite web |title=Nearly 100 people dead across Sudan|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread|access-date=2023-04-17|website=www.aljazeera.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>. Са слоў спецпрадстаўніка ААН Фолькера Пертэса, на 18 красавіка прынамсі 185 чалавек былі забіты і больш за 1800 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan's generals battle for 3rd day; death toll soars to 185 |url=https://apnews.com/article/sudan-fighting-military-rsf-eafa3246b1e3004a1a9f2b9af9561362|access-date=2023-04-18 |website=www.apnews.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. 19-га чысла прадстаўнікі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] (СААЗ) паведамілі, што па меншай меры 270 чалавек загінулі і больш за 2600 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://edition.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html|access-date=2023-04-19 |website=www.cnn.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. На наступны дзень колькасць ахвяр павялічалася да 330 і 3200 адпаведна<ref name="330dead">{{Cite news |date=20 April 2023 |title=Death toll now more than 300 |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023}}</ref>, на 21-га — 413 і 3551<ref name="413dead">{{Cite news |date=21 April 2023 |title=Sudan fighting live news: UN says more than 400 killed |publisher=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=21 April 2023}}</ref>, 23-га — 420 і 3700<ref>[https://edition.cnn.com/2023/04/22/africa/sudan-army-foreign-evacuations-intl/index.html First evacuations of foreign nationals stuck in Sudan announced]</ref>, 25-га — 459 (на наступны день — 559<ref name="CBS">{{Cite web |title=Sudan ceasefire eases fighting as army denies rumors about deposed dictator Omar al-Bashir's whereabouts |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-ceasefire-omar-al-bashir-fighting-eases-dictator-said-to-be-in-hospital/ |access-date=2023-04-26 |website=CBS News |language=en-US}}</ref>) і 4072<ref name="Biohazard">{{Cite news |date=25 April 2023 |title=WHO says ‘high risk of biological hazard’ after laboratory seized |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce|access-date=25 April 2023}}</ref>. На 9 мая паведамлялася пра 700 забітых<ref name="24th">{{Cite web |title=Sudan fighting in its 24th day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/sudan-fighting-in-its-24th-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> і 5100 параненых<ref name="5100abc">{{Cite news|date=9 May 2023|title=No sign Sudan warring parties ready to 'seriously negotiate': UN|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudans-death-toll-rises-warring-sides-continue-talks-99193665|access-date=9 May 2023}}</ref>, на 16-га — пра 1000<ref name="photos">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/16/photos-sudanese-capital-devastated-by-a-month-of-brutal-fighting|title=Photos: Sudanese capital devastated by a month of brutal fighting|publisher=Aljazeera|date=16 May 2023}}</ref>, на 27-га — 1800<ref name="Perthes"/>. [[15 чэрвеня]] Праект даных аб месцазнаходжанні і падзеях узброеных канфліктаў паведаміў, што колькасць загінулых склала больш за 2000 чалавек<ref name="2,000">{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|title=Sudan war death toll surges past 2,000 as fighting enters third month|publisher=Ahram|date=15 June 2023|access-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616114444/https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|archive-date=16 чэрвеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 21 красавіка [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] паведаміла, што адзін з яе супрацоўнікаў быў забіты падчас перастрэлкі падчас падарожжа з сям’ёй каля Аль-Абейда<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Humanitarian worker killed in Sudan crossfire, IOM says |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-iom-idAFL8N36O3PT |access-date=2023-04-21}}</ref>. Станам на [[20 чэрвеня]], як заявіў міністр аховы здароўя Хайтам Ібрагім, загінула больш за 3000 чалавек, яшчэ 6000 паранены<ref name="3000jpost">{{Cite news|date=17 June 2023|title=More than 3,000 people killed, 6,000 injured in Sudan conflict|publisher=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|access-date=20 June 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620061616/https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|url-status=live}}</ref>. Аднак султанат Дар Масаліт паведаміў, што толькі ў Заходнім Дарфуры налічвалася больш за 5000 загінулых і каля 8000 параненых<ref name="dabanga5k">{{Cite news |title=More than 5,000 reportedly killed in El Geneina ‘genocide’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-5000-reportedly-killed-in-el-geneina-genocide|date=20 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=Radio Dabanga}}</ref>. [[22 ліпеня]] амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. [[16 кастрычніка]], паводле ацэнкі ААН, было заяўлена пра гібель 9000 чалавек за ўвесь час баёў<ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=16 October 2023 |title=UN aid chief says six months of war in Sudan has killed 9,000 people |language=en |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |access-date=18 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015214513/https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |url-status=live }}</ref>. На [[19 снежня]] арганізацыя паведаміла пра 12 000 загінулых і 33 000 пацярпелых<ref name="aa12">{{Cite web |date=19 December 2023 |title=UN humanitarian office raises alarm over fighting in eastern Sudanese state |url=https://www.aa.com.tr/en/world/un-humanitarian-office-raises-alarm-over-fighting-in-eastern-sudanese-state/3087061 |website=Anadolu Agency}}</ref>. Да 21 студзеня колькасць забітых павялічылася да 13 тысяч, заяўлена аб 26 тысячах пацярпелых<ref>[https://www.trtworld.com/africa/more-than-13000-people-killed-in-sudan-conflict-un-16729902 More than 13,000 people killed in Sudan conflict: UN]</ref>. 8 верасня, паводле ацэнак ААН, у выніку канфлікту загінула не менш за 20 000 чалавек<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. На лістапад 2024 года заяўлена пра 61 000<ref name="ap20">{{cite news |last1=Yibeltal |first1=Kalkidan |last2=Rukanga |first2=Basillioh |date=14 November 2024 |title=Sudan death toll far higher than previously reported - study |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crln9lk51dro |access-date=15 November 2024 |publisher=[[BBC News]]}}</ref>-150 000<ref name="dabanga150">{{cite news |title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |access-date=7 May 2024 |work=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503160346/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |url-status=live}}</ref> загінулых. Падрыхтоўчы камітэт сіндыката суданскіх лекараў на 20 студзеня 2025 года паведаміў пра 522 000 загінулых<ref>{{cite news |title=More then 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |work=Sudan Tribune |quote=The Preparatory Committee of the Sudanese Doctors Syndicate revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} [[File:Rassemblement stop au génocide au Soudan - Paris (FR75) - 2025-11-01 - 6.jpg|міні|Дэманстрацыя суданскай дыяспары ў Парыжы супраць ваенных злачынстваў, 1 лістапада 2025.]] Медыйныя арганізацыі абвінавацілі як УСС, так і САП у пагрозах, нападах і нават забойствах некалькіх журналістаў падчас канфлікту. Суданскі сіндыкат журналістаў толькі за другую палову мая задакументаваў больш за 40 такіх выпадкаў<ref>{{Cite news|date=6 June 2023|title=Violations against journalists in Sudan war|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war|url-status=live|access-date=19 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20230629010338/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war}}</ref>. Абодва бакі заўважаны ў нападах на медыцынскія ўстановы і медперсанал, пра што сведчыць BBC News Arabic. Па шпіталях неаднаразова наносіліся паветраныя і артылерыйскія ўдары<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|title=Sudan hospital strikes potential war crimes, BBC told|website=BBC News|date=2023-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816064253/https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Гэтыя напады сур’ёзна паўплывалі на стан сістэмы аховы здароўя краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|title=Attacks on Health Care in Sudan, 26July - 08 August 2023 - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192944/https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-11-15|url-status=live}}</ref>, паставіўшы пад пагрозу дзейнасць бальніц<ref>{{Cite news|date=2023-07-21|title=Sudan: Attacks on health workers jeopardise remaining hospitals operating in Khartoum|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|access-date=2023-11-15|archivedate=https://web.archive.org/web/20231109185455/https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|url-status=live}}</ref>. У Дарфуры зафіксаваны шматлікія выпадкі масавых забойстваў. Урад Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|title=Atrocities in Sudan: Minister for Africa's statement, 22 August 2023|website=GOV.UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116195654/https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|archive-date=2023-11-16|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>, відавочцы і назіральнікі ахарактарызавалі гвалт у рэгіёне як этнічную чыстку ці нават [[генацыд]]. Галоўнымі ахвярамі забойстваў сталі неарабскія народы, напрыклад масаліты<ref name="auto42">{{Cite news |date=2023-06-19 |title=New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire |language=en |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629171052/https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |archive-date=2023-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|title=Sudan Violence Rages as Paramilitaries Deny Darfur War Crimes|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719193559/https://www.voanews.com/amp/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Са жніўня нарастае колькасць доказаў таго, што Сілы аператыўнай падтрымкі праводзяць у Дарфуры этнічную чыстку. Вярхоўны камісар ААН Філіпа Грандзі выпусціў папярэджанне аб патэнцыйным перарастанні гвалту ў поўнамаштабны генацыд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|title=UN sounds alarm on Darfur, warns world not to repeat history|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055216/https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|archive-date=2023-11-14|access-date=2023-11-14|url-status=live}}</ref>. Падчас канфлікту вялікая колькасць жанчын сталі ахвярамі згвалтавання. Некаторыя трапілі ў [[сексуальнае рабства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/sudan-war-crimes-rampant-civilians-killed-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks|title=Sudan: War crimes rampant as civilians killed in both deliberate and indiscriminate attacks - New Report|website=Amnesty|access-date=2023-11-21}}</ref>. Ахвярамі сталі як суданкі, так і замежніцы<ref name=":17">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|title='Don't let the other soldiers watch': Rape as a weapon of war in Sudan|author=Abdelmoniem|first=Nils Adler,Dallia M.|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924063938/https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|archive-date=2023-09-24|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Асабліва часта пад сексуальны гвалт траплялі масаліткі і іншыя неарабкі<ref name=":18">{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|title=Darfur: Rapid Support Forces, Allied Militias Rape Dozens [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193245/https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных злачынцаў названы арабскія апалчэнцы, саюзныя САП. Эксперты ААН сцвярджалі, што згвалтаванне выкарыстоўваецца як «інструмент пакарання»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|title=Rape by Sudan's RSF militia used to 'punish and terrorise' warn rights experts {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004053701/https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|archive-date=2023-10-04|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Арганізацыя выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з шырока распаўсюджаным сексуальным гвалтам падчас канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|title=UN experts alarmed by reported widespread use of rape and sexual violence against women and girls by RSF in Sudan|website=OHCHR|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929131348/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|archive-date=2023-09-29|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. І ААН, і суданскія праваабарончыя арганізацыі заяўлялі, што гэтыя лічбы ўяўляюць сабой толькі невялікую частку рэальнага маштабу правапарушэнняў<ref name=":20">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|title=Gang-raped and racially abused in Sudan|website=BBC News|date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015064311/http://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|archive-date=2023-10-15|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што САП і арабскія апалчэнцы таксама здзяйснялі рабаванні<ref name=":16">{{Cite news|date=25 July 2023|title=RSF accused of killings, robberies and sexual violence|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence|url-status=live|access-date=25 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20231004102426/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence}}</ref>. Мірныя жыхары краіны выказалі заклапочанасць з нагоды масавых крадзяжоў і рабаванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|title=In Sudan's South Darfur, armed men pillage, loot under cover of fighting|author=Nashed|first=Mat|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928073449/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|title=Shelling, Looting in Sudan's Capital as Military Factions Battle for 8th Week|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616112826/https://www.voanews.com/amp/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|archive-date=2023-06-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сітуацыя дапаўнялася поўнай адсутнасцю прысутнасці паліцыі і праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|date=2023-05-10|title=Sudan capital rocked by air strikes, looting|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|access-date=2023-09-30|archivedate=https://web.archive.org/web/20230522100928/https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|title=Shoes to TVs - looting spree ravages war-hit Sudan|website=BBC News|date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926072409/https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|archive-date=2023-09-26|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Суданская пракуратура зафіксавала больш за 500 выпадкаў знікнення людзей без вестак па ўсёй краіне з пачатку баёў<ref name=":15">{{Cite news |date=3 August 2023 |title=RSF accused of over 500 cases of enforced disappearance in Sudan |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275738/ |access-date=4 August 2023 |archive-date=12 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812201312/https://sudantribune.com/article275738/ |url-status=dead }}</ref>. Як заўлялася, войскі Дагала і іх саюзнікі наўмысна забівалі асобных юрыстаў, назіральнікаў за правамі чалавека, лекараў, правадыроў неарабскіх плямёнаў<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=RSF atrocities pile up in Darfur after 100 days of Sudan fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083838/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |archive-date=11 October 2023 |access-date=2023-07-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=24 July 2023 |title=RSF and Kababish clash in North Kordofan |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |url-status=live |access-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006160937/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |archive-date=6 October 2023}}</ref>, чыноўнікаў<ref>{{Cite news |title=Sudan's warring sides trade blame over church attack |language=en-UK |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |url-status=live |access-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144238/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |archive-date=16 May 2023}}</ref>, копскіх святароў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|title=War crimes and civilian suffering in Sudan|website=Amnesty International|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925175201/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|archive-date=2023-09-25|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паступала шмат паведамленняў аб вярбоўцы дзяцей ва ўзброеныя групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|title=Sudan: Children dying amid healthcare system collapse {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064905/https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|archive-date=2023-10-30|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>. Назіральнікі абвінавацілі войскі Дагала ў наборы ў свае атрады непаўналетнік ва ўзросце 14 гадоў. Некаторых з дзяцей-салдат бачылі на перадавой у Хартуме<ref name="childsoldier">{{Cite news |date=22 August 2023 |title=Child soldiers reported in Sudan battles |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823125553/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |url-status=live }}</ref>. == Фэйкі == У ходзе канфлікту было адзначана некалькі выпадкаў дэзынфармацыі, накіраванай на маніпуляванне грамадскай думкай, распаўсюджванне ілжывай інфармацыі і стварэнне блытаніны. І УСС, і САП удзельнічалі ў кампаніях па дэзынфармацыі ў сацыяльных сетках. Прадстаўнікі бакоў выкарыстоўвалі [[Твітэр]] у [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай барацьбе]]<ref>{{cite web |last=Suleiman |first=Ali Sam |date=2023-05-19 |title=How Disinformation Campaigns Endanger Lives in Sudan |url=https://smex.org/how-disinformation-campaigns-endanger-lives-in-sudan/ |access-date=2023-07-28 |website=SMEX |language=en-US}}</ref>. Афіцыйная старонка «[[Бі-бі-сі]]» апублікавала відэа, дзе нібыта паказаны авіяналёт ВПС Судана на пазіцыі прыхільнікаў Дагала. Падраздзяленне маніторынгу і праверкі «[[Аль-Джазіра|Аль-Джазіры]]» заявіла, што відэа сфабрыкавана з выкарыстаннем кадраў з кампутарнай гульні «Arma 3», апублікаваных на платформе [[TikTok]] у сакавіку 2023 года. Іншае відэа, на якім камандуючы суданскай арміяй Абдэль Фатах аль-Бурхан інспектуе бранятанкавы корпус, знята яшчэ да пачатку баявых дзеянняў. Відэа, на якім, як паведамлялася, суданскія верталёты пралятаюць над Хартумам, аказалася датаваным лістападам 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/2023/4/16/%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%a9-3|title=وحدة التحقق بالجزيرة مباشر تكشف حقيقة مقاطع فيديو نشرها الجيش السوداني ووسائل إعلام (فيديو)|website=mubasher.aljazeera.net|access-date=2023-04-26}}</ref>. Таксама высветлілася, што дзве фатаграфіі, шырока распаўсюджаныя ў сацыяльных сетках, на якіх знаходзіліся падпалены мост і разбомблены будынак у Хартуме, былі зроблены падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://pesacheck.org/partly-false-two-of-these-photos-are-not-from-the-april-2023-sudan-unrest-45c170e197de|title=PARTLY FALSE: Two of these photos are not from the April 2023 Sudan unrest|author=PesaCheck|website=Medium|date=2023-04-19|access-date=2023-04-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Дарфурскі канфлікт]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] * [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2022)]] * [[Сутыкненні ў Блакітным Ніле (2022)]] * [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Захар Бурак. [https://zviazda.by/sites/default/files/29kras-2023-11.pdf «Вароты Афрыкі» ў агні: Што адбываецца ў Судане?] // Звязда : газета. — 29 красавіка 2023. == Спасылкі == * [https://kp.ua/incidents/a667944-mid-rekomenduet-ukraintsam-vozderzhatsja-ot-poezdok-v-sudan-hde-vspykhnuli-boi МИД рекомендует украинцам воздержаться от поездок в Судан, где вспыхнули бои] * [https://fakty.com.ua/ru/svit/20230415-pid-chas-zbrojnyh-sutychok-u-sudani-poshkodzheno-litak-ukrayinskoyi-aviakompaniyi/ Во время вооруженных столкновений в Судане поврежден самолет украинской авиакомпании] * [https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html У Судане ідуць баі паміж сілавымі структурамі краіны. Што не падзялілі і адкуль там украінскія самалёты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230417140045/https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html |date=17 красавіка 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/32365079.html У Судане ваенізаваная групоўка «Сілы хуткай падтрымкі» заявіла пра захоп прэзыдэнцкага палацу і аэрапорту] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 2xbehajfjobo7k31so2uojjh3kn4g5b 10 737802 5189560 5186303 2026-08-30T09:18:06Z DBatura 73587 5189560 wikitext text/x-wiki {{Канфлікт |колер = lightsteelblue |схаваць = 1 |назва = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |бітвы = Храналогія: * [[Храналогія суданскага канфлікту (2023)|2023]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2024)|2024]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2025)|2025]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2026)|2026]] ----- [[Бітва за Хартум (2023—2025)|Хартум]] ([[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|Аэрапорт]] • [[Баі за Амдурман (2023—2025)|Амдурман]] • [[Наступленне ў Бахры|Бахры]]) • [[Дарфурская кампанія (з 2023)|Дарфур]] ([[Баі ў Эль-Генейне (2023)|Эль-Генейна]] • [[Баі ў Ньяле (2023)|Ньяла]] • [[Баі за Эль-Фашыр (2023—2025)|Эль-Фашыр]] • [[Баі за Кутум|Кутум]] • [[Баі за Аль-Маліху|Аль-Маліха]] ) • [[Кардафанская кампанія (з 2023)|Кардафан]] ([[Баі за Аль-Абейд (2023)|Аль-Абейд]] • [[Баі за Кадуглі|Кадуглі]] • [[Баі за Дылінг|Дылінг]]) • [[Баі ў Мерове (2023)|Мерове]] • [[Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане|Замежная інтэрвенцыя]] • [[Баі за Вад-Медані|Вад-Медані]] • [[Баі за Бабанусу|Бабануса]] • [[Наступленне ў Сенары|Сенар]] ([[Баі за Джэбель-Мою|Джэбель-Моя]]) • [[Баі за Габаль-эль-Увейнат|Габаль-эль-Увейнат]] • [[Кампанія ў Блакітным Ніле|Блакітны Ніл]] • [[Сутыкненні ў Каудзе (2026)|Кауда]] ------ [[Гуманітарны крызіс у Судане (2023)|Гуманітарны крызіс]] ([[Суданскі крызіс бежанцаў (2023)|Бежанцы]] • [[Голад у Судане (з 2024)|Голад]]) • [[Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)|Эвакуацыя]] ([[Аперацыя «Сажытэр»|«Сажытэр»]] • [[Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|«Раус аус Хартум»]] • [[Аперацыя «Каверы»|«Каверы»]]) • [[Дэпартацыя эрытрэйцаў з Судана|Дэпартацыя эрытрэйцаў]] • [[Джыдская дэкларацыя (2023)|Джыдская дэкларацыя]] • [[Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Ваенныя злачынствы]] ([[Забойствы масалітаў у Дарфуры (2023)|Забойствы масалітаў]] • [[Містэрэйская разня|Містэрэй]] • [[Разня ў Ардамата|Ардамата]] • [[Разня ў Вад ан-Нуры|Вад ан-Нура]] • [[Масавыя забойствы ў Гезіры|Гезіра]] • [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|Эль-Фашыр]]) }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Судан]] </noinclude> 4jvbo4w6r9dflsipesdimul4acdmda6 0 740636 5189455 4738667 2026-08-29T23:23:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189455 wikitext text/x-wiki [[Выява:АхвярыМистерСидр.jpg|thumb|300пкс|Расійскія рэгіёны, дзе ў чэрвені 2023 года выяўлены ахвяры прадукцыі «Мистер Сидр».]] '''Масавае атручванне метанолам у Расіі''' адбылося з 3 па 5 чэрвеня [[2023]] года ў выніку спажывання жыхарамі некалькіх рэгіёнаў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] алкагольнай прадукцыі пад маркай «''Мистер сидр''» з небяспечнымі ўзроўнямі [[Метанол|метылавага спірту]] і этылбутырата. У выніку здарэння да 10:00 17 чэрвеня пацярпелі 105 чалавек, з іх памерлі 36<ref name = "toll">{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/chislo-otravivshihsya-napitkom-mister-sidr-prevysilo-105-chelovek-iz-nih-36-pogibli/|title=Число отравившихся напитком «Мистер Сидр» превысило 105 человек. Из них 36 погибли|website=RTVI|date=2023-06-17|access-date=2023-06-17}}</ref>. == Перадгісторыя == Алкагольныя напоі пад маркай «Мистер сидр» вырабляліся прадпрыемствам ТАА «Анди» на заводзе «Варка» ў вёсцы Вандай ([[Самарская вобласць]]). Уладальнікам ТАА з’яўляўся Анар Гусейнаў<ref name="info1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6028038#:~:text=Напиток%20«Мистер%20сидр»%20производится%20на,Афат%20Оглы%20(он%20задержан).|title=Что известно о «Мистере сидре»|website=КоммерсантЪ|url-status=live}}</ref>. Акрамя прадукцыі «Мистер сидр» і аналагічнай прадукцыі «Лето сидр», прадпрыемствам выпускалася [[піва]] маркі «Нехило», а таксама [[ліманад]] маркі «AnDi»<ref name="info2">{{Cite web|lang=ru|url=https://aif.ru/society/na_predpriyatii_zapreshchennogo_mistera_sidra_proizvodili_detskiy_limonad.|title=На предприятии запрещенного «Мистера Сидра» производили детский лимонад|website=Аргументы и факты|url-status=live}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[2022]] годзе Анар Гусейнаў быў аштрафаваны арбітражным судом Самарскай вобласці на суму ў 10 тысяч [[Расійскі рубель|рублёў]] за абарот алкагольнай прадукцыі без належнай дакументацыі; у ходзе вынясення судом рашэння штраф быў заменены на папярэджанне<ref name="koap">[https://kad.arbitr.ru/Document/Pdf/fdbee8ea-7bea-4856-8554-3dec8e74d63d/3ca13896-296b-4859-b35c-984bfafc6b59/A55-15666-2022_20220712_Reshenie.pdf Решение Арбитражного суда Самарской области]</ref>. == Атручванне == Першыя выпадкі атручвання прадукцыяй былі зафіксаваны 3 і 4 чэрвеня ў горадзе [[Дзімітраўград (Расія)|Дзімітраўградзе]] ([[Ульянаўская вобласць]]). Да раніцы 5 чэрвеня шасцёра пацярпелых памерлі ў рэанімацыі гарадской бальніцы. Алкагольная прадукцыя была набыта імі ў мясцовых разліўных крамах<ref name="first">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ul.kp.ru/daily/27511/4773471/.|title=16-летняя девочка в реанимации: в Ульяновске от отравления сидром умерли шесть человек|website=Комсомольская правда|url-status=live}}</ref>. У далейшым на працягу 5 чэрвеня былі зафіксаваны ахвяры ў [[Самарская вобласць|Самарскай]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай]] абласцях і [[Удмурція|Удмурціі]]<ref name="chrono">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.samara.kp.ru/daily/27511/4774075/.|title=Полная хронология массового отравления сидром в регионах Приволжья 5 июня 2023 года|website=Комсомольская правда|url-status=live}}</ref>. 6 чэрвеня стала вядома пра трох атручаных жыхарак [[Пензенская вобласць|Пензенскай вобласці]]<ref name = "penza">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/novosti/2770420/.|title=Три девушки отравились сидром в Пензенской области|website=НТВ|access-date=2023-06-06|url-status=live}}</ref>. Да вечара колькасць загінулых дасягнула 29, усяго было паведамлена пра больш за 90 выпадкаў атручвання<ref name = "cider29">{{Cite web|lang=ru|url=https://ren.tv/news/v-rossii/1110667-minzdrav-podtverdil-gibel-29-chelovek-ot-otravleniia-surrogatnym-sidrom|title=Минздрав подтвердил гибель 29 человек от отравления суррогатным сидром|website=РЕН ТВ|access-date=2023-06-06|url-status=live}}</ref>. 7 чэрвеня ў [[Курганская вобласць|Курганскай вобласці]] стала вядома аб атручванні двух непаўналетніх жыхарак горада [[Шуміха]], якія набылі прадукцыю «Мистер сидр» 4 чэрвеня<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mosregion.info/2023/06/07/v-kurganskoj-oblasti-zafiksirovan-pervyj-sluchaj-otravleniya-napitkom-mister-sidr/|title=В Курганской области зафиксирован первый случай отравления напитком «Мистер Сидр»|author=Оксана Герасимова|website=Вести Московского региона|date=2023-06-07|access-date=2023-06-07}}</ref>. == Расследаванне == 5 чэрвеня Федэральная служба па рэгуляванні алкагольнага рынку заблакавала адгрузку і пастаўку прадукцыі ТАА «Анди» і даручыла выключыць з продажу напоі «Мистер сидр». Следчымі камітэтамі Ульянаўскай і Самарскай абласцей былі ўзбуджаны крымінальныя справы па артыкуле 283 КК РФ («вытворчасць, захоўванне, перавозка альбо збыт тавараў і прадукцыі, выкананне работ або аказанне паслуг, якія не адказваюць патрабаванням бяспекі»), пасля гэтыя справы былі перададзены ў вядзенне Галоўнага следчага ўпраўлення Следчага камітэта Расійскай Федэрацыі. Расспажыўнаглядам былі арганізаваны рэйды па канфіскацыі з продажу заблакаванай прадукцыі па ўсёй краіне<ref name="stop">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/society/05/06/2023/647e0b249a7947827e31f739.|title=Росалкогольрегулирование остановило поставки «Мистера Сидра»|website=РБК|url-status=live}}</ref>. На 6 чэрвеня ў рэгіёнах [[Паволжа]] было канфіскавана 23,2 тысячы літраў: у Пензенскай вобласці канфіскавалі звыш 1700 літраў, ва Удмуртыі 14 тысяч літраў, у [[Мардовія|Мардовіі]] — больш за 250 літраў<ref name="police">{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/proisshestviya/17940603.|title=В регионах Поволжья изъяли более 23,2 тыс. л суррогатного "Мистера сидр"|website=ТАСС|url-status=live}}</ref>. У [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] ў гэты ж дзень на складах у шасці прыватных прадпрымальнікаў было выяўлена каля 1000 бутэлек заблакаванай прадукцыі<ref name="chelyab">{{Cite web|lang=ru|url=https://life.ru/p/1584652.|title=В Челябинской области нашли на складах около тысячи бутылок опасного сидра|website=LIFE|url-status=live}}</ref>. Таксама прадукцыя была знойдзена на аптовых складах гарадоў [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]] і [[Мурам]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zebra-tv.ru/novosti/ekstcessi/vo-vladimire-i-murome-na-skladakh-nashli-mister-sidr/|title=Во Владимире и Муроме на складах нашли «Мистер Сидр»|website=Зебра ТВ}}</ref>. Да 19 гадзін [[Маскоўскі час|па Маскве]] было канфіскавана 37,6 тысячы літраў. Прадукцыя была знойдзена на тэрыторыі [[Курганская вобласць|Курганскай вобласці]], [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]], [[Марый Эл|Рэспублікі Марый Эл]] і [[Пермскі край|Пермскага краю]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/905091|title=В России из оборота изъяли 37,6 тысячи литров "Мистера Сидра"|website=Interfax.ru|date=2023-06-06|access-date=2023-06-06}}</ref>. Заснавальнікі ТАА «Анди» Анар Гусейнаў, Антон Фралоў, Раміль Асланаў, а таксама галоўны бухгалтар Паліна Ускова, былі затрыманы па справе аб атручванні напоямі<ref name="arrest">{{Cite web|lang=ru|url=https://newizv.ru/news/2023-06-06/politsiya-zaderzhala-dvuh-menedzherov-i-glavbuha-posle-massovogo-otravleniya-sidrom-409530.|title=Силовики задержали двух менеджеров и главного бухгалтера компании по производству сидра после массового отравления людей.|website=Новые известия|url-status=live}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Праведзеная экспертыза ЭКЦ УМВД па Ульянаўскай вобласці выявіла ў прадукцыі наяўнасць прымешак метанолу і этылбутырата ў небяспечнай дазоўцы<ref name = "methanolexp">{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2023/06/06/reg-pfo/mvd-v-iziatom-v-ulianovskoj-oblasti-sidre-nashli-metanol-i-etilbutirat.html|title=МВД: В изъятом в Ульяновской области сидре нашли метанол и этилбутират|website=Российская газета|access-date=2023-06-06|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606125247/https://rg.ru/2023/06/06/reg-pfo/mvd-v-iziatom-v-ulianovskoj-oblasti-sidre-nashli-metanol-i-etilbutirat.html|url-status=live}}</ref>. Паводле даных следства, ёмістасці з этанолам былі скрадзены са склада МУС у Самарскай вобласці, у якім яны захоўваліся пасля канфіскацыі ў [[2012]] годзе, пры садзейнічанні сяржанта паліцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://v1.ru/text/incidents/2023/06/08/72381818/|title=«Мистер Сидр», после которого погибли больше 30 человек, делали из спирта, украденного со склада МВД|website=v1.ru - новости Волгограда|date=2023-06-08|access-date=2023-06-08}}</ref>. Міністрам унутраных спраў Расіі Уладзімірам Калакольцавым былі звольнены намеснік начальніка ГУ МУС па Самарскай вобласці Юрый Сафронаў, а таксама начальнік «Цэнтра гаспадарчага і сэрвіснага забеспячэння МУС Расіі па Самарскай вобласці», за якім быў замацаваны склад, Аляксандр Рамнёў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://63.ru/text/politics/2023/06/08/72381749/|title=Из-за отравления сидром уволены два начальника из самарского главка|website=63.ru - новости Самары|date=2023-06-08|access-date=2023-06-08}}</ref>. == Рэакцыя == Нацыянальная асацыяцыя вытворцаў традыцыйнага сідру, якая аб’ядноўвае расійскіх вытворцаў сідру, выступіла з заявай, згодна з якім напой «Мистер сидр» не можа лічыцца [[сідр]]ам з прычыны таго, што пры вырабе апошняга выключана выкарыстанне [[Спірты|спірту]]. Больш за тое, на падставе апублікаваных пасля выпадкаў атручвання фатаграфій з месца вытворчасці члены НАВТС паказалі на тое, што завод-вытворца не валодаў абсталяваннем для [[Закісанне|браджэння]]<ref name="napts">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrew.ru/2023/06/06/%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%82%D1%81-%D0%BF%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82/.|title=Заявление НАПТС по трагическим событиям, связанным с отравлением алкогольной продукцией в Поволжье|website=Realbrew|url-status=dead|access-date=6 чэрвеня 2023|archive-date=6 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606112754/https://www.realbrew.ru/2023/06/06/%d0%b7%d0%b0%d1%8f%d0%b2%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bd%d0%b0%d0%bf%d1%82%d1%81-%d0%bf%d0%be-%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%b3%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bc-%d1%81%d0%be%d0%b1%d1%8b%d1%82/}}</ref>. Масавае атручванне прадукцыяй выклікала шэраг прапаноў з боку расійскіх заканадаўцаў і прадстаўнікоў грамадскіх саветаў пры дзяржаўных органах аб адмене мараторыя на правядзенне праверак, уведзенага ў сакавіку 2022 года, для вытворцаў прадуктаў харчавання і пітва<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.retail.ru/news/v-rf-mogut-snyat-moratoriy-na-proverku-proizvoditeley-produktov-i-vody-6-iyunya-2023-229458/|title=В РФ могут снять мораторий на проверку производителей продуктов и воды|author=https://www.retail.ru|website=Retail.ru|date=2023-06-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6028180|title=«Мистер сидр» отравил всю отрасль|website=Коммерсантъ|date=2023-06-05}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-07}} [[Катэгорыя:2023 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2023 года]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Расіі]] cbnha07a94y0k4h2saufwquqrv1tsrs 0 741317 5189295 4525208 2026-08-29T13:44:40Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Архітэктары XII стагоддня]]; дададзена [[Катэгорыя:Архітэктары XII стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189295 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} [[Файл:Buddhist_ark_used_by_Chinese_Jews.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя з трактата: будысцкі каўчэг у гебрэйскім выкарыстанні ў [[Кайфэн]]е]] '''Лі Цзе''' ({{Кітайская|李誡|李诫|Lǐ Jiè}}, 1065—1110) — архітэктар часоў дынастыі [[Сун|Паўночная Сун]], аўтар класічнага трактата па архітэктуры «{{нп3|Інцзаа Фашы||ru|Инцзао Фаши}}» (营造法式, «Будаўнічыя стандарты», 1103 год), першага ў сваім родзе, які захаваўся цалкам. У ім утрымліваліся палажэнні, якія на некалькі стагоддзяў вызначылі развіццё традыцыйных кітайскіх архітэктурных канонаў. Лі Цзе апрацаваў шматлікія творы папярэднікаў і напісаў уласны трактат, які прадставіў імператару {{нп3|Чжэ-цзун (дынастыя Сун)|Чжэ-цзуну|ru|Чжэ-цзун (династия Сун)}}. У 2006 годзе пахаванне Лі Цзе на яго радзіме ў {{нп3|Сіньчжэн|Сіньчжэне|ru|Синьчжэн}} ([[Хэнань]]) прызнана аб’ектам з дзяржаўнай аховай. {{зноскі}} == Літаратура == * James Stevens Curl, Susan Wilson: ''The Oxford Dictionary of Architecture''. Oxford University Press, 2015, ISBN 9780199674985, S. [https://books.google.de/books?id=4Lu6BwAAQBAJ&pg=PA441 441] * Klaas Ruitenbeek: ''Carpentry and Building in Late Imperial China''. Brill, 1996, S. [https://books.google.de/books?id=KH2XJVKxgIMC&pg=PA27 27] * <cite id="CITEREFNeedham1986">Needham, Joseph (1986). </cite><cite id="CITEREFNeedham1986">''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. </cite><cite id="CITEREFNeedham1986">Taipei: Caves Books, Ltd.</cite> * <cite id="CITEREFSteinhardt1997">Steinhardt, Nancy Shatzman (1997). </cite><cite id="CITEREFSteinhardt1997">''Liao Architecture''. </cite><cite id="CITEREFSteinhardt1997">Honolulu: University of Hawaii Press.</cite> * <cite id="CITEREFSteinhardt2004">Steinhardt, Nancy Shatzman. </cite><cite id="CITEREFSteinhardt2004">"The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History, " ''The Art Bulletin'' (Volume 86, Number 2, 2004): 228—254.</cite> * <cite id="CITEREFSteinhardt1993">Steinhardt, Nancy Shatzman. </cite><cite id="CITEREFSteinhardt1993">«The Tangut Royal Tombs near Yinchuan», Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture (Volume X, 1993): 369—381.</cite> * <cite id="CITEREFGuo1998">Guo, Qinghua. </cite><cite id="CITEREFGuo1998">«Yingzao Fashi: Twelfth-Century Chinese Building Manual», Architectural History: Journal of the Society of Architectural Historians of Great Britain (Volume 41 1998): 1-13.</cite> * [[李约瑟]]《中国科学技术史》第四卷第三分册第二十八章 《土木工程》 第92-93页 北京科学出版社 2008 ISBN 987-7-03-022422-4 * 宋 李诫 《[[营造法式]]》 中国书局 2006 ISBN 7-80568-974-1/K.168 * 梁思成 《营造法式注释序》· 李诫 《梁思成全集》 第七卷 7-9 ISBN 7-112-04431-6 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктары Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары XII стагоддзя]] tqhptxnix1qgwziiy49u4s4kwwqfsrz 0 744847 5189315 5149458 2026-08-29T14:18:38Z DzBar 156353 −[[Катэгорыя:Ураджэнцы Мельбурна]]; ± 3 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189315 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Хемсварт, Крыс}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Аўстралійскія акцёры агучвання]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены ордэна Аўстраліі]] {{Кінематаграфіст}} '''Крыс Хэмсварт''' ({{lang-en|Chris Hemsworth}}; поўнае імя — '''Крыстафер Хэмсварт''', {{lang-en|Christopher Hemsworth}}; нар. [[11 жніўня]] [[1983]], [[Мельбурн]], [[Вікторыя, Аўстралія|Вікторыя]], [[Аўстралія]]) — аўстралійскі акцёр і прадзюсар. Атрымаў вядомасць у Аўстраліі дзякуючы ролі Кіма Хайда ў тэлесерыяле ''Home and Away'' («Дома і ў гасцях»), а сусветную папулярнасць — пасля ролі [[Тор (Marvel Comics)|Тора]] ў фільмах [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|Кінематаграфічнага сусвету Marvel]].<ref name="britannica">{{Cite web|language=en|url=https://www.britannica.com/biography/Chris-Hemsworth|title=Chris Hemsworth|website=Encyclopaedia Britannica|date=21 мая 2026|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> Сярод яго вядомых роляў — Джордж Кірк у фільме ''[[Зорны шлях (фільм, 2009)|Зорны шлях]]'' (2009), Курт Воган у ''The Cabin in the Woods'' («Хатка ў лесе», 2011), паляўнічы Эрык у ''[[Беласнежка і паляўнічы|Беласнежцы і паляўнічым]]'' (2012), [[Джэймс Хант]] у фільме ''Rush'' («Парыў», 2013), Оўэн Чэйз у ''In the Heart of the Sea'' («У сэрцы мора», 2015), Тайлер Рэйк у ''Extraction'' («Эвакуацыя», 2020) і Дэментус у ''Ф’юрыёса. Шалёны Макс. Сага''.<ref name="britannica" /> У 2021 годзе Хэмсварт стаў членам [[Ордэн Аўстраліі|Ордэна Аўстраліі]] за значныя заслугі перад выканальніцкім мастацтвам і дабрачыннымі арганізацыямі.<ref name="abc-honours">{{Cite web|language=en|url=https://www.abc.net.au/news/2021-06-14/chris-hemsworth-acting-career-honoured-queens-birthday/100212910|title=Look back at Chris Hemsworth's early roles as his career is honoured on the Queen's birthday|website=ABC News|date=14 чэрвеня 2021|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Хэмсварт нарадзіўся ў Мельбурне ў сям’і Леані, настаўніцы англійскай мовы, і Крэйга Хэмсварта, сацыяльнага работніка. Ён сярэдні з трох братоў: яго старэйшы брат [[Люк Хэмсварт|Люк]] і малодшы брат [[Ліам Хэмсварт|Ліам]] таксама сталі акцёрамі. Дзяцінства Хэмсварта прайшло часткова ў Мельбурне, часткова ў Булмане ў [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]]; пазней сям’я пераехала на [[Філіп-Айлэнд]].<ref name="britannica" /> === Пачатак кар’еры === Першыя ролі Хэмсварта былі звязаныя з аўстралійскім тэлебачаннем. У 2002 годзе ён сыграў караля Артура ў серыяле ''Guinevere Jones'' («Гвіневера Джонс»), пасля з’явіўся ў серыялах ''Neighbours'' («Суседзі»), ''Marshall Law'' («Закон Маршала») і ''The Saddle Club'' («Седлавы клуб»).<ref name="britannica" /> У 2004 годзе Хэмсварт атрымаў ролю Кіма Хайда ў аўстралійскай мыльнай оперы ''Home and Away'' («Дома і ў гасцях»). Гэтая праца зрабіла яго вядомым у Аўстраліі і стала першым значным этапам у яго кар’еры.<ref name="abc-honours" /> У 2006 годзе акцёр удзельнічаў у аўстралійскай версіі тэлепраекта ''Dancing with the Stars'' («Танцы з зоркамі»). У 2007 годзе ён пакінуў ''Home and Away'' і пачаў шукаць ролі ў амерыканскім кіно.<ref name="britannica" /> === Пераход у галівудскае кіно === У 2009 годзе Хэмсварт сыграў Джорджа Кірка, бацьку Джэймса Т. Кірка, у фільме Дж. Дж. Абрамса ''Зорны шлях''. Нягледзячы на кароткі час на экране, роля зрабіла яго вядомым для шырэйшай міжнароднай аўдыторыі.<ref name="britannica" /> У тым жа годзе ён зняўся ў трылеры ''A Perfect Getaway'' («Ідэальны ўцёкі»), а ў 2010 годзе — у крымінальным фільме ''Ca$h'' разам з [[Шон Бін|Шонам Бінам]].<ref name="britannica" /> [[Файл:Chris_Hemsworth_(8492541282).jpg|злева|міні|Хэмсварт у 2013 годзе]] === Роля Тора і сусветная вядомасць === Пераломным момантам у кар’еры Хэмсварта стала роля Тора ў фільме ''[[Тор (фільм)|Тор]]'' (2011) рэжысёра [[Кенет Брана|Кенета Браны]]. Пасля гэтага ён неаднаразова вяртаўся да гэтага персанажа ў фільмах Marvel: ''[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]]'' (2012), ''[[Тор 2: Царства цемры]]'' (2013), ''[[Мсціўцы: Эра Альтрона]]'' (2015), ''[[Тор: Рагнарок]]'' (2017), ''[[Мсціўцы: Вайна бясконцасці]]'' (2018), ''[[Мсціўцы: Фінал]]'' (2019) і ''[[Тор: Каханне і гром]]'' (2022).<ref name="britannica" /> Побач з фільмамі Marvel Хэмсварт здымаўся ў стужках розных жанраў. У 2011 годзе ён сыграў Курта Вогана ў фільме жахаў ''The Cabin in the Woods'' («Хатка ў лесе»), у 2012 годзе — паляўнічага Эрыка ў ''Беласнежцы і паляўнічым'', а ў 2013 годзе — брытанскага аўтагоншчыка [[Джэймс Хант|Джэймса Ханта]] ў спартыўнай драме Рона Говарда ''Rush'' («Парыў»).<ref name="britannica" /> У 2015 годзе Хэмсварт выканаў галоўную ролю ў кібер-трылеры Майкла Мана ''Blackhat'' («Чорны капялюш») і ролю марака Оўэна Чэйза ў гістарычнай прыгодніцкай драме ''In the Heart of the Sea'' («У сэрцы мора»). У 2016 годзе ён вярнуўся да ролі паляўнічага Эрыка ў фільме ''The Huntsman: Winter’s War'' («Паляўнічы: Зімовая вайна») і сыграў камедыйную ролю Кевіна Бэкмана ў перазапуску ''[[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 2016)|Лаўцоў прывідаў]]''.<ref name="britannica" /> [[Файл:Chris_Hemsworth_by_Gage_Skidmore.jpg|міні|Хэмсварт на San Diego Comic-Con у 2017 годзе]] === Пазнейшая кар’ера === У 2018 годзе Хэмсварт зняўся ў ваеннай драме ''12 Strong'' («12 дужых») і трылеры ''Bad Times at the El Royale'' («Благі час у „Эль-Рояле“»). У 2019 годзе разам з Тэсай Томпсан сыграў у фільме ''Men in Black: International'' («Людзі ў чорным: Інтэрнэшнал»).<ref name="britannica" /> У 2020 годзе акцёр выканаў ролю найміта Тайлера Рэйка ў баявіку Netflix ''Extraction'' («Эвакуацыя»). У 2023 годзе ён вярнуўся да гэтай ролі ў фільме ''Extraction 2'' («Эвакуацыя 2»). У 2022 годзе Хэмсварт таксама сыграў у фантастычным трылеры ''Spiderhead'' («Павуцінне») і выступіў выканаўчым прадзюсарам фільма ''Interceptor'' («Перахопнік»).<ref name="britannica" /> У 2022 годзе выйшаў дакументальны серыял National Geographic ''Limitless with Chris Hemsworth'' («''Limitless'' з Крысам Хэмсвартам»), прысвечаны здароўю, старэнню і межам чалавечай вынослівасці. Праект быў створаны пры ўдзеле рэжысёра і прадзюсара [[Дарэн Аранофскі|Дарэна Аранофскі]].<ref name="natgeo-limitless">{{Cite web|language=en|url=https://www.natgeotv.com/za/shows/natgeo/limitless-with-chris-hemsworth|title=Limitless with Chris Hemsworth|website=National Geographic|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> У 2024 годзе Хэмсварт сыграў Дэментуса ў фільме Джорджа Мілера ''[[Ф’юрыёса: Сага Шалёнага Макса|Ф’юрыёса. Шалёны Макс. Сага.]]'' і агучыў Арыёна Пакса/Оптымуса Прайма ў анімацыйным фільме ''Transformers One'' («Трансформеры: Пачатак»).<ref name="britannica" /> У 2026 годзе выйшаў крымінальны трылер ''Crime 101'' («Крымінал 101»), дзе Хэмсварт сыграў злодзея Майка Дэвіса і выступіў адным з прадзюсараў. У фільме таксама зняліся [[Марк Руфала]], [[Холі Бэры]] і [[Бары Кеаган|Бары Кеган]].<ref name="reuters-crime101">{{Cite web|language=en|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/chris-hemsworth-mark-ruffalo-reunite-action-thriller-crime-101-2026-01-29/|title=Chris Hemsworth and Mark Ruffalo reunite for action thriller 'Crime 101'|website=Reuters|date=29 студзеня 2026|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> [[Файл:Chris_Hemsworth_-_Crime_101.jpg|міні|Хэмсварт на сустрэчы, прысвечанай фільму ''Crime 101'', 2026 год]] == Публічны імідж і грамадская дзейнасць == Пасля ролі Тора Хэмсварт стаў адным з найбольш пазнавальных аўстралійскіх акцёраў у сусветным кіно. У 2019 годзе ён заняў другое месца ў спісе самых высокааплатных акцёраў свету паводле ''Forbes''; ягоны даход за год склаў 76,4 млн долараў ЗША.<ref name="nn-forbes">{{Cite web|language=be|url=https://nashaniva.com/235949|title=Дуэйн Джонсан узначаліў спіс самых высокааплатных акцёраў свету|website=[[Наша Ніва]]|date=22 жніўня 2019|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> У 2019 годзе Хэмсварт запусціў фітнес-платформу Centr, звязаную з трэніроўкамі, харчаваннем і здаровым ладам жыцця.<ref name="walkoffame">{{Cite web|language=en|url=https://walkoffame.com/29224-2/|title=Chris Hemsworth|website=Hollywood Walk of Fame|date=23 мая 2024|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> 23 мая 2024 года Хэмсварт атрымаў зорку на [[Галівудская алея славы|Галівудскай алеі славы]] ў катэгорыі «Кіно».<ref name="walkoffame" /> Хэмсварт падтрымліваў Аўстралійскі дзіцячы фонд, ахвяраваў сродкі на барацьбу з наступствамі лясных пажараў у Аўстраліі і ўдзельнічаў у прыродаахоўных ініцыятывах.<ref name="abc-honours" /> == Асабістае жыццё == У 2010 годзе Хэмсварт ажаніўся з іспанскай актрысай і мадэллю [[Эльза Патакі|Эльзай Патакі]]. У пары трое дзяцей: дачка Індыя Роўз і сыны-блізняты Саша і Трыстан. У 2015 годзе сям’я пераехала з Лос-Анджэлеса ў Байран-Бэй у Аўстраліі.<ref name="britannica" /> Падчас працы над серыялам ''Limitless with Chris Hemsworth'' акцёр даведаўся, што мае дзве копіі варыянта гена APOE4, звязанага з павышанай рызыкай развіцця хваробы Альцгеймера. Хэмсварт падкрэсліваў, што гэта не дыягназ, а толькі паказчык павышанай рызыкі.<ref name="vanityfair">{{Cite web|language=en|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/11/chris-hemsworth-exclusive-interview-alzheimers-limitless|title=Chris Hemsworth Changed His Life After an Ominous Health Warning|website=Vanity Fair|date=17 лістапада 2022|access-date=1 чэрвеня 2026}}</ref> == Фільмаграфія == === Кіно === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля !Заўвагі |- |2009 |''[[Зорны шлях (фільм, 2009)|Зорны шлях]]'' |Джордж Кірк | |- |2009 |''A Perfect Getaway'' («Ідэальны ўцёкі») |Кейл Гарыці | |- |2010 |''Ca$h'' |Сэм Фэлан | |- |2011 |''[[Тор (фільм)|Тор]]'' |Тор | |- |2011 |''The Cabin in the Woods'' («Хатка ў лесе») |Курт Воган | |- |2012 |''[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]]'' |Тор | |- |2012 |''[[Беласнежка і паляўнічы]]'' |Эрык, Паляўнічы | |- |2012 |''Red Dawn'' («Чырвоны світанак») |Джэд Экерд | |- |2013 |''Star Trek Into Darkness'' («Зорны шлях у цемру») |Джордж Кірк |голас; камэа |- |2013 |''Rush'' («Парыў») |[[Джэймс Хант]] | |- |2013 |''[[Тор 2: Царства цемры]]'' |Тор | |- |2015 |''Blackhat'' («Чорны капялюш») |Нікалас Хэтэўэй | |- |2015 |''[[Мсціўцы: Эра Альтрона]]'' |Тор | |- |2015 |''Vacation'' («Канікулы») |Стоўн Крэндал | |- |2015 |''In the Heart of the Sea'' («У сэрцы мора») |Оўэн Чэйз | |- |2016 |''The Huntsman: Winter’s War'' («Паляўнічы: Зімовая вайна») |Эрык, Паляўнічы | |- |2016 |''[[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 2016)|Лаўцы прывідаў]]'' |Кевін Бэкман | |- |2016 |''Team Thor'' («Каманда Тора») |Тор |кароткаметражны фільм |- |2016 |''[[Доктар Стрэндж (фільм, 2016)|Доктар Стрэндж]]'' |Тор |камэа |- |2017 |''Team Thor: Part 2'' («Каманда Тора: Частка 2») |Тор |кароткаметражны фільм |- |2017 |''[[Тор: Рагнарок]]'' |Тор | |- |2018 |''12 Strong'' («12 дужых») |Мітч Нэльсан | |- |2018 |''[[Мсціўцы: Вайна бясконцасці]]'' |Тор | |- |2018 |''Bad Times at the El Royale'' («Благі час у „Эль-Рояле“») |Білі Лі | |- |2019 |''[[Мсціўцы: Фінал]]'' |Тор | |- |2019 |''Men in Black: International'' («Людзі ў чорным: Інтэрнэшнал») |агент Х | |- |2019 |''Jay and Silent Bob Reboot'' («Джэй і Маўклівы Боб: Перазагрузка») |сам сябе |камэа |- |2020 |''Extraction'' («Эвакуацыя») |Тайлер Рэйк |таксама прадзюсар |- |2022 |''Interceptor'' («Перахопнік») |прадавец |камеа; выканаўчы прадзюсар |- |2022 |''Spiderhead'' («Павуцінне») |Стыў |таксама прадзюсар |- |2022 |''[[Тор: Каханне і гром]]'' |Тор |таксама выканаўчы прадзюсар |- |2023 |''Extraction 2'' («Эвакуацыя 2») |Тайлер Рэйк |таксама прадзюсар |- |2024 |''[[Ф’юрыёса: Сага Шалёнага Макса|Ф’юрыёса. Шалёны Макс. Сага.]]'' |Дэментус | |- |2024 |''[[Дэдпул і Расамаха]]'' |Тор |камэа |- |2024 |''Transformers One'' («Трансформеры: Пачатак») |Арыён Пакс / Оптымус Прайм |агучванне |- |2026 |''Crime 101'' («Крымінал 101») |Майк Дэвіс / Джэймс Дэвіс |таксама прадзюсар |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля !Заўвагі |- |2002 |''Guinevere Jones'' («Гвіневера Джонс») |кароль Артур |2 эпізоды |- |2002 |''Neighbours'' («Суседзі») |Джэймі Кейн |1 эпізод |- |2002 |''Marshall Law'' («Закон Маршала») |Кід |1 эпізод |- |2003 |''The Saddle Club'' («Седлавы клуб») |Джордж Уайтсайд |1 эпізод |- |2004 |''Fergus McPhail'' |Крэйг |1 эпізод |- |2004—2007 |''Home and Away'' («Дома і ў гасцях») |Кім Хайд |асноўны склад |- |2006 |''Dancing with the Stars Australia'' («Танцы з зоркамі. Аўстралія») |сам сябе |удзельнік |- |2015 |''Saturday Night Live'' |вядучы |2 выпускі |- |2021 |''[[Локі (серыял)|Локі]]'' |Трог |агучванне; без указання ў тытрах |- |2021 |''Shark Beach with Chris Hemsworth'' («Акулавы пляж з Крысам Хэмсвартам») |сам сябе |дакументальны спецвыпуск |- |2021 |''[[Што, калі...? (серыял)|Што, калі...?]]'' |Тор |агучванне |- |2022 |''Limitless with Chris Hemsworth'' («''Limitless'' з Крысам Хэмсвартам») |сам сябе |таксама выканаўчы прадзюсар |- |2025 |''Limitless: Live Better Now'' («''Limitless'': Жыць лепш цяпер») |сам сябе |дакументальны серыял |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва !Роля !Заўвагі |- |2011 |''Thor: God of Thunder'' |Тор |агучванне |- |2015 |''Lego Dimensions'' |Кевін Бэкман |агучванне |- |2016 |''Ghostbusters'' |Кевін Бэкман |агучванне |} {{зноскі}}{{Commonscat|Chris Hemsworth}}{{Бібліяінфармацыя}} l9v8hkzmvim0i175m1k5belcmxin0c1 0 746110 5189620 5053604 2026-08-30T10:57:24Z Mupper-san 91913 /* Канструкцыя */ Вэктарная вэрсія схемі. 5189620 wikitext text/x-wiki {{Касмічны апарат|Імя=Spirit|Удакладненне назвы=Спірыт|Выява=[[Выява:KSC-03PD-0786.jpg|300px]]|Подпіс=''Spirit'' падчас тэстаў руху і манеўравання|Арганізацыя={{Сцяг|ЗША}} [[НАСА]]|Вытворца=[[Boeing]], [[Lockheed Martin]]|Аператар=[[Лабараторыя рэактыўнага руху]]|Задачы=Даследаванне [[Марса]]|Запуск=[[10 чэрвеня]] [[2003]] 17:58:47 [[UTC]]|Ракета-носьбіт=[[Delta-II]]|NSSDC_ID=2003-027A|Маса=185 кг|Памеры=1,6 × 2,3 × 1,5 м|Тэрмін актыўнага існавання=''Запланаваная'': 90 сол (92,5 сутак) ''Эксплуатацыя'': 2210 сол — да апошняга кантакта з апаратам|Дата пасадкі=4 студзеня 2004 года 4:35 UTC|Каардынаты пасадкі={{Coord|14|34|18|S|175|28|43|E|globe:mars_type:landmark}}<ref name="Esri-Mapping">{{cite web |author=Staff |title=Mapping the Mars Rovers' Landing Sites |url=http://www.esri.com/news/arcuser/0404/mapmars3of3.html |work=[[Esri]] |access-date=May 4, 2014 }}</ref>|NORAD_ID=27827|Сайт=https://mars.nasa.gov/mer/|Крыніцы сілкавання=Сонечныя панэлі|Стартавая пляцоўка=SLC-17A|Выхад_на_арбіту=|Сход_з_арбіты=}} '''«''Spirit», «Спірыт»''''', ці '''''«MER-A»''''' — [[Марсаход|робатызаваны марсаход]], які даследаваў Марс з 2004 па 2010 год,<ref name="NASA-Spirit">{{cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/details.php?id=5917|title=Mars Exploration Rover – Spirit|first=Jon|last=Nelson|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128115920/https://www.jpl.nasa.gov/missions/details.php?id=5917|archive-date=January 28, 2018|access-date=February 2, 2014|url-status=dead}}</ref> цягам 2208 сол або 3,3 марсіянскіх лет ({{Days between|2004|01|04|2010|03|22}} [[Суткі|зямных дзён]]). Гэта быў першы з двух [[Планетаход|марсаходаў]] місіі [[НАСА|NASA]] [[Mars Exploration Rover]], якую праводзіла [[Лабараторыя рэактыўнага руху]] (JPL). ''Spirit'' паспяхова сеў у [[Гусеў (кратар)|кратары Гусева]] на [[Марс]]е у 04:35 па [[UTC]] 4 студзеня 2004 года, за тры тыдні да таго, як яго двайнік ''Opportunity'' (MER-B) сеў на іншым баку планеты. Марсаход захрас у пяску ў канцы 2009 года пад вуглом, які перашкаджаў зарадцы яго батарэй; апошняя сувязь з Зямлёй адбылася 22 сакавіка 2010 года. Марсаход выканаў сваю запланаваную місію працягласцю 90 сол (крыху менш за 92,5 зямных дзён). Дзякуючы ачыстцы сонечных панэлей марсіянскім ветрам, якая прывяла да большай колькасці энергіі ад сонечных панэляў, ''Спірыт'' працягваў функцыянаваць больш чым у дваццаць разоў даўжэй, чым напачатку разлічвалі планіроўшчыкі NASA. ''Спірыт'' праехаў 7,73 кіламетраў замест запланаваных 600 метраў,<ref>{{cite press release|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20110525a.html|title=NASA Spirit Rover Completes Mission on Mars|publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]]|date=May 25, 2011|access-date=May 26, 2011|archive-date=June 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611060618/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20110525a.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20110525a.html |title=Архіўная копія |access-date=13 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110611060618/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20110525a.html |archivedate=11 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref> што дазволіла больш шырокі геалагічны аналіз марсіянскіх парод і асаблівасцей планетарнай паверхні. Першапачатковыя навуковыя вынікі першага этапу місіі былі апублікаваныя ў спецыяльным выпуску часопіса ''Science''.<ref>{{Cite journal|date=August 6, 2004|url=https://www.science.org/toc/science/305/5685}}</ref> 1 мая 2009 г. (праз 5 гадоў, 3 месяцы, 27 зямных дзён пасля прызямлення; у 21 раз больш запланаванай працягласці місіі) ''Spirit'' завяз у мяккім пяску.<ref name="NYT200905252">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/05/26/science/26obmars.html|title=Crater was Shaped by Wind and Water, Mars Rover Data Shows|author=Henry Fountain|work=[[The New York Times]]|date=May 26, 2009}}</ref> Гэта было не першае з падобных здарэнняў, і на працягу наступных васьмі месяцаў НАСА ўважліва аналізавала сітуацыю, запускаючы тэарэтычныя і практычныя мадэляванні на Зямлі і, нарэшце, запраграмаваўшы марсаход, каб ён рабіў адпаведныя рухі ў спробе вызваліцца. Гэтыя намаганні працягваліся да 26 студзеня 2010 года, калі НАСА абвясціла, што марсаход, верагодна, не зможа вызваліцца з мяккага пяску.<ref name="BBC_Stuck3">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/8481798.stm|title=Nasa accepts Spirit Mars rover 'stuck for good'|date=January 26, 2010|work=BBC News|author=Amos, Jonathan|quote=The US space agency (Nasa) has conceded defeat in its battle to free the Spirit rover from its Martian sand trap. The vehicle became stuck in soft soil back in May last year and all the efforts to extricate it have failed.}}</ref> Але нават у такім стане, ён працягваў выконваць навуковыя даследаванні.<ref>{{cite press release|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20100126.html|title=Now a Stationary Research Platform, NASA's Mars Rover Spirit Starts a New Chapter in Red Planet Scientific Studies|work=[[NASA]]|date=January 26, 2010|access-date=January 26, 2010|author1=Brown, Dwayne|author2=Webster, Guy|quote=Washington – After six years of unprecedented exploration of the Red Planet, NASA's Mars Exploration Rover ''Spirit'' no longer will be a fully mobile robot. NASA has designated the once-roving scientific explorer a stationary science platform after efforts during the past several months to free it from a sand trap have been unsuccessful.|archive-date=12 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412004959/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20100126.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20100126.html |title=Архіўная копія |access-date=13 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412004959/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20100126.html |archivedate=12 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref> Марсаход працягваў выконваць ролю стацыянарнай навуковай платформы, пакуль сувязь са ''Спірытам'' не спынілася 22 сакавіка 2010 г. (2208 сол).<ref name="spirit-update">[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_spiritAll.html#sol2397 September 30 — October 5, 2010 Spirit Remains Silent at Troy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011170827/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_spiritAll.html#sol2397 |date=11 кастрычніка 2007 }} NASA.</ref><ref>A.J.S. Rayl [http://www.planetary.org/news/2010/1130_Mars_Exploration_Rovers_Update_Mission.html Mars Exploration Rovers Update] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120318214910/http://www.planetary.org/news/2010/1130_Mars_Exploration_Rovers_Update_Mission.html|date=March 18, 2012}} ''[[Планетарнае грамадства|Planetary Society]]'' November 30, 2010</ref> JPL працягвала спробы аднавіць кантакт да 24 мая 2011 г., калі НАСА абвясціла, што намаганні па сувязі з марсаходам скончылася, скончыўшы місію.<ref name="spirit contact conclusion2">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html|title=NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars|author=Webster|first=Guy|date=May 25, 2011|publisher=[[NASA]]|access-date=October 12, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211226205116/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html|archivedate=26 снежня 2021|url-status=dead}}</ref><ref name="EOMannoucement">{{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=3013|title=NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars|website=NASA/JPL}}</ref><ref name="spirit contact conclusion1">{{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-156&cid=release_2011-156|title=NASA Concludes Attempts to Contact Mars Rover Spirit|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011190254/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-156&cid=release_2011-156|archive-date=October 11, 2011|access-date=May 25, 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="NASA_Abandon">{{Cite news|last=Chang|first=Kenneth|title=NASA to Abandon Mars Spirit Rover|url=https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html|date=May 24, 2011}}</ref> == Мэты == [[Файл:Lancement_Spirit_fusee_Delta_IIs_10062003.jpg|міні| Delta II ўзлятае з MER-A 10 чэрвеня 2003 г]] Місія Mars Exploration Rover мела наступныя навуковыя задачы:<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/science/objectives/|title=Objectives - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> * Пошук і даследаванне разнастайных парод і глеб каб знайсці прыкметы наяўнасці [[Гідрасфера Марса|вады]] у мінулым. У прыватнасці, шукалі мінералы, якія адкладаюцца ў выніку звязаных з вадой працэсаў, такіх як [[Атмасферныя ападкі|ападкі]], [[Пара|выпарэнне]], [[Асадкавыя горныя пароды|цэментацыя ападкаў]] і гідратэрмальная актыўнасць. * Вызначэнне геалагічных працэсаў, што сфарміравалі мясцовы рэльеф і паўплывалі на хімічны склад. * Выкананне праверкі назіранняў паверхні, зробленых прыборамі [[Mars Reconnaissance Orbiter]] (MRO) каб вызначыць дакладнасць і эфектыўнасць розных інструментаў, якія даследуюць геалогію Марса з арбіты. * Пошук мінералаў якія змяшчаюць жалеза, а таксама вызначэнне і колькасная ацэнка пэўных тыпаў мінералаў, якія змяшчаюць ваду або былі ўтвораны ў вадзе, напрыклад жалезазмяшчальных карбанатаў. * Ацэнка марсіянскага асяроддзя на спрыяльнасць для жыцця ў мінулым. == Графік місіі == [[Файл:Columbia_Hills_from_MER-A_landing_site_PIA05200_br2.jpg|справа|міні| Падпісаная панарама з месца пасадкі ''Spirit'']] [[Файл:MOLA_spirit.jpg|злева|міні| Агульны выгляд месца пасадкі MER-A ''Spirit'' (пазначана зоркай)]] Марсаходы ''Opportunity'' і ''Spirit'' былі часткай праграмы [[Mars Exploration Rover]] у доўгатэрміновай праграме даследавання Марса. Марсаходы Mars Exploration Rover павінны былі падарожнічаць па паверхні Марса і перыядычна праводзіць геалагічныя аналізы, каб вызначыць, ці існавала калі-небудзь вада на Марсе, а таксама вызначыць тыпы мінералаў і пацвердзіць дадзеныя, атрыманыя [[Mars Reconnaissance Orbiter]] (MRO).<ref name="nasa2">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/science/objectives/|title=Mars Exploration Rover Mission Science Objectives|publisher=mars.nasa.gov|access-date=February 19, 2021}}</ref> Абодва марсахода былі распрацаваны з чаканым тэрмінам службы 90 сол (92 зямныя дні), але кожны праслужыў значна даўжэй, чым чакалася. Місія ''Spirit'' доўжылася ў 20 разоў даўжэй за чаканы тэрмін службы, і завершылася 25 мая 2011 года. ''Opportunity'' праслужыў у 55 разоў даўжэй, чым запланаваны тэрмін службы ў 90 сол, і працаваў 5498 дзён ад пасадкі да завяршэння місіі. === Старт і пасадка === [[Файл:Animation_of_Spirit_around_Sun.gif|міні| Анімацыя арбіты ''Spirit''.<br />{{legend2|Yellow|Сонца}}{{·}}{{legend2|RoyalBlue|Зямля}}{{·}}{{legend2|Lime|Марс}}{{·}}{{legend2|Magenta|''Spirit''}}]] MER-A (''Spirit'') і MER-B (''Opportunity'') былі запушчаныя 10 чэрвеня 2003 года і 7 ліпеня 2003 года адпаведна. Хаця абодва зонды былі запушчаны на ракетах [[Boeing]] Delta II з [[База ВПС ЗША на мысе Канаверал|касмічнага стартавага комплексу 17 на мысе Канаверал]], MER-B быў на цяжкай версіі гэтай ракеты-носьбіта, якой патрэбна была дадатковая энергія для [[Геліяцэнтрычная арбіта|трансмарсаўскай ін’екцыі]]. Ракеты-носьбіты былі інтэграваныя на пляцоўкі побач адна з адной, MER-A на SLC-17A і MER-B на SLC-17B. ''Спірыт'' паспяхова прызямліўся на паверхню Марса ў 04:35 4 студзеня 2004 г. Марсаход быў накіраваны ў мясцовасць, якая выглядала як пацярпеўшая ў мінулым ад вадкай вады, у кратэр Гусеў. Пасля таго, як пасадачны модуль сеў на паверхню, ''спірыт'' выкаціўся і зрабіў панарамныя здымкі. Здымкі далі навукоўцам інфармацыю, неабходную для выбару перспектыўных геалагічных аб’ектаў і праезда да гэтых месцаў для правядзення навуковых даследаванняў. [[Файл:Spirit's_First_Color_Photograph_Mars.jpg|справа|міні| Першая каляровая выява, складзеная са здымкаў ''Spirit''.]] 1 мая 2009 г. (1892 сол) марсаход завяз у мяккім пяску, заехаўшы на кучу сульфату жалеза (III) (яразіту), схаваную пад слоям звычайнай глебы. Такая глеба вельмі сыпкая, таму колам марсахода было цяжка атрымаць счапленне.<ref>{{Cite news|date=May 12, 2009|author=Maggie McKee|title=Mars rover may not escape sand trap for weeks|work=New Scientist|url=https://www.newscientist.com/article/dn17120-mars-rover-may-not-escape-sand-trap-for-weeks.html}}</ref><ref>{{Cite news|author=Chang|date=May 19, 2009|title=Mars rover's 5 working wheels are stuck in hidden soft spot|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/05/19/science/19rove.html}}</ref> 26 студзеня 2010 г. (2155 сол), пасля некалькіх месяцаў спробаў вызваліць марсаход, NASA вырашыла пераасэнсаваць місію мабільнага робата, назваўшы яго стацыянарнай даследчай платформай. Намаганні былі накіраваны на падрыхтоўку пераарыентацыі платформы адносна Сонца ў спробе больш эфектыўнай падзарадкі акумулятараў платформы. Гэта было неабходна для падтрымання працаздольнасці некаторых сістэм падчас марсіянскай зімы.<ref>{{Cite news|title=Now A Stationary Research Platform, NASA's Mars Rover Spirit Starts a New Chapter in Red Planet Scientific Studies|url=http://www.jpl.nasa.gov/freespirit/|website=NASA|archivedate=29 лістапада 2014|url-status=dead|access-date=13 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129050447/http://www.jpl.nasa.gov/freespirit/}} {{Cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/freespirit/ |title=Архіўная копія |access-date=13 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129050447/http://www.jpl.nasa.gov/freespirit/ |archivedate=29 лістапада 2014 |url-status=dead }}</ref> 30 сакавіка 2010 г. ''Spirit'' прапусціў запланаваны сеанс сувязі і, як чакалася з апошніх прагнозаў электразабеспячэння, верагодна ўвайшоў у спячы рэжым з нізкім энергаспажываннем.<ref>{{Cite news|title=Spirit May Have Begun Months-Long Hibernation|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20100331a.html|website=NASA}}</ref> Апошняя сувязь з марсаходам адбылася 22 сакавіка 2010 года (2208 сол),<ref>{{Cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_spiritAll.html#sol2533|title=Spirit status|publisher=NASA|access-date=February 28, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011170827/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_spiritAll.html#sol2533|archivedate=11 кастрычніка 2007|url-status=dead}}</ref> вялікая верагоднасць што батарэі марсахода страцілі зашмат энергіі, і гадзіннік місіі спыніўся. У папярэднія зімы марсаход мог спыняцца на сонечных баках схілаў, і падтрымліваць унутраную тэмпературу вышэй за −40 °C, але паколькі марсаход завяз на роўнай зямлі, паводле ацэнак, яго ўнутраная тэмпература ўпала да −55 °C. === Канец місіі === JPL працягвала спробы аднавіць кантакт з ''Spirit'' да 25 мая 2011 года, калі NASA абвясціла аб спыненні спроб і завяршэнні місіі.<ref name="spirit contact conclusion2"/><ref name="spirit contact conclusion1"/> Паводле NASA, марсаход, верагодна, зведаў празмерна нізкія «ўнутраныя тэмпературы» з-за «недастатковай энергіі для працы абагравальнікаў выжывання», што, у сваю чаргу, было вынікам «напружанай марсіянскай зімы без сонечнага святла». Многія важныя кампаненты і злучэнні былі «ўспрымальныя да пашкоджання ад холаду».<ref name="spirit contact conclusion1" /> Рэсурсы, неабходныя для працы ''Spirit,'' былі пераведзены на працу марсахода ''[[Opportunity (марсаход)|Opportunity]]''<ref name="spirit contact conclusion2" /> і марсахода ''[[Марсіянская навуковая лабараторыя|Curiosity]].''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://mars.nasa.gov/news/8413/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end|title=NASA's Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End|author=mars.nasa.gov|website=NASA’s Mars Exploration Program|access-date=May 23, 2020}}</ref> Планавалася, што асноўная паверхневая місія ''Spirit'' будзе доўжыцца не менш за 90 сол. Місія некалькі разоў падаўжалася і ў выніку працягвалася каля 2208 сол. Архіў штотыднёвых абнаўленняў стану марсахода можна знайсці ў архіве абнаўленняў ''Spirit''.<ref name="SpiritUpdateArchive">{{Cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_spirit.html|title=Spirit Update Archive|publisher=NASA/JPL|access-date=May 4, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140609032113/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_spirit.html|archivedate=9 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref> Агульная адаметрыя ''Spirit'' складае 7730,50 метраў.<ref>{{Cite web|url=http://marsrovers.nasa.gov/mission/status_spiritAll.html|title=Spirit Updates|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228232506/http://marsrovers.nasa.gov/mission/status_spiritAll.html|archive-date=February 28, 2014|access-date=May 14, 2012|url-status=dead}}</ref> == Канструкцыя == [[Файл:Mars_Exploration_Rover.svg|справа|міні| Cхема марсахода]] [[Файл:MER_Pancam.JPG|справа|міні| Мачта Pancam (PMA)]] ''Spirit'' (і яго блізнюк ''Opportunity'') — гэта шасціколавыя робаты [[Сонечная батарэя|на сонечных батарэях]] вышынёй 1,5 метра, шырынёй 2,3 метра, даўжынёй 1,6 метра і вагай 180 кг. Шэсць колаў на сістэме rocker-bogie забяспечвалі рух па перасечанай мясцовасці. Кожнае кола мела свой рухавік. Робат меў паваротныя колы спераду і ззаду і быў распрацаваны для бяспечнай працы пры нахіле да 30 градусаў. Максімальная хуткасць складала 5 см/с; <ref>{{Cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/spacecraft_rover_wheels.html|title=Mars Exploration Rover Mission: The Mission|website=marsrovers.jpl.nasa.gov|access-date=13 жніўня 2023|archive-date=13 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013205728/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/spacecraft_rover_wheels.html|url-status=dead}}</ref> ці 0,18 км/г, хоць сярэдняя хуткасць была каля 1 см/с. Сонечныя батарэі выпрацоўвалі каля 140 Вт на працягу чатырнаццаці гадзін цягам марсіянскага дня, у той час як акумулятарныя літый-іённыя батарэі запасвалі энергію для выкарыстання ўначы. Камп’ютар ''Spirit'' выкарыстоўвае 20МГц Працэсар RAD6000 з 128&nbsp;МБ DRAM і 3&nbsp;МБ EEPROM.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/brains/|title=The Rover's "Brains" - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> Працоўная тэмпература марсахода была ад −40 °C да +40 °C, радыеізатопныя абагравальнікі забяспечвалі базавы ўзровень ацяплення, але пры неабходнасці выкарыстоўваліся дадатковыя электрычныя абагравальнікі.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/temperature/|title=The Rover's Temperature Controls - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> Сувязь залежала ад усенакіраванай антэны з нізкім каэфіцыентам узмацнення, якая перадавала на нізкай хуткасці, і кіраванай антэны з высокім каэфіцыентам узмацнення, якія знаходзіліся ў непасрэдным кантакце з Зямлёй. Антэна з нізкім каэфіцыентам узмацнення таксама выкарыстоўвалася для перадачы даных на касмічныя апараты на Марсіянскай арбіце.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/antennas/|title=The Rover's Antennas - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> === Навуковая нагрузка === Навуковыя прыборы ўключалі:<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/eyes-and-senses/|title=The Rover's "Eyes" and Other "Senses" - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> * Панарамная камера (Pancam) — даследавала тэкстуру, колер, мінералогію і структуру мясцовага рэльефу. * Навігацыйная камера (Navcam) — манахромная з большым полем зроку, але меншай якасцю выявы, для навігацыі і кіравання. * Мініяцюрны цеплавыпрамяняльны спектрометр (Mini-TES) — ідэнтыфікаваў перспектыўныя горныя пароды і глебы для больш падрабязнага вывучэння і вызначыў працэсы, якія іх утварылі. * Hazcams, дзве чорна-белыя камеры з полем зроку 120 градусаў, якія давалі дадатковыя даныя аб наваколлі марсахода. Рука марсахода ўтрымлівала наступныя інструменты:<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/arm/|title=The Rover's "Arm" - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> * Мёзбаўэраўскі спектрометр (MB) MIMOS II — выкарыстоўваўся для даследаванняў мінералогіі жалезазмяшчальных парод і глеб. * Рэнтгенаўскі спектрометр альфа-часціц (APXS) — аналізаваў колькасці элементаў, якія ўваходзяць у склад горных парод і глеб. * Магніты — для збору магнітных часціц пылу. * Мікраскоп (MI) — атрымліваў выявы горных парод і глебы буйным планам. * Інструмент для адкрыцця горных парод (RAT) — шліфавальная прылада для адкрыцця ўнутранага матэрыялу парод для даследавання прыборамі. == Адкрыцці == Пароды на раўнінах Гусева ўяўляюць сабой разнавіднасць [[базальт]]у. Яны ўтрымліваюць мінералы [[алівін]], піраксен, плагіяклаз і магнетыт. Яны падобныя на вулканічны базальт, з-за дробназярністасці з нерэгулярнымі адтулінамі (геолагі сказалі б, што ў іх ёсць везікулы і пустэчы).<ref name="McSween2004">{{Cite journal|last1=McSween|first1=HY|year=2004|title=Basaltic Rocks Analyzed by the Spirit Rover in Gusev Crater|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-08-06_305_5685/page/842|journal=Science|volume=305|issue=5685|pages=842–845|doi=10.1126/science.3050842|pmid=15297668|last2=Arvidson|first2=RE|last3=Bell Jf|first3=3rd|last4=Blaney|first4=D|last5=Cabrol|first5=NA|last6=Christensen|first6=PR|last7=Clark|first7=BC|last8=Crisp|first8=JA|last9=Crumpler|first9=LS|bibcode=2004Sci...305..842M}}</ref><ref name="Arvidson2004">{{Cite journal|last1=Arvidson|first1=R. E.|year=2004|title=Localization and physical properties experiments conducted by Spirit at Gusev Crater|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-08-06_305_5685/page/820|journal=Science|volume=305|issue=5685|pages=821–824|doi=10.1126/science.1099922|pmid=15297662|last2=Anderson|first2=RC|last3=Bartlett|first3=P|last4=Bell Jf|first4=3rd|last5=Blaney|first5=D|last6=Christensen|first6=PR|last7=Chu|first7=P|last8=Crumpler|first8=L|last9=Davis|first9=K|bibcode=2004Sci...305..821A}}</ref>{{Панарама|PIA01907 fig1-MarsSpirit-200604c.jpg|1100px|Панарама з даследаванымі камянямі каля ''Spirit'' (красавік 2006).}}Большая частка глебы на раўнінах утварылася ў выніку разбурэння мясцовых парод. У некаторых глебах былі знойдзены даволі высокія ўзроўні нікелю; верагодна яго крыніцай былі [[метэарыт]]ы.<ref>{{Cite journal|title=Alpha Particle X-Ray Spectrometer (APXS): Results from Gusev crater and calibration report|last1=Gellert|first1=R.}}</ref> Аналіз паказвае, што пароды былі нязначна зменены невялікай колькасцю вады. Знешнія пакрыцці і расколіны ўнутры скал сведчаць аб адкладзеных вадой мінералах, магчыма, злучэннях [[бром]]у. Усе камяні маюць тонкае пакрыццё пылу і адну або некалькі больш цвёрдых скарынак матэрыялу. Некаторыя могуць быць ачышчаны шчоткай, у той час як іншыя трэба адшліфаваць інструментам Rock Abrasion Tool (RAT).<ref>{{Cite journal|last1=Christensen|first1=P.|year=2004|title=Initial Results from the Mini-TES Experiment in Gusev Crater from the Spirit Rover|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-08-06_305_5685/page/836|journal=Science|volume=305|issue=5685|pages=837–842|doi=10.1126/science.1100564|pmid=15297667|last2=Ruff|first2=SW|last3=Fergason|first3=RL|last4=Knudson|first4=AT|last5=Anwar|first5=S|last6=Arvidson|first6=RE|last7=Bandfield|first7=JL|last8=Blaney|first8=DL|last9=Budney|first9=C|bibcode=2004Sci...305..837C}}</ref> Пыл у кратары Гусева такі ж, як і астатні пыл па ўсёй планеце. ''Спірыт'' выявіў, што марсіянскі пыл магнітны, і яго [[магнетызм]] быў выкліканы мінералам [[магнетыт]]ам, асабліва магнетытам, які змяшчае [[Тытан (хімічны элемент)|тытан]]. Адзін з магнітаў марсахода змог цалкам адцягнуць увесь пыл падчас эксперыменту, таму ўвесь марсіянскі пыл лічыцца магнітным.<ref>{{Cite journal|last1=Bertelsen|first1=P.|year=2004|title=Magnetic Properties on the Mars Exploration Rover Spirit at Gusev Crater|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-08-06_305_5685/page/826|journal=Science|volume=305|issue=5685|pages=827–829|doi=10.1126/science.1100112|pmid=15297664|last2=Goetz|first2=W|last3=Madsen|first3=MB|last4=Kinch|first4=KM|last5=Hviid|first5=SF|last6=Knudsen|first6=JM|last7=Gunnlaugsson|first7=HP|last8=Merrison|first8=J|last9=Nørnberg|first9=P|bibcode=2004Sci...305..827B}}</ref> Спектры пылу былі падобныя на спектры яркіх абласцей з нізкай цеплавой інэрцыяй, такіх як [[Правінцыя Фарсіда|Фарсіда]] і Аравія, якія былі даследваны арбітальнымі спадарожнікамі. Тонкі слой пылу, таўшчынёй не больш аднаго міліметра, пакрывае ўсе паверхні. Штосьці ў ім змяшчае невялікую колькасць хімічна звязанай вады.<ref name="Bell">Bell, J (ed.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Gelbert|first1=R.|year=2004|title=Chemistry of Rocks and Soils in Gusev Crater from the Alpha Particle X-ray Spectrometer|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-08-06_305_5685/page/828|journal=Science|volume=305|issue=5685|pages=829–832|doi=10.1126/science.1099913|bibcode=2004Sci...305..829G|pmid=15297665}}</ref> == Астраномія == {{Некалькі выяў|align=right|image1=PIA05547-Spirit Rover-Earth seen from Mars.png|width1={{#expr: (200 * (1194 / 1007)) round 0}}|caption1=[[Планета Зямля]] з Марсу|image2=Phobos & Deimos full thumb.png|width2={{#expr: (200 * (200 / 213)) round 0}}|caption2=Начное неба Марса з [[Дэймас|Дэймасам]] (злева) і [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобасам]] (зправа) на фоне [[Стралец (сузор’е)|Стральца]], знятае камерай ''Spirit'' 26 жніўня 2005.|footer=}}''Спірыт'' накіроўваў свае камеры ў неба і назіраў за [[Праходжанне (астраномія)|праходжаннем]] [[Сонца]] праз [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] Марса [[Дэймас]]. Ён таксама зрабіў першую фатаграфію Зямлі з паверхні іншай планеты ў пачатку сакавіка 2004 года. У канцы 2005 года ''Spirit'' скарыстаўся спрыяльнай энергетычнай сітуацыяй, каб правесці некалькі начных назіранняў за абодвума спадарожнікамі Марса [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобасам]] і [[Дэймас]]ам.<ref name="pancam">Jim Bell (Cornell University) et al. </ref> Гэтыя назіранні ўключалі «[[Месячнае зацьменне|месяцовае]]» (дакладней, фобічнае) [[зацьменне]], калі ''Спірыт'' назіраў, як Фобас знікае ў цені Марса. Частка назірання за зоркамі была распрацавана для пошуку прадказанага метэорнага дажджу, выкліканага [[Камета Галея|каметай Галлея]], і хаця па меншай меры чатыры лініі на фота былі падобны на метэоры, іх нельга было дакладна адрозніць ад тых, што выкліканыя касмічнымі прамянямі.<ref name="pancam" /> == Галерэя == Марсаход мог рабіць здымкі рознымі камерамі, але толькі камера PanCam мела магчымасць фатаграфаваць сцэну з дапамогай розных каляровых фільтраў, атрымліваючы звычайны каляровы здымак. Панарамныя віды звычайна складаліся з здымкаў PanCam. За час працы ''Spirit'' перадаў 128 224 здымкі.<ref>{{Cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/all/spirit.html|title=Mars Exploration Rover|author=mars.nasa.gov|website=marsrovers.jpl.nasa.gov}}</ref> {{Панарама|missoula spirit.jpg|800px|Кратар Місула (105 сол, 19 красавіка 2004 года)}} {{Панарама|Spirit Lookout L256t-A413R1 br2.jpg|800px|З левага боку бачна даліна Тэнэсі, а з правага сляды марсахода}} {{Панарама|Main Apollo Hills.jpg|800px|Панарама пагоркаў Апола, вакол месца пасадкі ''Spirit''}} == Месцазнаходжанне == {{Карта штучных аб’ектаў на Марсе}} == Зноскі == <references group="" responsive="1"></references> == Спасылкі == * [http://marsrovers.jpl.nasa.gov/home/index.html Галоўная старонка місіі Mars Exploration Rover JPL] * [http://www.jpl.nasa.gov/missions/mer/daily.cfm (састарэлая галоўная старонка JPL Mars Exploration Rover)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080713085838/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mer/daily.cfm|date=July 13, 2008}} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/spacecraft/Spirit Planetary Photojournal], Планетарны фотажурнал NASA JPL для ''Spirit'' * [http://www.nasa.gov/multimedia/nasatv/MM_NTV_Breaking.html Расклад спецыяльных мерапрыемстваў NASA TV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221085634/http://www.nasa.gov/multimedia/nasatv/MM_NTV_Breaking.html |date=21 снежня 2014 }} для брыфінгаў навін MER у JPL * [http://www.jpl.nasa.gov/mer2004/mission-status/index.html Абнаўленні стану місіі ад NASA JPL] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041204055044/http://www.jpl.nasa.gov/mer2004/mission-status/index.html|date=December 4, 2004}} * [http://pds-geosciences.wustl.edu/meran Нататнік аналітыка MER], Інтэрактыўны доступ да даных місіі і дакументацыі {{ВС}} {{Марс}} {{Даследаванне Марса АМС}} [[Катэгорыя:Марсаходы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША]] c5oar2nrhq3vewzisctkg7259ctg7we 0 746155 5189629 4900097 2026-08-30T11:09:42Z Mupper-san 91913 /* Канструкцыя */ Вэктарная вэрсія схемі. 5189629 wikitext text/x-wiki {{Касмічны апарат|Імя=Opportunity|Удакладненне назвы=Апарцюніці|Выява=[[Выява:NASA Mars Rover.jpg|300px]]|Подпіс=''Апарцюніці'' на Марсе ва ўяўленні мастака|Арганізацыя={{Сцяг|ЗША}} [[НАСА]]|Вытворца=[[Boeing]], [[Lockheed Martin]]|Аператар=[[Лабараторыя рэактыўнага руху]]|Задачы=Даследаванне [[Марса]]|Запуск=[[8 ліпеня]] [[2003]] 03:18:15 [[UTC]]<ref name="LaunchDetails">{{cite web |url=http://marsprogram.jpl.nasa.gov/mer/mission/launch_e.html |title=Launch Event Details – When did the Rovers Launch? |access-date=April 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218003623/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/mer/mission/launch_e.html |archive-date=February 18, 2009 |url-status=live}}</ref><ref name="NASA-Opportunity">{{cite web |last=Nelson |first=Jon |title=Mars Exploration Rover – Opportunity |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer/ |work=NASA |access-date=February 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140124075309/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer |archive-date=January 24, 2014 |url-status=live }}</ref>|Ракета-носьбіт=[[Delta-II]] Heavy<ref name="LaunchDetails"/>|Стартавая пляцоўка=SLC-17B|NSSDC_ID=2003-032A|NORAD_ID=27849|Маса=185 кг|Памеры=1,6 × 2,3 × 1,5 м|Крыніцы сілкавання=Сонечныя панэлі|Тэрмін актыўнага існавання=''Запланаваная'': 90 сол (92,5 сутак) ''Эксплуатацыя'': 5111 сол (14 гадоў, 4 месяцы і 16 дзён) — да апошняга кантакта з апаратам|Дата пасадкі=25 студзеня 2004 года 04:54:22,7 UTC<ref name="NASA-Opportunity" />|Каардынаты пасадкі={{Coord|1.95|S|354.47|E|globe:mars_type:landmark}}<ref name="Esri-Mapping">{{cite web |author=Staff |title=Mapping the Mars Roversnd' Landing Sites |url=http://www.esri.com/news/arcuser/0404/mapmars3of3.html |work=[[Esri]] |access-date=May 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504190618/http://www.esri.com/news/arcuser/0404/mapmars3of3.html |archive-date=May 4, 2014 |url-status=live }}</ref>|Сайт=https://mars.nasa.gov/mer/}} '''''«Opportunity», «Апарцюніці»''''', ці '''''«MER-B»''''', — [[Робат|рабатызаваны]] [[Планетаход|марсаход]], які працаваў на [[Марс]]е з 2004 па 2018 год<ref name="LaunchDetails" /> цягам 5111 [[сол]] (14 год і 138 дзён на Зямлі). Марсаход быў запушчаны с Зямлі 8 ліпеня 2003 г. у рамках праграмы [[НАСА|NASA]] [[Mars Exploration Rover]], і прызямліўся на раўніну Мерыдыян 25 студзеня 2004 г., праз тры тыдні пасля таго, як яго двайнік ''[[Spirit (марсаход)|Спірыт]]'' (MER-A) прызямліўся на іншым баку планеты.<ref name="NASA-Opportunity" /> Пры запланаваным тэрміне дзейнасці ў 90 сол (крыху менш за 92,5 зямных дзён) ''Spirit'' функцыянаваў, пакуль не завяз у 2009 годзе і не страціў сувязь у 2010 годзе, у той час як ''Opportunity'' змог заставацца працаздольным на працягу 5111 сол пасля прызямлення, захоўваючы сваю энергетычную і іншыя найважнейшыя сістэмы шляхам пастаяннай падзарадкі акумулятараў ад сонечных панэлей і спячаму рэжыму для эканоміі энергіі падчас пылавых бур. Такая асцярожная дзейнасць дазволіла ''Opportunity'' працаваць у 57 разоў даўжэй за запланаваны тэрмін, перавысіўшы першапачатковы план на {{Age in years and days|2004|04|26|2018|06|12}} (па зямным часе). Да 10 чэрвеня 2018 года, калі ён апошні раз звязваўся з НАСА,<ref name="Malik2018">{{Cite web|url=https://www.space.com/40888-mars-dust-storm-2018-and-opportunity-rover-images.html|title=Mars Dust Storm 2018: How It Grew & What It Means for the Opportunity Rover|author=Malik|first=T.|website=space.com|date=June 21, 2018|publisher=Future.plc|access-date=February 14, 2019}}</ref><ref name="Rayl2018-08">{{Cite web|url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/space-missions/mer-updates/2018/08-mer-update-opportunity-sleeps.html|title=The Mars Exploration Rovers Update: Dust Storm Wanes, Opportunity Sleeps, Team Prepares Recovery Strategy|author=Rayl|first=A.J.S.|website=planetary.org|date=August 1, 2018|publisher=[[Planetary Society]]|access-date=February 14, 2019}}</ref> марсаход праехаў шлях у 45,16 кіламетраў.<ref name="NASA-20190213">{{cite news|last1=Agle|first1=D.C.|last2=Brown|first2=Dwayne|last3=Wendel|first3=JoAnna|title=NASA's Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7334|date=February 13, 2019|work=NASA|access-date=February 14, 2019}}</ref> Асноўныя моманты місіі ўключалі першапачатковую місію на 90 сол, пошук [[Метэарыт|метэарытаў]], і больш за два гады даследавання [[Кратар Вікторыя|кратара Вікторыя]]. Марсаход перажыў умераныя пыльныя буры і ў 2011 годзе дасягнуў кратара Індэвар, які лічыўся запасным месцам пасадкі.<ref name="Esri-Mapping" /> Місія ''Opportunity'' лічыцца адным з самых паспяховых прадпрыемстваў NASA.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47231247|title=Nasa calls time on silent Opportunity Mars rover|author=Amos|first=Jonathan|website=BBC|date=February 13, 2019|access-date=February 14, 2019}}</ref> З-за планетарнай пыльнай буры 2018 года на Марсе, ''Opportunity'' спыніў сувязь 10 чэрвеня і ўвайшоў у спячы рэжым 12 чэрвеня 2018 года. Былі спадзяванні што ён перазагрузіцца як толькі надвор’е праясніцца<ref>{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/opportunity-emerges-in-a-dusty-picture|title=Opportunity Emerges in a Dusty Picture|last=Greicius|first=Tony|date=September 24, 2018|website=NASA|archivedate=15 кастрычніка 2018|url-status=dead|access-date=14 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015130226/https://www.nasa.gov/feature/jpl/opportunity-emerges-in-a-dusty-picture/}} {{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/opportunity-emerges-in-a-dusty-picture/ |title=Архіўная копія |access-date=14 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181015130226/https://www.nasa.gov/feature/jpl/opportunity-emerges-in-a-dusty-picture/ |archivedate=15 кастрычніка 2018 |url-status= }}</ref>, але гэтага не адбылося мяркуючы альбо з-за катастрафічнага збоя, альбо праз тое што пласт пылу пакрыў сонечныя панэлі. NASA спадзявалася аднавіць кантакт з марсаходам, спасылаючыся на ветраны сезон, які прагназаваўся з лістапада 2018 года па студзень 2019 года, што патэнцыйна магло ачысціць сонечныя панэлі.<ref>{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/feature/update-on-opportunity-rover-recovery-efforts|title=Update on Opportunity Rover Recovery Efforts|last=Greicius|first=Tony|date=October 29, 2018|website=NASA|archivedate=3 лістапада 2018|url-status=dead|access-date=14 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103171532/https://www.nasa.gov/feature/update-on-opportunity-rover-recovery-efforts/}} {{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/update-on-opportunity-rover-recovery-efforts/ |title=Архіўная копія |access-date=14 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181103171532/https://www.nasa.gov/feature/update-on-opportunity-rover-recovery-efforts/ |archivedate=3 лістапада 2018 |url-status= }}</ref> 13 лютага 2019 года прадстаўнікі НАСА абвясцілі аб завяршэнні місіі ''Opportunity'' пасля таго як касмічны карабель не адрэагаваў на больш чым 1000 сігналаў, пасланых са жніўня 2018 года.<ref name=":0">{{Cite news|title=NASA's Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End|url=https://mars.nasa.gov/news/8413/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/|date=February 13, 2019|website=NASA}}</ref> == Мэты == Місія Mars Exploration Rover мела наступныя навуковыя задачы:<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/science/objectives/|title=Objectives - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> * Пошук і даследаванне разнастайных парод і глеб каб знайсці прыкметы наяўнасці [[Гідрасфера Марса|вады]] у мінулым. У прыватнасці, шукалі мінералы, якія адкладаюцца ў выніку звязаных з вадой працэсаў, такіх як [[Атмасферныя ападкі|ападкі]], [[Пара|выпарэнне]], [[Асадкавыя горныя пароды|цэментацыя ападкаў]] і гідратэрмальная актыўнасць. * Вызначэнне геалагічных працэсаў, што сфарміравалі мясцовы рэльеф і паўплывалі на хімічны склад. * Выкананне праверкі назіранняў паверхні, зробленых прыборамі [[Mars Reconnaissance Orbiter]] (MRO) каб вызначыць дакладнасць і эфектыўнасць розных інструментаў, якія даследуюць геалогію Марса з арбіты. * Пошук мінералаў якія змяшчаюць жалеза, а таксама вызначэнне і колькасная ацэнка пэўных тыпаў мінералаў, якія змяшчаюць ваду або былі ўтвораны ў вадзе, напрыклад жалезазмяшчальных карбанатаў. * Ацэнка марсіянскага асяроддзя на спрыяльнасць для жыцця ў мінулым. == Графік місіі == [[Файл:Animation_of_Opportunity_trajectory.gif|міні| Анімацыя траекторыі Opportunity з 9 ліпеня 2003 г. па 25 студзеня 2004 г.<br />{{legend2|Yellow|Сонца}}{{·}}{{legend2|RoyalBlue|Зямля}}{{·}}{{legend2|Lime|Марс}}{{·}}{{legend2|Magenta|Opportunity}}]] Марсаходы ''Opportunity'' і ''Spirit'' былі часткай праграмы [[Mars Exploration Rover]] у доўгатэрміновай праграме даследавання Марса. Марсаходы Mars Exploration Rover павінны былі падарожнічаць па паверхні Марса і перыядычна праводзіць геалагічныя аналізы, каб вызначыць, ці існавала калі-небудзь вада на Марсе, а таксама вызначыць тыпы мінералаў і пацвердзіць даныя, атрыманыя [[Mars Reconnaissance Orbiter]] (MRO).<ref name="nasa22">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/science/objectives/|title=Mars Exploration Rover Mission Science Objectives|publisher=mars.nasa.gov|access-date=February 19, 2021}}</ref> Абодва марсахода былі распрацаваны з чаканым тэрмінам службы 90 сол (92 зямныя дні), але кожны праслужыў значна даўжэй, чым чакалася. Місія ''Spirit'' доўжылася ў 20 разоў даўжэй за чаканы тэрмін службы, і завершылася 25 мая 2011 года. ''Opportunity'' праслужыў у 55 разоў даўжэй, чым запланаваны тэрмін службы ў 90 сол, і працаваў 5498 дзён ад пасадкі да завяршэння місіі. Архіў штотыднёвых абнаўленняў стану марсахода можна знайсці ў архіве абнаўленняў ''Апарцюніці''.<ref name="OpportunityUpdateArchive">{{cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_opportunity.html|title=Opportunity Update Archive|publisher=NASA/JPL|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507050626/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_opportunity.html|archive-date=May 7, 2009|access-date=May 4, 2009|url-status=live}}</ref> === Старт і пасадка === [[Файл:Mer-b-final-launch.jpg|міні| Delta II Heavy з марсаходам ''Opportunity'' узлятае з пляцоўкі 17-B]] ''Spirit'' і ''Opportunity'' былі запушчаны з розніцай у месяц, 10 чэрвеня і 8 ліпеня 2003 года адпаведна, і абодва дасягнулі паверхні Марса ў студзені 2004 года. Запуск ''Opportunity'' быў таксама першым запускам Delta II Heavy. Тэрмін запуску — з 25 чэрвеня па 15 ліпеня 2003 года. Першая спроба запуску адбылася 28 чэрвеня 2003 г., але запуск адбыўся дзевяццю днямі пазней, 7 ліпеня 2003 г., з-за затрымак праз моцны вецер, а потым праз замены некаторых дэталяў ракеты (ізаляцыі і батарэі). Кожны дзень было два акна запуску. У дзень запуску запуск быў адкладзены да другога акна (23:18 па&nbsp;EDT), з-за непрацуючага клапана.<ref>{{Cite web|url=https://www.spaceflightnow.com/mars/merb/030707launch.html|title=Opportunity launched to Mars|author=Harwood|first=William|website=Spaceflight Now|date=July 8, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125022002/http://spaceflightnow.com/mars/merb/030707launch.html|archive-date=January 25, 2016|access-date=December 18, 2015|url-status=live}}</ref> [[Файл:MOLA_opportunity.jpg|alt=|злева|міні| Месца пасадкі ''Opportunity'' (пазначана зоркай)]] 25 студзеня 2004 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer|title=Mars Rover Opportunity - Mars Missions - NASA Jet Propulsion Laboratory|website=NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)}}</ref> абаронены падушкамі бяспекі пасадачны модуль MER-B сеў на паверхню Марса ў кратары Ігл. Пасля пасадкі ва ўдарны кратар пасярод звычайна роўнай раўніны, ''Opportunity'' паспяхова даследаваў узоры рэгаліту і горных парод і зрабіў панарамныя фотаздымкі месца прызямлення. Яго пробы глебы дазволілі навукоўцам NASA вылучыць гіпотэзы адносна наяўнасці [[гематыт]]у і прысутнасці вады ў мінулым на паверхні Марса.<ref name="GZM-20190215">{{Cite web|url=https://gizmodo.com/the-enduring-mystery-of-the-martian-blueberries-discove-1832649426|title=The Enduring Mystery of the Martian 'Blueberries' Discovered by Opportunity Rover|author=Dvorsky|first=George|website=[[Gizmodo]]|date=February 15, 2019|access-date=February 15, 2019}}</ref> Пасля гэтага марсаход здзейсніў пераезд па паверхні Марса да суседняга кратара Эндюранс, які ён даследаваў з чэрвеня па снежань 2004 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.jpl.nasa.gov/images/pia06865-endurance-crater-overview|title='Endurance Crater' Overview|website=NASA Jet Propulsion Laboratory|date=September 11, 2004|access-date=2022-12-27}}</ref> Пасля ''Opportunity'' даследаваў месца ўдару свайго ўласнага цеплавога экрана і выявіў на паверхні Марса непашкоджаны [[метэарыт]], цяпер вядомы як ''Heat Shield Rock''.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/|title=Mars Exploration Rover Mission: Press Releases|author=JPL|website=NASA|date=January 19, 2005|access-date=2022-12-27|last2=NASA}}</ref> У перыяд з кастрычніка 2005 г. па сакавік 2006 г. ''Апарцюніці'' працягнуў рух у паўднёвым напрамку з прыпынкай у кратары Эрэбус на шляху да кратара Вікторыя. У гэты час марсаход меў некаторыя механічныя праблемы з рабатызаванай рукой. У канцы верасня 2006 года ''Opportunity'' дасягнуў кратара Вікторыя і пачаў даследаваць знешні бок кратара ўздоўж яго краю ў напрамку па гадзіннікавай стрэлцы. У чэрвені 2007 года марсаход вярнуўся ў кропку Дак-Бэй, адкуль пачаўся аб’езд кратара Вікторыя; у верасні 2007 года ''Апарцюніці'' заехаў у кратар каб правесці яго дэталёвае даследаванне. У жніўні 2008 года ''Opportunity'' пакінуў кратар Вікторыя ў напрамку кратара Індэвар, якога ён дасягнуў 9 жніўня 2011 года.<ref name="NASA – NASA Mars Rover Arrives at New Site on Martian Surface">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110810.html|title=NASA – NASA Mars Rover Arrives at New Site on Martian Surface|publisher=Nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606203157/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110810.html|archive-date=June 6, 2012|access-date=July 15, 2012|url-status=live}}</ref> На краі кратара Індэвар марсаход ездзіў вакол геаграфічнага аб’екта пад назвай ''Кейп-Ёрк''. Mars Reconnaissance Orbiter раней выявіў там [[Сілікаты|філасілікаты]], і марсаход аналізаваў камяні сваімі прыборамі, каб праверыць гэта назіранне на зямлі. Гэтую структуру дэталёва аналізавалі да лета 2013 года. У маі 2013 года марсаход накіраваўся на поўдзень да ўзгорка пад назвай кропка Саландэр. Агульная адаметрыя ''Opportunity'' на 10 чэрвеня 2018 года (5111 сол) складала 45,16 км, у той час як каэфіцыент запыленасці складаў 10,8.<ref>{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll.html#sol4413|title=Mars Exploration Rover Mission: All Opportunity Updates|website=nasa.gov|archive-url=https://archive.today/20150830191319/http://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll_2011.html#sol4413|archive-date=August 30, 2015|access-date=January 5, 2017|url-status=live}}</ref> Са студзеня 2013 г. каэфіцыент запыленасці сонечных батарэй (адзін з фактараў, якія вызначаюць вытворчасць сонечнай энергіі) вагаўся ад адносна пыльных 0,467 5 снежня 2013 г. (3507 сол) да адносна чыстых 0,964 13 мая 2014 г. (3662 сол).<ref name="Opportunity Updates">{{cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_opportunityAll.html|title=Opportunity Updates|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012043536/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status_opportunityAll.html|archive-date=October 12, 2012|access-date=November 20, 2014|url-status=live}}</ref> У снежні 2014 года NASA паведаміла, што ''Opportunity'' пакутуе ад «[[Амнезія|амнезіі]]», калі марсаход не мог запісаць даныя тэлеметрыі ў энерганезалежную памяць. Мяркуецца, што збой апаратнага забеспячэння быў звязаны са ўзроставай няспраўнасцю аднаго з сямі блокаў памяці марсахода. У выніку NASA прымусілі праграмнае забеспячэнне марсахода ігнараваць памылковы блок памяці;<ref>{{Cite web|url=http://news.discovery.com/space/mars-rover-opportunity-suffers-worrying-bouts-of-amnesia-141229.htm|title=Mars Rover Opportunity Suffers Worrying Bouts of 'Amnesia'|author=O'Neill, Ian|website=Web article|date=December 29, 2014|publisher=Discovery News|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230215656/http://news.discovery.com/space/mars-rover-opportunity-suffers-worrying-bouts-of-amnesia-141229.htm|archive-date=December 30, 2014|access-date=December 31, 2014|url-status=live}}</ref> аднак выпадкі амнезіі працягвалі адбывацца, што ў рэшце рэшт прывяло да перазагрузак марсахода. У сувязі з гэтым 23 мая 2015 г. (4027 сол) марсаход быў сканфігураваны для працы ў рэжыме толькі аператыўнай памяці, цалкам пазбягаючы выкарыстання энерганезалежнай памяці для захоўвання.<ref>{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll.html#sol4024|title=Opportunity Update Archive, sols 4024–4029, May 20, 2015–May 25, 2015|archive-url=https://archive.today/20150830191319/http://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll_2011.html#sol4024|archive-date=August 30, 2015|access-date=July 2, 2015|url-status=live}}</ref> === Канец місіі === [[Файл:Mars_Opportunity_tau_watt-hours_graph.jpg|міні| Графік непразрыстасці атмасферы і запасу энергіі ''Opportunity'']] [[Файл:PIA22222-Mars-OpportunityRover-FirstSelfie-20180220.jpg|міні| Першае сэлфі ''Opportunity'' на Марсе, 14-20 лютага 2018 г. / 4998−5004 сол]] У пачатку чэрвеня 2018 года распачалася буйная пылавая бура планетарнага маштабу, і праз некалькі дзён сонечныя панэлі марсахода ўжо не выпрацоўвалі дастаткова энергіі для падтрымання сувязі, апошні кантакт адбыўся 10 чэрвеня 2018 года. NASA заявіла, што яны не разлічвалі аднавіць сувязь пакуль бура не сціхне<ref name="Official updates">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll.html|title=Mars Exploration Rover Mission: All Opportunity Updates|website=mars.nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325061258/https://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll.html|archive-date=March 25, 2018|access-date=February 10, 2018|url-status=live}}</ref>, але марсаход не адказваў нават пасля таго як бура скончылася ў пачатку кастрычніка<ref name="Official updates" />, сведчачы альбо пра катастрафічны збой, альбо пра вялікі слой пылу на сонечных панэлях.<ref name="covered panels">[https://www.space.com/42115-mars-rover-opportunity-still-silent-4-months-later.html Opportunity Rover Still Silent on Mars, 4 Months After Epic Dust Storm Began] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181015192425/https://www.space.com/42115-mars-rover-opportunity-still-silent-4-months-later.html}}. </ref> Каманда марсахода спадзявалася, што ветраны перыяд з лістапада 2018 па студзень 2019 можа ачысціць пыл з сонечных панэляў, як гэта здаралася раней.<ref name="covered panels" /> Вецер каля ''Апарцюніці'' быў выяўлены 8 студзеня, а 26 студзеня каманда місіі абвясціла аб плане пачаць трансляцыю новага набору каманд марсаходу ў выпадку, калі яго радыёпрыёмнік выйшаў з ладу.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.digitaltrends.com/cool-tech/revive-mars-rover-opportunity/amp/|title=NASA makes last-ditch attempt to revive dormant Mars rover Opportunity|author=Torbet|first=Georgina|website=digitaltrends.com|date=January 26, 2019|publisher=Designtechnica Corporation|access-date=January 27, 2019|quote=Now NASA scientists are trying a last-ditch attempt to contact the rover based on three unlikely but possible scenarios: that the rover's primary X-band radio has failed, that both the primary and secondary X-band radios have failed, or that the rover's internal clock has become offset. The team is commanding the rover to switch to its backup X-band radio and to reset its clock to counteract these possibilities.|archive-date=10 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710011039/https://www.digitaltrends.com/cool-tech/revive-mars-rover-opportunity/amp/|url-status=dead}}</ref> З моманту страты сігналу ў чэрвені 2018 года да канца студзеня 2019 года было перададзена больш за 835 каманд аднаўлення, і больш за 1000 да 13 лютага 2019 года.<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll.html|title=Mars Exploration Rover Mission: All Opportunity Updates|website=mars.nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325061258/https://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll.html|archive-date=March 25, 2018|access-date=February 10, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/MarsRovers/status/1095454710432096257|title=#OppyPhoneHome Update Tonight, we'll make our last planned attempts to contact Opportunity. The solar-powered rover last communicated on June 10, 2018, as a planet-wide dust storm swept across Mars.|author=Oppy|first=Spirit and|date=February 12, 2019}}</ref> Прадстаўнікі NASA правялі прэс-канферэнцыю 13 лютага, каб абвясціць аб афіцыйным завяршэнні місіі. Рэсурсы, неабходныя для працы ''Opportunity'', былі пераведзены на працу марсаходаў ''[[Марсіянская навуковая лабараторыя|Curiosity]]'' і ''[[Perseverance]]''.<ref name="Chang">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/02/13/science/mars-opportunity-rover-dead.html|title=NASA's Mars Rover Opportunity Concludes a 15-Year Mission|website=The New York Times}}</ref> Апошняе паведамленне ад марсахода паступіла 10 чэрвеня 2018 г. (5111 сол) з Даліны Настойлівасці,<ref name=":0"/> яно змяшчала інфармацыю, што сонечныя батарэі выпрацоўваюць 22 [[Кілават-гадзіна|ват-гадзіны]] энергіі за марсіянскі дзень і фіксавала найвышэйшую непразрыстасць атмасферы, за ўвесь час вымераў на Марсе: 10,8.<ref>{{Cite web|url=https://an.rsl.wustl.edu/merb/merxBrowser/an3.aspx?it=D1&ii=22771|title=MERB Notebook - Opportunity Mars Rover data|website=an.rsl.wustl.edu|access-date=February 18, 2019}}</ref> == Канструкцыя == [[Файл:Mars_Exploration_Rover.svg|справа|міні| Cхема марсахода]] [[Файл:MER_Pancam.JPG|справа|міні| Мачта Pancam (PMA)]] ''Opportunity'' (і яго блізнюк ''[[Spirit (марсаход)|Spirit]]'') — гэта шасціколавыя робаты [[Сонечная батарэя|на сонечных батарэях]] вышынёй 1,5 метра, шырынёй 2,3 метра, даўжынёй 1,6 метра і вагай 180 кг. Шэсць колаў на сістэме rocker-bogie забяспечвалі рух па перасечанай мясцовасці. Кожнае кола мела свой рухавік. Робат меў паваротныя колы спераду і ззаду і быў распрацаваны для бяспечнай працы пры нахіле да 30 градусаў. Максімальная хуткасць складала 5 см/с;<ref>{{Cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/spacecraft_rover_wheels.html|title=Mars Exploration Rover Mission: The Mission|website=marsrovers.jpl.nasa.gov|access-date=14 жніўня 2023|archive-date=13 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013205728/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/spacecraft_rover_wheels.html|url-status=dead}}</ref> ці 0,18 км/г, хоць сярэдняя хуткасць была каля 1 см/с. Сонечныя батарэі выпрацоўвалі каля 140 Вт на працягу чатырнаццаці гадзін цягам марсіянскага дня, у той час як акумулятарныя літый-іённыя батарэі запасвалі энергію для выкарыстання ўначы. Камп’ютар ''Opportunity'' выкарыстоўвае 20МГц Працэсар RAD6000 з 128&nbsp;МБ DRAM і 3&nbsp;МБ EEPROM.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/brains/|title=The Rover's "Brains" - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> Працоўная тэмпература марсахода была ад −40 °C да +40 °C, радыеізатопныя абагравальнікі забяспечвалі базавы ўзровень ацяплення, але пры неабходнасці выкарыстоўваліся дадатковыя электрычныя абагравальнікі.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/temperature/|title=The Rover's Temperature Controls - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> Сувязь залежала ад усенакіраванай антэны з нізкім каэфіцыентам узмацнення, якая перадавала на нізкай хуткасці, і кіраванай антэны з высокім каэфіцыентам узмацнення, якія знаходзіліся ў непасрэдным кантакце з Зямлёй. Антэна з нізкім каэфіцыентам узмацнення таксама выкарыстоўвалася для перадачы даных на касмічныя апараты на Марсіянскай арбіце.<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/antennas/|title=The Rover's Antennas - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> === Навуковая нагрузка === Марсаход меў наступныя навуковыя прыборы:<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/eyes-and-senses/|title=The Rover's "Eyes" and Other "Senses" - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> * Панарамная камера (Pancam) — даследавала тэкстуру, колер, мінералогію і структуру мясцовага рэльефу. * Навігацыйная камера (Navcam) — манахромная з большым полем зроку, але меншай якасцю выявы, для навігацыі і кіравання. * Мініяцюрны цеплавыпрамяняльны спектрометр (Mini-TES) — ідэнтыфікаваў перспектыўныя горныя пароды і глебы для больш падрабязнага вывучэння і вызначыў працэсы, якія іх утварылі. * Hazcams, дзве чорна-белыя камеры з полем зроку 120 градусаў, якія давалі дадатковыя даныя аб наваколлі марсахода. Рука марсахода ўтрымлівала наступныя інструменты:<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover/arm/|title=The Rover's "Arm" - NASA|website=mars.nasa.gov|access-date=23 April 2023}}</ref> * Мёзбаўэраўскі спектрометр (MB) MIMOS II — выкарыстоўваўся для даследаванняў мінералогіі жалезазмяшчальных парод і глеб. * Рэнтгенаўскі спектрометр альфа-часціц (APXS) — аналізаваў колькасці элементаў, якія ўваходзяць у склад горных парод і глеб. * Магніты — для збору магнітных часціц пылу. * Мікраскоп (MI) — атрымліваў выявы горных парод і глебы буйным планам. * Інструмент для адкрыцця горных парод (RAT) — шліфавальная прылада для адкрыцця ўнутранага матэрыялу парод для даследавання прыборамі. === Электрычнасць === Марсаход выкарыстоўвае камбінацыю сонечных батарэй і акумулятарнай хімічнай батарэі.<ref name="mars.nasa.gov">{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/mer/technology/bb_power.html|title=Mars Exploration Rover Mission: Technology|website=nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228213007/http://mars.nasa.gov/mer/technology/bb_power.html|archive-date=December 28, 2016|access-date=January 5, 2017|url-status=live}}</ref> Марсаход гэтага класа мае дзве літыевыя батарэі, кожная з якіх складаецца з 8 ячэек ёмістасцю 8 [[Ампер-гадзіна|ампер-гадзін]].<ref>{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/technology/bb_power.html|title=Power|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118021407/http://mars.nasa.gov/mer/technology/bb_power.html|archive-date=January 18, 2017|access-date=September 20, 2018|url-status=live}}</ref> У пачатку місіі сонечныя панэлі маглі генераваць каля 900 ват-гадзін за адзін сол (марсіянскія суткі), але гэты паказчык падпадае пад уплыў розных фактараў.<ref name="mars.nasa.gov" /> У кратары Ігл сонечныя панэлі выраблялі каля 840 Вт·гадз, але праз некалькі месяцаў, у снежні 2004 года, генерацыя электрычнасці ўпала да 730 Вт·гадз.<ref>{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll_2004.html#sol11|title=Mars Exploration Rover Mission: All Opportunity Updates|website=nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201175441/http://mars.nasa.gov/mer/mission/status_opportunityAll_2004.html#sol11|archive-date=February 1, 2017|access-date=January 5, 2017|url-status=live}}</ref> Як і Зямля, Марс мае сезонныя змены, і зімой адбываецца змяншэнне сонечнага святла. Аднак, паколькі марсіянскі год даўжэйшы за зямны, поры года цалкам змяняюцца прыкладна раз у 2 зямныя гады.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1885|title=Mars Rover Opportunity Busy Through Depth of Winter – Mars News|author=mars.nasa.gov|website=nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20160726141458/http://mars.nasa.gov/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1885|archive-date=July 26, 2016|access-date=January 5, 2017|url-status=live}}</ref> Да 2016 года MER-B перажыў сем марсіянскіх зім, падчас якіх колькасць даступнай энергіі падае, з-за чаго марсаход пазбягае працэсаў, якія спажываюць шмат энергіі.<ref name="ReferenceA" /> Падчас першай зімы ўзровень генерацыі знізіўся да менш чым 300 Вт·гадз у дзень на працягу двух месяцаў, але пазнейшыя зімы былі не такімі суровымі.<ref name="ReferenceA" /> Іншым фактарам які памяншае даступную энергію з’яўляецца запыленасць атмасферы, асабліва падчас пылавых бур.<ref name="phys.org">{{Cite web|url=http://phys.org/news/2016-10-europe-exomars-mission-middle-season.html|title=Europe's ExoMars mission arrives in the middle of dust season|website=phys.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130091828/http://phys.org/news/2016-10-europe-exomars-mission-middle-season.html|archive-date=November 30, 2016|access-date=January 5, 2017|url-status=live}}</ref> Пылавыя буры здараюцца даволі часта, калі Марс знаходзіцца бліжэй да Сонца.<ref name="phys.org" /> Глабальныя пылавыя буры ў 2007 г. настолькі знізілі ўзровень генерацыі электрычнасці ''Opportunity'' і ''Spirit'', што марсаходы маглі працаваць толькі некалькі хвілін кожны дзень.<ref name="phys.org" /> З-за пылавых бур ''Opportunity'' перайшоў у рэжым сну 12 чэрвеня 2018 года<ref>[https://www.theverge.com/2018/6/13/17460314/nasa-opportunity-rover-mars-dust-storm-battery-drained NASA’s Opportunity rover is in a deep sleep on Mars — but there’s hope it will wake up again] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180614021406/https://www.theverge.com/2018/6/13/17460314/nasa-opportunity-rover-mars-dust-storm-battery-drained}}. </ref><ref>{{Cite news|url=https://www.scientificamerican.com/article/as-massive-storm-rages-on-mars-opportunity-rover-falls-silent/|title=As Massive Storm Rages on Mars, Opportunity Rover Falls Silent|last=Malik|work=Scientific American (Space.com)|archivedate=https://web.archive.org/web/20180613180214/https://www.scientificamerican.com/article/as-massive-storm-rages-on-mars-opportunity-rover-falls-silent/|url-status=live}}</ref>, але так і не выйшаў на сувязь пасля заканчэння буры ў пачатку кастрычніка.<ref name="Official updates"/> == Адкрыцці == [[Файл:PIA07269-Mars_Rover_Opportunity-Iron_Meteorite.jpg|міні| Heat Shield Rock, першы знойдзены на Марсе метэарыт.]] ''Opportunity'' прадставіў істотныя доказы ў падтрымку асноўных навуковых мэтаў місіі: пошук і характарыстыка шырокага спектру горных парод і рэгаліту, якія ўтрымліваюць падказкі аб мінулай [[Гідрасфера Марса|актыўнасці вады на Марсе]]. У дадатак да даследавання вады, ''Opportunity'' таксама рабіў астранамічныя і атмасферныя назіранні. == Фотаздымкі == Марсаход мог рабіць здымкі рознымі камерамі, але толькі камера PanCam мела магчымасць фатаграфаваць з выкарыстаннем розных каляровых фільтраў. Панарамныя віды звычайна складаюцца са здымкаў PanCam. Да 3 лютага 2018 г. ''Opportunity'' даслаў на Зямлю 224 642 выявы.<ref>{{Cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/all/opportunity.html|title=Mars Exploration Rover|author=Truong|first=Brian|website=nasa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232401/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/all/opportunity.html|archive-date=November 10, 2013|access-date=November 20, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/39728-mars-rover-opportunity-5000-martian-days.html|title=Opportunity Rover Celebrates 5,000 Days on Mars|website=[[Space.com]]|date=February 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217012443/https://www.space.com/39728-mars-rover-opportunity-5000-martian-days.html|archive-date=February 17, 2018|access-date=February 17, 2018|url-status=live}}</ref> {{Панарама|Fram Crater in color.jpg|800px|Панарама кратара Фрам, 23 красавіка 2004 года}} {{Панарама|22341_PIA22908-MarsOpportunityRover-LastPanorama-Spring2018-20190312.jpg|800px|Апошняя панарама, знятая ''Opportunity'' цягам мая—чэрвеня 2018 года, напярэдадні пылавой буры што адключыла марсаход.}} {{Панарама|PIA23247-TestOpportunityRoverOnEarth-Dusty-20180906.jpg|800px|Панарама каманды марсахода ''Opportunity'' зробленая "Dusty" – тэставай копіяй марсахода на Зямлі (6 верасня 2018).}} == Месцазнаходжанне == {{Карта штучных аб’ектаў на Марсе}} {{Зноскі}} == Знешнія спасылкі == * [http://mars.nasa.gov/mer/home/index.html Старонка місіі NASA/JPL] * [https://www.youtube.com/watch?v=loXhsglsG-w Узыход сонца на Марсе — відэа (02:10)] ([[НАСА|NASA]] ; 7 лістапада 2018 г.) * Канец місіі ''Opportunity'' (13 лютага 2019 г.; відэа) ‒ [https://www.youtube.com/watch?v=1Ll-VHYxWXU (3:52) агляд] ‒ [https://www.youtube.com/watch?v=Dpw-oFYV5rE (59:47) заключная панэль] {{ВС}} {{Марс}} {{Даследаванне Марса АМС}} [[Катэгорыя:Марсаходы]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША]] cy4jn8pf9page6g364v081jcn8hjmlq 0 747232 5189387 5080604 2026-08-29T17:42:38Z 5189387 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Маладая Грамада | абрэвіятура = МСД-МГ або МГ | заснавальнік = Павел Знавец | дата заснавання = 14 чэрвеня [[1996]] | інтэрнацыянал = * [[Міжнародны саюз маладых сацыялістаў]] (IUSY)<ref>https://iusy.org/category/home/memberorganisations/</ref> * [[Маладыя еўрапейскія сацыялісты]] (YES)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://youngsocialists.eu/member-organisations/|title=MEMBER ORGANISATIONS|website=Young European Socialists|access-date=2024-09-25}}</ref> }} '''Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада''', скарочана '''МСД-МГ''' або '''МГ''' — нацыянальнае моладзевае крыло беларускіх сацыял-дэмакратаў. Арганізацыя не падкантрольная ніякай палітычнай партыі. == Гісторыя == Моладзевае сацыял-дэмакратычнае аб’яднанне «Маладая Грамада» было ўтворана ў 1994 годзе па ініцыятыве партыі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|БСДГ (Беларуская Сацыял-дэмакратычная Грамада)]] і ўяўляла сабою групоўку моладзі, якую ўзначаліў [[Васіль Абразоўскі]]. У 1995 годзе адбыўся ўстаноўчы сход ініцыятыўнай групы і арганізацыя атрымала назву «Беларуская сацыял-дэмакратычная моладзь „Маладая Грамада“» (БСДМ «Маладая Грамада»). Кіраўніком быў абраны [[Павел Знавец]] ([[Мінск]]). 14 чэрвеня 1996 года БСДМ «Маладая Грамада» была зарэгістравана Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь. У 1996—1998 гадах «Маладая Грамада» становіцца адной з самых вядомых і ўплывовых моладзевых арганізацый і выступае разам з іншымі моладзевымі арганізацыямі дэмакратычнага кірунку ініцыятарам утварэння [[Рада моладзевых арганізацый Беларусі|Рады моладзевых арганізацый Беларусі]]. [[Файл:Улётка.jpg|міні|Улётка з заклікам.]] «Маладая Грамада» праводзіць шэраг грамадска-палітычных акцый, сярод якіх варта згадаць сумесны з іншымі моладзевымі арганізацыямі пікет у падтрымку Вярхоўнага Савета 10 лістапада 1996 года. Асноўны змест гэтых акцый быў накіраваны супраць спробы Аляксандра Лукашэнкі ўсталяваць рэжым асабістай улады праз [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндум па змене Канстытуцыі, які адбыўся 24 лістапада 1996 года]]. Пасля рэферэндуму арганізацыя праводзіць пікеты і акцыі супраць усталявання [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнай дыктатуры ў Беларусі]]. Сябры «Маладой Грамады» бралі актыўны ўдзел у студэнцкіх акцыях. Найбольш вядомым сярод іх быў пікет студэнцкага каардынацыйнага камітэта «Студэнцтва ў дзеянні» 20 сакавіка 1997 года супраць парушэння правоў студэнтаў і прымусовага размеркавання. У выніку старшыня арганізацыі Павел Знавец арыштаваны на 15 сутак, актывісты [[Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў|Сяргей Марцэлеў]] і [[Павел Карназыцкі]] былі пакараны судом 10 суткамі адміністрацыйнага арышту, пад час якога аб’явілі 5 дзённую сухую галадоўку, пасля якой былі дастаўлены ў шпіталь. Сяргей Марцэлеў адлічаны з БДУ загадам рэктара<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/legacy/russian/reports/belarus/1999/july/topic441.html|title=Human Rights Watch / Defending Human Rights Worldwide - Беларусь|website=www.hrw.org|access-date=2023-08-29}}</ref>. 14 лютага 1998 года адбыўся II чарговы З’езд БСДМ «Маладая Грамада», старшынёй на якім быў абраны Павел Карназыцкі. Пасля абрання Павел Карназыцкі заявіў, што добраахвотна пакідае пасаду, бо не мае на яе маральнага права з прычыны супрацоўніцтва з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. Карназыцкі паведаміў, што быў завербаваны супрацоўнікамі спецслужбы і меў псеўданім «Ралан»<ref>https://spring96.org/files/reviews/ru/1998_review_ru.pdf</ref>. 28 лютага 1998 года быў скліканы III нечарговы З’езд БСДМ «Маладая Грамада». На пасаду старшыні быў абраны Сяргей Марцэлеў (Мінск). 1999 год стаў пачаткам расколу ў моладзевым сацыял-дэмакратычным руху Беларусі. Гэты раскол быў справакаваны канфліктам унутры [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада); БСДП (НГ)]]. Нягледзячы што «Маладая Грамада» мела юрыдычны статус незалежнай моладзевай грамадскай арганізацыі, падтрымліваліся традыцыйна шчыльныя кантакты з партыяй і многія сябры «Маладой Грамады» былі адначасова і сябрамі БСДП (НГ). У пачатку 1999 года — па ініцыятыве рэгіянальных арганізацый быў скліканы IV нечарговы З’езд БСДМ «Маладая Грамада». На З’езд у якасці госця быў запрошаны старшыня БСДП (НГ) [[Мікалай Статкевіч]]. У сваім выступе ён падтрымаў незадаволеную станам спраў у арганізацыі частку дэлегатаў і прапанаваў ім пакінуць З’езд разам з ім. Пазней, з ліку сябраў, якія пакінулі «Маладую Грамаду», а таксама маладых сябраў БСДП (НГ) была створана грамадская арганізацыя «Маладыя сацыял-дэмакраты» (МСД). Старшынёй БСДМ «Маладая Грамада» застаўся Сяргей Марцэлеў. === Перыяд расколу === * 23 мая 1999 года адбыўся ўстаноўчы сход Аб’яднання моладзі «Маладыя сацыял-дэмакраты», а ў кастрычніку 1999 года прайшоў I З’езд МСД. Старшынёй арганізацыі абраны [[Павел Гормаш]] (Мінск). * 12 снежня 1999 г. — скліканы V чарговы З’езд Грамадскага Аб’яднання «Маладая Грамада». Старшынёй арганізацыі абрана [[Таццяна Алесіна]] (Мінск). Намеснікам абрана [[Таццяна Караткевіч|Таццяна Халецкая]]<ref>{{Cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=60069-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=29 жніўня 2023 |archive-date=29 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829181615/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=60069-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. Падчас З’езда быў прыняты зварот да Цэнтральнага Камітэта БСДП (НГ) пра прызнанне «Маладой Грамады» братэрскай арганізацыяй, якой яна і стала ў пачатку 2000 года. * 24-27 жніўня 2000 года пад Мінскам адбываецца II З’езд МСД. Старшынёй арганізацыі пераабраны Павел Гормаш. * 2 снежня 2001 года адбываецца III З’езд МСД. Старшынёй арганізацыі абрана [[Марына Азаронак]] (Мінск). 8 снежня ЦК БСДП (НГ) прызнае МСД сваёй братэрскай арганізацыяй. «Маладыя сацыял-дэмакраты» накіроўваюць устаўныя дакументы дзеля рэгістрацыі ў Міністэрстве юстыцыі. * 17 лютага 2002 года прайшоў VI чарговы З’езд «Маладой Грамады». Старшынёй арганізацыі пераабрана Таццяна Алесіна (Мінск). На З’ездзе прымаецца новая Праграма арганізацыі. * 29 чэрвеня 2003 года пад Мінскам адбыўся IV З’езд МСД. Старшынёй пераабрана Марына Азаронак. Па выніках з’езда МСД зноў падае дакументы на афіцыйную рэгістрацыю і зноў атрымлівае адмову з боку Міністэрства юстыцыі. Судовая справа ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судзе]] таксама не дае вынікаў (9 снежня 2003). * 2 жніўня 2003 года Міністэрства юстыцыі падрыхтавала фармальныя прэтэнзіі да «Маладой Грамады» — перш за ўсе наконт юрыдычнага адраса арганізацыі і нумара тэлефона на афіцыйным бланку. «Маладая Грамада» атрымала папярэджанне і 24 лютага 2004 года Вярхоўны суд сваім рашэннем ухваліў пазоў Міністэрства юстыцыі аб афіцыйнай ліквідацыі «Маладой Грамады»<ref>https://www.lawtrend.org/wp-content/uploads/2014/03/Maladaya-gramada1.doc</ref><ref>{{Cite web|url=http://belarusian.minsk.usembassy.gov/hrr_2004.html|title=Беларусь: справаздача аб правах чалавека за 2004 год - Мінск, Беларусь Амбасада Злучаных Штатаў Амерыкі|website=web.archive.org|date=2010-05-27|access-date=2024-09-25|archive-date=27 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527105056/http://belarusian.minsk.usembassy.gov/hrr_2004.html|url-status=dead}}</ref>. * 18 красавіка 2004 года ў [[Гродна]] праходзіць VII чарговы З’езд «Маладой Грамады». Старшынёй арганізацыі абраны [[Валянцін Аскірка]] (Гродна). Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] «Маладыя сацыял-дэмакраты» (МСД) і «Маладая Грамада» (МГ) прымаюць самы актыўны ўдзел у перадвыбарчай кампаніі за адзінага дэмакратычнага кандыдата і мабілізацыйнай кампаніі. Яны ўваходзіць у склад і працуюць у рамках моладзевай перадвыбарчай кааліцыі «Пераменаў!». Акрамя МСД і «Маладой Грамады» ў кааліцыі — «[[Малады Фронт]]», «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]», «Моладзь Аб’яднанай Грамадзянскай Партыі», «[[Задзіночанне беларускіх студэнтаў]]», «Беларускае аб’яднанне маладых палітыкаў», «Моладзевы хрысціянска-сацыяльны саюз», «Моладзевая салідарнасць», «Асацыяцыя маладых прадпрымальнікаў» і іншыя моладзевыя арганізацыі. 18 чэрвеня 2001 года стартавала агульнанацыянальная кампанія «Выбірай!». МСД і МГ актыўна працуюць у гэтай кампаніі. Падчас падпісной кампаніі па вылучэнні кандыдатаў у прэзідэнты прадстаўнікі МСД і МГ збіраюць подпісы ў падтрымку дэмакратычных кандыдатаў [[Сямён Домаш|Сямёна Домаша]] і [[Уладзімір Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]]. === Аб’яднаная арганізацыя === * 19 снежня 2004 года Грамадскае аб’яднанне «Маладыя сацыял-дэмакраты» і Беларуская сацыял-дэмакратычная моладзь «Маладая Грамада» ў Мінску на агульнай канферэнцыі, дзе прысутнічала каля 50 прадстаўнікоў абедзвюх арганізацый падпісалі дэкларацыю аб намерах аб’яднацца ў адну маладзёжную сацыял-дэмакратычную арганізацыю. Дэкларацыя пачыналася наступнымі словамі: «''Мы, Беларуская сацыял-дэмакратычная моладзь „Маладая Грамада“ і Моладзёвае Грамадскае аб’яднанне „Маладыя сацыял-дэмакраты“ сцвярджаючы, што асноўнымі нашымі каштоўнасцямі з’яўляюцца Свабода, Справядлівасць, Салідарнасць; сцвярджаючы неабходнасць моцнага сацыял-дэмакратычнага руху; адзначаючы адзінства нашых статутных мэтаў; будучы занепакоенымі лёсам нашай краіны; будучы ўпэўненымі ў карыснасці нашых сумесных дзеянняў; выказваем намер стварыць аб’яднаную сацыял-дэмакратычную маладзёвую арганізацыю…''» Таксама была прынятая рэзалюцыя аб сітуацыі ў партыйным сацыял-дэмакратычным руху Беларусі, дзе асуджалася дзейнасць былога кіраўніка БСДП(НГ) Мікалая Статкевіча і кіраўніка БСДГ [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]]. «Маладыя сацыял-дэмакраты» і «Маладая Грамада» звярталіся да ўсіх бакоў унутрыпартыйных канфліктаў з прапановай правесці экстранныя перамовы, прызначыць пазачарговыя з’езды БСДП(НГ) і БСДГ, на якіх узняць пытанне пра стварэнне адзінай сацыял-дэмакратычнай партыі дзеля кансалідацыі сацыял-дэмакратычных сілаў. * 3 ліпеня 2005 года адбыўся аб’яднаўчы з’езд МГА «Маладыя сацыял-дэмакраты» і Беларускай сацыял-дэмакратычнай моладзі «Маладая Грамада». Быў прыняты Статут МГА «Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада» (МСД-МГ) і «Этычныя прынцыпы». Была абрана Цэнтральная Рада МСД-МГ, прынятыя за аснову праекты Праграмы і Стратэгіі МСД-МГ, а таксама сімволіка ў выглядзе ружы з контурамі Беларусі для далейшай іх распрацоўкі і зацвярджэння Цэнтральнай Радай арганізацыі. Старшынёй МГА «Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада» абраны Валянцін Аскірка (Гродна). * 8 ліпеня 2006 года ў Мінску адбыўся II З’езд МСД-МГ. У выніку абрана новае кіраўніцтва, старшынёй арганізацыі абраны [[Зміцер Крук]] (Мінск). * У ліпені 2006 года заявіла аб самаліквідацыі Магілёўская гарадская арганізацыя «Маладой Грамады». Лідар магілёўскай арганізацыі [[Павел Усаў]] самаліквідацыю назваў формай пратэсту супраць «стварэння пры Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі маладзёжнай фракцыі для выхавання моладзі ў вузкапартыйных мэтах»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/772000.html|title=Магілёўская суполка сацыял-дэмакратаў і “Маладой грамады” самаліквідавалася|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2007-12-07|access-date=2024-09-25}}</ref>. * 18-19 ліпеня 2008 года адбыўся III З’езд МСД-МГ. Было абрана новае кіраўніцтва, вызначаны кірункі павышэння актыўнасці арганізацыі і прынята рашэнне зноўку падаваць дакументы ў Міністэрства юстыцыі для афіцыйнай рэгістрацыі. Старшынёй арганізацыі была абрана [[Марына Гундар]] (Гродна). * 22 лістапада 2009 года ў Мінску адбыўся IV з’езд МСД-МГ, на якім было абрана новае кіраўніцтва. Старшынёй арганізацыі абрана [[Юлія Міцкевіч]] (Мінск)<ref>{{Cite web|url=http://ampby.org/2012/02/17/14746/|title=Юлія Міцкевіч: «Я згодна варыць боршч на палітычнай кухні»|website=web.archive.org|date=2013-12-16|access-date=2024-09-25|archive-date=16 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216144612/http://ampby.org/2012/02/17/14746/|url-status=bot: unknown}}</ref>. * 10-11 снежня 2011 года ў Мінску адбыўся V з’езд МСД-МГ. Старшынёй арганізацыі была пераабрана Юлія Міцкевіч (Мінск).<ref>{{Cite web|url=http://www.msd-mh.info/node/90?language=en|title=Julia Mickewicz is re-elected as the leader of MSD-MH {{!}} Маладыя сацыял-дэмакраты - Маладая Грамада|website=web.archive.org|date=2013-12-17|access-date=2024-09-25|archive-date=17 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217094453/http://www.msd-mh.info/node/90?language=en|url-status=bot: unknown}}</ref> * 23-24 лістапада 2013 года адбыўся VI з’езд МСД-МГ. На пасаду старшыні быў абраны [[Мікалай Цяцёркін]]<ref>{{Cite web|url=http://www.msd-mh.info/news/molodye-social-demokraty-vybrali-novogo-lidera|title=Молодые Социал-демократы выбрали нового лидера {{!}} Маладыя сацыял-дэмакраты - Маладая Грамада|website=web.archive.org|date=2013-12-17|access-date=2024-09-25|archive-date=17 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217093209/http://www.msd-mh.info/news/molodye-social-demokraty-vybrali-novogo-lidera|url-status=bot: unknown}}</ref>. * 12-13 снежня 2015 года адбыўся VII з’езд МСД-МГ<ref>{{Cite web|url=http://www.msd-mh.info/news/u-minsku-prayshou-zezd-msd-mg|title=У Мінску прайшоў З’езд МСД-МГ {{!}} Маладыя сацыял-дэмакраты - Маладая Грамада|website=web.archive.org|date=2018-01-06|access-date=2024-09-25|archive-date=6 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106171338/http://www.msd-mh.info/news/u-minsku-prayshou-zezd-msd-mg|url-status=bot: unknown}}</ref>. У 2012 годзе разам са шведскай арганізацыяй [[ABF]] і «Задзіночаннем беларускіх студэнтаў» створана ініцыятыва «[[Актыўным быць файна]]», якая працуе па прынцыпе навучальных гурткоў.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/27132942.html|title=Новыя мэтады спэцслужбаў: выклікаюць нібыта ў падатковую...|first=Аляксандра|last=Дынько|website=Радыё Свабода|date=2015-07-16|access-date=2024-09-25}}</ref> У 2023 годзе разам з сацыял-дэмакратычнымі партымі і прафсаюзамі была праведзена канферэнцыя «120 год беларускай сацыял-дэмакратыі».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.inicyjatyva.com/analytic/120-lyet-byelaruskoy-sotsial-dyemokratii|title=120 лет беларуской социал-демократии – Инициативa|website=inicyjatyva|access-date=2024-09-25|archive-date=24 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240924203630/https://www.inicyjatyva.com/analytic/120-lyet-byelaruskoy-sotsial-dyemokratii|url-status=dead}}</ref> == Ацэнкі == Дэкан факультэта эканомікі і права [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Дзмітрый Рагаўцоў]] адносіць «Маладую Грамаду» да «''ўмераных палітычных радыкалаў''», якія «''імкнуцца да рэфармавання грамадства ашчаднымі сродкамі з мінімумам гвалту''»<ref>https://libr.msu.by/bitstream/123456789/9265/1/327n.pdf</ref>. У 2025 годзе сацяльныя сеткі арганізацыі былі ўнесены ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>https://www.lawtrend.org/freedom-of-association/monitoring-situatsii-so-svobodoj-assotsiatsij-i-polozheniem-organizatsij-grazhdanskogo-obshhestva-v-respublike-belarus-oktyabr-2025</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Няма крыніц}} [[Катэгорыя:Маладзёжныя палітычныя арганізацыі Беларусі]] 5nw5rumeb19hbn1741oqhz1rdvp3t3n 10 752724 5189329 4693659 2026-08-29T15:27:03Z M.L.Bot 261 дадаў вырваныя назвы і лагічны парадак. 5189329 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belarus-Minsk-International_Street_23_-_31.jpg|злева|150пкс|Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)]] '''[[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Інтэрнацыянальная]]''' — вуліца ў [[Верхні Горад|Верхнім Горадзе]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] горада [[Мінск]]а. Праходзіць ад вуліцы [[вуліца Гарадскі Вал|вуліцы Гарадскі Вал]] да [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]], ляжыць паміж [[вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйнай]] і [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]]. З XVI стагоддзя заходняя частка вуліцы звалася '''Зборавай''' ад [[Кальвінскі збор (Мінск)|кальвінскага збору]]. Усходняя частка вуліцы спачатку звалася '''Валоцкай'''. У 1866 годзе Зборавую перайменавалі ў '''Турэмную''', а ў 1882 — у '''Праабражэнскую'''. Валоцкую ў 1866 годзе перайменавалі ў '''Хрышчэнскую'''. У савецкі час Праабражэнскую перайменавалі ў Інтэрнацыянальную, а Хрышчэнскую — у '''Кастрычніцкую'''. У 1-й палове 1960-х гадоў абедзьве вуліцы аб’яднаны пад назвай '''Інтэрнацыянальная'''. Сучасны архітэктурны комплекс склаўся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў, будынкі прымыкаюць адзін да другога, арыентаваны галоўнымі [[фасад]]амі на лінію за­будовы і ўтвараюць ураўнаважаную [[Архітэктурная кампазіцыя|кампазіцыю]] ''([[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Інтэрнацыянальная вуліца Мінск]] </noinclude> n1y80uf54wmapalimitrc64neg96rrt 100 753022 5189343 5189019 2026-08-29T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5189343 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Граматыка беларускай мовы (1962—1966)|2026-08-28T22:21:20Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларуская граматыка (1985—1986)|2026-08-28T10:02:24Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Міхаіл Кузьміч Янгель|2026-08-28T07:53:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ёнас Юркштас|2026-08-26T18:39:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|2026-08-26T07:23:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Ядвіга Казлоўская-Дода|2026-08-25T21:00:58Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|2026-08-25T06:19:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анатоль Ягоравіч Волкаў|2026-08-24T14:45:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пётр Фёдаравіч Папковіч|2026-08-24T11:36:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каланізацыя Марса|2026-08-24T11:24:59Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Андрэас Папандрэу|2026-08-24T05:50:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кароткая граматыка беларускай мовы (2007—2009)|2026-08-23T16:11:49Z|АлесьНавіцкі90}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7zbrkuhxnog5vxff40bvwito5s3e34t 100 753274 5189342 5189018 2026-08-29T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5189342 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Карпілаўка (Жлобінскі раён)|2026-08-28T23:06:32Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Слаўкавічы (Порхаўскі раён)|2026-08-28T11:33:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Чарэха|2026-08-28T11:25:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шчырскае|2026-08-28T10:31:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Есіль|2026-08-28T08:54:06Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Паранаіба (рака)|2026-08-28T07:12:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Новая Усітва|2026-08-28T06:03:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белая Струга|2026-08-28T05:48:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Усвяцкае возера|2026-08-28T05:40:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Узмень|2026-08-28T05:35:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Трысулі|2026-08-27T10:48:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Плато Ракфелера|2026-08-27T08:57:12Z|J-ka Zadzvinski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f5yzsfzvwd26t32bkgoo8bfm0nrqu3x 100 753287 5189339 5189016 2026-08-29T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5189339 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Фонд Першага|2026-08-29T13:50:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Карпілаўка (Жлобінскі раён)|2026-08-28T23:06:32Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Белы бусел у Беларусі|2026-08-28T18:20:27Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла|2026-08-28T08:38:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пюра|2026-08-28T07:30:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антоній Піёра|2026-08-27T22:22:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Парадоўскі|2026-08-27T05:55:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Марцін Янушэвіч|2026-08-26T21:35:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марцэлій Янушэвіч|2026-08-26T21:13:14Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Маладзечанская прагімназія|2026-08-26T20:04:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Людвіка Кардзіс|2026-08-26T18:20:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ядвіга Казлоўская-Дода|2026-08-25T21:00:58Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Ігнацы Манюшка|2026-08-25T09:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ie8cu7pws0twpf83wkkhh9lupsb634a 0 756845 5189274 4662332 2026-08-29T13:10:50Z DzBar 156353 5189274 wikitext text/x-wiki {{Картка планеты|тып=астэроід|назва=5335 Дамокл|першаадкрывальнік=Роберт Макнот|дата адкрыцця=18 лютага 1991|эпоха=|перыгелій=30,0009 а. а.|афелій=22,09396498 а. а.|перыастр=1,57893002 а.а.|вялікая паўвось=11,8364475 а. а.|радыус арбіты=|эксцэнтрысітэт=0,8666044|арбітальная хуткасць=6,72 км/з|вуглавое перамяшчэнне=|даўгата ўзыходнага вузла=314,19248°|памеры=10 км|перыяд вярчэння=10,2 гадз.|спектральны клас=S|бачная зоркавая велічыня=25,64 (цякучая)|абсалютная зоркавая велічыня=13,3m|альтэрнатыўныя імёны=1991 DA|нахіл=62,00905°|сідэрычны перыяд=14 874 сут.}}'''(5335) Дамокл''' ({{Lang-grc|Δαμοκλῆς}}) — невялікі [[астэроід]] з групы [[Кентаўры (астэроіды)|кентаўраў]]. Быў адкрыты [[18 лютага]] [[1991|1991 года]] аўстралійскім астраном [[Роберт Макнот|Робертам Макнотам]] ў [[Абсерваторыя Сайдынг-Спрынг|абсерваторыі сайдынг-Спрынг]] і названы ў гонар Дамокла, персанажа [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэцкага міфа]] аб [[Дамоклаў меч|дамоклавым мечы]] (сімвале навіслай пастаяннай пагрозы, закліканага паказаць зменлівасць улады, пры знешнім бачным дабрабыце<ref>{{Крыніцы/Слоўнік імёнаў малых планет|457}}</ref>). Т.я. астэроід характарызуецца моцна нахіленай арбітай з высокім эксцэнтрысітэтам, на падставе гэтага некаторыя навукоўцы вылучаюць іх у асаблівую групу астэроідаў — [[Дамаклоіды|дамоклаіды]], якія меркавана ўяўляюць сабой неактыўныя ядра [[Камета|камет]].<gallery perrow="1" widths="440px" heights="233px" caption="Арбіта астэроіда Дамокл і яго пазіцыя ў Сонечнай сістэме"> Файл:Орбита_астероида_5335.png Файл:Орбита_астероида_5335_(наклон).png Файл:Орбита_астероида_5335_(плоскость).png </gallery>Пасля вывучэння гэтага аб'екта высветлілася, што яго арбіта моцна адрозніваецца ад арбіт усіх адчыненых раней [[Малыя целы Сонечнай сістэмы|малых цэл]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]: у пункце свайго перыгелія Дамокл перасякаў арбіту [[Марс|Марса]], а ў Афеліі сыходзіў за арбіту [[Уран (планета)|Урана]]<ref>Steel, D. "Rogue Asteroids and Doomsday Comets", page 127-8. Wiley & Sons, 1995</ref>. Стабільнасць гэтай арбіты абгрунтоўваецца перш за ўсё яе высокім нахілам да плоскасці экліптыкі, паблізу якой знаходзяцца арбіты планет-гігантаў, што моцна зніжае сілу гравітацыйных абурэнняў на дадзеную арбіту з іх боку. Тым не менш, групе брытанскіх астраномаў, у складзе Дункана Стыла (Duncan Steel), Герхарда Хана (Gerhard Hahn), Марка Бейлі (Mark Bailey) і [[Эшэр, Дэвід Джон|Дэвіда Эшэр]]<nowiki/>а (David J. Asher), у выніку разлікаў доўгатэрміновай дынамічнай эвалюцыі гэтага цела, удалося ўсталяваць, што існуе высокая верагоднасць пераходу дадзенага астэроіда на арбіту якая перасякае арбіту Зямлі, а гэта ўжо створыць пагрозу (хоць і малаверагодную) яго сутыкнення з нашай планетай. Збольшага менавіта таму Дамокл і атрымаў такую назву. А пазней былі выяўленыя і іншыя астэроіды з падобнымі арбітамі, якія некаторыя астраномы сталі вылучаць у асобную групу. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Урана]] [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Сатурна]] [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Юпітэра]] [[Катэгорыя:Астэроіды, якія перасякаюць арбіту Марса]] [[Катэгорыя:Астэроіды класа S]] <references />{{ТНА}}{{Сонечная сістэма}} 95s8g6dmidthlt0g2cc75g8n4o7l1b1 0 757047 5189399 4663755 2026-08-29T19:01:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189399 wikitext text/x-wiki {{Моўная група |назва = Мандэ |прарадзіма =[[Заходняя Афрыка]] |таксон =сям'я |статус =агульнапрызнаны |арэал =[[Заходняя Афрыка]] |колькасць носьбітаў = болей за 25 млн |знікла = |катэгорыя =афрыканскія мовы |класіфікацыя = [[Нігера-кангалезскія мовы|Нігера-кангалезская макрасям'я]] : Мандэ |падзяляецца на = заходнія, усходніяя |час распаду = |працэнт супадзенняў = |ISO5=dmn }} '''Мандэ''' — сям'я моў у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Меркавана ўваходзіць у [[Нігера-кангалезскія мовы|нігера-кангалезскую]] макрасям'ю моў. Колькасць носьбітаў — болей за 25 млн чалавек. [[Мовазнаўства|Лінгвісты]] распрацавалі шэраг адрозных унутраных класіфікацый, але звычайна вылучаюць заходнія і ўсходнія мовы мандэ. Часам вылучаюць такія буйныя галіны, як усходняя і самага-бабо. Для моў мандэ характэрны наступныя рысы: * У большасці моў мандэ ёсць сістэма з 7 [[Галосныя|галосных]] (i, e, ɛ , a, u, o, ɔ ), хаця ў розных мовах яна вагаецца ад 5 да 9. Многія з іх маюць кантрасныя насавыя галосныя. * Мовы мандэ тонавыя. Тоны ўплываюць на марфемы ці цэлыя словы, а не на асобныя склады. * Мовы мандэ не маюць сістэмы класаў [[назоўнік]]аў. * [[Дзеяслоў|Дзеясловы]] не скланяюцца па суб'екту. Няма серыйных дзеясловаў. * Парадак слоў у сказе: назоўнік — [[прыметнік]] — дзеяслоў. == Спасылкі == * [https://www.languagesgulper.com/eng/Mande.html The Language Gulper] * [https://african-languages.com/mande-languages/ African Languages] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240123024331/https://african-languages.com/mande-languages/ |date=23 студзеня 2024 }} * [https://doi.org/10.4000/mandenkan.1951 Elena Perekhvalskaya and Valentin Vydrin Numeral systems in Mande languages] [[Катэгорыя:Моўныя сем’і|Мандэ]] [[Катэгорыя:Мовы мандэ| ]] ee6ob12l2ekueamzq602ragle220tb8 0 771973 5189684 5038274 2026-08-30T11:48:55Z ~2026-47201-47 173376 /* Спасылкі */ 5189684 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Вална |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 34|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Добрушскі |сельсавет = Кругоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Вална́'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valna}}, {{lang-ru|Волна}}) — былы [[пасёлак]] у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Кругоўскі сельсавет|Кругоўскага сельсавета]]. Скасаваны ў 1987 годзе<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня, 25 лютага і 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://etomesto.com/na-karte-bel_volna/ Вална на карце Беларусі] 6kdha46h29uk2imq9cmbwq7qjgg1rkx 0 782573 5189596 5073161 2026-08-30T10:29:07Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5189596 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ручнік. 1920-я. Лідскі раён.jpg|250px|міні|Вязаныя кручком карункі на канцы ручніка]] Выраб '''[[карункі|карункаў]] у [[Беларусь|Беларусі]]''' — народны мастацкі промысел, від дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва<ref>''Лось-Залужная, А.'' Белорусские «сурветы» / А. Лось-Залужная // Декоративное искусство СССР. — 1984. — № 4. С. 29 — 31.</ref><ref>''Камінская, І. В.'' Карункавы дэкор традыцыйных ручнікоў / І. В. Камінская // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Дзяржаўная ўстанова «Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы». — Вып. 10 / рэдактар-укладальнік А. Г. Алфёрава. — Мінск : ВТАА «Права і эканоміка», 2011. — С. 536—541.</ref><ref>''Малюшына, В.'' Беларускі трапкач / В. Малюшына // Роднае слова. — 1997. — № 5. — С. 119—122.</ref>. У дыялектах беларускай мовы карункі могуць называцца гаронкі<ref>[https://bydialects.org/search/%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D1%96/ Гаронкі]</ref> або гарункі<ref>[https://bydialects.org/search/%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%96/ Гарункі]</ref>. Карункі — [[тэкстыль]]ны выраб без тканай асновы<ref name = "БЭ">{{Крыніцы/БЭ|8|Карункі}}</ref>, ажурныя, сятчастыя вырабы з ільняных, шаўковых і іншых нітак для аздобы бялізны, адзення і падобнага<ref>[https://www.skarnik.by/tsbm/32201 Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы]</ref>. У беларускай традыцыі карункі абазначаюцца таксама словамі хварботы, фарботы, анталяжы, што паказвае на заходні вектар іх запазычання<ref name="ПЧ">[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. А. Лабачэўская]]. [http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/3119/Karunk%d1%96%20na%20klyockah.PDF?sequence=1&isAllowed=y Карункі «На клёцках», «анталяжы і фарботы». Да гісторыі развіцця карункапляцення на Беларусі. 1 частка]</ref>. == Гісторыя == Карункі на землях Беларусі вядомы з XVI стагоддзя на адзенні духавенства, магнатаў, шляхты і гарадской знаці. Напачатку іх прывозілі з Францыі і Германіі. З XVIII стагоддзя пры манастырах і ў маёнтках стваралі майстэрні па вырабе карункаў з залатых і сярэбраных нітак, пазней з шаўковых і баваўняных<ref name = "БЭ"/>. У 2-й палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў [[Гарадніца|Гарадніцы]] (прадмесце [[Гродна]]) існавала мануфактура, дзе выраблялі карункі па замежных узорах. Там выкарыстоўвалі {{нп3|Брусельскія карункі|брусельскую тэхналогію|ru|Брюссельское кружево}} і рабілі дарагія карункі з залатымі і срэбнымі ніткамі для польскага каралеўскага двара<ref>Гибянскнй, И. Г. Граф Антоний Тизенгауз и Гродненские королевские мануфактуры : очерк по экономической истории Польши в эпоху Станислава Августа (1764—1795) на основании архивных источников / И. Г. Гибянский; под. ред. и с предисл. П. Б. Струве. — Пг.: Издание Петроград. политех. ин-та Императора Петра Великого, 1916. — 640 с.</ref>. З сярэдзіны XIX стагоддзя пашырыліся машынныя карункі. Аналіз беларускіх намінацый карункаў кажа пра тое, што Беларусь успрыняла карункі і тэхніку карункапляцення на каклюшках не пазней за XVII стагоддзе ў выніку еўрапейскага культурнага трансферу<ref name="ПЧ"/>. У сілу асаблівасцей гісторыка-культурнага развіцця Беларусі ў канцы XVIII стагоддзя вытворчасць карункаў страціла аснову для свайго існавання ў рамках элітарнай культуры, аднак само рамяство карункапляцення захоўвалася ў культуры мяшчанскага і сялянскага саслоўяў да пачатку XX стагоддзя. У адрозненне ад [[Расія|Расіі]] яно не мела характару саматужнага промыслу<ref name="ПЧ"/>. Кансерватызм сялянскай культуры спрыяў захаванню ў народнай лексіцы старых намінацый карункаў, прыстасаванняў для іх вырабу і самой лікавай тэхнікі пляцення, якія былі выцеснены з польскай і французскай моў<ref name="ПЧ"/>. На Беларусі найбольш вязалі і плялі карункі драўлянымі, пазней металічнымі кручкамі. Працэс засваення сялянскай культурай тэхнікі вырабу плеценых карункаў меў сваю гісторыка-культурную спецыфіку і адрозніваўся, напрыклад, ад Расіі, дзе ў XIX стагоддзі атрымалі шырокае распаўсюджванне карункавыя промыслы<ref name="Лоб228">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск: Беларуская навука, 2013. — 527 с. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2. С. 228</ref>. У сялянскай культуры Беларусі запазычанне тэхналогіі пляцення карункаў на {{нп3|Коклюшка|клёцках|ru|Коклюшка}} не выціснула старыя, традыцыйныя, тэхнікі стварэння карункавага тэкстылю<ref name="Лоб228"/>. Фактычна да сярэдзіны XX стагоддзя сялянкі плялі карункі рукамі, без выкарыстання якіх-небудзь дадатковых прыстасаванняў. Такі спосаб стварэння ажурнага тэкстылю ў эвалюцыі карункапляцення папярэднічае тэхніцы пляцення пры дапамозе {{нп3|Каклюшка|каклюшак|ru|Коклюшка}}<ref name="Лоб228"/>. З сярэдзіны XX стагоддзя вядомы аб’ёмныя карункавыя вырабы (карзіны, кошыкі, вазы). Шырока выкарыстоўваюцца мастакамі-прафесіяналамі для тэатральных касцюмаў, аздаблення вопраткі і бялізны. == Віды архаічных рукадзельных карункаў == {{main|Вузялкова-плеценыя карункі}} === Вузялковае пляценне === [[Файл:Узнога. Капліца з распяццем (06).jpg|250px|міні|Ручнік з карункамі на канцах нітак асновы]] Гэты від пляцення прымяняўся для афармлення карункамі тканых вырабаў [[Беларускія ручнікі|ручніковага]] тыпу<ref name="Лоб228"/>. Кавалак палатна з канца асновы, які заставаўся пасля заканчэння ткання, адразаўся, махры перапляталіся і потым гэты выраб выкарыстоўваўся ў гаспадарцы для розных утылітарных мэтаў. Такі тэкстыльны выраб зваўся {{нп3|скарач||lt|Skarinys}} (трапкач, махрач, уцірач, брэндзал, патрэпнічак)<ref>Малюшына, В. Беларускі трапкач / В. Малюшына // Роднае слова. — 1997. — № 5. — С. 119—122.</ref>. Ажурная карункавая сетка стваралася перапляценнем і звязваннем вузлоў з незатканых нітак [[Аснова (ткацтва)|асновы]] тканага палатна<ref name="Лоб228"/>. Самым старажытным тэхналагічным варыянтам варта лічыць пляценне з чатырох нітак. Плеценыя касічкі ўтвараюць слупкі, якія падзяляліся на дзве ніткі, кожная з якіх у сваю чаргу перапляталася з дзвюма суседнімі ніткамі, з-за чаго ўтваралася структура, што нагадвае [[соты]]<ref name="Лоб228"/><ref name="Лоб229">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 229</ref>. У больш позніх варыянтах пляценне нагадвае тэхніку [[макрамэ]]<ref name="Лоб236">Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 236</ref>. === Безвузялковае пляценне === Прымяняецца для вырабу цэльных прадметаў, у тым ліку [[каптур]]оў і [[Пояс|паясоў]]<ref name="Лоб228"/>. Пляценне робіцца з нітах кругавой асновы на раме ці іншым прыстасаванні<ref name="Лоб228"/>. == Віды сучасных рукадзельных карункаў == [[Файл:Бабаевічы. Капліца. Традыцыйны клецкі строй.jpg|250px|міні|Ручнік з прышытымі карункамі, зробленымі кручком]] * Плеценыя рукамі * [[Пляценне на клёцках|Плеценыя на клёцках]] * Шытыя іголкай без выкарыстання тканай асновы * [[Вязаныя кручком карункі|Вязаныя кручком]] == Рэгіянальныя промыслы == [[Файл:Lace insertions Semezhava (Semezhevo) 1929.jpg|250px|міні|Узоры семежаўскіх карункаў]] * [[Добрушскія фарботы]]<ref> Лобачевская, О. А. К истории белорусского кружевоплетення: добрушские «фарботы» / О. А. Лобачевская // II навук.-практ. канф. «Музей і традыцыйная культура Беларусі» : [матэрыялы] (Мазыр, 30 — 31 мая 2012 г.) / рэдкал.: С. В. Разанаў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мазыр : КПУП «Калор», 2012. — С. 17 — 21.</ref> * [[Любоніцкія карункі]]<ref>Лабачэўская, В. А. Любоніцкія карункі / В. А. Лабачэўская // Гісторыя Беларускага Падняпроўя (да 130 г. Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея): матэрыялы навук. канф., Магілёў, 13 — 14 лістапада 1997 г. — Магілёў, 1999. — С. 181—186.</ref><ref>Лабачэўская, В. Любоніцкія карункі / В. Лабачэўская // Мастацтва Беларусі. — 1999. — № 1. — С. 51 — 55.</ref> * [[Мотальскія наборы]] * [[Семежаўскія карункі]]<ref name="КНК">[http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/14880/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%9A%D0%86%20%E2%80%9C%D0%9D%D0%90%20%D0%9A%D0%9B%D0%81%D0%A6%D0%9A%D0%90%D0%A5%E2%80%9D%2C%20%E2%80%9C%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%AF%D0%96%D0%AB%20I%20%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%91.pdf?sequence=1&isAllowed=y КАРУНКІ «НА КЛЁЦКАХ», «АНТАЛЯЖЫ I ФАРБОТЫ»]</ref> == Традыцыйныя карункавыя вырабы == * [[Палескія карункавыя чапцы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камінская, I. В. Карункавы дэкор традыцыйных ручнікоў / 1. В. Камінская // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы; рэд.-уклад. А. Г. Алфёрава. — Мінск: ВТАА «Права і эканоміка», 2011. — Вып. 10.- С. 536—541 * Лобачевская, О. А. Центры плетення кружева в Беларуси в XVIII — начале XIX в. и использованне его в народном костюме / О. А. Лобачевская // Мода и дизайн: исторический опыт и новые технологии: материалы XIV Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 27 — 30 июля 2011 г. / С.-Петерб. гос. ун-т технологии и дизайна, Рос. этнограф. музей; под. ред. Н. М. Калашниковой. — СПб., 2011. — С. 74 — 80 == Спасылкі == * [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. А. Лабачэўская]]. [http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/3119/Karunk%d1%96%20na%20klyockah.PDF?sequence=1&isAllowed=y Карункі «На клёцках», «анталяжы і фарботы». Да гісторыі развіцця карункапляцення на Беларусі. 1 частка] * [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. А. Лабачэўская]]. [http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/14880/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%9D%D0%9A%D0%86%20%E2%80%9C%D0%9D%D0%90%20%D0%9A%D0%9B%D0%81%D0%A6%D0%9A%D0%90%D0%A5%E2%80%9D%2C%20%E2%80%9C%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%AF%D0%96%D0%AB%20I%20%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%91.pdf?sequence=1&isAllowed=y Карункі «На клёцках», «анталяжы і фарботы». Да гісторыі развіцця карункапляцення на Беларусі. 2 частка] {{commonscat|Lace from Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Карункі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карункі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 2gusevt4eujhe95ualucg349bx7cj0j 0 782979 5189290 4938927 2026-08-29T13:39:34Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Археалогія Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189290 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі''' — [[навуковая арганізацыя|навукова-даследчая арганізацыя]], якая існавала ў [[1912]]—[[1915]] гадах у [[Мінск]]у<ref name=":0">{{крыніцы/БЭ|10|Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі}}</ref>. Таварыства займалася навуковым вывучэннем прыроды краю, гістарычна-археалагічнымі даследаваннямі, аховай прыродных помнікаў, а таксама пашырэннем ведаў у галіне [[прыродазнаўства]], [[гісторыя Беларусі|гісторыі]] і [[геаграфія Беларусі|геаграфіі]] на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Спачатку размяшчалася ў памяшканні [[Мінская губернская земская ўправа|Мінскай губернскай земскай управы]] і гімназіі [[К. В. Фальковіч|К. В. Фальковіча]], з 1913 года — у [[Мінскі гарадскі музей|Мінскім гарадскім музеі]]<ref name=":0" />. Кіравала таварыствам рада з шасці чалавек. Першы старшыня — дырэктар [[Мінская балотная доследная станцыя|Мінскай балотнай доследнай станцыі]] [[А. Ф. Флёраў]]. Сярод членаў былі ўрачы [[А. П. Грацыянскі]] і [[С. М. Урванцоў]], інжынер-тэхнолаг, член гарадской управы [[Ф. Цывінскі]], кіраўнік Упраўлення земляробства і дзяржаўных маёмасцей Мінскай губерні [[І. М. Шэмішнаў]], старшыня [[Мінская губернская казённая палата|губернскай казённай палаты]] [[Ф. М. Ястрэмскі]]<ref name=":0" />. Члены таварыства займаліся навуковай працай, чыталі даклады па [[медыцына|медыцыне]], [[геалогія|геалогіі]], [[глебазнаўства|глебазнаўстве]], даследавалі [[флора Беларусі|флору]] і [[фаўна Беларусі|фаўну Беларусі]], разглядалі праблемы зберажэння народных багаццяў. Арганізацыя падтрымлівала сувязі з шэрагам [[універсітэт]]аў і [[навуковае таварыства|навуковых таварыстваў]]. У 1914 годзе выдала навуковы зборнік «Весці»<ref name=":0" />. Таварыства займалася зборам калекцый [[старадаўнія кнігі|старадаўніх кніг]], [[манеты|манет]], [[мінералы|мінералаў]], [[беларускі нацыянальны строй|беларускіх нацыянальных строяў]], [[гербарый|гербарыяў]], якія захоўваліся ў створаным ім [[Мінскі гарадскі музей|гарадскім музеі]]<ref name=":0" />. Спыніла дзейнасць у 1915 годзе праз падзеі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|10|Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі}} {{DEFAULTSORT:Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:1912 год у Мінску]] 3exlg1fty2ks2h3o4q02mkcueryr69u 0 785843 5189488 5162840 2026-08-30T04:16:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189488 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Ікселя |Арыгінальная назва = fr/Cimetière d'Ixelles |Выява = Cimetière d'Ixelles 09.JPG |Подпіс выявы = Могілкі Ікселя |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = Бельгія |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = [[Іксель]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = 1877 |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Могілкі Ікселя''' ({{lang-fr|Cimetière d'Ixelles}}) — [[могілкі]], размешчанае на тэрыторыі камуны [[Іксель]] у паўднёвым прыгарадзе [[Брусель|Бруселя]], адзін з самых найстарэйшых і найбуйнейшых [[Бельгія|бельгійскіх]] [[некропаль|некропаляў]]. == Гісторыя == Першапачаткова, у XV стагоддзі, у камуне Іксэль хавалі памерлых вакол царквы Святога Крыжа. Аднак могілкі ў цэнтры вёскі сталі занадта малымі, а ў пачатку XIX стагоддзя мясцовыя жыхары пачалі патрабаваць вынасу іх за межы вёскі. Толькі вялікая эпідэмія [[Халера|халеры]] 1832 года пераканала ўлады ў неабходнасці пераносу могілак. Спачатку, у 1832–1834 гадах, могілкі перанеслі ў раён Эльзенблок. Але ўчастак плошчай у адзін гектар таксама хутка стаў цесным. У 1877 годзе могілкі перанеслі на іх цяперашняе месца. Гэты ўчастак, што належаў камуне, на той час яшчэ не быў забудаваны. У 1882 годзе частка з 800 магіл старых могілак была перанесена на новае месца. Перанос помнікаў аплацілі сем’і, а перапахаванне парэшткаў ажыццяўляла камуна. Старыя могілкі былі афіцыйна закрыты. У верасні 1891 года [[Жорж Буланжэ|генерал Буланжэ]] здзейсніў тут самагубства на магіле сваёй каханай, мадам дэ Банемен. Цяпер могілкі ператварылася ў адны з найбуйнейшых у бельгійскай сталіцы. Плошча могілак каля 12 гектараў акружана каменнай сцяной. Раён вакол могілак у Ікселі з’яўляецца адным з самых ажыўленых і модных у горадзе, упадабаным сярод студэнтаў мясцовых універсітэтаў<ref>[https://rus.worldtourismgroup.com/10-awesome-free-things-do-brussels-74222 10 Удивительных бесплатных дел в Брюсселе]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Вядомыя пахаванні == Гл. [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Іксельскіх могілках]] Тут пахаваны выдатныя дзеячы культуры, навукі, палітыкі і ваенныя, у тым ліку многія рускія эмігранты першай хвалі. * [[Жуль Бардэ]] (1870—1961) — бельгійскі імунолаг і бактэрыёлаг. * [[Жорж Буланжэ]] (1837—1891) — палітычны дзеяч Францыі, генерал. * [[Эжэн Ізаі]] (1858—1931) — бельгійскі скрыпач, дырыжор і кампазітар. <center><gallery> Файл:Cimetière d'Ixelles 07.JPG|Помнікі на магіле ахвяр Першай сусветнай вайны з Бельгіі, Францыі, Італіі, Расіі і Вялікабрытаніі Файл:Charles De Coster 01.JPG|Помнік на магіле [[Шарль дэ Кастэр|Шарля дэ Кастэра]] Файл:Wieniawski Ixelles.JPG|Помнік на магіле [[Юзаф Вяняўскі|Юзафа Вяняўскага]] </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.insidebrussels.be/V0/les-endroits-sympas-du-cimetiere-dixelles/bruxelles/ Cimetière d’Ixelles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180809135018/http://www.insidebrussels.be/V0/les-endroits-sympas-du-cimetiere-dixelles/bruxelles/ |date=9 жніўня 2018 }}{{ref-fr}} * [http://www.irismonument.be/fr.Ixelles.Chaussee_de_Boondael.478.html Cimetière communal d’Ixelles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191017031454/http://www.irismonument.be/fr.Ixelles.Chaussee_de_Boondael.478.html |date=17 кастрычніка 2019 }}{{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі Бельгіі]] [[Катэгорыя:Іксель]] [[Катэгорыя:Славутасці Бруселя]] iylsrcpfzv7mlub8zfencwp6l8hcdp3 0 786260 5189561 5022418 2026-08-30T09:18:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189561 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Масквін}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Масквін Мікалай Іванавіч |арыгінал імя = Москвин Николай Иванович |дата нараджэння = 18.12.1915 |месца нараджэння = с. Троіцкае, Наўсільскі павет, Арлоўская губерня, Расійская імперыя |дата смерці = 22.02.2001 |месца смерці = Смаленск, Расія |выява = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР|армія}} [[Узброеныя сілы СССР]] |гады службы = 1937—1944 |званне = капітан |род войскаў = артылерыя, партызанскія фарміраванні |камандаваў = [[1-я партызанская брыгада]] |частка = 293-ы гарматны артылерыйскі полк РГК |бітвы = [[Баі каля возера Хасан]], [[Смаленская бітва (1941)]], [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны]] |узнагароды = * {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} * {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} * {{Ордэн Айчыннай вайны II ступені}} * {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} * {{Ордэн «Знак Пашаны»}} * {{Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1 ступені}} * {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»}} |у адстаўцы = партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец }} '''Мікалай Іванавіч Масквін''' (18 снежня 1915, с. Троіцкае, Арлоўская губерня — 22 лютага 2001, Смаленск) — савецкі ваенны дзеяч, партызанскі камандзір у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец. Камандзір [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага злучэння «Трынаццаць», удзельнік [[Абарона Віцебска (1941)|абароны Віцебска]] і [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітвы]]. Аўтар успамінаў пра партызанскі рух. [[Ганаровы грамадзянін|Ганаровы грамадзянін горада Быхава]] (1983)<ref name="byhov">{{cite web |url=https://lib-bykhov.by/pochetnye-grazhdane-bykhovshiny/moskvin-nikolay-ivanovich |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Быхаўская цэнтральная раённая бібліятэка |accessdate=2023-11-20}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 18 снежня 1915 года ў сяле Троіцкае Навасільскага павета [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] (цяпер [[Арлоўская вобласць]]) у сялянскай сям’і<ref name="gaso">{{cite web |url=https://gaso-smolensk.ru/f-r-1501-moskvin-nikolaj-ivanovich-komandir-1-batalona-brigady-osobogo-partizanskogo-polka-soedinenija-trinadcat-sekretar-obkoma-kpss-deputat-oblastnogo-soveta-1915-2001/ |title=Фонд Р-1501. Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Дзяржаўны архіў Смаленскай вобласці |accessdate=2023-11-20}}</ref>. У 1926 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Алтайскі край]], дзе скончыў дзевяць класаў школы і два курсы Барнаульскага сельскагаспадарчага тэхнікума, працаваў аграномам у [[Баеўскі раён|Баеўскім]] раённым земаддзеле<ref name="smolnecropol">{{cite web |url=https://smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=334:moskvin&catid=19:2012-09-03-15-53-08&Itemid=48 |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Смаленскі некропаль |accessdate=2023-11-20}}</ref>. === Ваенная служба === У 1937 годзе прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію]] [[Баеўскі раён|Баеўскім раённым ваенкаматам]] Алтайскага краю<ref name="pamyat-naroda">{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |title=Наградны ліст на Масквіна М.І. |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Служыў у 75-м кавалерыйскім палку на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], удзельнічаў у [[Баі каля возера Хасан|баях каля возера Хасан]] у ліпені—жніўні 1938 года<ref name="elar">{{cite web |url=https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-smolenska/partizanskiy-kombrig-nikolay-ivanovich-moskvin/ |title=Партызанскі камбрыг Мікалай Іванавіч Масквін |publisher=Перамога ЭЛАР |accessdate=2023-11-20}}</ref>. У 1940 годзе скончыў Горкаўскае ваенна-палітычнае вучылішча імя М. В. Фрунзэ і быў накіраваны палітруком у 444-ы карпусны артылерыйскі полк [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай асобнай ваеннай акругі]]<ref name="smolnecropol"/>. === Вялікая Айчынная вайна === З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — на фронце ў складзе 293-га гарматнага артылерыйскага палка рэзерву Галоўнага камандавання<ref name="wiki293">{{cite web |url=https://w.wiki/Dmdo |title=293-і гарматны артылерыйскі полк |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Удзельнічаў у [[Віцебская бітва|абарончых баях пад Віцебскам]] у складзе 153-й стралковай дывізіі<ref name="wiki153">{{cite web |url=https://w.wiki/DmeU |title=153-я стралковая дывізія |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Падчас баявых дзеянняў полк неаднаразова трапляў у акружэнне, але дзякуючы ўмелай працы Масквіна як палітрука, захоўваў баявы дух і выходзіў з баёў, наносячы праціўніку максімальную шкоду. У ноч на 18 ліпеня 1941 года 12 гармат палка, скрытна перабазаваўшыся, здзейснілі агнявы налёт на аэрадром праціўніка ў раёне Віцебска, нанёсшы яму вялікія страты. На аэрадроме ў гэтую ноч загінула больш за 50 самалётаў, выбухнула бензасховішча і сутачны запас авіябомбаў, на доўгі час была выведзена са строю ўзлётная паласа і сістэма асвятлення лётнага поля<ref name="elar"/>. Пасля чарговага акружэння, пры спробе перайсці лінію фронту, трапіў у палон, але здзейсніў уцёкі. Сабраў у тыле ворага групу байцоў-акружэнцаў і арганізаваў партызанскі атрад. Вясной 1942 года далучыўся да [[Асобае партызанскае злучэнне «Трынаццаць»|партызанскага атрада «Трынаццаць»]] пад камандаваннем [[Сяргей Уладзіміравіч Грышын|С. У. Грышына]] (будучага [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]])<ref name="partizany">{{cite web |url=https://partizany.by/brigade/147/ |title=1-я брыгада (Масквін, М.І.) |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Прайшоў шлях ад радавога байца да камандзіра 1-га батальёна, а з чэрвеня 1944 года — камандзіра [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага партызанскага злучэння «Трынаццаць», якое дзейнічала на тэрыторыі [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей<ref name="byhov"/>. Пад камандаваннем Масквіна партызаны правялі больш за 200 баявых аперацый, у ходзе якіх: * знішчылі 3201 нямецкага салдата і афіцэра<ref name="partizany-moskvin">{{cite web |url=https://partizany.by/partisans/62140/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}</ref> * пусцілі пад адкос 65 эшалонаў<ref name="elar"/> * разграмілі 20 варожых гарнізонаў<ref name="elar"/> * знішчылі 36 аўтамашын у адным баі пад вёскай Пучыкі<ref name="pamyat-naroda"/> Асабліва вызначыўся падчас [[Баўкінская блакада|Баўкінскай блакады]] восенню 1943 года, калі партызанскае злучэнне на працягу двух тыдняў вяло баі ў поўным акружэнні, адчуваючы востры недахоп прадуктаў і боепрыпасаў<ref name="interesnoe">{{cite web |url=https://interesnoe.me/source-99626804/post-402349 |title=Мой дзед Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Цікавае.me |accessdate=2023-11-20 |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1944 года брыгада Масквіна злучылася з часцямі [[5-я армія (СССР)|5-й арміі]] [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]<ref name="partizany"/>. У жніўні 1944 года быў звольнены ў запас па інваліднасці ў званні капітана<ref name="smolnecropol"/>. === Пасляваенная дзейнасць === Пасля вайны застаўся на [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]], займаў розныя кіруючыя пасады: * дырэктар племсаўгаса «Сычоўка» (1944—1948)<ref name="gaso"/> * сакратар [[Шумяцкі раён|Шумяцкага райкама]] [[КПСС]]<ref name="nasledie">{{cite web |url=https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Спадчына зямлі Смаленскай |accessdate=2023-11-20 |archive-date=10 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610191112/https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |url-status=dead }}</ref> * першы сакратар [[Ершыцкі раён|Яршыцкага райкама]] КПСС<ref name="nasledie"/> * старшыня [[Ельнінскі раён|Ельнінскага райвыканкама]]<ref name="nasledie"/> * сакратар [[Смаленская вобласць|Смаленскага абкама]] КПСС<ref name="nasledie"/> * старшыня партыйнай камісіі пры Смаленскім абкаме КПСС<ref name="nasledie"/> У 1956 годзе завочна скончыў [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскі дзяржаўны педагагічны інстытут]]<ref name="smolnecropol"/>. Быў дэлегатам XXII з’езда КПСС<ref name="znanierussia">{{cite web |url=https://znanierussia.ru/articles/Москвин,_Николай_Иванович |title=Масквін, Мікалай Іванавіч |publisher=Веды.Вікі |accessdate=2023-11-20}}</ref>. === Літаратурная і грамадская дзейнасць === Аўтар кніг успамінаў: * «Партызанскімі сцежкамі» (1961, перавыдавалася ў 1967 і 1971 гадах, перакладзена на польскую і чэшскую мовы)<ref name="nasledie"/> * «Дарогамі баявога братэрства» (1986)<ref name="nasledie"/> Актыўна ўдзельнічаў у ветэранскім руху, займаўся патрыятычным выхаваннем моладзі. Яго артыкулы публікаваліся ў мясцовых і цэнтральных газетах<ref name="pomnim">{{cite web |url=https://pomnimsmolensk.narod.ru/pages/pages0151/0239.htm |title=Слова развітання |publisher=Помнім Смаленск |accessdate=2023-11-20}}</ref>. == Узнагароды і званні == === Дзяржаўныя ўзнагароды === * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1 чэрвеня 1966)<ref name="smolnecropol"/> * [[Ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (6 красавіка 1985)<ref name="yubileynaya">{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |title=Юбілейная картатэка ўзнагароджанняў |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20}}</ref> * [[Ордэн Айчыннай вайны II ступені]]<ref name="znanierussia"/> * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (15 студзеня 1943)<ref name="pamyat-naroda"/> * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (30 жніўня 1971)<ref name="smolnecropol"/> * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|Медаль «Партызану Айчыннай вайны» I ступені]] (19 кастрычніка 1944)<ref name="partizany-moskvin"/> * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]<ref name="znanierussia"/> * Юбілейныя медалі<ref name="znanierussia"/> * [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР|Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР]] (18 снежня 1965)<ref name="znanierussia"/> === Званні === * [[Ганаровы грамадзянін]] горада [[Быхаў]] (1983)<ref name="byhov"/> == Памяць == Памёр 22 лютага 2001 года ў [[Смаленск]]е, пахаваны на [[Брацкія могілкі (Смаленск)|Брацкіх могілках]]<ref name="smolnecropol"/>. На доме, дзе ён жыў, усталявана мемарыяльная дошка. Асабісты архіў захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Смаленскай вобласці (фонд Р-1501)<ref name="gaso"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81713675/ Масквін Мікалай Іванавіч] на сайце «Памяць народа» * [https://partizany.by/partisans/62140/ Масквін Мікалай Іванавіч] на сайце «Партызаны Беларусі» [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навасільскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 22 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Смаленску]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Быхава]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Асобы]] 7gv1zwqgj5fx3dpd23q8ky89kiaj9zf 0 788093 5189449 4998184 2026-08-29T22:34:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189449 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Марыя Вячаславаўна Шамякіна''' (у дзявоцтве '''Кудрашова''', у замужжы '''Афоніна'''<ref>{{ЗЭК|SEK-592807}}</ref>; нар. {{ДН|11|8|1976}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі [[літаратуразнавец]], спецыяліст у галіне тэорыі літаратуры, тэксталогіі, [[пісьменнік]]-[[фантаст]], [[паэт]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2005) == Біяграфія == Нарадзілася ў 1976 годзе ў Мінску. Дачка [[Таццяна Іванаўна Шамякіна|Таццяны Шамякінай]], унучка [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]]. У 1998 г. скончыла беларуска-рускае аддзяленне [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]], у 1999 г. — магістратуру на кафедры рускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ, у 2004 г. — аспірантуру на кафедры тэорыі літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2005 г. абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Паэтыка беларускіх замоў: вобразны свет, гукавая арганізацыя тэксту». У 1999—2000 гг. працавала малодшым навуковым супрацоўнікам навукова-экспазіцыйнага аддзела [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурнага музея імя М. Багдановіча]]. У 2000—2001 гг. — супрацоўнік [[Беларускі фонд культуры|Беларускага фонду культуры]], у 2003—2010 гг. — рэдактар часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», у 2010—2017 гг. — саветнік-кансультант аддзела падрыхтоўкі выступленняў [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. У 2017—2022 г. — дацэнт кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін ДУА «[[Інстытут пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]]». У 2022 г. паступіла ў дактарантуру [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]. У 2024 г. пачала працаваць у аддзеле экалогіі традыцыйнай культуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі]]. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. Аўтар шэрагу літаратурных мастацкіх твораў. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Спецыялізуецца ў галіне фалькларыстыкі і беларускай літаратуры. Галоўны прадмет навуковай цікавасці ў наш час — беларуская фантастычная літаратура. Аўтар дзвюх манаграфій і больш чым 30 навуковых публікацый. У 2005 г. выйшла манаграфія «Паэтыка беларускіх замоў у аспекце літаратуразнаўства: вобразны свет, гукавая арганізацыя тэксту». У 2021 г. выйшла манаграфія «Уяўленні пра будучыню ў фальклорных тэкстах і літаратурных помніках старажытнасці». == Прэміі і ўзнагароды == Узнагароджана [[Ганаровая грамата Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2017). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.bsu.by/2024/12/dynastyya-shamyakinyx-67-gadou-z-bdu/ Дынастыя Шамякіных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250914214857/http://www.gazeta.bsu.by/2024/12/dynastyya-shamyakinyx-67-gadou-z-bdu/ |date=14 верасня 2025 }} {{DEFAULTSORT:Шамякіна Марыя Вячаславаўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] pyoq2zqcmh4o8rmvud8rrn8k21mkd45 0 789498 5189675 5122014 2026-08-30T11:44:57Z ~2026-47201-47 173376 /* Спасылкі */ 5189675 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Смірноў}}{{НП-Беларусь|статус=[[Пасёлак]]|беларуская назва=Смірноў|раён=Хойніцкі|вобласць=Гомельская|сельсавет=Судкоўскі|тэлефонны код=+375 2346|lat_deg=51|lat_min=51|lat_sec=21|lon_deg=29|lon_min=57|lon_sec=49|першае згадванне=[[1920|1920-я]]}} '''Смірноў<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' [https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Jauhien_Rapanovic.Slounik_nazvau_nasielenych_punktau.pdf.zip/Jauhien_Rapanovic.Slounik_nazvau_nasielenych_punktau_Homielskaj_voblasci.pdf Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці] / Я. Н. Рапановіч; Рэд. [[П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1986. — 240 с. (ст. 157).</ref>''' ({{Lang-ru|Смирнов}}) — былы пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Судкоўскі сельсавет|Дварышчанскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 4 км на поўдзень ад [[Хойнікі|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на ветцы [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] ад лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]), за 107 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сістэма == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым па аўтадарогах, якія адыходзяць ад [[Хойнікі|Хойнік]]. Планоўка складалася з кароткай прамалінейнай вуліцы, з блізкай да мерыдыянальнай арыентацыяй і забудаванай драўлянымі сядзібамі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-я гады перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Паводле перапісу 1959 года ўваходзіў у склад калгаса імя XXI з’езда КПСС (цэнтр — вёска [[Руднае (Хойніцкі раён)|Руднае]]). У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары (22 сям’і) пераселены ў чыстыя месцы. Да 31 снежня 2009 года ў [[Судкоўскі сельсавет|Дворышчанскім сельсавеце]], які перайменаваны ў [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027869&q_id=3080557|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 года № 290 "Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области"|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 1959 год — 86 жыхароў (паводле перапісу). == Вядомыя асобы == * [[Разуменка, Віктар Акімавіч]] (нар. 1930 або 1931) — ветэран працы. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == * [https://etomesto.com/na-karte-bel_smirnov/ Смирнов на карте Беларуси] {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-21}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хойніцкага раёна|*]] [[Катэгорыя:Гісторыя Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]] 63cap73a550n67a9if3n1ecfyamylti 0 790164 5189471 5016102 2026-08-30T02:16:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189471 wikitext text/x-wiki [[Выява:Pisanello Medal of Cecilia Gonzaga.jpg|thumb|right|[[Пізанела]]. Абарот медалю з партрэтам [[Чэчылія Ганзага|Чэчыліі Ганзага]]]] '''Медалье́рнае маста́цтва''' — разнавіднасць [[Дробная пластыка|дробнай пластыкі]], мастацтва вырабу форм для адліўкі і штэмпеляў для чаканкі [[Манета|манет]] і [[Медаль|медалёў]]<ref name="БЭ" />. Творы медальернага мастацтва вырабляюцца з [[Медзь|медзі]], [[срэбра]], [[золата]], [[Бронза|бронзы]] і іншых матэрыялаў, якія дазваляюць перадаваць дакладныя выявы і дэталі ў дробным фармаце<ref name="БЭ" />. Асноўнымі тэхнікамі медальернага мастацтва з’яўляюцца [[ліццё]] і [[чаканка]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://bigenc.ru/c/medal-ernoe-iskusstvo-94201f|title=Медальерное искусство|website=Большая российская энциклопедия|date=2023-07-21|access-date=2025-07-19|archive-date=14 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251214044105/https://bigenc.ru/c/medal-ernoe-iskusstvo-94201f|url-status=dead}}</ref>. Дэкаратыўныя і выставачныя медалі могуць вырабляцца ў тэхніцы [[Кераміка|керамікі]]<ref name="БЭ" />. Медальернаму мастацтву ўласцівыя пошукі пластычных, ясных і лаканічных кампазіцыйных вырашэнняў, шырокае выкарыстанне сімвалаў, [[Эмблема|эмблем]] і [[Алегорыя|алегорый]], арганічнае спалучэнне выяў і надпісаў, устойлівасць асноўных іканаграфічных прыёмаў і тыпаў, звязаных з неабходнасцю ўпісаць [[Рэльеф (скульптура)|рэльефную]] мініяцюру ў зададзеную стандартную форму<ref name="БЭ" />. == Гісторыя == === Антычнасць === Узнікненне медальернага мастацтва звязана з вытворчасцю металічных манет у [[Лідыя|Лідыі]] і [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] ў VII—VI стагоддзях да н.э. У [[Антычнасць|антычнасці]] пераважала чаканка манет [[Штэмпель|штэмпелямі]] з загартаваных металаў з гравіраванымі негатыўнымі выявамі, хоць буйныя манеты часам адліваліся ў формах. Антычным манетам уласцівыя прастата і гарманічнасць вобразаў бостваў і міфалагічных сцэн<ref name="БЭ" />. [[Файл:SNGCop 039.jpg|300px|right|thumb|Афінская [[тэтрадрахма]], 454—404 гг. да н.э.]] Манеты [[Архаічная Грэцыя|архаічнай Грэцыі]] VII—VI стагоддзяў да н.э., што вырабляліся з [[электр]]а і срэбра, былі невялікімі і аднабаковымі. Рэльефныя выявы галоў або фігур жывёл, змешчаныя на іх, вызначаліся лаканічнасцю і дакладнасцю, імкненнем да стылізацыі і арнаментальнасці. У класічны перыяд, з V па IV стагоддзі да н.э., манеты павялічваюцца ў памеры, на іх [[аверс]]е з’яўляецца профільная выява галавы боства, а на рэверсе — шматфігурныя кампазіцыі на міфалагічныя тэмы. У канцы V стагоддзя да н.э. у [[Сіракузы|Сіракузах]] з’яўляюцца манеты з фасавым і трохчацвяртным адлюстраваннем галавы боства<ref name=":1" />. Шэдэўры старажытнагрэцкага медальернага мастацтва — манеты V—IV стагоддзяў да н.э. гарадоў [[Сіцылія|Сіцыліі]] і [[Вялікая Грэцыя|Вялікай Грэцыі]] (некаторыя з іх падпісаны імёнамі разьбяроў — Кімон, Эвенет, Тэадот). Іх адрозніваюць дасканалая прастата кампазіцыі, класічная выразнасць вобразаў, мяккасць градацый рэльефу і скрупулёзнасць у распрацоўцы дэталяў<ref name=":1" />. У [[Эліністычная цывілізацыя|эліністычны перыяд]], з канца IV па І стагоддзе да н.э., на аверсе манет упершыню з’яўляюцца партрэты кіраўнікоў, на рэверсе — фігуры багоў сярод надпісаў. Побач з ідэалізаванымі партрэтамі (манеты [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]]) сустракаюцца і праўдзівыя (манеты [[Понт]]а і [[Бактрыя|Бактрыі]])<ref name=":1" />. Для манет [[Парфія|Парфіі]] і [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідаў]] (II стагоддзе да н.э. — VII стагоддзе н.э.) з ідэалізаваным партрэтам цара характэрныя вычварны [[арнамент]] і асаблівая трактоўка царскіх аксесуараў ([[Адзенне|адзення]], [[Карона|кароны]])<ref name=":1" />. [[Файл:T. Quinctius Flamininus, denarius, 126 BC, RRC 267-1.jpg|thumb|Сярэбраны рымскі дэнарый з выявай галавы Ромы ў шлеме з аднаго боку і Дыяскураў — з іншага]] У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] буйныя літыя медныя манеты, якія хадзілі V—IV стагоддзях да н.э., у III стагоддзі да н.э. замяняюцца чаканымі срэбранымі дэнарыямі з выявай галавы [[Рома (багіня)|Ромы]] (боства горада [[Рым]]а) на аверсе і вершнікаў [[Дыяскуры|Дыяскураў]] — на рэверсе. Пазней, побач з выявамі багоў, на рымскіх манетах з’яўляюцца складаныя міфалагічныя сцэны, выявы статуй і храмаў<ref name=":1" />. У [[Рымская імперыя|імперскі перыяд]], з I па V стагоддзі н.э., распаўсюджваюцца і [[Золата|залатыя]] манеты, узнікае новы тып манеты з выявай [[Імператар Рымскай Імперыі|імператара]] або членаў яго сям’і ўнутры кругавога надпісу. На рэверсах, побач з выявамі багоў і алегорыямі, з’яўляюцца адлюстраванні [[Трыумф|трыумфаў]] і сцэн [[Ахвярапрынашэнне|ахвярапрынашэнняў]]. Выконваныя ў нізкім рэльефе профільныя напаўфігурныя партрэты імператараў, што вызначаюцца строгім адабраннем найбольш істотных партрэтных рыс і скрупулёзнасцю мадэлявання форм, не саступаюць па мастацкіх якасцях творам [[Рымская скульптура|рымскай круглай скульптуры]]<ref name=":1" />. Асаблівасці схематызму і графічнай умоўнасці, якія пачалі праяўляцца ў рымскім медальерным мастацтве з пачатку III стагоддзя н.э., узмацняюцца ў візантыйскіх манетах, дзе, побач з абстрактна-схематызаванымі партрэтамі імператараў, з’яўляюцца хрысціянскія сімвалы, а з VII стагоддзя — выявы [[Хрыстос|Хрыста]], [[Багародзіца|Багародзіцы]] і святых<ref name=":1" />. === Сярэдневякоўе === [[Файл:Gold augustalis of Frederick II, Brindisi.png|міні|злева|Аўгустал Фрыдрыха II Гогенштаўфена]] Сярэднявечныя манеты Заходняй Еўропы ў цэлым сведчаць пра заняпад медальернага мастацтва<ref name=":1" />. У кампазіцыях пераважалі [[арнамент]]альнасць і [[Геральдыка|геральдычны]] характар, пашырыліся [[Партрэт|партрэтныя выявы]]<ref name="БЭ" />. У IX—XII стагоддзях пашырэнне атрымлівае дробная сярэбраная манета — [[дэнарый]] — з плоскаснымі партрэтамі, выявамі храмаў, святых і да т.п., што часта нясуць у сабе водгукі [[Старажытны Рым|рымскіх]] і [[Візантыя|візантыйскіх]] традыцый. Асаблівай стараннасцю і вытанчанасцю выканання вылучаюцца чэшскія дэнарыі XII стагоддзя. У [[Італія|Італіі]] каля 1231 года, у перайманне рымскім манетам, чаканіліся залатыя «[[аўгустал]]ы» імператара [[Фрыдрых II Гогенштаўфен|Фрыдрыха II Гогенштаўфена]]. Тонкія сярэбраныя аднастароннія манеты ([[брактэаты]]), што з’явіліся ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] напрыканцы XII — пачатку XIV стагоддзя, найчасцей змяшчалі простыя выявы [[Геральдыка|геральдычнага]] характару. Некаторыя германскія брактэаты вылучаюцца складанасцю і графічнай вытанчанасцю плоскарэльефных выяў і надпісаў — на іх сустракаюцца выявы феадала на троне, ваяра-конніка, краявіды гарадоў і манастыроў<ref name=":1" />. Першыя манеты краін мусульманскага Усходу (манеты [[Амеяды|Амеядаў]] VII—VIII стагоддзяў) былі падобныя да візантыйскіх і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскіх]] узораў. Аднак пазней тут пашырыліся сярэбраныя манеты з вытанчанымі [[Каліграфія|калiграфiчнымі]] надпiсамі, што складаліся ў арнаментальныя кампазіцыі<ref name=":1" /><ref name="БЭ" />. У Кітаі, дзе з VIII стагоддзя да н.э. бытавалі літыя медныя манеты ў форме рэальных прадметаў ([[Матыка|матыкі]], [[Нож|нажа]], [[ключ]]а), у сярэднявеччы шырока распаўсюдзіліся круглыя манеты з квадратным адтулінай у цэнтры і [[Кітайскія іерогліфы|іерагліфічнымі]] надпісамі<ref name=":1" />. === Эпоха Адраджэння === [[Файл:Ioannes VIII Palaiologos Bodemuseum Berlin.jpg|міні|злева|[[Пізанела]]. Медаль з выявай [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]]. 1438—1439. [[Нацыянальная галерэя мастацтва]], [[Вашынгтон]].]] З XIV—XVI стагоддзя вядомы выраб памятных медалёў<ref name="БЭ" />. Мастацтва вырабу медалёў як асаблівых мастацкіх аб’ектаў, дыскаў з каляровых металаў ([[золата]], [[срэбра]], [[электрум]], [[бронза]], [[медзь]], [[свінец]]) з выявамі і надпісамі на абодвух баках, узнікла ў [[Італія|Італіі]] ў [[Эпоха Адраджэння|эпоху Адраджэння]]. Першапачаткова медалі мелі мемарыяльнае значэнне<ref name=":0" />. У 1438 годзе [[Пізанела]], верагодна, з удзелам [[Л. Б. Альберці]], стварыў медаль з выявай візантыйскага імператара [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]] ў гонар яго візіту ў [[Ферара|Ферару]]. У далейшым ён жа выканаў 26 медалёў для гуманістычна адукаванага двара Ферары, [[Мантуя|Мантуі]], [[Рыміні]] і [[Неапаль|Неапаля]]. На [[аверс]]е яны змяшчалі партрэтную выяву і часта [[дэвіз]], на [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — дадатковыя эмблемы і [[Алегорыя|алегарычныя выявы]]. Першыя медалі былі літымі і вырабляліся ў адзіным экзэмпляры<ref name=":0" />. Творам Адраджэння былі ўласцівыя індывідуальныя партрэтныя рысы і пластычная дасканаласць алегарычных фігур<ref name="БЭ" />. [[Файл:Portrait_of_a_Man_with_a_Medal_of_Cosimo_the_Elder_-_Sandro_Botticelli.jpg|thumb|[[Сандра Бацічэлі]]. Партрэт невядомага з медалём [[Козіма Медычы Старэйшы|Козіма Медычы Старэйшага]]. 1474—1475. [[Галерэя Уфіцы]], [[Фларэнцыя]].]] У другой палове XV стагоддзя медальернае мастацтва распаўсюдзілася па многіх цэнтрах Італіі, а ў XVI ст. — і ў іншых еўрапейскіх краінах<ref name=":0" />. Буйнейшыя італьянскія медальеры XV—XVI стст. — [[М. дэ Пасці]], [[Н. Ф’ярэнціна]], [[С. Савелі]], [[К. Джэрэмія]], [[Л. Леоні]], [[Б. Чэліні]] і інш. Медалі адлюстроўваліся на партрэтах знакамітых асоб, як на знакамітым «[[Партрэт невядомага з медалём Козіма Медычы Старэйшага|Партрэце невядомага з медалём Козіма Медычы Старэйшага]]» [[С. Бацічэлі]] (1474—1475)<ref name=":0" />. Італьянскі ўплыў вызначыў развіццё медальернага мастацтва ў [[Англія|Англіі]], дзе ім, у прыватнасці, займаўся [[Н. Хіліярд]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і [[Францыя|Францыі]], дзе галоўным цэнтрам гэтага мастацтва з пачатку XVI ст. стаў [[Ліён]]. Пры каралі [[Генрых II Валуа|Генрыху II]] пачаўся выпуск медалёў на каралеўскім манетным двары пад кіраўніцтвам [[Ж. Пілон]]а, які ствараў для іх партрэтныя выявы. Адным з найлепшых твораў нідэрландскага медальернага мастацтва стала медаль [[К. Масейс]]а з выявай [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]] (1519)<ref name=":0" />. У [[Германія|Германіі]], дзе галоўнымі цэнтрамі медальернага мастацтва былі [[Нюрнберг]] і [[Аўгсбург]], медалі адліваліся паводле мадэляў, выразаных прафесійнымі разьбярамі з каменю і дрэва, яны вызначаліся дакладнасцю малюнка і рэалістычнасцю партрэтаў<ref name=":0" />. [[Файл:Quentin Massys. Desiderius Erasmus of Rotterdam. 1519 (02).jpg|злева|thumb|[[Квенцін Масейс]]. Медаль з выявай [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]]. 1519. [[Нацыянальная галерэя мастацтва]], [[Вашынгтон]].]] Вынаходніцтва ў XVI стагоддзі [[Вінтавы прэс|вінтавога прэса]] для [[Чаканка|чаканкі]] прывяло да шырокага распаўсюджання чаканных медалёў, што ў значнай ступені страцілі мастацкія вартасці<ref name=":0" />. === Эпоха барока і класіцызму === У эпохі [[барока]] і [[Класіцызм|класіцызму]] з’явіліся стальныя штэмпелі, што дазваляла дасягнуць у гераізаваных кампазіцыях ювелірнай дакладнасці апрацоўкі дэталяў<ref name="БЭ" />. Акрамя партрэтаў, на медалях з’явіліся сюжэтныя выявы — ваенныя і рэлігійныя канфлікты ў творах [[Г. ван Бейлар]]а, марскія бітвы паміж Англіяй і Нідэрландамі ў працах [[В. Мюлер]]а ([[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыя]]); падзеі часу кіравання [[Карл II Сцюарт|Карла II Сцюарта]] ў серыі [[Дж. Рутырс]]а, сутыкненні католікаў і пратэстантаў у працах [[Дж. Баўэр]]а ([[Англія]]). У [[Францыя|Францыі]] ў канцы XVII ст. па заказе [[Малая акадэмія|Малой акадэміі]] пачаўся выпуск серый медалёў, прысвечаных падзеям перыяду кіравання [[Людовік XIV|Людовіка XIV]]. Вядомымі майстрамі ў Францыі былі [[Ж. Варэн]], [[Г. Дзюпрэ]], [[П. Рэньё]]; у Германіі — [[І. Гён]]. Стварэнне медалёў усё часцей станавілася прывілеем дзяржаўных [[Манетны двор|манетных двароў]]<ref name=":0" />. З XVIII стагоддзя медалі выкарыстоўваліся як знакі ўзнагароды і дыпламатычныя падарункі. Медальернае мастацтва атрымала афіцыйнае прызнанне, яго ўзоры экспанаваліся на [[Парыжскія салоны|парыжскіх Салонах]] і выставах [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Каралеўскай акадэміі мастацтваў]] у [[Лондан]]е. Пачалі ўзнікаць кабінеты медалёў, дзе захоўваліся багатыя калекцыі: у імператара [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрыха II Вялікага]] ў [[Прусія|Прусіі]], французскага караля [[Людовік XV|Людовіка XV]], англійскага караля [[Георг III|Георга III]]. Медалі імітавалі класічны стыль [[Эпоха Адраджэння|эпохі Адраджэння]]. У XVIII стагоддзі медальернае мастацтва пранікла ў краіны [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], а таксама ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскую Амерыку]]. === XIX стагоддзе === [[Файл:Benedetto_Pistrucci_King_George_IV.1821.jpg|thumb|[[Бенедэта Пістручы]]. Каранацыйны медаль караля Георга IV, Вялікабрытанія, 1821 г.]] На пачатку XIX стагоддзя медальернае мастацтва адчувала ўплыў [[ампір]]у: да гэтага стылю належыць серыя з выявай эпізодаў [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]] (каля 90 медалёў, 1804—1814), выпушчаная пад кіраўніцтвам [[Д. Дэнон]]а ў [[Парыж]]ы; працы [[Дж. М’юдзі]], [[У. Уаян]]а, [[Б. Пістручы]] ў [[Англія|Англіі]]; [[Х. Крыстэнсен]]а ў [[Данія|Даніі]]<ref name=":0" />. [[Файл:Jean-Baptiste Daniel-Dupuis, Medallion for the Pennsylvania Academy of the Fine Arts, probably 1893, NGA 150774.jpg|злева|thumb|[[Жан-Батыст Даніэль-Дзюпюі]]. Медальён [[Пенсільванская акадэмія прыгожых мастацтваў|Пенсільванскай акадэміі прыгожых мастацтваў]]. Каля 1893. [[Нацыянальная галерэя мастацтва]], [[Вашынгтон]]]] У XIX стагоддзе прымяненне [[Паравы прэс|паравога прэса]] дазволіла механізаваць працэс чаканкі і наладзіць масавую вытворчасць медалёў з танных металічных сплаваў, а вынаходніцтва штэмпелерэзнай машыны дало скульптарам магчымасць абыходзіцца без гравёра і вырабляць штэмпелі непасрэдна са сваіх мадэляў. У канцы XIX стагоддзя скульптары пачалі ствараць медалі як дэкаратыўныя аб’екты без мемарыяльнага зместу. У той жа час у XIX стагоддзі адрадзілася тэхніка [[Мастацкае ліццё|ліцця]] медалёў<ref name=":0" />. На мяжы XIX—XX стст. многія медальеры, у тым ліку [[Ф. Панкарм]], [[Ж. Шаплен]] і [[А. Раці]] ў Францыі і [[А. Шарф]] у [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], шукалі новыя сродкі выразнасці, пад уплывам [[імпрэсіянізм]]у выкарыстоўвалі прыёмы [[Святлацень|святлацені]] і мяккай лепкі<ref name=":0" />. === XX стагоддзе === У XX стагоддзі ўзмацніліся пластычныя эксперыменты: майстры дасягалі фактурных і жывапісных эфектаў, выкарыстоўвалі [[контррэльеф]], паглыблены контур, [[чарненне]] і [[эмаль]], звярталіся да дынамічнай асіметрыі кампазіцыі і інш<ref name=":0" />. У медальернае мастацтва пранікаюць прыёмы [[Кубізм|кубізму]] і [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізму]]. Новыя тэхнічныя сродкі выкарыстоўваюцца і пры вырабе манет. Сярод еўрапейскіх медальераў вылучаюцца [[А. Л. Галцье]], [[Р. Дэламар]], [[Ж. Лей]], [[А. Ж. Адам]] у Францыі; [[Д. Ледэль]] у Бельгіі; [[О. Шпаніэль]], [[Я. Т. Фішэр]], [[І. Прадлер]], [[Р. Прыбіш]], [[Я. Куліх]] у Чэхаславакіі, [[Е. Капчуньскі]], [[Б. Хромы]], [[З. Дзямкоўская]], [[В. Кавалік]] у Польшчы. Лепшым сучасным еўрапейскім мемарыяльным медалям, пры фактурнай выразнасці, лаканізме і вастрыні кампазіцыі, часта ўласцівая яскравая публіцыстычнасць мастацкага вобраза ў цэлым<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/074/760.htm|title=Медальерное искусство|website=www.booksite.ru|access-date=2025-07-19}}</ref>. {{падвойная выява|злева|Médaille Lusitania AV.jpg|150|Médaille Lusitania RV.jpg|150|[[Карл Гёц]]. Медаль з выявай затаплення «[[Лузітанія (лайнер)|Лузітаніі]]». 1915. [[Брытанскі музей]], [[Лондан]].}} У 1910-я гг. медальернае мастацтва набыло асаблівае значэнне ў [[Германія|Германіі]]. Мастакі, такія як [[Ё. Гангль]], [[К. К. Гёц]], [[Л. Гіс]] і інш., стваралі творы, блізкія да экспрэсіянізму, адраджаючы традыцыйныя еўрапейскія вобразы «[[Скокі смерці|Скокаў смерці]]» і «Жахаў вайны», надаючы ім антываенны сэнс. У [[міжваенны перыяд]] у медальерным мастацтве пераважаў стыль [[ар-дэко]], у якім працавалі [[П. Турэн]] у Францыі; [[Ж. Дзюпон]] у [[Бельгія|Бельгіі]]; [[Р. Джонсан]], [[П. Меткаф]] у Англіі<ref name=":0" />. Для другой паловы XX стагоддзя характэрныя, з аднаго боку, масавая вытворчасць немастацкіх медалёў, а з другога — пашырэнне межаў гэтага віду мастацтва. Сучасныя медальеры выкарыстоўваюць [[шкло]], [[эмаль]] і іншыя матэрыялы<ref name=":0" />. == Расійская імперыя == У Расіі першыя медалі былі выкананы на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў і прысвячаліся ваенным перамогам. Росквіт медальернага мастацтва адбыўся ў перыяд [[класіцызм]]у другой паловы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. Медальеры [[С. Ю. Юдзін]], [[Цімафей Іванавіч Іваноў|Ц. І. Іваноў]], [[К. А. Леберэхт]], [[Аляксей Аляксеевіч Клепікаў|А. А. Клепікаў]], [[Аляксандр Паўлавіч Лялін|А. П. Лялін]], [[П. П. Уткін]] прысвячалі свае працы найважнейшым гістарычным падзеям у [[Гісторыя Расіі|гісторыі Расіі]], вялікім палкаводцам, дзеячам навукі і культуры. Строгай прастатой кампазіцыі, пластычнай мадэліроўкай і тэхнічнай дасканаласцю вылучаліся медалі [[Фёдар Пятровіч Талстой|Ф. П. Талстога]]. У канцы XIX — пачатку XX ст. расійскае медальернае мастацтва перажывала спад<ref name=":0" />. == Савецкі Саюз == Савецкія медальеры 1920-1930-х гг., такія як [[Антон Фёдаравіч Васюцінскі|А. Ф. Васюцінскі]], [[Мікалай Аляксандравіч Сакалоў|М. А. Сакалоў]], [[Данііл Клаўдзіевіч Сцяпанаў|Д. К. Сцяпанаў]], [[С. А. Мартынаў]], [[І. І. Цыганкоў]]) імкнуліся знайсці новую мову для медальернага мастацтва і адлюстраваць дух эпохі. Іх творам былі ўласцівыя прастата кампазіцыі, плакатнасць мастацкай мовы, імкненне да дакументальнасці выявы. З 1950-х гг. выпуск мемарыяльных медалёў набыў рэгулярны характар<ref name=":0" />. == Беларусь == На тэрыторыі Беларусі медальернае мастацтва развівалася ў рэчышчы асноўных мастацкіх эпох і стыляў. З канца [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] манеты вырабляліся на [[Віленскі манетны двор|Віленскім манетным двары]]. З пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] вядомы медалі, прысвечаныя [[Каралі польскія|польскім каралям]], [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князям літоўскім]] і членам іх сямейства — у тым ліку [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонту I Старому]], [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонту II Аўгусту]], [[Бона Сфорца|Боне Сфорцы]] і іншым. Іх стваралі замежныя медальеры, такія як [[Г. Шварц]], [[Джамарыя Моска|Дж. М. Моска Падавана]], [[Д. Венетус]] і іншыя<ref name="БЭ" />. З сярэдзіны XVI стагоддзя на [[Віленскі манетны двор]] пачаўся пастаянны выпуск медалёў, пашырылася іх тэматыка — з’явіліся медалі з нагоды ваенных перамог. Паводле замовы князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] вырабляліся медалі ў гонар прадстаўнікоў іх роду. Сярод вядомых віленскіх медальераў былі [[Г. Кель]], [[Г. Трыльнер]], [[манаграміст «HD»]]<ref name="БЭ" />. З XVIII стагоддзя пашырыўся выраб медалёў і жэтонаў на рэлігійную тэматыку, прысвечаных важным дзяржаўным і грамадскім падзеям. Найбольш вядомы медальер XVIII стагоддзя — [[Ёган Філіп Гольцгаўзер]]<ref name="БЭ" />. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] творы медальернага мастацтва, звязаныя з беларускай тэматыкай, ствараліся ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. За межамі імперыі было выраблена шмат медалёў, прысвечаных [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанням 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]], [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]] і іншым<ref name="БЭ" />. У 1960-я гады беларускае медальернае мастацтва аднавілася. Ствараюцца памятныя, юбілейныя і сувенірныя медалі, прысвечаныя падзеям [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], гадавінам беларускіх гарадоў, навуковых устаноў, прадпрыемстваў, культурных падзей і знакавым асобам Беларусі. Унікальныя музейна-выставачныя медалі адліваюць з [[Бронза|бронзы]] ці [[сілумін]]у. Вырабляюць таксама медалі з [[фарфор]]у і [[Гліна|гліны]], са [[Шкло|шкла]] ў тэхніцы [[Маліраванне|маліравання]] і інш<ref name="БЭ" />. Да медальернага мастацтва ў сваёй творчасці звяртаюцца [[Г. Асташонак]], [[М. Байрачны]], [[С. Вакар]], [[Г. Гаравая]], [[С. Гарбунова]], [[А. Зіменка]], [[А. Кашкурэвіч]], [[В. Ларчанка]], [[У. Лятун]], [[У. Слабодчыкаў]], [[Л. Талбузін]], [[А. Фінскі]] і іншыя. Творы медальернага мастацтва экспануюцца на выстаўках<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|10|Медальернае мастацтва}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|10|Медальернае мастацтва}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Медальернае мастацтва|Медальернае мастацтва]] le46m4s442r4syx2gn8hjicj893jp3r 0 791084 5189312 5024926 2026-08-29T14:06:50Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Трох зорак]]; дададзена [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Трох Зорак]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189312 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Лі́літа Озаліня''' ({{lang-lv|Lilita Ozoliņa}}; {{ДН|19|11|1947}}, {{МН|Рыга||}} — {{ДС|5|6|2023}}, [[Латвія]]) — латвійская [[актрыса]] тэатра і кіно. Заслужаная артыстка Латвійскай ССР (1983). == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Рыга|Рызе]] ў сям’і інтэлігентаў. У Ліліты была старэйшая сястра Вія. Бацька быў рэпрэсаваны, а маці з дзвюма дзяўчынкамі дэпартаваная ў Сібір. Падчас пераезду старэйшая сястра Вія, якой было тры гады, загінула. У 1956 годзе бацьку рэабілітавалі, і Ліліта з маці вярнулася з [[Сібір]]ы ў Рыгу. У школьныя гады хацела займацца медыцынай, паралельна з вучобай у сярэдняй школе навучалася ў медыцынскім вучылішчы і практыкавалася ў якасці медсястры ў Рэспубліканскай дзіцячай клінічнай бальніцы ў Рызе, на вул. Віенібас гатвэ. У дзесяцігадовым узросце спрабавала на ролю пастушкі ў фільме «Рэха», але яе не ўзялі. Па сканчэнні 8 гадоў Ліліта паступіла ў Народную студыю кінаакцёра пры [[Рыжская кінастудыя|Рыжскай кінастудыі]]. З 1966 г. пачала працаваць у Мастацкім тэатры імя Яна Райніса. У 1969 г. Ліліта скончыла студыю кінаакцёра, а ў 1971 г. — акцёрскі факультэт [[Латвійская музычная акадэмія імя Язэпа Вітола|Латвійскай дзяржаўнай кансерваторыі імя Я. Вітола]]. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Озаліня}} [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Трох Зорак]] 61aa71jdq3rsb6a7m22gj6nagh1wvej 0 792278 5189464 5162770 2026-08-30T00:51:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189464 wikitext text/x-wiki {{часопіс |назва = Матэрыялы па археалогіі Беларусі |тып = навуковае выданне |тэматыка = [[археалогія]], [[антрапалогія]] |мова = [[беларуская]], [[руская]] |перыядычнасць = 1–2 разы на год |заснаваны = [[1957]]<ref name="kamunikat"/> |выдавец = [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] |месца выдання = [[Мінск]] |ISSN = |наклад = 120 экз.<ref name="kamunikat"/> |галоўны рэдактар = [[В. Л. Лакіза]]<ref name="kamunikat"/> |адрас рэдакцыі = 220072, [[Мінск]], вул. Акадэмічная, 1<ref name="kamunikat"/> |тэлефон = +375 17 379-18-34; +375 17 379-90-91<ref name="kamunikat"/> |e-mail = ii@history.by<ref name="kamunikat"/> |сайт = https://history.by/mab/ }} '''«Матэрыялы па археалогіі Беларусі»''' ('''МАБ''') — [[навуковы зборнік]] [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]], прысвечаны археалагічным даследаванням у [[Беларусь|Беларусі]] і сумежных краінах. Выходзіць 1-2 разы на год<ref name="kamunikat">[https://history.by/wp-content/uploads/2020/09/Informatsionnaya_karta_MAB.pdf Інфармацыйная карта перыядычнага выдання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260118054537/https://history.by/wp-content/uploads/2020/09/Informatsionnaya_karta_MAB.pdf |date=18 студзеня 2026 }} (PDF). Інстытут гісторыі НАН Беларусі.</ref>. Рэдакцыя знаходзіцца ў [[Мінск]]у па [[Акадэмічная вуліца (Мінск)|вуліцы Акадэмічнай]], 1<ref name="kamunikat" />. Галоўны рэдактар — кандыдат гістарычных навук [[В. Л. Лакіза]]<ref name=":1" />. == Гісторыя == Першы выпуск выйшаў у [[1957]] годзе, пасля чаго серыя спынілася. З [[1999]] года выданне адноўлена<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/materyyaly-pa-arkhealogii-belarusi-post-33858|title=Матэрыялы па археалогіі Беларусі|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-09-13|archive-date=20 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250520002135/https://kamunikat.org/materyyaly-pa-arkhealogii-belarusi-post-33858|url-status=dead}}</ref>. == Змест == У межах серыі друкуюцца [[манаграфія|манаграфіі]] і зборнікі артыкулаў па выніках [[Археалагічныя даследаванні|археалагічнага вывучэння]] Беларусі і сумежных краін. Асобныя выпускі прысвячаюцца пэўным эпохам, праблемам, асобам выбітных археолагаў, а таксама ўтрымліваюць матэрыялы навуковых канферэнцый<ref name=":0" />. == Бібліяграфічныя базы і індэксацыя == Зборнік уключаны ў Пералік навуковых выданняў Рэспублікі Беларусь, дзе могуць апублікоўвацца вынікі [[дысертацыя|дысертацыйных]] даследаванняў па археалогіі, а таксама па гістарычных, біялагічных і медыцынскіх навуках ([[антрапалогія]]). Часопіс уключаны ў [[Расійскі індэкс навуковага цытавання]] (РІНЦ)<ref name=":1">{{Cite web|lang=be-BE|url=https://history.by/mab/|title=Матэрыялы па археалогіі Беларусі (МАБ) {{!}} IГ НАНБ|access-date=2025-09-13|archive-date=14 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250914111714/http://history.by/mab/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.by/mab/ Афіцыйная старонка зборніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250914111714/http://history.by/mab/ |date=14 верасня 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інстытут гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы Беларусі]] 3uv6kcc6nupno092dnhf1j5ga1evsvw 0 792441 5189309 5161824 2026-08-29T14:02:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189309 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Магілёўскі мясакамбінат |арыгінальная назва = |лягатып = |выява = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = У мясе нашым сіла Ваша |заснавана = 1905 |закрытая = |заснавальнікі = |уладальнікі = |краіна = Беларусь |размяшчэнне = [[Магілёў]] |адрас = [[Кастрычніцкі раён (Магілёў)|Кастрычніцкі раён]], [[Праспект Дзімітрава|прасп. Дзімітрава]], д. 11<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=http://mogmk.by/kontakty.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031171247/https://mogmk.by/kontakty.html|url-status=dead}}</ref> |ключавыя постаці = Сяргей Любянкоў, Андрэй Дрэнь<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=http://mogmk.by/kontakty/rukovodstvo.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031154208/http://mogmk.by/kontakty/rukovodstvo.html|url-status=dead}}</ref> |галіна = [[прамысловасць]] |прадукцыя = [[каўбаса]], [[пельмені]], сардэлькі, [[сасіскі]], [[стэйк]]і і [[фарш]] з кураціны, ялавічыны і свініны |паслугі = |абарот = {{Падзенне}}1125,340 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасці ААТ за 2015 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=23 мая 2016|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=10 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510144456/http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|url-status=dead}}</ref> (2015 г.; $69,236 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 253,61 за долар)|спасылка=https://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=24 лістапада 2019}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{Падзенне}}4,085 млрд руб (2015 год; $251,3 тыс.) |чысты прыбытак = {{Рост}}1,029 млрд руб (2015 год; $63,3 тыс.) |колькасць супрацоўнікаў= 1048 (2016 год) |матчына кампанія = ДА «[[Мясамалпрам]]» |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://mogmk.by/ mogmk.by] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 51 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 21 |lon_sec = 54 |CoordScale = 20000 |region = BY }} '''«Магілёўскі мясакамбіна́т»''' — дзяржаўнае мясаперапрацоўчае прадпрыемства Беларусі, заснаванае ў 1905 годзе ў Магілёве ў якасці прыватнай жывёлабойні. На 2019 год прадпрыемства выпускала мясныя вырабы пад 2 беларускамоўнымі [[Таварны знак|таварнымі знакамі]]: уласным «Гурмістр»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гандлёвая марка «Гурмістр»|спасылка=http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/torgovaya-marka-gurmistr.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=28 красавіка 2018|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=28 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028175844/http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/torgovaya-marka-gurmistr.html|url-status=dead}}</ref> і сумесным «Панскія прысмакі» з ТАА «Міт Вялес Груп»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Панскія прысмакі»|спасылка=http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/panskiya-prysmaki.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=28 красавіка 2018|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=28 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028165518/http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/panskiya-prysmaki.html|url-status=dead}}</ref>. Фірмовы гандаль налічваў 18 уласных крам — 7 у Магілёве, 3 у [[Шклоў|Шклове]] і па 1 у [[Віцебск]]у, Мінску, а таксама ў іншых 5 гарадах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]: [[Бабруйск]]у, [[Горкі|Горках]], [[Кіраўск]]у, [[Круглае|Круглым]] і [[Крычаў|Крычаве]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Фірмовы гандаль|спасылка=http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/firmennaya-torgovlya.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=28 красавіка 2018|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031171454/http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/firmennaya-torgovlya.html|url-status=dead}}</ref>. Гандлёвыя прадстаўніцтвы дзейнічалі ў 4 з 6 абласцей Беларусі — Бабруйску (Магілёўская вобласць), [[Брэст|Брэсце]], Віцебску і Мінску<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадстаўніцтвы|спасылка=http://mogmk.by/home/predstavitelstva.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=28 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028173910/http://mogmk.by/home/predstavitelstva.html|url-status=dead}}</ref>. У [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] Расіі працавалі 2 замежныя дылеры: ТАА «Міт Вялес Груп» ([[Каралёў (горад)|Каралёў]]) для збыту каўбасы і ТАА «Партнёр-М» ([[Даўгапрудны]]) для збыту [[Ялавічына|ялавічыны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Нашы дылеры|спасылка=http://mogmk.by/home/nashi-dillery.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=24 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. == Вырабы == На 2019 год ААТ «Магілёўскі мясакамбінат» вырабляла пад таварнымі знакамі «Гурмістр» і «Панскія прысмакі»: * [[стэйк]]і з ялавічыны і ялавічны язык; * [[пельмені]] з ялавічыны («Сакавітыя новыя»), а таксама з кураціны і свініны; * варана-вэнджаныя каўбасы (у тым ліку [[салямі]]) з кураціны («Браслаўская», «Палескі [[сервелат]]»), а таксама з ялавічыны і свініны; * сардэлькі з кураціны («Траецкія») і [[Ялавічына|ялавічыны]] («Прэміум»), а таксама са свініны; * [[сасіскі]] з кураціны («Папулярныя») і ялавічыны («Ялавічныя»), а таксама са свініны; * вараную каўбасу з кураціны («Венская») і ялавічыны («Прэміум»), а таксама са свініны; * [[чыпсы]] з ялавічыны («Святочныя»), а таксама са свініны; * сыравэнджаныя каўбасы з ялавічыны («Араматная», «Іарданская»), а таксама з кураціны і свініны; * [[фарш]] з ялавічыны і свініны; * [[чабурэк]]і з кураціны, ялавічыны і свініны; * паўвэнджаныя каўбасы з ялавічыны і свініны; * сыравяленыя каўбасы з ялавічыны і свініны; * свіныя [[зельц]], крывяную ([[кішка]]) і ліверную каўбасу, [[рагу]], рэбры, [[сальцісон]], студзень, крывяны хлеб і [[шашлык]]; * свіную [[Бужаніна|бужаніну]], [[бекон]], [[Грудзінка|грудзінку]], каркоўку, карэйку, [[кумпяк]], [[Паляндвіца|паляндвіцу]], [[рулет]], [[Рулька|рульку]], [[Руляда|руляду]], [[сала]], [[шпік]] і [[Шынка|шынку]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Навінкі вырабаў|спасылка=http://mogmk.by/tovary/novinki.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=27 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127134337/http://mogmk.by/tovary/novinki.html|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == У 1905 годзе ў Магілёве заснавалі гарадскую жывёлабойню. У 1913 годзе прадпрыемства абсталявалі лёдасаляным [[халадзільнік]]ам на 5 тон мяса за суткі. У 1922 годзе пабудавалі каўбасны [[цэх]] на тону вырабаў за змену. У 1940 годзе перапрацоўвалі па 10 тон мяса і выпускалі 2 тоны каўбасы за змену. У 1953 годзе пабудавалі вытворчы корпус на 20 тон мяса, 5 тон птушкі і 4 тоны каўбасы за змену. Адначасова здалі халадзільнік на 1000 тон адначасовага захоўвання і на 20 тон замарозкі мяса за суткі<ref name="а"/>. У 1963 годзе дырэктар Магілёўскага мясакамбіната абвясціў загадам 282 вымовы (44% работнікаў), з іх 121 за [[Крадзеж|крадзяжы]] мясапрадуктаў. На 1 студзеня 1964 года інвентарызацыя выявіла па халадзільніку № 2 недастачу 26,45 тоны мясных вырабаў. У выніку на дзесяцігоддзе прадпрыемства стала атаясамлівацца са злачыннасцю ў мяса-малочнай прамысловасці [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Аляксандр Агееў]].|частка=Карупцыйныя праявы на прамысловых прадпрыемствах усходніх рэгіёнаў БССР у 1956—1970 гг. і меры іх прадухілення|загаловак=Карупцыйныя рызыкі кадравага патэнцыяла Беларусі: зборнік навуковых артыкулаў|арыгінал=|спасылка=http://mgup.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/korrupciya_sbornik_2019.pdf|адказны=рэд. [[Юрый Бубнаў]]|выданне=|месца=Магілёў|выдавецтва=[[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання]]|год=2019|том=|старонкі=21-31|старонак=123|серыя=|isbn=978-985-572-054-7|тыраж=70}}</ref>. У 1965 годзе на Магілёўскім мясакамбінаце адкрылі скуракансервавы цэх. У 1970 годзе магутнасць халадзільніка павялічылі да 3000 тон захоўвання і 100 тон сутачнай замарозкі. Адначасова Магілёўскі мясакамбінат павялічыў магутнасць каўбаснага цэха з 8 да 12 тон за змену. У 1986-м стварылі цэх забою жывёлы і апрацоўкі туш, дзе сталі апрацоўваць звыш 60% сыравіны<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Магілёўскі мясакамбінат|спасылка=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Econom/R15P14.html|выдавец=[[Магілёўская абласная бібліятэка]]|дата публікацыі=2007|дата доступу=4 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. 30 студзеня 2002 года прадпрыемства пераўтварылі ў [[адкрытае акцыянернае таварыства]], якім стаў кіраваць камітэт сельскай гаспадаркі і харчавання Магілёўскага аблвыканкама<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя завода|спасылка=http://mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/o-nas.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=28 красавіка 2018|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=5 мая 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505145655/http://www.mogmk.by/2018-04-28-01-39-16/o-nas.html|url-status=dead}}</ref>. У 2016 годзе Магілёўскі мясакамбінат увёў беларускамоўны [[таварны знак]] «Гурмістр»<ref>{{Навіна|аўтар=Алесь Асіпцоў|загаловак=Навошта магілёўскім прадпрыемствам беларускамоўная рэклама|спасылка=https://naviny.by/article/20170119/1484818520-navoshta-magilyouskim-pradpryemstvam-belaruskamounaya-reklama|выдавец=«[[БелаПАН|Беларускія навіны]]»|дата публікацыі=19 студзеня 2017|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=23 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923002543/https://naviny.by/article/20170119/1484818520-navoshta-magilyouskim-pradpryemstvam-belaruskamounaya-reklama|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Электронны зварот|спасылка=http://mogmk.by/kontakty/elektronnoe-obrashchenie.html|выдавец=ААТ «Магілёўскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=24 лістапада 2019|access-date=15 верасня 2025|archive-date=28 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028172444/http://mogmk.by/kontakty/elektronnoe-obrashchenie.html|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва]] [[Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы харчовай прамысловасці Беларусі]] d7xnduq37j8d442hs8mfv37edl0uelm 0 793568 5189562 5045597 2026-08-30T09:22:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189562 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Мікалай Іванавіч Надзеждзін''' ({{lang-ru|Николай Иванович Надеждин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі крытык, [[журналіст]], эстэтык, [[этнограф]]; [[правадзейны стацкі саветнік]] (1851). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і святара. У 1815 г. залічаны ў вышэйшы клас Разанскага павятовага духоўнага вучылішча, у 1816 г. пераведзены ў семінарыю; у 1824 г. скончыў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]]. У 1826 г. звольніўся з духоўнага звання, пасяліўся ў [[Масква|Маскве]]. Са снежня 1831 г. ардынарны прафесар тэорыі прыгожых мастацтваў і археалогіі [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У 1838—1842 гг. жыў у [[Адэса|Адэсе]]; з 1842 г. на службе ў [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрстве ўнутраных спраў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у. У 1828 г. дэбютаваў у друку як паэт і перакладчык. Першыя літаратурна-крытычныя выступленні – артыкулы «Літаратурныя асцярогі за будучы год» (1828), «Сонмішча нігілістаў» (1829) і інш., якія змяшчалі нападкі на рамантызм, адразу прыцягнулі да Надзеждзіна ўвагу, выклікаўшы ў яго адрас рэзкую крытыку. Эстэтычныя погляды Надзеждзіна адлюстравалі ўплыў нямецкай філасофіі. Надзеждзін разглядаў развіццё мастацкай творчасці як рух ад аб’ектыўнага, звернутага да выявы «вонкавага жыцця» класічнага, антычнага мастацтва да суб’ектыўнага «свету чыста духоўных адчуванняў» [[рамантызм]]у (яго перыяд, на думку Надзеждзіна, завяршыўся на мяжы XVI ст.) і далей – да гармоніі «рэчыва» і духу. З’явы, якія не ўкладваліся ў гэтыя рамкі, напрыклад, заходнееўрапейскі [[класіцызм]], найноўшы рамантызм, Надзеждзін лічыў «падробленым» класіцызмам і ілжэрамантызмам. З 1831 г. Надзеждзін выдаваў часопіс «Телескоп» з дадаткам газета «Молва», у якой пачаў сваю літаратурна-крытычную дзейнасць [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В. Р. Бялінскі]]. У 1836 г. за публікацыю першага «Філасофічнага ліста» [[Пётр Якаўлевіч Чаадаеў|П. Я. Чаадаева]] часопіс быў зачынены, а Надзеждзін сасланы ва Усць-Сысольск (цяпер г. [[Сыктыўкар]]). У студзені 1838 г. Надзеждзін пераведзены ў [[Волагда|Волагду]], у красавіку развіты; вярнуўся ў Санкт-Пецярбург. Пакінуўшы журналістыку, ён звярнуўся да заняткаў [[гісторыя]]й, геаграфіяй: артыкулы «Аб гістарычнай ісціне і дакладнасці», «Вопыт гістарычнай геаграфіі рускага свету» (абедзве 1837), кніга «Герадотава Скіфія, растлумачаная праз злічэнне з мясцовасцямі» (1842) і інш. Артыкул Надзеждзіна «Народная паэзія ў зыран» (1839) – адно з першых даследаванняў фальклору народаў Расіі. Вялікае значэнне для станаўлення расійскай этнаграфіі мела праца «Аб этнаграфічным вывучэнні народнасці рускай» (1847), дзе даследчык упершыню канцэптуалізаваў разуменне яе прадмета і задач. Адводзячы этнаграфіі ролю самастойнай навукі гуманітарнага цыклу, ён падвергнуў рэвізіі ўстоянае ўяўленне пра яе сваяцтва з [[геаграфія]]й. Аб’ектам этнаграфіі лічыў не культуру, як у большасці сучасных яму канцэпцый, а народы, не толькі «першабытныя», «дзікія», але і сучасныя («цывілізаваныя»). Меркаваў комплекснае вывучэнне народа, а не толькі [[фальклор]]у. Вылучаў тры часткі «народаапісальнай навукі» — лінгвістычную этнаграфію, фізічную этнаграфію, псіхічную этнаграфію, што надавала ёй статус інтэгральнай дысцыпліны. У дакладзе 1846 г. і ў падрыхтаванай Надзеждзіным анкеце па зборы этнаграфічнага матэрыялу 1847 г. упершыню была прафесійна пастаўлена праблема рускай этнічнасці. Член-спаборнік (1829), правадзейны член (1847) Таварыства гісторыі і старажытнасці, старшыня Аддзялення этнаграфіі [[Рускае геаграфічнае таварыства|РГТ]] (з 1848). == Літаратура == * Соловей Т. Д. [https://bigenc.ru/c/nadezhdin-nikolai-ivanovich-13eb89 Надеждин Николай Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251012231937/https://bigenc.ru/c/nadezhdin-nikolai-ivanovich-13eb89 |date=12 кастрычніка 2025 }} // Большая российская энциклопедия, 2013. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Надзеждзін}} {{ВС}} cxpxeyq960s21xl2a8upuhqk56it0q4 0 793803 5189683 5048617 2026-08-30T11:48:14Z ~2026-47201-47 173376 /* Спасылкі */ 5189683 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = былое сяло |рэгіён = Жытомірская вобласць |від рэгіёна = вобласць |раён = Чэрняхіўскі раён |від раёна = раён |раён у табліцы = Чэрняхіўскі раён |абшчына = Андрыіўскі сельскі савет |абшчына ў табліцы = |від абшчыны = сельсавет |статус з = 29 чэрвеня 1960 }} '''Андрыіў-Украінскі''' (да 1946 года — ''Андрыіў, таксама Андрыіўка'', {{Lang-uk|Андріїв-Український, Андріїв}}, {{lang-ru|Андреев-Украинский, Андреев, Андреевка}}, {{Lang-pl|Andrejów, Andrejówka}}) — скасаванае сяло {{Не перакладзена|Андрыіўскі сельскі савет (Чэрняхіўскі раён)|Андрыіўскага|uk|Андріївська сільська рада (Черняхівський район)}} сельскага савета [[Чэрняхіўскі раён|Чэрняхіўскага]] раёна [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай]] вобласці [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. У 1923—1960 годах — [[адміністрацыйны цэнтр]] Андрэеўскага (Андрэева-Украінскага) сельськага савета. == Насельніцтва == Згодна з вынікамі перапісу [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|Усерасійскага перапісу насельніцтва]] 1897 года, агульная колькасць жыхароў складала 606 чалавек, з іх: праваслаўных — 591, мужчын — 303, жанчын — 303<ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1905 |title=Населенные места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 г. |url=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_1792161/ |location=Санкт-Петербург |publisher=типография "Общественная польза", паровая типо-литография Н.Л. Ныркина |page=17 |isbn=|lang=ru-old}}</ref>. У 1906 годзе колькасць насельніцтва складала 633 жыхары, двароў — 124<ref name="Список"/>, у 1923 годзе — 921 жыхар і 114 двароў<ref name="Материалы"/>. == Гісторыя == У 1628 годзе паселішчам валодаў Стэфан Нямірыч, уносіў падатак з 6 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]] і 10 убогіх. У 1648 годзе — уласнасць малодшага сына Нямірыча, Стэфана, жанатага на Вайнароўскай<ref name="SgKP II">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV_cz.1|29|Andrejów 2.) '''A'''., al. Andrzejówka…}}</ref>. Успамінаецца ў люстрацыі [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] 1754 года, падымнае плацілі ад 24 двароў<ref>{{cite book |author=Жамянецкі К. |date=2015 |title=Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року |url=http://resource.history.org.ua/item/11087 |location=Белая Царква |publisher= Пшонківський О. В. |page=131 |isbn=978-617-604-057-6|lang=pl}}</ref>. У канцы 19 стагоддзя — вёска {{Не перакладзена|Бэжыўская воласць|Бэжыўскай|uk|Бежівська волость}} воласці [[Жытомірскі павет|Жытомірскага]] павета [[Валынская губерня|Валынскай]] губерні. Ляжала непадалёк ад [[Чэрняхіў|Чэрняхава]], за 31 [[Вярста|вярсту]] ад [[Жытомір]]а, на прытоку ракі {{Не перакладзена|Трасцяніца (прыток Іршы)|Трасцяніцы|uk|Тростяниця (річка)}}. Прылічвалася да праваслаўнай парафіі ў Стыртах, за 4 вярсты<ref name="SgKP II"/><ref>{{cite book |author=Тэадоравіч М. |date=1888 |title= Историко-статистическое описание церквей и приходов Волынской епархии. ‒ Т. 1: Уезды Житомирский, Новоград-Волынский и Овручский |url=http://resource.history.org.ua/item/10611 |location=Пачаіў |publisher= Типографія Почаево-Успенской Лавры |page=94 |isbn=978-617-604-057-6|lang=ru-old}}</ref>. У 1906 годзе — вёска Бэжыўскай воласці (7-го стана) Жытомірскага павета Валынскай губерні. Адлегласць ад губернскага і павятовага цэнтра г. Жытомір складала 27 вёрст, ад валаснога праўлення ў с. [[Бэжыў]] — 10 вёрст. Паштовае аддзяленне — мястэчка Чэрняхіў<ref name="Список">{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1906 |title= Андреевъ д. // Список населенных мест Волынской губернии |url=http://resource.history.org.ua/item/0009738 |location=Жытомір |publisher=Волынская губернская типография |page=1 |isbn=|lang=ru-old}}</ref>. У 1923 годзе ўвайшла ў склад новаўтворанага Андрэеўскага (у 1925—1960 гадах — ''Андрэева-Украінскі'') сельськага савета, які 7 сакавіка 1923 года ўключаны ў склад новастворанага [[Чэрняхіўскі раён|Чэрняхіўскага]] раёна {{Не перакладзена|Валынская акруга|Жытомірскай|uk|Волинська округа}} акругі; адміністрацыйны цэнтр савета<ref name="Довідник">{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2007 |title=Адміністративно-територіальний устрій Житомирщини: 1795-2006: Довідник |url=http://resource.history.org.ua/item/0014239 |location=Жытомір |publisher= «Волинь» |page=190, 568 |isbn=966-690-090-4|lang=uk}}</ref>. Размяшчалася за 6 вёрст ад раённага цэнтра Чэрняхіў<ref name="Материалы">{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=1923 |title=Материалы по административно-территориальному делению Волынской губернии 1923 года |url=http://resource.history.org.ua/item/0009815 |location=Жытомір |publisher= Волынская губернская административно-территориальная комиссия |page=149 |isbn=|lang=ru}}</ref>. 7 чэрвеня 1946 года атрымала назву ''Андрыіў-Украінскі''. 29 чэрвеня 1960 года далучана да с. [[Андрыіўка (Чэрняхіўскі раён)|Андрыіўка]] паводле рашэння Жытомірскага аблвыканкама № 683 «Аб аб’яднанні некаторых населеных пунктаў у раёнах вобласці»<ref name="Довідник"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://etomesto.com/map-ukraine_dvuhverstka-sever/?y=50.507415&x=28.671408 Андрыіў на карце пачатку 20 стагоддзі] {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-20}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты]] bgbow2ddrshrdr4bdfpgy5x69l5qxue 0 794331 5189563 5136842 2026-08-30T09:29:00Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Песні 1965 года]]; +[[Катэгорыя:Сінглы 1966 года]]; ±[[Катэгорыя:The Beatles]]→[[Катэгорыя:Песні The Beatles]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189563 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = Nowhere Man |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Ленан — Мак-Картні]] |Альбом = [[Rubber Soul]] |Дата выпуску = [[3 снежня]] [[1965]] | Дата запісу = 21—22 кастрычніка 1965, [[Эбі-Роўд (студыя)|Студыя Эбі-Роўд]] |Жанр = [[фолк-рок]]<ref name="Pollack">{{Cite web |url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/nm.shtml |title=Alan W. Pollack's Notes on "Nowhere Man" |access-date=2018-06-29 |archive-date=2012-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123041426/http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/nm.shtml |url-status=live }}</ref> |Працягласць = 02:44 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[You Won’t See Me]] |Нумар1 = 3 |Нумар2 = 4 |Наступная = [[Think for Yourself]] |Нумар3 = 5 |Яшчэ = }} '''«Nowhere Man»''' ({{tr-en|Чалавек з ніадкуль}}) — песня гурта [[The Beatles]] з альбома [[Rubber Soul]], напісаная [[Джон Ленан|Джонам Ленанам]] і прыпісаная аўтарскаму дуэту [[Ленан — Мак-Картні]]<ref>{{Cite web|url=https://www.beatlesbible.com/songs/nowhere-man/|title=Nowhere Man|lang=en-GB|website=The Beatles Bible|date=2008-03-16|access-date=2025-08-15}}</ref>. Запісана ў перыяд з 21 па 22 кастрычніка 1965 года. Песня апісвае чалавека, які не мае свайго пункту гледжання. Гэта адна з першых песень «The Beatles», не звязаная з рамантыкай або каханнем. Яна з'яўляецца яскравым прыкладам па-філасофску арыентаванай песеннай творчасці Ленана<ref name="Unterberger">{{cite web |url=https://www.allmusic.com/album/rubber-soul-mw0000192940 |title=Рэцэнзія на альбом Rubber Soul журналіста Рычы Антэрбергера |website= |access-date=2025-08-17|lang=}}</ref>. У ЗША песня заняла трэцюю пазіцыю ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Таксама яна ўзначаліла чарты [[Канада|Канады]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Гісторыя стварэння == Бліжэй да канца працы над альбомам «[[Rubber Soul]]» у Джона Ленана ўзніклі цяжкасці з сачыненнем новай песні. На працягу пяці гадзін ён не мог нічога прыдумаць і вырашыў крыху адпачыць. Раптам Ленан уявіў сябе «чалавекам з ніадкуль, які жыве ў нідзе»<ref>''[[Playboy]]'', September 1980.</ref>. Затым ён падзяліўся тэкстам песні з Полам Мак-Картні, які сказаў, што Ленан напісаў песню для сябе і пра свой шлюб. У выніку Джон усё ж вырашыў дапісаць гэтую песню, але напісаў яе ў трэцяй асобе, а не ў першай, як планаваў першапачаткова<ref>{{Cite web |last=Taysom |first=Joe |date=2022-02-15 |title=The curious way John Lennon wrote 'Nowhere Man' |url=https://faroutmagazine.co.uk/curious-way-john-lennon-wrote-nowhere-man/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216060005/https://faroutmagazine.co.uk/curious-way-john-lennon-wrote-nowhere-man/ |archive-date=2022-02-16 |access-date=2023-08-10 |website=Far Out Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Tom |date=2021-02-15 |title=The Story Behind The Song: The Beatles' lonely classic 'Nowhere Man' |url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-john-lennon-nowhere-man-story-behind/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215165904/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-john-lennon-nowhere-man-story-behind/ |archive-date=2021-02-15 |access-date=2023-08-10 |website=Far Out Magazine}}</ref>. Гэтая песня з'яўляецца адной з першых песень The Beatles, якія не закранаюць тэму кахання або рамантыкі<ref name="Unterberger"></ref><ref>{{Cite web |title=Nowhere Man |url=https://www.thebeatles.com/nowhere-man |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210144141/https://www.thebeatles.com/nowhere-man |archive-date=2021-12-10 |access-date=2023-08-10 |website=[[The Beatles]] |quote="Nowhere Man" is among the very first Beatles' songs to be entirely unrelated to romance or love.}}</ref>. У інтэрв'ю часопісу [[Playboy]] Ленан казаў: {{blockquote|Той раніцай я патраціў пяць гадзін на тое, каб напісаць песню, якая б добра гучала і была напоўнена сэнсам. У рэшце рэшт я здаўся. І тут нарадзілася песня «Nowhere Man»<ref>''Playboy'', September 1980.</ref>.}} У інтэрв'ю 1984 года Мак-Картні сказаў: {{blockquote|Гэта быў Джон пасля начнога адпачынку, перад досвіткам. Думаю, у той момант ён крыху... задумваўся, куды ж яму ісці<ref>''Playboy'', December 1984.</ref>.}} Рэцэнзуючы сінгл, выпушчаны ў ЗША, часопіс Record World назваў яго «песняй, поўнай сэнсу, пра тое, што адбываецца з чалавекам, які баіцца быць самім сабой»<ref>{{cite magazine|title=Single Picks of the Week|magazine=Record World|date=1966-02-26|page=1|access-date=2023-07-17|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Record-World/60s/66/RW-1966-02-26.pdf}}</ref>. == Запіс == Песня была запісана ў перыяд з 21 па 22 кастрычніка 1965 года<ref name="Pollack"></ref>. Ленан, [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]] і [[Джордж Харысан|Харысан]] выканалі яе ў трохгалоснай гармоніі. Гітарнае сола было сыграна ва ўнісон Харысанам і Ленанам на электрагітарах [[Fender Stratocaster]]<ref>{{кніга |аўтар=Everett, Walter |загаловак= The Beatles as Musicians: The Quarry Men through Rubber Soul |месца=New York |выдавецтва=Oxford University Press |год=2001 |старонак=322 |isbn= 0-19-514105-9 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Winn, John C. |загаловак=Way Beyond Compare: The Beatles' Recorded Legacy, Volume One, 1962–1965 |спасылка=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn |месца=New York |выдавецтва=Three Rivers Press |год=2008 |старонак=367 |isbn=978-0-3074-5239-9 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Babiuk, Andy |загаловак=Beatles Gear: All the Fab Four's Instruments, from Stage to Studio |месца=San Francisco |выдавецтва=Backbeat Books |год=2002 |старонак=157 |isbn=978-0-87930-731-8 }}</ref>. Песня ўяўляе сабой [[32-тактавая форма|32-тактавую форму]]<ref>{{кніга |аўтар=Dominic Pedler |загаловак=The Songwriting Secrets of the Beatles |месца=New York |выдавецтва=Omnibus Press |год=2003 |старонак=193 |isbn= }}</ref>. == Удзельнікі запісу == * [[Джон Ленан]] — [[вакал]], [[рытм-гітара]], [[сола-гітара]]<ref name="MacDonald">{{кніга |аўтар= MacDonald, Ian |загаловак=Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties (Second Revised ed.) |месца=London |выдавецтва= Pimlico (Rand) |год=2005 |старонак=172 |isbn= 1-84413-828-3 }}</ref> * [[Пол Мак-Картні]] — [[бэк-вакал]], [[бас-гітара]]<ref name="MacDonald"></ref> * [[Джордж Харысан]] — [[бэк-вакал]], [[сола-гітара]]<ref name="MacDonald"></ref> * [[Рынга Стар]] — [[ударныя]]<ref name="MacDonald"></ref> == Чарты == {|class="wikitable sortable" !Чарт (1965—1966) !Вышэйшая пазіцыя<br> |- |{{сцягафікацыя|Аўстралія}} (Kent Music Report)<ref>{{cite book | title=Australian Chart Book (1940–1969) | author=Kent, David | publisher=Australian Chart Book | location=Turramurra | year=2005 | isbn=0-646-44439-5}}</ref> |align="center"|1 |- |{{singlechart|Austria|8|artist=The Beatles|song=Nowhere Man|access-date=2016|refname=}} |- |{{singlechart|Wallonia|12|artist=The Beatles|song=Nowhere Man|access-date=2016|refname=Ultratop.be}} |- |{{сцягафікацыя|Фінляндыя}} ([[Suomen virallinen lista]])<ref name=Finland>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|edition=1st|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|36 |- |{{сцягафікацыя|Радэзія}} (''Lyons Maid'')<ref>{{cite book |last=Kimberley |first=C |title=Zimbabwe: Singles Chart Book |year=2000 |page=10|language=en}}</ref> | style="text-align:center;"|4 |- |{{singlechart|Billboardhot100|3|artist=The Beatles|access-date=2016-05-16|song=|refname=}} |- |{{сцягафікацыя|ЗША}} ''Cash Box'' Top 100<ref>{{cite book| first=Frank| last=Hoffmann| year=1983| title=The Cash Box Singles Charts, 1950–1981| url=https://archive.org/details/cashboxsinglesch0000hoff| publisher=The Scarecrow Press, Inc| location=Metuchen, NJ & London| pages= [https://archive.org/details/cashboxsinglesch0000hoff/page/32 32]–34}}</ref> |align="center"|2 |- |{{сцягафікацыя|ЗША}} ''Record World'' 100 Top Pops<ref>{{cite magazine|title=Record World 100 Top Pops – Week of April 2, 1966|magazine=[[Record World]]|date=1966-04-02|page=17}}</ref> |align="center"|1 |- |{{сцягафікацыя|ФРГ}} ''Musikmarkt'' Hit-Parade<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/charts|title=Offizielle Deutsche Charts|format=Enter "Beatles" in the search box|publisher=[[GfK Entertainment Charts]]|language=de|access-date=2016-05-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/The+Beatles/2278/?type=single |title=The Beatles Single-Chartverfolgung ''(in German)'' |publisher=musicline.de |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213203848/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/The%2BBeatles/2278/?type=single |archive-date=2013-12-13 |access-date=2015-09-20 |url-status=dead}}</ref> |align="center"|3 |} == Кавер-версіі == Песня была перапета многімі выканаўцамі. Сярод іншага ёсць версія ад [[The Carpenters]], запісаная ў 1968 годзе і выпушчаная ў 2001 годзе<ref>{{кніга |аўтар=Kruth, John |загаловак=This Bird Has Flown: The Enduring Beauty of Rubber Soul, Fifty Years On |спасылка=https://archive.org/details/thisbirdhasflown0000krut |месца=Milwaukee |выдавецтва=Backbeat Books |год=2015 |старонак=135 |isbn=978-1-61713-573-6 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|last=Babiuk|first=Andy|title=Beatles Gear: All the Fab Four's Instruments, from Stage to Studio|url=https://archive.org/details/beatlesgearallfa0000andy|year=2002|publisher=Backbeat Books|location=San Francisco, CA|isbn=978-0-87930-731-8}} * {{cite book|last=Clayson|first=Alan|title=George Harrison|url=https://archive.org/details/georgeharrison0000clay|publisher=Sanctuary|location=London|year=2003|isbn=1-86074-489-3}} * {{cite book| last=Everett| first=Walter| year=2001| title=The Beatles as Musicians: The Quarry Men through Rubber Soul| publisher=Oxford University Press| location=New York, NY| isbn=0-19-514105-9| url-access=registration| url=https://archive.org/details/beatlesasmusicia00ever}} * {{cite web |last=Gilliland |first=John |year=1969 |url=https://digital.library.unt.edu/explore/partners/UNTML/browse/?start=34&fq=untl_collection%3AJGPC |title=The Rubberization of Soul: The great pop music renaissance. |work=Pop Chronicles |publisher=Digital.library.unt.edu }} * {{cite book|last=Kruth|first=John|title=This Bird Has Flown: The Enduring Beauty of Rubber Soul, Fifty Years On|url=https://archive.org/details/thisbirdhasflown0000krut|year=2015|publisher=Backbeat Books|location=Milwaukee, WI|isbn=978-1-61713-573-6}} * {{cite book| last=MacDonald| first=Ian| year=2005| title=Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties| publisher=Pimlico (Rand)| location=London| edition=Second Revised| isbn=1-84413-828-3}} * {{cite book|first=Bruce|last=Spizer|year=2003|title=The Beatles on Apple Records|publisher=498 Productions|location=New Orleans, LA|isbn=0-9662649-4-0}} * Turner, Steve. ''A Hard Day’s Write: The Stories Behind Every Beatles' Song'', Harper, New York: 1994, {{ISBN|0-06-095065-X}} * {{cite web| last=Unterberger| first=Richie| year=2009| title=Rubber Soul | work=[[Allmusic]]| url={{AllMusic|class=album|id=r1515|pure_url=yes}}| access-date=2009-06-15}} * {{cite book| last=Winn| first=John C.| year=2008| title=Way Beyond Compare: The Beatles' Recorded Legacy, Volume One, 1962–1965| url=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn| publisher=Three Rivers Press|location=New York, NY| isbn=978-0-3074-5239-9}} * {{cite book|last=Winn|first=John C.|year=2009|title=That Magic Feeling: The Beatles' Recorded Legacy, Volume Two, 1966–1970|url=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn|publisher=Three Rivers Press|location=New York, NY|isbn=978-0-307-45239-9}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] [[Катэгорыя:Песні 1965 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1966 года]] 2tnie6szvlanij125n5yjlyayggx5kn 5189565 5189563 2026-08-30T09:33:24Z DzBar 156353 удакладненне 5189565 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = Nowhere Man |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Ленан — Мак-Картні]] |Альбом = [[Rubber Soul]] |Дата выпуску = 3 снежня 1965 <small>(Вялікабрытанія, на альбоме [[Rubber Soul]])</small><br> 21 лютага 1966 <small>(ЗША, сінгл)</small> | Дата запісу = 21—22 кастрычніка 1965, [[Эбі-Роўд (студыя)|Студыя Эбі-Роўд]] |Жанр = [[фолк-рок]]<ref name="Pollack">{{Cite web |url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/nm.shtml |title=Alan W. Pollack's Notes on "Nowhere Man" |access-date=2018-06-29 |archive-date=2012-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123041426/http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/nm.shtml |url-status=live }}</ref> |Працягласць = 02:44 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[You Won’t See Me]] |Нумар1 = 3 |Нумар2 = 4 |Наступная = [[Think for Yourself]] |Нумар3 = 5 |Яшчэ = }} '''«Nowhere Man»''' ({{tr-en|Чалавек з ніадкуль}}) — песня гурта [[The Beatles]] з альбома [[Rubber Soul]], напісаная [[Джон Ленан|Джонам Ленанам]] і прыпісаная аўтарскаму дуэту [[Ленан — Мак-Картні]]<ref>{{Cite web|url=https://www.beatlesbible.com/songs/nowhere-man/|title=Nowhere Man|lang=en-GB|website=The Beatles Bible|date=2008-03-16|access-date=2025-08-15}}</ref>. Запісана ў перыяд з 21 па 22 кастрычніка 1965 года. Песня апісвае чалавека, які не мае свайго пункту гледжання. Гэта адна з першых песень «The Beatles», не звязаная з рамантыкай або каханнем. Яна з'яўляецца яскравым прыкладам па-філасофску арыентаванай песеннай творчасці Ленана<ref name="Unterberger">{{cite web |url=https://www.allmusic.com/album/rubber-soul-mw0000192940 |title=Рэцэнзія на альбом Rubber Soul журналіста Рычы Антэрбергера |website= |access-date=2025-08-17|lang=}}</ref>. У ЗША песня заняла трэцюю пазіцыю ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Таксама яна ўзначаліла чарты [[Канада|Канады]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Гісторыя стварэння == Бліжэй да канца працы над альбомам «[[Rubber Soul]]» у Джона Ленана ўзніклі цяжкасці з сачыненнем новай песні. На працягу пяці гадзін ён не мог нічога прыдумаць і вырашыў крыху адпачыць. Раптам Ленан уявіў сябе «чалавекам з ніадкуль, які жыве ў нідзе»<ref>''[[Playboy]]'', September 1980.</ref>. Затым ён падзяліўся тэкстам песні з Полам Мак-Картні, які сказаў, што Ленан напісаў песню для сябе і пра свой шлюб. У выніку Джон усё ж вырашыў дапісаць гэтую песню, але напісаў яе ў трэцяй асобе, а не ў першай, як планаваў першапачаткова<ref>{{Cite web |last=Taysom |first=Joe |date=2022-02-15 |title=The curious way John Lennon wrote 'Nowhere Man' |url=https://faroutmagazine.co.uk/curious-way-john-lennon-wrote-nowhere-man/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216060005/https://faroutmagazine.co.uk/curious-way-john-lennon-wrote-nowhere-man/ |archive-date=2022-02-16 |access-date=2023-08-10 |website=Far Out Magazine}}</ref><ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Tom |date=2021-02-15 |title=The Story Behind The Song: The Beatles' lonely classic 'Nowhere Man' |url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-john-lennon-nowhere-man-story-behind/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215165904/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-john-lennon-nowhere-man-story-behind/ |archive-date=2021-02-15 |access-date=2023-08-10 |website=Far Out Magazine}}</ref>. Гэтая песня з'яўляецца адной з першых песень The Beatles, якія не закранаюць тэму кахання або рамантыкі<ref name="Unterberger"></ref><ref>{{Cite web |title=Nowhere Man |url=https://www.thebeatles.com/nowhere-man |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210144141/https://www.thebeatles.com/nowhere-man |archive-date=2021-12-10 |access-date=2023-08-10 |website=[[The Beatles]] |quote="Nowhere Man" is among the very first Beatles' songs to be entirely unrelated to romance or love.}}</ref>. У інтэрв'ю часопісу [[Playboy]] Ленан казаў: {{blockquote|Той раніцай я патраціў пяць гадзін на тое, каб напісаць песню, якая б добра гучала і была напоўнена сэнсам. У рэшце рэшт я здаўся. І тут нарадзілася песня «Nowhere Man»<ref>''Playboy'', September 1980.</ref>.}} У інтэрв'ю 1984 года Мак-Картні сказаў: {{blockquote|Гэта быў Джон пасля начнога адпачынку, перад досвіткам. Думаю, у той момант ён крыху... задумваўся, куды ж яму ісці<ref>''Playboy'', December 1984.</ref>.}} Рэцэнзуючы сінгл, выпушчаны ў ЗША, часопіс Record World назваў яго «песняй, поўнай сэнсу, пра тое, што адбываецца з чалавекам, які баіцца быць самім сабой»<ref>{{cite magazine|title=Single Picks of the Week|magazine=Record World|date=1966-02-26|page=1|access-date=2023-07-17|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Record-World/60s/66/RW-1966-02-26.pdf}}</ref>. == Запіс == Песня была запісана ў перыяд з 21 па 22 кастрычніка 1965 года<ref name="Pollack"></ref>. Ленан, [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]] і [[Джордж Харысан|Харысан]] выканалі яе ў трохгалоснай гармоніі. Гітарнае сола было сыграна ва ўнісон Харысанам і Ленанам на электрагітарах [[Fender Stratocaster]]<ref>{{кніга |аўтар=Everett, Walter |загаловак= The Beatles as Musicians: The Quarry Men through Rubber Soul |месца=New York |выдавецтва=Oxford University Press |год=2001 |старонак=322 |isbn= 0-19-514105-9 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Winn, John C. |загаловак=Way Beyond Compare: The Beatles' Recorded Legacy, Volume One, 1962–1965 |спасылка=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn |месца=New York |выдавецтва=Three Rivers Press |год=2008 |старонак=367 |isbn=978-0-3074-5239-9 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Babiuk, Andy |загаловак=Beatles Gear: All the Fab Four's Instruments, from Stage to Studio |месца=San Francisco |выдавецтва=Backbeat Books |год=2002 |старонак=157 |isbn=978-0-87930-731-8 }}</ref>. Песня ўяўляе сабой [[32-тактавая форма|32-тактавую форму]]<ref>{{кніга |аўтар=Dominic Pedler |загаловак=The Songwriting Secrets of the Beatles |месца=New York |выдавецтва=Omnibus Press |год=2003 |старонак=193 |isbn= }}</ref>. == Удзельнікі запісу == * [[Джон Ленан]] — [[вакал]], [[рытм-гітара]], [[сола-гітара]]<ref name="MacDonald">{{кніга |аўтар= MacDonald, Ian |загаловак=Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties (Second Revised ed.) |месца=London |выдавецтва= Pimlico (Rand) |год=2005 |старонак=172 |isbn= 1-84413-828-3 }}</ref> * [[Пол Мак-Картні]] — [[бэк-вакал]], [[бас-гітара]]<ref name="MacDonald"></ref> * [[Джордж Харысан]] — [[бэк-вакал]], [[сола-гітара]]<ref name="MacDonald"></ref> * [[Рынга Стар]] — [[ударныя]]<ref name="MacDonald"></ref> == Чарты == {|class="wikitable sortable" !Чарт (1965—1966) !Вышэйшая пазіцыя<br> |- |{{сцягафікацыя|Аўстралія}} (Kent Music Report)<ref>{{cite book | title=Australian Chart Book (1940–1969) | author=Kent, David | publisher=Australian Chart Book | location=Turramurra | year=2005 | isbn=0-646-44439-5}}</ref> |align="center"|1 |- |{{singlechart|Austria|8|artist=The Beatles|song=Nowhere Man|access-date=2016|refname=}} |- |{{singlechart|Wallonia|12|artist=The Beatles|song=Nowhere Man|access-date=2016|refname=Ultratop.be}} |- |{{сцягафікацыя|Фінляндыя}} ([[Suomen virallinen lista]])<ref name=Finland>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|edition=1st|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|36 |- |{{сцягафікацыя|Радэзія}} (''Lyons Maid'')<ref>{{cite book |last=Kimberley |first=C |title=Zimbabwe: Singles Chart Book |year=2000 |page=10|language=en}}</ref> | style="text-align:center;"|4 |- |{{singlechart|Billboardhot100|3|artist=The Beatles|access-date=2016-05-16|song=|refname=}} |- |{{сцягафікацыя|ЗША}} ''Cash Box'' Top 100<ref>{{cite book| first=Frank| last=Hoffmann| year=1983| title=The Cash Box Singles Charts, 1950–1981| url=https://archive.org/details/cashboxsinglesch0000hoff| publisher=The Scarecrow Press, Inc| location=Metuchen, NJ & London| pages= [https://archive.org/details/cashboxsinglesch0000hoff/page/32 32]–34}}</ref> |align="center"|2 |- |{{сцягафікацыя|ЗША}} ''Record World'' 100 Top Pops<ref>{{cite magazine|title=Record World 100 Top Pops – Week of April 2, 1966|magazine=[[Record World]]|date=1966-04-02|page=17}}</ref> |align="center"|1 |- |{{сцягафікацыя|ФРГ}} ''Musikmarkt'' Hit-Parade<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/charts|title=Offizielle Deutsche Charts|format=Enter "Beatles" in the search box|publisher=[[GfK Entertainment Charts]]|language=de|access-date=2016-05-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/The+Beatles/2278/?type=single |title=The Beatles Single-Chartverfolgung ''(in German)'' |publisher=musicline.de |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213203848/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/The%2BBeatles/2278/?type=single |archive-date=2013-12-13 |access-date=2015-09-20 |url-status=dead}}</ref> |align="center"|3 |} == Кавер-версіі == Песня была перапета многімі выканаўцамі. Сярод іншага ёсць версія ад [[The Carpenters]], запісаная ў 1968 годзе і выпушчаная ў 2001 годзе<ref>{{кніга |аўтар=Kruth, John |загаловак=This Bird Has Flown: The Enduring Beauty of Rubber Soul, Fifty Years On |спасылка=https://archive.org/details/thisbirdhasflown0000krut |месца=Milwaukee |выдавецтва=Backbeat Books |год=2015 |старонак=135 |isbn=978-1-61713-573-6 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|last=Babiuk|first=Andy|title=Beatles Gear: All the Fab Four's Instruments, from Stage to Studio|url=https://archive.org/details/beatlesgearallfa0000andy|year=2002|publisher=Backbeat Books|location=San Francisco, CA|isbn=978-0-87930-731-8}} * {{cite book|last=Clayson|first=Alan|title=George Harrison|url=https://archive.org/details/georgeharrison0000clay|publisher=Sanctuary|location=London|year=2003|isbn=1-86074-489-3}} * {{cite book| last=Everett| first=Walter| year=2001| title=The Beatles as Musicians: The Quarry Men through Rubber Soul| publisher=Oxford University Press| location=New York, NY| isbn=0-19-514105-9| url-access=registration| url=https://archive.org/details/beatlesasmusicia00ever}} * {{cite web |last=Gilliland |first=John |year=1969 |url=https://digital.library.unt.edu/explore/partners/UNTML/browse/?start=34&fq=untl_collection%3AJGPC |title=The Rubberization of Soul: The great pop music renaissance. |work=Pop Chronicles |publisher=Digital.library.unt.edu }} * {{cite book|last=Kruth|first=John|title=This Bird Has Flown: The Enduring Beauty of Rubber Soul, Fifty Years On|url=https://archive.org/details/thisbirdhasflown0000krut|year=2015|publisher=Backbeat Books|location=Milwaukee, WI|isbn=978-1-61713-573-6}} * {{cite book| last=MacDonald| first=Ian| year=2005| title=Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties| publisher=Pimlico (Rand)| location=London| edition=Second Revised| isbn=1-84413-828-3}} * {{cite book|first=Bruce|last=Spizer|year=2003|title=The Beatles on Apple Records|publisher=498 Productions|location=New Orleans, LA|isbn=0-9662649-4-0}} * Turner, Steve. ''A Hard Day’s Write: The Stories Behind Every Beatles' Song'', Harper, New York: 1994, {{ISBN|0-06-095065-X}} * {{cite web| last=Unterberger| first=Richie| year=2009| title=Rubber Soul | work=[[Allmusic]]| url={{AllMusic|class=album|id=r1515|pure_url=yes}}| access-date=2009-06-15}} * {{cite book| last=Winn| first=John C.| year=2008| title=Way Beyond Compare: The Beatles' Recorded Legacy, Volume One, 1962–1965| url=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn| publisher=Three Rivers Press|location=New York, NY| isbn=978-0-3074-5239-9}} * {{cite book|last=Winn|first=John C.|year=2009|title=That Magic Feeling: The Beatles' Recorded Legacy, Volume Two, 1966–1970|url=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn|publisher=Three Rivers Press|location=New York, NY|isbn=978-0-307-45239-9}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] [[Катэгорыя:Песні 1965 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1966 года]] tm1ry0u9p56s8y05x2ped4l7tfjbzuy 0 796801 5189484 5070885 2026-08-30T03:45:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189484 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Минский большевик |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = [[Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну|падпольная]] газета |фармат = |заснаванне = [[кастрычнік]] [[1943]] |спыненне публікацый = [[25 чэрвеня]] [[1944]] |заснавальнікі = [[Мінскі падпольны гарадскі камітэт КП(б)Б]] |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[А. Д. Сакевіч]] |штат = |палітычна = |мова = руская |перыядычнасць = |аб’ём = |тыраж = |галоўны офіс = в. [[Зарэчча|Зарэчча]], [[Мінскі раён]] |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Ми́нский большеви́к»''' — [[Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну|падпольная]] газета, орган [[Мінскі падпольны гарадскі камітэт КП(б)Б|Мінскага падпольнага гаркама КП(б)Б]] у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="belency">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2445/?sphrase_id=17305|title=«МИНСКИЙ БОЛЬШЕВИК»|publisher=Беларуская энцыклапедыя|accessdate=19 снежня 2025|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Выдавалася ў друкарні [[Мінскі сельскі падпольны раённы камітэт КП(б)Б|Мінскага сельскага падпольнага райкама КП(б)Б]] у прыгараднай вёсцы [[Зарэчча]] ([[Мінскі раён]]). Паводле сведчанняў рэдактара, першы нумар выйшаў у [[кастрычнік|кастрычніку]] [[1943]] года. Вядома 25 нумароў (№ 102–107 за 1943 год; № 108–126 за 1944 год), якія выходзілі ў перыяд з [[2 лістапада]] [[1943]] года да [[25 чэрвеня]] [[1944]] года<ref name="belency" />. Газета выходзіла на [[руская мова|рускай мове]]. Агульны тыраж склаў 10 тыс. экзэмпляраў, большая яго частка распаўсюджвалася ў [[Мінск|Мінску]]. Рэдактарам быў [[А. Д. Сакевіч|А.&nbsp;Д.&nbsp;Сакевіч]]<ref name="belency" />. == Змест == Газета заклікала насельніцтва горада змагацца супраць [[нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецка-фашысцкіх акупантаў]] і дапамагаць наступаючым часцям [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]]<ref name="belency" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-20}} {{DEFAULTSORT:Минский большевик}} [[Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Культура Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] pqwptcivzrge5qvfx9b06qe28krbwda 0 798314 5189262 5079366 2026-08-29T12:42:19Z DzBar 156353 −[[Катэгорыя:Аркестр]]; −[[Катэгорыя:Інструментоўка]]; +[[Катэгорыя:Музычная тэрміналогія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189262 wikitext text/x-wiki [[Выява:Symphony 39, first movement, bars 102-120.png|thumb|400px|Сімфонія № 39 В. А. Моцарта (фрагмент партытуры)]] '''Інструменто́ўка'''&nbsp;— выкладанне музычнага твора для выканання [[аркестр]]ам ці інструментальным [[ансамбль|ансамблем]]. У дачыненні да аркестравай музыкі таксама выкарыстоўваецца тэрмін '''аркестро́ўка'''. Інструментоўка ўвасабляецца ў [[партытура|партытуры]], дзе запісаны партыі ўсіх інструментаў і галасоў музычнага твора. Часам тэрмін пашыраюць і на сферу харавой шматгалосай музыкі (так званая ''харавая інструментоўка''){{sfn|Мдывані|1998|с=265}}. == Асноўныя прынцыпы == Асноўныя прынцыпы інструментоўкі ўключаюць{{sfn|Мдывані|1998|с=265}}: * збалансаванае спалучэнне кантрастных груп інструментаў; * функцыянальная трактоўка аркестравых груп і іх узаемаадносіны; * стварэнне меладычна-тэматычных, рытмавых, гарманічных пластоў [[фактура (музыка)|аркестравай фактуры]]; * выкарыстанне педаляў, фонаў, [[контрапункт|контрапунктычных]] утварэнняў; * тэхніка перадачы і перапляцення аркестравых галасоў (інструментальных ліній); * вертыкальнае складанне і гарызантальнае развіццё шматпланавай аркестравай тканіны. == Гістарычнае развіццё == Развіццё інструментоўкі пачалося з зацвярджэннем [[гамафонія|гамафоннага стылю]] музычнага пісьма. Важную ролю ва ўсведамленні драматургічнай ролі [[тэмбр]]аў адыграў [[оперны тэатр]] (XVI—XVII стст.). У XVIII—XIX стагоддзях сфарміраваўся класічны склад [[сімфанічны аркестр|сімфанічнага аркестра]], чаму садзейнічала творчасць [[Людвіг ван Бетховен|Л.&nbsp;Бетховена]], [[Іозеф Гайдн|І.&nbsp;Гайдна]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|В.&nbsp;А.&nbsp;Моцарта]], якія імкнуліся павялічыць і ўдасканаліць інструментарый{{sfn|Мдывані|1998|с=265}}. На базе класічнага аркестра XIX стагоддзя склаўся сімфанічны аркестр XX стагоддзя, народжаны ідэямі [[рамантызм (музыка)|музычнага рамантызму]] і [[імпрэсіянізм (музыка)|імпрэсіянізму]]. Гістарычнае развіццё аркестравай музыкі суправаджалася пошукамі новых тэмбравых спалучэнняў і ўдасканаленнем інструментаў. Разам з выкарыстаннем «чыстых» (сольных) тэмбраў кампазітары пачалі ўжываць мяшаныя тэмбры{{sfn|Мдывані|1998|с=265}}. == Стылі інструментоўкі == У залежнасці ад мастацкай задумы і творчай індывідуальнасці кампазітара, інструментоўка (аркестроўка) можа быць{{sfn|Мдывані|1998|с=265}}: * ''акустычна ўраўнаважанай'' (блізкая да [[венскія класікі|венскіх класікаў]]), дзе асноўная ўвага надаецца дынамічнай збалансаванасці гучання і арганічнаму спалучэнню гарызанталі і вертыкалі; * ''тэмбральна-каларыстычнай'' (блізкая да [[рамантызм (музыка)|рамантыкаў]] і [[імпрэсіянізм (музыка)|імпрэсіяністаў]]), дзе пераважае характарыстычнасць тэмбраў, выяўленчасць і маляўнічасць гучання. == У беларускай музыцы == У беларускай музыцы да першага стылю больш схіляюцца [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|А.&nbsp;Багатыроў]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Я.&nbsp;Цікоцкі]]. Да другога&nbsp;— [[Генрых Матусавіч Вагнер|Г.&nbsp;Вагнер]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Я.&nbsp;Глебаў]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|С.&nbsp;Картэс]], [[А. Мдзівані|А.&nbsp;Мдзівані]], [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дз.&nbsp;Смольскі]]{{sfn|Мдывані|1998|с=265}}. Курс інструментоўкі выкладаецца ў [[кансерваторыя|кансерваторыях]] і іншых спецыяльных музычных навучальных установах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=7|старонкі=265|аўтар=[[Т. Г. Мдзівані|Т. Г. Мдывані]]|артыкул=Інструментоўка|ref=Мдывані}} * {{кніга|аўтар=Геварт Ф. О.|загаловак=Новый курс инструментовки|выданне=2-е выд.|месца=М.; Лейпциг|год=1913|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Римский-Корсаков Н. А.|частка=Основы оркестровки|загаловак=Полное собрание сочинений. Литературные произведения и переписка|месца=М.|год=1959|том=3|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Берлиоз Г.|загаловак=Большой трактат о современной инструментовке и оркестровке|месца=М.|год=1972|частка=1—2|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Витачек Ф. Е.|загаловак=Очерки по искусству оркестровки XIX в.|месца=М.|год=1979|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэорыя музыкі]] [[Катэгорыя:Музычная тэрміналогія]] 1q8uqmcj8k10jjqrynnn52ocl0iiekx 0 799807 5189334 5178436 2026-08-29T15:42:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189334 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Майнлойс''' ({{lang-de|Mainleus}}; верхнефранконскі дыялект: ''Maleus'') — камуна са статусам {{lang-de|Markt}} (муніцыпалітэт з «рынкавымі правамі») у [[Германія|Германіі]], у [[Баварыя|Баварыі]], у адміністрацыйнай акрузе [[Верхняя Франконія]].<ref>{{cite web|url=https://www.bayernportal.de/dokumente/behoerde/35441513632|title=Markt Mainleus, Landkreis Kulmbach|website=BayernPortal|publisher=Bayerisches Staatsministerium für Digitales|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref><ref>{{cite book|title=Land- und Stadtkreis Kulmbach|last=Guttenberg|first=E. F. v.|page=200|language=de}}</ref> Уваходзіць у склад раёна (ландкрайса) [[Кульмбах (раён)|Кульмбах]] з цэнтрам у горадзе [[Кульмбах]].<ref>{{cite web|url=https://www.bayernportal.de/dokumente/behoerde/35441513632|title=Markt Mainleus, Landkreis Kulmbach|website=BayernPortal|publisher=Bayerisches Staatsministerium für Digitales|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> Насельніцтва — 6410 чалавек (31 снежня 2024).<ref>{{cite web|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/veroffentlichungen/statistische_berichte/a1210c_202400.pdf|title=Einwohnerzahlen – Stand: 31. Dezember 2024. Gemeinden, Kreise und Regierungsbezirke in Bayern (Basis: Zensus 2022)|publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik|date=2025-06|format=PDF|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> == Геаграфія == Майнлойс размешчаны ў паўночнай частцы Баварыі, у гістарычнай вобласці [[Франконія|Франконіі]].<ref>{{cite web|url=https://www.bayernportal.de/dokumente/behoerde/35441513632|title=Markt Mainleus, Landkreis Kulmbach|website=BayernPortal|publisher=Bayerisches Staatsministerium für Digitales|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> === Адміністрацыйны падзел === У склад муніцыпалітэта ўваходзіць 40 афіцыйных населеных пунктаў ({{lang-de|Gemeindeteile/Ortsteile}}).<ref>{{cite web|url=https://www.bayernportal.de/dokumente/behoerde/35441513632|title=Markt Mainleus, Landkreis Kulmbach|website=BayernPortal|publisher=Bayerisches Staatsministerium für Digitales|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mainleus.de/unsere-gemeinde/kennenlernen-entdecken/gemeindeteile|title=Gemeindeteile|website=mainleus.de|publisher=Markt Mainleus|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> == Гісторыя == Паселішча ўпершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1333 годзе як ''Leubs'', а ў 1398 годзе — як ''Meynleubs'' (для адрознення ад бліжэйшага [[Kirchleus]]).<ref>{{cite book|title=Lexikon fränkischer Ortsnamen|last=Reitzenstein|first=W.-A.|page=137|language=de}}</ref> Назва выводзіцца ад славянскага асабовага імя ''Ljuboslav'' (што выкарыстоўваецца як аргумент пра славянскі кампанент ранняга засялення ў рэгіёне).<ref>{{cite book|title=Land- und Stadtkreis Kulmbach|last=Guttenberg|first=E. v.|pages=105–106|language=de}}</ref> === Адміністрацыйныя змены === У ходзе тэрытарыяльнай рэформы ў [[Баварыя|Баварыі]] да Майнлойса былі далучаны: частка абшчыны Гойтэнройт (1 ліпеня 1972), Файтлам (1 студзеня 1976), Прос (1 ліпеня 1976), частка скасаванай абшчыны Майнрот (1 студзеня 1977), а таксама Дандорф, Шымэндорф і Шварцах (1 студзеня 1978; Шмайльсдорф быў далучаны да Шварцаха яшчэ 1 красавіка 1971).<ref>{{cite book|last=Volkert|first=Wilhelm|title=Handbuch der bayerischen Ämter, Gemeinden und Gerichte 1799–1980|publisher=C. H. Beck|location=München|year=1983|isbn=3-406-09669-7|page=583|language=de}}</ref><ref>{{cite book|title=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982|publisher=W. Kohlhammer|location=Stuttgart/Mainz|year=1983|isbn=3-17-003263-1|pages=692–693|language=de}}</ref> === Дынаміка насельніцтва === Паводле афіцыйных статыстычных даных, у 1840—2020 гадах колькасць насельніцтва павялічылася на 77,1%.<ref>{{cite web|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/statistik_kommunal/2021/09477136.pdf|title=Statistik kommunal 2021: Markt Mainleus (09477136)|publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik|format=PDF|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> {| class="wikitable" |+ Насельніцтва (выбраныя гады) |- ! Год !! 1840 !! 1871 !! 1900 !! 1925 !! 1939 !! 1950 !! 1961 !! 1970 !! 1987 !! 1991 !! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 !! 2020 !! 2021 |- | Насельніцтва || 3643 || 3789 || 3596 || 4154 || 4951 || 7224 || 6868 || 6858 || 6189 || 6451 || 6965 || 6940 || 6817 || 6546 || 6495 || 6450 || 6470 |}<ref>{{cite web|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/statistik_kommunal/2021/09477136.pdf|title=Statistik kommunal 2021: Markt Mainleus (09477136)|publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik|format=PDF|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> == Палітыка == Паводле звестак камуны, пасаду першага бургамістра займае Роберт Бош ({{lang-de|CSU}}).<ref>{{cite web|url=https://www.bayernportal.de/dokumente/behoerde/35441513632|title=Markt Mainleus, Landkreis Kulmbach|website=BayernPortal|publisher=Bayerisches Staatsministerium für Digitales|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> === Выбары ў раду рынку === Па выніках выбараў у [[2020]] годзе размеркаванне месцаў у радзе рынку адлюстроўваецца ў пратаколе выбараў (афіцыйны партал падліку).<ref>{{cite web|url=https://okvote.osrz-akdb.de/OK.VOTE_OF/Wahl-2020-03-15/09477136/html5/Gemeinderatswahl_Bayern_130_Gemeinde_Markt_Mainleus.html|title=Wahl des Marktgemeinderats – Kommunalwahlen 2020 im Markt Mainleus – Gesamtergebnis|website=OK.VOTE|access-date=2026-01-27|language=de|archive-date=18 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260218102346/https://okvote.osrz-akdb.de/OK.VOTE_OF/Wahl-2020-03-15/09477136/html5/Gemeinderatswahl_Bayern_130_Gemeinde_Markt_Mainleus.html|url-status=dead}}</ref> === Герб і сцяг === Апісанне герба (блазон) падаецца ў базе Дома баварскай гісторыі.<ref>{{cite web|url=https://hdbg.eu/gemeinden/index.php/detail?rschl=9477136|title=Mainleus (Wappen)|website=Haus der Bayerischen Geschichte – Bayerns Gemeinden|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> Колеры сцяга камуны — белы і зялёны.<ref>{{cite web|url=https://www.kommunalflaggen.eu/index.php?title=Mainleus|title=Mainleus|website=kommunalflaggen.eu|access-date=2026-01-27|language=de|archive-date=24 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124080729/http://www.kommunalflaggen.eu/index.php?title=Mainleus|url-status=dead}}</ref> == Эканоміка і інфраструктура == Паводле афіцыйнай статыстыкі за 2017 год, у камуне налічвалася 1546 працоўных месцаў па месцы працы; па месцы жыхарства — 2851 заняты.<ref>{{cite web|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/statistik_kommunal/2018/09477136.pdf|title=Statistik kommunal 2018: Markt Mainleus (09477136)|publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik|format=PDF|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> У 2016 годзе дзейнічалі 62 сельскагаспадарчыя гаспадаркі з плошчай сельскагаспадарчага выкарыстання 2523 га.<ref>{{cite web|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/statistik_kommunal/2018/09477136.pdf|title=Statistik kommunal 2018: Markt Mainleus (09477136)|publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik|format=PDF|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> === Адукацыя === Паводле даных за 2018 год, у Майнлойсе дзейнічалі дашкольныя ўстановы (416 зацверджаных месцаў) і тры школы ўзроўню пачатковай і сярэдняй (470 вучняў), а таксама адзін цэнтр спецыяльнай падтрымкі.<ref>{{cite web|url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/statistik_kommunal/2018/09477136.pdf|title=Statistik kommunal 2018: Markt Mainleus (09477136)|publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik|format=PDF|access-date=2026-01-27|language=de}}</ref> == Гл. таксама == * [[Баварыя]] * [[Верхняя Франконія]] * [[Франконія]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] == Літаратура == * Rüdiger Barth: ''Kulmbach: Stadt und Altlandkreis'' (= Historischer Atlas von Bayern, Teil Franken. I, 38). Kommission für bayerische Landesgeschichte, München 2012. ISBN 978-3-7696-6554-3. * Adolf Münzer: ''Chronik des Marktes Mainleus''. Mainleus 1952. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Commonscat|Mainleus}} * [https://www.mainleus.de Афіцыйны сайт камуны] * [https://www.bayernportal.de/dokumente/behoerde/35441513632 Профіль Майнлойса ў BayernPortal] * [https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/statistik_kommunal/2018/09477136.pdf Amtliche Statistik: ''Statistik kommunal 2018'' (PDF)] [[Катэгорыя:Камуны Баварыі]] [[Катэгорыя:Камуны Германіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] pgfoeino2451w4gsragstf0r55t7tgn 0 802773 5189538 5100078 2026-08-30T08:42:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189538 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em;" |- ! colspan="2" | Міжнародныя сустрэчы дудароў, лірнікаў і спевакоў |- | Тып | фестываль / цыкл культурных імпрэз |- | Тэма | традыцыйная музыка; [[Беларуская дуда|беларуская дуда]]; [[Ліра (музычны інструмент)|ліра (ліра карбовая)]] |- | Месца | [[Мельнік]] і [[Радзівілаўка]] (гміна Мельнік, [[Падляшша]], Польшча); асобныя падзеі таксама ў [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]] і [[Студзіводы|Студзіводах]] |- | Першыя мерапрыемствы | не пазней за 2023 год (2 верасня 2023 згадваецца як падзея ў Радзівілаўцы) |- | Статус | праводзіцца (штогод/перыядычна) |- | Арганізатары | Музей малой бацькаўшчыны ў Студзіводах; GOKSiR Mielnik; Віталь Воранаў; Koło Gospodyń Wiejskich w Radziwiłłówce; |} '''Міжнародныя сустрэчы дудароў, лірнікаў і спевакоў''' — цыкл культурных падзей на [[Падляшша|Падляшшы]] (Польшча), якія праходзяць у [[Мельнік (Падляскае ваяводства)|Мельніку]] і [[Радзівілаўка|Радзівілаўцы]] і накіраваныя на папулярызацыю традыцыйнай музыкі, дударства, лірніцтва і спеўнай спадчыны. У праграме звычайна ёсць музычныя шпацыры, канцэрты, выставы інструментаў і сустрэчы з выканаўцамі з розных краін Еўропы.<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków |url=https://goksir.mielnik.eu/aktualnosci/miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow.html |website=GOKSiR Mielnik |date=2024-08-30 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=III MIĘDZYNARODOWE SPOTKANIA DUDZIARZY, LIRNIKÓW I ŚPIEWAKÓW MIELNIK – RADZIWIŁŁÓWKA 24 – 25 MAJA 2025 r. |url=https://przegladprawoslawny.pl/2025/05/20/iii-miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-mielnik-radziwillowka-24-25-maja-2025-r/ |website=Przegląd Prawosławny |date=2025-05-20 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> == Геаграфія і фармат == Асноўныя пляцоўкі — [[Мельнік (Падляскае ваяводства)|Мельнік]] (музейныя і гарадскія прасторы, у т.л. Galeria „Mielnicki Kuferek” і Ośrodek Dziejów Ziemi Mielnickiej) і [[Радзівілаўка]] (амфітэатр пад ліпамі і акацыямі). Праграма будуецца як спалучэнне “музычных шпацыраў” (выступы і перасоўванне па мясцінах), канцэртаў і прэзентацый, звязаных з традыцыйнымі інструментамі і спеўнікамі.<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków |url=https://goksir.mielnik.eu/aktualnosci/miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow.html |website=GOKSiR Mielnik |date=2024-08-30 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> == Гістарычныя сведчанні дударскай традыцыі ў Мельніку == Мельнік — сёння вёска ў Польшчы (гміна Мельнік, Семятыцкі павет), а да канца XVI ст. — горад Вялікага Княства Літоўскага, інкарпараваны ў Польскую Карону ў 1569 г. Важным пісьмовым сведчаннем існавання дударскай традыцыі ў Мельніку з’яўляецца судовая скарга каталіцкага святара ксяндза Віткоўскага ад 1 чэрвеня 1610 года, змешчаная ў выданні «Акты издаваемые виленскою комиссіею для разбора древних актовъ» (том XXXIII, Вільня, 1908). У ёй апісваюцца святкаванні праваслаўнага насельніцтва горада на «Kleczanie» (Зялёныя святкі), падчас якіх, паводле тэксту, мужчыны і жанчыны хадзілі «з ражкамі, з дудамі, з бубнамі і іншымі вясковымі інструментамі», танцавалі і спявалі. Гэтая крыніца лічыцца адной з ранніх літаратурных згадак пра беларускую дуду і сведчыць пра пашыранасць інструмента на паўднёва-заходніх землях этнаграфічнай Беларусі, у тым ліку на Падляшшы. Тэкст паказвае, што дуда ўспрымалася як характэрны інструмент мясцовага (рускага/беларускага) насельніцтва і была часткай абрадавага і забаўляльнага жыцця. Наяўнасць такіх згадак дазваляе разглядаць сучасныя сустрэчы дудароў у Мельніку не толькі як фестывальную ініцыятыву, але і як працяг шматвяковай традыцыі, зафіксаванай у пісьмовых крыніцах пачатку XVII стагоддзя. == Іканаграфічныя сведчанні: кафлі з дударом == Дадатковым аргументам на карысць прысутнасці дударскай традыцыі ў Мельніку з’яўляюцца матэрыяльныя помнікі — кафлі печавыя з выявай дудара. У сучасных апісаннях мясцовай спадчыны згадваецца кафля з вобразам дудара, знойдзеная ў Мельніку і звязаная са зборамі [[Музей Падляшша ў Беластоку|Muzeum Podlaskie w Białymstoku]]. Кафлі як крыніца для вывучэння матэрыяльных і нематэрыяльных аспектаў штодзённай культуры (у тым ліку музыкі і інструментаў) разглядаюцца ў спецыяльных археалагічных і гістарычных даследаваннях; выявы музыкаў (у тым ліку дудароў) інтэрпрэтуюцца як іканаграфічныя сведчанні сацыяльнай бачнасці традыцыі.<ref>{{Cite journal |last=Mazur |first=Dominika |title=Kafle piecowe jako źródło materialne i ikonograficzne: znaczenie kafli w rekonstrukcji materialnych i niematerialnych aspektów życia codziennego dawnych społeczeństw |journal=Archaeologia historica |year=2014 |volume=39 |issue=1 |pages=177–203 |url=https://journals.phil.muni.cz/archaeologia-historica/article/view/25121/20549 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> == Гісторыя == Пра раннія выпускі вядома, што імпрэзы адбываліся не пазней за 2023 год (згадваецца падзея ў Радзівілаўцы ў 2023).<ref>{{Cite web |title=Spotkanie dudziarzy, lirników i śpiewaków w Radziwiłłówce (wydarzenie) |url=https://www.facebook.com/events/816152036885395/ |website=Facebook |date=2023-09-02 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> У 2024 годзе сустрэчы прайшлі 7–8 верасня (праграма на 7.09.2024 асобна публікавалася для Мельніка і Радзівілаўкі), а падзея мела працяг таксама ў [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]] (паводле рэгіянальнай прэсы).<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków |url=https://goksir.mielnik.eu/aktualnosci/miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow.html |website=GOKSiR Mielnik |date=2024-08-30 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Za nami festiwal „Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków”. Muzycy z kilku krajów zagrali w Bielsku, Mielniku i Radziwłłówce |url=https://wspolczesna.pl/za-nami-festiwalmiedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-muzycy-z-kilku-krajow-zagrali-w-bielsku-mielniku-i/ar/c13-18801651 |website=Współczesna |date=2024-09-11 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> Дадаткова 8 верасня 2024 года міжнародныя сустрэчы адбыліся таксама ў [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]] — у Парку Каралевы Алены (канцэрт у 12:00) і ў Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach (канцэрт у 15:00). Арганізатарам выступіла Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, якое запрасіла дудароў і лірнікаў з Беларусі, Латвіі, Польшчы і Іспаніі. Музычная прэса адзначала патэнцыял фармату як агляду дударскіх капэл і рэдкасць такіх выступаў у горадзе.<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe spotkania dudziarzy, lirników i śpiewaków w Parku Królowej Heleny i w Studziwodach [FOTO] |url=https://bielsk.eu/bielsk-podlaski/49130-miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-w-parku-krolowej-heleny-i-w-studziwodach-foto |website=Bielsk.eu |date=2024-09-08 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dudziarze, lirnicy i śpiewacy (zapowiedź wydarzenia) |url=https://umbielskpodlaski.pl/wydarzenie/dudziarze-lirnicy-i-spiewacy/ |website=Urząd Miasta Bielsk Podlaski |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> У 2025 годзе быў абвешчаны трэці выпуск: “III Międzynarodowe Spotkania…” у фармаце Мельнік—Радзівілаўка 24–25 мая 2025 г.<ref>{{Cite web |title=III MIĘDZYNARODOWE SPOTKANIA DUDZIARZY, LIRNIKÓW I ŚPIEWAKÓW MIELNIK – RADZIWIŁŁÓWKA 24 – 25 MAJA 2025 r. |url=https://przegladprawoslawny.pl/2025/05/20/iii-miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-mielnik-radziwillowka-24-25-maja-2025-r/ |website=Przegląd Prawosławny |date=2025-05-20 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dudziarze spotkają się w gminie Mielnik |url=https://podlasie24.pl/region/dudziarze-spotkaja-sie-w-gminie-mielnik-20250523174317 |website=Podlasie24.pl |date=2025-05-23 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> == Выпускі па гадах == === 2023 === * 2 верасня 2023: падзея “Spotkanie dudziarzy, lirników i śpiewaków” у [[Радзівілаўка|Радзівілаўцы]] (гміна Мельнік), арганізатар/гаспадар — Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach (публічнае аб’яўленне ў выглядзе падзеі).<ref>{{Cite web |title=Spotkanie dudziarzy, lirników i śpiewaków w Radziwiłłówce (wydarzenie) |url=https://www.facebook.com/events/816152036885395/ |website=Facebook |date=2023-09-02 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> === 2024 === * 7 верасня 2024 ([[Мельнік]]): сустрэча ў Galeria „Mielnicki Kuferek”; далей — Ośrodek Dziejów Ziemi Mielnickiej (сустрэча з музыкай дударскай традыцыі розных краін Еўропы; вядоўцы Віталь Воранаў і Дарафей Фіёнік; прэзентацыя 9 нумару “Mielnicki Gościniec”; прэзентацыя паштовай маркі з дударом з Мельніка; беларускія мужчынскія песні з Падляшша і Палесся пад дуды і a capella).<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków |url=https://goksir.mielnik.eu/aktualnosci/miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow.html |website=GOKSiR Mielnik |date=2024-08-30 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> * 7 верасня 2024 ([[Радзівілаўка]]): канцэрт у амфітэатры (“Dudy, lira korbowa i pieśni tradycyjne”).<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków |url=https://goksir.mielnik.eu/aktualnosci/miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow.html |website=GOKSiR Mielnik |date=2024-08-30 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> * 8 верасня 2024 ([[Бельск-Падляскі|Бельск-Падляскі]] і [[Студзіводы|Студзіводы]]): прэзентацыя музыкі ў Парку Каралевы Алены (12:00) і канцэрт у Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach (15:00).<ref>{{Cite web |title=Międzynarodowe spotkania dudziarzy, lirników i śpiewaków w Parku Królowej Heleny i w Studziwodach [FOTO] |url=https://bielsk.eu/bielsk-podlaski/49130-miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-w-parku-krolowej-heleny-i-w-studziwodach-foto |website=Bielsk.eu |date=2024-09-08 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dudziarze, lirnicy i śpiewacy (zapowiedź wydarzenia) |url=https://umbielskpodlaski.pl/wydarzenie/dudziarze-lirnicy-i-spiewacy/ |website=Urząd Miasta Bielsk Podlaski |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> === 2025 === * 24–25 мая 2025: “III Międzynarodowe Spotkania…” у фармаце [[Мельнік]]—[[Радзівілаўка]]. У праграме (паводле аб’яваў) — урачыстае адкрыццё, музычны шпацыр, адкрыццё выставы пра традыцыі дударства, канцэрты і патанцоўка; удзел выканаўцаў з Польшчы, Беларусі, Славакіі, Сербіі, Грузіі, Партугаліі і інш.<ref>{{Cite web |title=III MIĘDZYNARODOWE SPOTKANIA DUDZIARZY, LIRNIKÓW I ŚPIEWAKÓW MIELNIK – RADZIWIŁŁÓWKA 24 – 25 MAJA 2025 r. |url=https://przegladprawoslawny.pl/2025/05/20/iii-miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-mielnik-radziwillowka-24-25-maja-2025-r/ |website=Przegląd Prawosławny |date=2025-05-20 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dudziarze spotkają się w gminie Mielnik |url=https://podlasie24.pl/region/dudziarze-spotkaja-sie-w-gminie-mielnik-20250523174317 |website=Podlasie24.pl |date=2025-05-23 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=III MIĘDZYNARODOWE SPOTKANIA DUDZIARZY, LIRNIKÓW I ŚPIEWAKÓW MIELNIK – RADZIWIŁŁÓWKA 24 – 25 MAJA 2025 r. |url=https://ostrogski.pl/2025/05/20/iii-miedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-mielnik-radziwillowka-24-25-maja-2025-r/ |website=Fundacja im. Księcia Konstantego Ostrogskiego |date=2025-05-20 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> == Асвятленне ў медыя == Пра сустрэчы пішуць рэгіянальныя СМІ Падляшша; матэрыялы пра падзеі 2024 года публікаваліся, у прыватнасці, у ''Współczesna'', а пра выпуск 2025 года — у Podlasie24.pl.<ref>{{Cite web |title=Za nami festiwal „Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, Lirników i Śpiewaków”. Muzycy z kilku krajów zagrali w Bielsku, Mielniku i Radziwłłówce |url=https://wspolczesna.pl/za-nami-festiwalmiedzynarodowe-spotkania-dudziarzy-lirnikow-i-spiewakow-muzycy-z-kilku-krajow-zagrali-w-bielsku-mielniku-i/ar/c13-18801651 |website=Współczesna |date=2024-09-11 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dudziarze spotkają się w gminie Mielnik |url=https://podlasie24.pl/region/dudziarze-spotkaja-sie-w-gminie-mielnik-20250523174317 |website=Podlasie24.pl |date=2025-05-23 |access-date=2026-02-15 |language=pl}}</ref> У дакументах гміны Мельнік за 2024 год падзея згадваецца як адна з важных культурных ініцыятыў (7 верасня — “Międzynarodowe Spotkania Dudziarzy, lirników i śpiewaków”).<ref>{{Cite web |title=Raport o stanie gminy Mielnik za rok 2024 |url=https://bip-ugmielnik.wrotapodlasia.pl/resource/117017/raport-o-stanie-gminy-mielnik-za-rok-2024.pdf |website=BIP Urzędu Gminy Mielnik |date=2025-01-14 |access-date=2026-02-15 |language=pl |format=PDF |url-status=dead }}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларуская дуда]] * [[Ліра (музычны інструмент)]] * [[Падляшша]] * [[Мельнік]] * [[Радзівілаўка]] == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-02-16}} [[Катэгорыя:Фестывалі Польшчы]] [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі]] [[Катэгорыя:Культура Падляшша]] [[Катэгорыя:Беларуская культура за мяжой]] l8wh5fc2z0l2huxvqqd1sdrgp5mdfpn 0 803528 5189467 5110429 2026-08-30T01:27:47Z 5189467 wikitext text/x-wiki {{Аэрапорт}} '''Аэрадром «Мачулішчы»''' — аэрадром каля гарадскога пасёлка [[Мачулішчы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. == Гісторыя == 16 верасня 1939 года з аэрадрома здзейсніў апошні вылет вядомы лётчык [[Сяргей Грыцавец]], камандзір 58-й авіяцыйнай брыгады, праз пару гадзін ён загінуў пры няштатнай пасадцы свайго самалёта [[І-15]] на аэрадроме [[Балбасава (аэрадром)|Балбасава]] пад Оршай<ref name=":0">Дмитрий УМПИРОВИЧ, Александр СТАДУБ. [https://www.sb.by/articles/nadezhnyy-shchit-machulishchey.html Рассказ о самом крупном аэродроме Минской области] // sb.by 18 июля 2013</ref>. У красавіку 1941 года на аэрадроме пачаў фармавацца 184-ы знішчальны авіяцыйны полк 59-й знішчальнай авіядывізіі ВПС [[Заходняя асобая ваенная акруга|Заходняй асобай вайсковай акругі]]. У канцы траўня полк атрымаў самалёты І-16 ад 124-га знішчальнага авіяцыйнага палка, які раней базаваўся ў Мачулішчах. 22 чэрвеня 1941 года не скончыўшы фармаванне, полк уступіў у баявыя дзеянні на самалётах [[І-16]]. Ужо 3 ліпеня полк выведзены ў тылавую паласу фронту, дзе ўвайшоў у 11-ю змешаную авіядывізію ВПС Заходняга фронту, маючы ў баявым складзе 28 І-16, з іх 17 з маторам М-25 і 11 — з маторам М-63<ref>''Анохин В. А., Быков М. Ю.'' Все истребительные авиаполки Сталина : Первая полная энциклопедия. — <abbr>М.</abbr>: Яуза-пресс, 2014. — С. 464. — 944 с. — 1500 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9955-0707-9</nowiki>.</ref>. З 2 кастрычніка 1944 да 14 красавіка 1945 года на аэрадроме базаваўся 907-ы знішчальны авіяцыйны полк СПА на самалётах Ла-5<ref>''Анохин В. А., Быков М. Ю.'' Все истребительные авиаполки Сталина : Первая полная энциклопедия. — <abbr>М.</abbr>: Яуза-пресс, 2014. — С. 774. — 944 с. — 1500 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9955-0707-9</nowiki>.</ref>. Са студзеня да 13 сакавіка 1945 года на аэрадроме базіравалася 16-я гвардзейская бамбардзіровачная авіяцыйная Сталінградская дывізія. У студзені — сакавіку 1945 года дывізія дзейнічала ў інтарэсах 2-га і 3-га Беларускага франтоў, бамбардзіравала [[Данцыг]] і [[Кёнігсберг]]. 326-ы бамбардзіровачны авіяцыйны полк, быў у стадыі фармавання на самалётах Ер-2 і ў баявых дзеяннях не ўдзельнічаў<ref>''Штаб 16-й гв. бад.'' [https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=111080080&backurl=q%5C16-%D1%8F%20%D0%B3%D0%B2.%20%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Журнал боевых действий штаба 16 гв. бад. Период с 01.02.1945 по 28.02.1945 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406234710/https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=111080080&backurl=q%5C16-%D1%8F%20%D0%B3%D0%B2.%20%D0%B1%D0%B0%D0%B4 |date=6 красавіка 2023 }} Электронный ресурс «Память народа» (28 февраля 1945).</ref>. У 1948—1950 гадах 11-ы асобны аэрадромна-будаўнічы полк будаваў стратэгічны аэрадром Мачулішчы. Са штатам 3000 чалавек полк уваходзіў у будаўнічае ўпраўленне [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. СССР рыхтаваўся да магчымай [[Трэцяя сусветная вайна|Трэцяй сусветнай вайны]], у тым ліку [[Ядзерная вайна|ядзернай]], і будаўніцтва вялося з вялікім размахам. Было перамешчана 2 мільёны кубаметраў грунту. Для абслугоўвання аэрадрому і пражывання пілотаў з сем’ямі пабудавалі [[ваенны гарадок]], які з часам вырас у гарадскі пасёлак [[Мачулішчы]]. Пазней аэрадром не раз пашыраўся і дабудоўваўся. У познія савецкія гады ён меў лепшыя за грамадзянскі аэрапорт [[Мінск-1 (аэрапорт)|Мінск-1]] магчымасці для ўзлёту і пасадкі самалётаў усіх тыпаў, у тым ліку цяжкіх вайскова-транспартных. Памер мясцовай узлётна-пасадачнай паласы — 2.992 метры, шырыня — 56 метраў<ref name=":0"/>. 11—12 студзеня 1973 года на аэрадроме сустракалі і праводзілі [[Прэзідэнт Францыі|Прэзідэнта Францыі]] [[Жорж Пампіду|Жоржа Пампіду]] падчас неафіцыйнага візіту ў СССР<ref>[https://www.sb.by/articles/brezhnev-i-pompidu-na-beregu-minskogo-morya.html Брежнев и Помпиду на берегу Минского моря. История правительственной резиденции «Заславль»]</ref><ref name="mn">[https://minsknews.by/kak-brezhnev-s-prezidentom-frantsii-pod-minskom-vstrechalsya/ Как Брежнев с президентом Франции под Минском встречался]</ref>. 12 студзеня 1973 года а 02:30 здарыўся інцыдэнт з адным з двух самалётаў «Каравела», на якіх прыбыла французская дэлегацыя: салдат-кіроўца цеплавой машыны, якая чысціла ўзлётна-пасадачную паласу ад лёду, пашкодзіў крыло аднаго з самалётаў<ref name="mn"/>. З 1969 года на аэрадроме базіраваўся 121-ы Севастопальскі цяжкі бамбардзіровачны авіяцыйны полк (частка стратэгічных ядзерных сіл СССР) і 25-я асобная змешаная эскадрылля, а таксама яшчэ ў 1951 годзе сфарміраваны 201-шы знішчальны авіяцыйны полк СПА на самалётах МіГ-15, які ўвайшоў у склад 39-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі СПА. У 1953 годзе 201-ы полк перавучыўся на самалёты МіГ-17ПФ, якія эксплуатаваў да 1961 года. У 1957 годзе полк атрымаў МіГ-19ПМ і МіГ-19ПФ, якія эксплуатаваў да 1961 года. У 1961 годзе полк атрымаў новыя самалёты Су-9, на якіх лятаў да 1976 года. На замену Су-9 прыйшлі МіГ-23МЛ і МіГ-23МЛД. Пасля распаду СССР у студзені 1991 года полк перайшоў пад юрысдыкцыю Беларусі, а ў 1994 годзе полк расфарміраваны на аэрадроме<ref>''M. Holm.'' [https://www.ww2.dk/new/air%20force/regiment/iap/201iap.htm 201st Fighter Aviation Regiment PVO] (англ.).</ref>, а 121-ы Севастопальскі цяжкі бамбардзіровачны авіяцыйны полк выведзены ў Расію<ref name=":0" />. У адпаведнасці з планам рэфармавання ВПС Рэспублікі Беларусь у маі 1994 года на аэрадром Мачулішчы перабазіравалі ўпраўленне, дзве авіяцыйныя эскадрыллі (на [[Ан-12]], [[Ту-134]], [[Іл-22]], [[Ан-24]], [[Ан-26]]) і ТЭЧ 50-га змешанага авіяцыйнага палка і З ліпеня 1994 года ў Мачулішчах пачалі перафарміраванне палка ў авіяцыйную базу. Авіябаза 26 сакавіка 1996 года перайменавана ў 50-ю транспартную авіяцыйную базу, а затым — у [[50-я змешаная авіябаза|50-ю змешаную авіяцыйную базу]]. У 1994—2003 гадах «Мачулішчы» былі аэрадромам сумеснага базіравання ваеннай і грамадзянскай авіяцыі. Адсюль здзяйсняла грузавыя рэйсы кампанія «[[ТрансАвіяЭкспарт|Трансавіяэкспарт]]». 26 лютага 2023 года ў выніку дыверсіі ў «Мачулішчах» быў [[Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы»|значна пашкоджаны расійскі самалёт дальняй разведкі А-50]], які выкарыстоўваўся пры планаванні ракетных і бомбавых удараў па Украіне<ref>[https://nashaniva.com/311187 «Гаюн»: На аэрадроме Мачулішчы мог быць пашкоджаны мегакаштоўны расійскі самалёт А-50. З чата Мачулішчаў выдалілі ўсе паведамленні] // Наша Ніва, 26.02.2023</ref>. == Цікавыя факты == * Пасля расфарміравання вайсковых складоў ядзерных бомбаў на іх месцы ў сакрэтным ваенным бункеры да 2004 года размяшчалася сховішча [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Алесь Белы. [https://nashaniva.com/312058 Мачулішчы, Мачулішчы… А што значыць па-беларуску «мачулішча»?] // Наша Ніва 19.03.2023 [[Катэгорыя:Аэрадромы Беларусі]] mwmd5a7x65vwzr9crr1y4hrr991x3k1 0 803733 5189276 5178361 2026-08-29T13:12:28Z DzBar 156353 5189276 wikitext text/x-wiki {{Планета |background=#D6D6D6 |name=(317) Раксана |image=317 Roxane.png |caption=3D-мадэль астэроіда (317) Раксана на аснове крывой бляску. |discovery_ref=<ref name="MPC-object"/> |discoverer=[[Агюст Шарлуа]] |discovered=11 верасня 1891 |alt_names=A891 RD |mp_category=[[Пояс астэроідаў|Галоўны пояс]] |epoch=31 ліпеня 2016 ([[:en:Julian day|JD]] 2457600.5) |semimajor={{Convert|2.2866|AU|Gm|abbr=on}} |perihelion={{Convert|2.0901|AU|Gm|abbr=on}} |aphelion={{Convert|2.4832|AU|Gm|abbr=on}} |eccentricity=0.085956 |period=3.46 [[:en:Julian year (astronomy)|yr]] (1263.0 [[:en:Julian year (astronomy)|d]]) |inclination=1.7657° |asc_node=151.38° |arg_peri=186.926° |mean_anomaly=39.3360[[Градус (геаметрыя)|°]] |dimensions={{val|18.67|1.4|ul=km}} |mass= |density= |rotation={{Convert|8.169|h|d|abbr=on}} |spectral_type={{нп5|E (спектральны клас астэроідаў)|E|en|E-type asteroid}} |abs_magnitude=10.03 |albedo={{val|0.4928|0.083}} |orbit_ref=<ref name="jpldata"/> |тып=астэроід}} '''(317) Раксана''' ({{Lang-en|'''Roxane'''}}) — [[астэроід]] з [[Пояс астэроідаў|пояса астэроідаў]], які мае прыкладна 19 км у [[дыяметр]]ы. Яго адкрыў Агюст Шарлуа з [[Ніца|Ніцы]] 11 верасня 1891 года. Назва была абраная Ф. Бідшофам, асістэнтам [[Венская абсерваторыя|Венскай абсерваторыі]], па просьбе Шарлуа; Бідшоф вырашыў назваць яго ў гонар [[Раксана|Раксаны]], жонкі [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], і спачатку выкарыстоўваў напісанне «Roxana».<ref>{{cite book|author=Lutz Schmadel|title=Dictionary of Minor Planet Names|url=https://books.google.com/books?id=KWrB1jPCa8AC&pg=PR11|year=2003|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-00238-3|page=42}}</ref><ref>Charlois, A.; [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1893AN....132..175C ''Benennung von kleinen Planeten''], [[Astronomische Nachrichten]], Vol. 132, No. 3155, p. 175</ref><ref>{{cite book|title=Dictionary of Minor Planet Names – (317) Roxane|url=https://archive.org/details/dictionaryofmino0000schm_k0v7|last=Schmadel|first=Lutz D.|publisher=[[Springer Berlin Heidelberg]]|page=42|date=2007|isbn=978-3-540-00238-3|doi=10.1007/978-3-540-29925-7_318|chapter=(317) Roxane}}</ref> У 2008 годзе каманда даследчыкаў вызначыла Раксану як найбольш блізкі вядомы [[Спектраскапія|спектраскапічны]] аналаг [[метэарыт]]а Пенья Бланка-Спрынг, які ўпаў у басейн у [[Тэхас]]е ў 1946 годзе. Такім чынам, існуе верагоднасць таго, што (317) Раксана паходзіць з таго ж бацькоўскага аб’екта, што і гэты метэарыт.<ref>Fornasier, S. et al.; [https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2008.02.015 ''Visible and near infrared spectroscopic investigation of E-type asteroids, including 2867 Šteins, a target of the Rosetta mission''], [[Icarus (journal)|Icarus]], Vol. 196, No. 1, p. 119—134</ref> == Спадарожнік == У 2009 годзе каманда даследчыкаў з дапамогай адаптыўнага аптычнага тэлескопа [[Gemini North]] выявіла [[Спадарожнік астэроіда|спадарожнік]] Раксаны, які круціцца вакол яе. Спадарожнік названы '''Алімпіядай''' ({{Lang-en|Olympias}}) у гонар маці [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага,]] цара [[Старажытная Македонія|Македоніі]] і мужа Раксаны. Да таго, як спадарожнік атрымаў назву, ён часова называўся S/2009 (317) 1.<ref name="MPEC-2020-V139"/> Ён мае 5 км у дыяметры, вышыня яго арбіты — 245 км ад Раксаны, ён здзяйсняе адзін абарот вакол яе за 13 дзён.<ref>{{Cite web|author=Wm. Robert Johnson|url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-00317.html|title=(317) Roxane and S/2009 (317) 1|website=Johnston’s Archive|date=11 Dec 2009|access-date=1 студзеня 2012}}</ref> == Зноскі == {{Reflist|refs=<ref name="jpldata">{{Cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=317 |title=317 Roxane (A891 RD) |work=[[JPL Small-Body Database]] |publisher=[[NASA]]/[[Jet Propulsion Laboratory]] |access-date=11 мая 2016}}</ref> <ref name="MPC-object">{{cite web |title=(317) Roxane = 1891 RD |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=317 |publisher=[[Minor Planet Center]] |accessdate=7 лістапада 2025 }}</ref> <ref name="MPEC-2020-V139">{{cite web |title = MPEC 2020-V139 : (317) Roxane I = Olympias |url = https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K20/K20VD9.html |work = Minor Planet Electronic Circular |publisher = [[Minor Planet Center]] |date = 14 November 2020 |access-date = 14 лістапада 2020}}</ref>}} == Спасылкі == * http://www.meteorite.com/meteorite-gallery/meteorite-pages/Pena_Blanca_Spring.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116023946/http://www.meteorite.com/meteorite-gallery/meteorite-pages/Pena_Blanca_Spring.htm |date=16 лістапада 2012 }} * http://www.minsocam.org/ammin/AM32/AM32_354.pdf * [http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html Астэроіды са спадарожнікамі], Роберт Джонстан, johnstonsarchive.net * {{Sbdb|317}} {{MinorPlanets Navigator|316 Goberta|318 Magdalena}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Раксана}} [[Катэгорыя:Астэроіды класа E]] [[Катэгорыя:Падвойныя астэроіды]] [[Катэгорыя:Астэроіды, адкрытыя Агюстам Шарлуа]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1891 годзе]] 7qrpciepzz0uih2pjanjd4t82p21mmg 0 804360 5189331 5189250 2026-08-29T15:33:08Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5189331 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rusiecki-Żniwiarka.jpg|міні|Жняя. Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]], 1844.]] '''Жняя''' або '''жнейка'''<ref>[https://slounik.org/145620.html жнейка / жняя // жняярка] // Слоўнік паронімаў беларускай мовы</ref> — у традыцыйнай аграрнай гаспадарцы жанчына, якая займалася ўборкай збожжавых культур (жыта, пшаніцы, ячменю) з дапамогай ручнога [[Серп|сярпа]]. У даіндустрыяльную эпоху гэта быў адзін з самых цяжкіх, але ганаровых жаночых заняткаў, які патрабаваў цягавітасці і адмысловага майстэрства. Фактычна амаль кожная сялянская жанчына працаздольнага ўзросту на перыяд жніва рабілася жняёй. [[Жніво]] заўсёды было калектыўнай працай. Адзінокая жняя — адносна рэдкая з’ява; часцей за ўсё гэта была група жанчын-жнеек. У славянскай (як і ў балцкай) культуры існаваў звычай «[[Талака (звычай)|талакі]]», калі суседзі збіраліся разам, каб хутка ўбраць ураджай у адной сям’і або ў панскім маёнтку. Сімвалам жняі заўсёды быў серп. У адрозненне ад мужчынскай касьбы «[[Літоўка (каса)|літоўкай]]» (касой), жніво сярпом дазваляла захоўваць ледзь не кожнае зярнятка і акуратна ўкладваць сцёблы ў снапы. Майстэрства жняі ацэньвалася па чысціні поля: добрая працаўніца не пакідала пасля сябе «агрэхаў» (нязрэзаных каласоў). Пры жніве важнае значэнне надавалі першаму і апошняму зжатым снапам — «гаспадару» і «жытняй бабе», якія сімвалізавалі сабой [[зажынкі]] і [[дажынкі]]. Зажынкі, як правіла, ладзілі ў суботу: лічылі яе, згодна з народнымі вераваннямі, найлепшым днём. Зажынаць выходзіла гаспадыня з дочкамі або нявесткай. З сабой бралі кавалак хлеба, сала, соль або спецыяльна для гэтага адціснуты [[клінковы сыр]]. На [[Палессе|Палессі]] зажынкі пачынала сталая, мудрая і аўтарытэтная ў вёсцы жанчына. Зажынальніцы павінны былі адпаведна апрануцца. Кісць правай рукі жняі перавязвалі жгутом саломы, што нібыта служыла абярэгам ад стомленасці і няшчасных выпадкаў і давала моц рукам. Зжатае жыта вязалі ў снапы, ставілі ў «бабкі», якія налічвалі 5—12 снапоў. Потым высушаныя ў бабках снапы складвалі ў копы, па 60 снапоў кожная. Пры заканчэнні жніва на апошнім загоне пакідалі жменю нязжатага жыта, якое абвязвалі стужкай або саломінай. Паміж сцяблін начыста выполвалі траву, прычым палолі не голай рукой, а ахінутай рукавом ці хусцінкай. Гэты працэс называўся «завіванне» ці «палонне барады». Паралельна з гэтым абрадам «завівання барады» тры дзяўчыны спляталі дажынкавы вянок: адна выбірала палосы, імкнучыся, каб сярод іх трапілі спарышы (двайныя палосы), другая пляла вянок, а трэцяя яго падтрымлівала. Кожная жняя, дажынаючы апошні загон, адкладвала па каласку для аднаго супольнага дажынкавага снапа. Узяўшы дажынкавы сноп, усклаўшы на галаву адной з абраных дзяўчат вянок з каласоў і палявых кветак, пад звонкія гукі дажынкавых песень жнеі ішлі дахаты, у двор. Іх сустракалі каля ганка ці брамы гаспадар з гаспадыняй. Прыняўшы з рук жней дажынкавы сноп і вянок, гаспадар запрашаў работніц на дажынкавую трапезу. Сярод страў, якія гатавалі на дажынкі, былі [[блін]]ы, [[масла]], [[сыта]] і густая каша (каб налета пасевы былі такія густыя). На дажынкі выпякалі каравай. У некаторых месцах дажынкі спраўлялі двойчы — па заканчэнні жніва азімых і яравых. Духоўны змест дажынкавага святкавання складалі песні. Дажынкавы абрад звязаны з культам зямлі і ўрадлівасці, у ім паслядоўна выяўляецца працоўная аснова, услаўляецца цяжкая праца жанчыны-жняі. Існаваў цэлы пласт архаічнай народнай культуры — [[жніўныя песні]]<ref>Арсень Ліс. [https://knihi-online.com/zniunyja-piesni-arsien-lis.html?page=13 Жніўныя песні.] Мінск: Навука і тэхніка, 1993.</ref>, якія спяваліся жнейкамі хорам, а запявалай выступала, як правіла, зажынальніца. Яны адрозніваліся ад святочных: гэта былі працяглыя, рытмічныя мелодыі, якія дапамагалі сінхранізаваць рухі сярпа і палегчыць манатонную працу пад пякучым сонцам. У тэкстах часта згадваецца цяжар працы («спіна баліць», «сонца пячэ»), але таксама апяваецца ўрадлівасць зямлі. == Вобраз у культуры == На пачатку XIX стагоддзя, з распаўсюджаннем ідэй [[рамантызм]]у, архетыпічны вобраз жняі, якой людзі ўсіх сацыяльных класаў абавязаныя хлебам, з народнай культуры трапляе ў высокую, кніжную. Іх працу пачынаюць услаўляць «літвінскія» паэты-рамантыкі (пераважна на польскай мове) — [[Ян Чачот]], [[Адам Міцкевіч]] і іншыя. У паэме Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» (кніга шостая) апісваецца жніво і характэрны спеў жнеек пад цяжкую працу: <blockquote><poem> Пачаўся жнеяў спеў працяглы і маркотны, Так сумны, аднастайны, як дзень гэты слотны, І тым сумнейшы, што ў імгле без рэха гіне. Вось хруснулі сярпы у спелай азіміне, І рад касцоў сячэ атаву на лагчыне, Насвістваючы песню; а ў канцы пакосаў Спыняюцца ўсе, менцяць або клеплюць косы. Людзей не ўбачыш, толькі чуецца ў тумане Звон кос, сярпоў ды песняў стройнае гучанне. </poem></blockquote> Шырокую вядомасць у гэты перыяд атрымала карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844). З нараджэннем новай беларускай літаратуры ў канцы XIX — на пачатку XX стагоддзяў, вобраз жняі на доўгі час робіцца ў ёй адным з цэнтральных — тым больш, што масавая механізацыя ўборачных прац, у сувязі з тэхналагічным адставаннем Расійскай імперыі і СССР ад перадавых краін, надышла толькі праз некалькі дзесяцігоддзяў, а на асабістых надзелах, нават пасля [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], яшчэ доўга працягвалі жаць сярпом. Праграмнае гучанне набыў верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя» (1911), які ў школе вучылі на памяць некалькі пакаленняў беларускіх школьнікаў: <blockquote><poem> Як сама царыца Ў залатой кароне, Йдзе яна ў вяночку Паміж спелых гоняў. З каласкоў вяночак — Моладасці сведка — На ёй зіхаціцца, Як у садзе кветка<ref>Янка Купала. [https://knihi.com/Janka_Kupala/Zniaja.html Жняя] // Беларуская Палічка</ref>. </poem></blockquote> Амаль адначасова (1912) [[Якуб Колас]] піша верш «Жніўныя песні»<ref>Якуб Колас. [https://knihi.com/Jakub_Kolas/Zniunyja_piesni.html Жніўныя песні] // Беларуская Палічка.</ref>. Сапраўдны гімн цяжкой працы жнеек пад палаючым сонцам, з рэфрэнам «а жнейкі жнуць» змяшчаецца ў ягонай паэме «Новая зямля» (раздзел XXV)<ref>Якуб Колас. [[s:Новая зямля (1923)/XXV|Новая зямля (раздзел XXV, «Летнім часам»)]].</ref>. Падобныя вобразы фігуруюць у творах многіх іншых беларускіх паэтаў і празаікаў, паступова робячыся банальнымі, прапагандысцкімі штампамі, і з цягам часу іх актуальнасць і эмацыйная значнасць, асабліва са зменай тэхналагічнага ўкладу, пачала прыкметна зніжацца. Тым не менш, у гістарычнай рэтраспектыве «жніво» застаецца ў культуры ўніверсальнай метафарай збору плёну любой доўгай, сур’ёзнай, асэнсаванай працы, а вобраз жняі — адным з галоўных нацыянальных архетыпаў, і яшчэ чакае новых таленавітых творцаў, якія здолеюць яго сімвалічна пераасэнсаваць. == Галерэя == <gallery> Lubiašoŭ. Любяшоў (I. Sierbaŭ, 1912) (9).jpg|Жнеі. [[Любэшыў|Любяшоў]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]. Фота [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 год. 2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|«Жніво» Міхася Сеўрука (1937) на паштовай марцы Беларусі 2005 года. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0|title=Творы пад назвай «Жняя» — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-08-29}} * {{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%96%D0%BD%D0%B5%D1%8F%D0%BC_(%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0)|title=Жнеям (Купала) — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-08-29}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Ураджай]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] fj5vg8ba1ebvasbder1ax6flr2h4aak 0 804451 5189410 5115133 2026-08-29T19:56:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189410 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Маргарыта Дмітрук''' ({{lang-pl|Małgorzata Dmitruk}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуска-польская мастачка, якая працуе ў тэхніцы графікі (у тым ліку кніжнай), жывапісу і мастацкага тэкстылю. == Жыццё і творчасць == Яна нарадзілася ў 1974 годзе ў Бельску Падляскім у сям’і [[Беларусы ў Польшчы|польскіх беларусаў]]<ref>Wojciech Mikołuszko. [https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,96856,431256.html ''Małgorzata Dmitruk''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829105048/http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,96856,431256.html |date=29 жніўня 2014 }} „wysokieobcasy.pl”, wrzesień 2001. Gazeta Wyborcza.</ref>. Скончыла [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску Падляскім]]. У [[1993|1993 годзе]] пачала вучобу на факультэце графікі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]] у Мінску, [[Беларусь]]. У 1995—1999 гадах працягнула вучобу на факультэце графікі [[Акадэмія прыгожых мастацтваў у Варшаве|Акадэміі мастацтваў]] у Варшаве. Атрымала дыплом з адзнакай у 1999 годзе ў майстэрні прафесара Уладзіслава Вінецкага. Вывучала жывапіс у майстэрні прафесара Адама Стыкі. З 1995 года працавала ў эксперыментальнай студыі ў Мінску, пад кіраўніцтвам Дзмітрыя Васілёвіча Малаткова. Працуе ў галіне графікі, жывапісу, мастацкага тэкстылю, сцэнаграфіі і мастацкіх кніг. З 2002 года працуе асістэнткай прафесара Рафала Стрэнта на кафедры майстэрскай графікі факультэта графікі Акадэміі мастацтваў у Варшаве. Творчасць Маргарыты Дзмітрук грунтуецца на яе асабістым досведзе і ўспамінах пра роднае [[Падляшша]] — рэгіён, дзе пераплятаюцца і суіснуюць многія культуры, што служыць для мастачкі невычэрпнай крыніцай тэм, матываў і вобразаў, якім яна здольная надаць універсальны сэнс праз уласны досвед і адчувальнасць. Захоўвае беларускую нацыянальную ідэнтычнасць. «Я ніколі не эмігравала з Падляшша. Як гаварыў Сакрат Яновіч, Падляшша, гэта прадмесце Варшавы. Мне заўсёды залежала, каб паказваць свае працы тут», — казала мастачка ў 2016 годзе, прэзентуючы сваю выставу «Дом» у Супрасльскай акадэміі<ref>Уршуля ШУБЗДА. [https://niva.bialystok.pl/issue/2016/20/art_07.htm Прасторы Маргарыты Дмітрук]. Ніва № 20 (3131), 15 мая 2016 г.</ref>. Графіка Дмітрук часта складае цыклы, аб'яднаныя пэўным ідэйным замыслам, напрыклад, такія літаграфічныя серыі, як «Трылогія» (2005) і «Паніхіда» (2006). У апавяданнях, заснаваных на ўласным экзістэнцыяльным вопыце, Дмітрук ілюструе сувязь з фундаментальнымі каштоўнасцямі і сферамі чалавечага жыцця, такімі як каханне («Кахаць», 2007), хвароба («Нябесны», 2003), мімалётнасць, старасць і смерць («Тутэйшыя», 2003; «Паніхіда», 2006), а таксама мастацтва («Камбінат», 2003)<ref>[https://culture.pl/pl/tworca/malgorzata-dmitruk Małgorzata Dmitruk] // culture.pl </ref>. == Прызнанне == * 2012 г. — намінаваная на прэмію журы 9-га Міжнароднага фестывалю мастацтва кнігі «Korespondencje» * 2010 — лаўрэат Гданьскай мастацкай біенале «Ідэнтычнасць месца» * 2009 — намінаваная на прэмію Крысціяны Роб-Нарбут * 2008 г. — лаўрэат стыпендыяльнай праграмы Міністра культуры і нацыянальнай спадчыны Рэспублікі Польшча «Маладая Польшча» * 2006 — лаўрэат прэміі імя Даніэля Хадавецкага * 2003 г. — узнагарода ў праекце Network Baltic, Швецыя * 2000—2001 — Узнагарода года — ГРАН-ПРЫ конкурсу «Варшаўская графіка» == Выбраныя выставы == === Індывідуальныя === * 2016 — «Дом», у Супрасльскай акадэміі * 2012 — «Гісторыі з гэтага свету», графічны дызайн, 23-ці Міжнародны фестываль коміксаў і гульняў, Цэнтральны музей тэкстылю, Лодзь * 2011 — графіка, аб’екты, відэафільм, Галерэя Дома творчасці, Міньск-Мазавецкі * 2010 — «Каханне», літаграфія, Галерэя сучаснага мастацтва Паўночна-Мазавецкага музея, Ломжа * 2010 — выстава жывапісу і графікі, Сквер, філіял мастацкага цэнтра Fabryka Trzciny, Варшава * 2008 г. — выстава графікі і ўнікальнага тэкстылю, галерэя «Caminul Artei», Бухарэст, Румынія * 2008 — выстава графікі, галерэя выставачнага цэнту «Constantin Brancusi», Кішынёў, Малдова * 2008 — Выстава графікі, Музей нонканфармізму «Пушынская, 10», Санкт-Пецярбург, Расія * 2008 — «Тутэйшыя», графіка, жывапіс, унікальная тканіна, Цэнтр культуры Zamek, Познань * 2007 г. — Выстава графікі і ўнікальных тканін, Музей св. Яна Саркандера, 12-я Панарама хрысціянскага мастацтва. Musica Sacra, Скочув * 2006 — «Трылогія», графіка, «Сіні» — відэаінсталяцыя, WizyTUjąca GALERIA, Варшава * 2006 г. — выстава жывапісу, мастацкая галерэя KUL, Люблін * 2006 г. — выстава графікі і ўнікальнага тэкстылю, Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі, Мінск, Беларусь * 2006 — «Гарады», графіка, унікальная тканіна, галерэя Kunst im Gang, Бамберг, Германія * 2005 г. — выстава жывапісу і графікі ў галерэі EM, Колум, Нідэрланды * 2004 — «Кадры», графіка, унікальная тканіна, Польскі інстытут, Сафія, Балгарыя * 2003 г. — Выстава сучаснага польскага графічнага мастацтва пад назвай «Мінулае — будучыня», адміністрацыйны будынак могілак Ольсдорф, Гамбург, Германія * 2003 — выстава графікі і ўнікальнага тэкстылю, Фестываль польскай культуры Est-Ouest, Die, Францыя * 2002 г. — Польская сучасная графіка — Treff im Stift (сумесна з Рафалам Стрэнтам — графікам), Обернкірхен, Германія * 2002 г. — Выстава графікі, Польскі інстытут, Сафія, Балгарыя * 2001 г. — выстава графікі, Віла Дэцыюса, Кракаў * 2000 — «Нататкі», графіка, Дзяржаўны музей у Беластоку, філіял у Бельску Падляшскім. === Калектыўныя === * 2012 — 9 Міжнародны фестываль мастацтва кнігі «Карэспандэнцыя», Мастацкая галерэя Плоцк * 2011 г. — «Польскія мастацкія кнігі мяжы XX і XXI стагоддзяў», Музей і бібліятэка мастацкага ўніверсітэта Мусасіна, Токіа, Японія * 2011 — «МЕТРАПОЛІС», IMPRINT — Міжнародная трыенале графічных мастацтваў імя Т. Кулісевіча, Аркады Кубіцкага, Каралеўскі замак, Варшава * 2010 г. — 11-я Нацыянальная выстава ўнікальнага тэкстылю, Цэнтральны тэкстыльны музей, Лодзь. Выстава, якая суправаджала 13-ю Міжнародную трыенале тэкстылю * 2010 — Гданьскае мастацкае біенале «Ідэнтычнасць месца», Гданьская гарадская галерэя Гюнтэра Граса, Гданьск * 2009 — 7-я Трыенале сакральнага мастацтва, «Дом, шлях існавання», выстава жывапісу і графікі, Гарадская мастацкая галерэя ў Чэнстахове * 2006 — «Сучасная польская графіка», галерэя Асацыяцыі нарвежскіх графікаў — Norske Grafikere Gallerei, Осла, Нарвегія == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/malgorzata-dmitruk|title=Małgorzata Dmitruk|website=culture.pl|date=2009-11}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-21}} {{DEFAULTSORT:Дмітрук Маргарыта}} [[Катэгорыя:Графікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага мастацтва]] 8cbtz59p50q90nxni2so3dxs7z0i8rp 0 804808 5189454 5116773 2026-08-29T22:59:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189454 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Марыя Ягораўна Чуяшова''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971). == Біяграфія == Нарадзілася 22 верасня 1932 года ў в. [[Стаўбун]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] Беларускай ССР у сялянскай сям’і. З утварэннем у 1959 годзе саўгаса «Стаўбунскі» Веткаўскага раёна пайшла працаваць на свінагадоўчую ферму ў роднай вёсцы. У 1962 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. Неаднаразова ўдастойвалася звання «Лепшы жывёлавод раёна», а яе імя было занесена ў раённую кнігу гонару. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 8 красавіка 1971 года за выдатныя поспехі, дасягнутыя ў развіцці сельскагаспадарчай вытворчасці і выкананні пяцігадовага плана продажу дзяржаве прадуктаў земляробства і жывёлагадоўлі М. Я. Чуешавай прысвоена званне [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]. Выбіралася дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання (1971—1975), Веткаўскага раённага і Стаўбунскага сельскага Саветаў дэпутатаў працоўных. У 1979 годзе — старшы працоўны збожжасклада ў саўгасе «Паўночны» (цэнтральная сядзіба ў вёсцы [[Малыя Нямкі]]). Жыла ў вёсцы [[Малыя Нямкі]] Веткаўскага раёна [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Памерла 7 кастрычніка 1989 года. == Сям’я == Муж — Фёдар Чуяшоў. Дзеці == Узнагароды == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (08.04.1971)<ref name="hero">[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29700 Чуешова Мария Егоровна]</ref>, * [[ордэн Леніна]] (08.04.1971)<ref name="hero"/>, * [[медаль «Серп і Молат»]] (08.04.1971)<ref name="hero"/>, * ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР (17.09.1982)<ref name="hero"/>. == Ушанаванне памяці == * Стэла ў гонар М. Я. Чуяшовай на Алеі Герояў — знакамітых ураджэнцаў Веткаўскага раёна (2017) на цэнтральнай плошчы ў [[Ветка|Ветцы]] (Гомельская вобласць)<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news143155.html |title=Торжественное открытие Аллеи Героев в Ветке |access-date=25 сакавіка 2026 |archive-date=30 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930014933/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news143155.html |url-status=dead }}</ref>. * Імя на помніку вядомым ураджэнцам Веткаўскага раёна ў Ветцы (Гомельская вобласць). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чуяшова Марыя Ягораўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай жывёлагадоўлі]] l7h8p293f3l1mfxtni0qxdlwchrzfgm 0 806375 5189402 5126864 2026-08-29T19:24:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189402 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} [[Файл:Manteuffel-Wappen.png|справа|міні|193x193пкс|Герб Мантэйфеляў]] '''Мантойфелі, фон Мантэйфель''' ням. '''Manteuffel'''— старажытны і ўплывовы нямецкі шляхецкі род, які паходзіць з Памеранскага княства, пазней таксама пражываў у [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургу]], [[Каралеўства Прусія|Прусіі]], [[Сілезія|Сілезіі]], [[Мекленбург|Мекленбургу]], [[Польшча|Польшчы]], [[Краіны Балтыі|Балтыі]] і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Świrko, Andrzej (2008). Szlakiem dawnych rodów pomorskich (in Polish). с.33-37 ISBN 978-83-751802-3-7.}}</ref>. == Імя сям'і == Прозвішча Мантэйфель — гэта спалучэнне нямецкіх слоў, якія азначаюць чалавека рыцарскага стану (man) і д'ябла (teufel). Першапачаткова гэта было прозвішча, якое абазначала чалавека, схільнага да гвалтоўных і злачынных учынкаў. == Гісторыя == Род Мантэйфеляў упершыню згадваецца ў 1256 годзе ў асобе Яна I Мантэйфеля, гаспадара маёнтка Тагліма (Анклама) на службе ў герцага [[Барнім I Добры|Барніма I]]. Яго сын ''Генрык Мандувель,'' які ўпершыню згадваецца 14 лістапада 1287 года, паклаў пачатак нямецкай лініі роду, якая была адной з найстарэйшых і найбольш выбітных у рэгіёне [[Вестфалія]]. 10 сакавіка 1709 года сям'я была ўзведзена ў тытул барона, а ў 1719 годзе — у спадчынны тытул графа. 25 жніўня 1790 года сям'я атрымала тытул імперскага графа ад [[Карл IV Тэадор|Карла Тэадора, курфюрста Баварыі,]] у якасці імперскага вікарыя . Другі сын Яна І, імя якога невядомае, пачаў другую памеранскую лінію роду, якая падзялілася на больш чым дзесятак ліній і галін. Яшчэ адна лінія перасялілася ажно ў 13 стагоддзі на тэрыторыю сучаснай [[Эстонія|Эстоніі]], якая тады была дацкай правінцыяй. Да 17 стагоддзя яны насілі прозвішча Соі (Soie, Soye, Zoege, Zoge, Szoege або, у паланізаванай форме, Sey). У пачатку 17 ст. адбылося ўсведамленне агульнага паходжання з памеранскімі Мантэфлямі і прыняцце прозвішча ў форме Manteuffel-Szoege. Падчас [[Польска-шведская вайна (1600—1611)|вайны Рэчы Паспалітай са швецыяй]] прадстаўнік роду, Андрэй Мантэуфель-Шоэгэ, паступіў на службу Рэчы Паспалітай, у выніку чаго страціў свае маёнткі ў Эстоніі і пасяліўся ў Курляндыі і Інфлянтах. Яго нашчадкі належалі да польска-літоўска-лівонскай шляхты і да 19 стагоддзя цалкам паланізаваліся. == Вядомыя члены сям'і == * Эдвін Фрайхер фон Мантойфель (1809–1885), прускі генерал-фельдмаршал у [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайне]] . * Фрыц Мантэйфель (1875–1941), нямецкі гімнаст * Ганс Мантойфель (1879-1963), архітэктар * Ганс-Вільгельм Дзёрынг-Мантойфель (1898–1963), генерал Люфтвафэ нацысцкай Германіі падчас Другой сусветнай вайны. * Хасо фон Мантойфель (1897–1978), нямецкі генерал і палітык * Генрых фон Мантэйфель (1696–1798), прускі генерал-лейтэнант у войнах [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрыха Вялікага.]] * Карл Отта фон Мантойфель (1806-1879), нямецкі палітык, міністр сельскай гаспадаркі Прусіі * Ота Карл Готлоб фон Мантэйфель (1844-1913), нямецкі палітык, дэпутат Германскага рэйхстага. * Граф Эрнст Андрэас Эрнэставіч фон Мантэйфель (1873-1953), расійскі дваранін, які меў раман з Аўрорай Дзямідавай і стаў прычынай яе разводу з князем Арсенам Югаслаўскім . * Граф Арвід Віктар Клеменс Эрнэставіч фон Мантэйфель (1879-1930), рускі дваранін, які забіў Мікалая Юсупава ў спрэчцы з-за жонкі ў 1908 годзе. * Ота Тэадор фон Мантэйфель (1805–1882), прэм'ер-міністр Прусіі * Сабіна Дзёрынг-Мантойфель (нар. 1957), нямецкая этнолаг * Ванда Завідская-Мантойфель (1906–1994), польская графіка == Члены сям'і Зоэге (Zoege) фон Мантойфель або Мантойфель-Шоге (Manteuffel-Szoege) == * Эдвард Мантэйфель-Шоге (1908-1940), польскі мастак * Фелікс фон Мантойфель або Фрыдрых Карл Барон фон Мантойфель-Зёге (нар. 1945), нямецкі акцёр. * Георг фон Мантэйфель-Шоге (1889–1962), палітык * Густаў Мантэйфель (1831 – 1916), гісторык * Курт Зоге фон Мантэйфель (1881–1941), балтыйскі нямецкі гісторык мастацтва * Леон Мантэйфель-Шоге (1904–1973), польскі хірург * Тадэвуш Мантэйфель або Тадэвуш Мантэйфель-Зёге (1902–1970), польскі гісторык. * Вернер Зоге фон Мантэйфель (1857–1926), хірург == Бібліяграфія == *   ** {{Cite journal|last=Manteuffel-Szoege|first=Ryszard|date=1989|title=Szkica autobiograficzny|url=https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r1989-t34-n4/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r1989-t34-n4-s745-776/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r1989-t34-n4-s745-776.pdf|journal=Kwartalnik Historii Nauki i Techniki|volume=34|issue=4|pages=745-776|access-date=15 красавіка 2026|archive-date=8 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808222553/https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r1989-t34-n4/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r1989-t34-n4-s745-776/Kwartalnik_Historii_Nauki_i_Techniki-r1989-t34-n4-s745-776.pdf|url-status=dead}} ** {{Cite book|last=Świrko|first=Andrzej|title=Szlakiem dawnych rodów pomorskich|year=2008|isbn=978-83-751802-3-7|language=pl}} *   == Спасылкі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Нямецкія прозвішчы]] kftbth7dmfg73fd5fe6pm6fgy9eowi4 0 806646 5189256 5129719 2026-08-29T12:04:42Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Навуковая дзейнасць */ 5189256 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры |альтэрнатыўная = {{lang-pl|Zakład Białorutenistyki Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = |назва_папярэдніка = Працоўня беларускай мовы і літаратуры |назва_пераемніка = Кафедра рускай, ўкраінскай і беларускай літаратур |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = [[Люблін]], [[Польшча]] |тып = навукова-навучальнае падраздзяленне |юрыдычны_статус = |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = Кіраўнік |імя_кіраўніка1 = [[Міхал Саевіч]] (2005—2019) |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = 1993 (як працоўня); 2005 (як аддзел) |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = 30 верасня 2019 |заўвага1 = Падраздзяленне [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] |заўвага2 = |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Аддзе́л беларусі́стыкі Універсітэ́та Мары́і Складо́ўскай-Кю́ры''' ({{lang-pl|Zakład Białorutenistyki Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej}}) — былое навукова-навучальнае падраздзяленне [[Інстытут славянскай філалогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры|Інстытута славянскай філалогіі]] [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] ў [[Люблін]]е. Падраздзяленне займалася даследаваннем беларускай мовы, літаратуры і культуры. У розных арганізацыйных формах цэнтр існаваў з 1993 па 2019 год. == Гісторыя і адукацыйная дзейнасць == У 1993 годзе па ініцыятыве [[Інстытут славянскай філалогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры|Інстытута славянскай філалогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] была створана Працоўня беларускай мовы і літаратуры ({{lang-pl|Pracownia Języka i Literatury Białoruskiej}}). Адначасова на факультэце было распачата пяцігадовае стацыянарнае навучанне па спецыяльнасці беларуская філалогія. У 2005 годзе працоўня была пераўтворана ў Аддзел беларусістыкі, які праіснаваў пад такой назвай да 2018 года. У 2018—2019 гадах структура дзейнічала як Аддзел беларусістыкі і балгарыстыкі{{sfn|Siwek|2021|с=143}}. Дыдактычная праграма беларусістыкі ва ўніверсітэце хутка змянялася. Апошні выпуск студэнтаў па спецыяльнасці беларуская філалогія адбыўся ў 2004/2005 навучальным годзе, пасля чаго падрыхтоўка спецыялістаў праходзіла ў рамках агульных славістычных студый. У далейшым беларусазнаўчыя прадметы ўвайшлі ў праграмы ўкраіністыкі і русістыкі (у тым ліку курсы па практычным вывучэнні [[Беларуская мова|беларускай мовы]], [[Рускамоўная літаратура Беларусі|рускамоўнай літаратуры Беларусі]] па-за межамі Расіі і [[Беларуска-ўкраінскія літаратурныя сувязі|беларуска-ўкраінскіх літаратурных сувязях]]){{sfn|Siwek|2021|с=143—144}}. З 1 кастрычніка 2019 года, у выніку рэарганізацыі і ліквідацыі Інстытута славянскай філалогіі, самастойнае падраздзяленне спыніла існаванне. Даследаванні па беларусістыцы працягваюцца на Кафедры рускай, ўкраінскай і беларускай літаратур у межах новаўтворанага [[Інстытута літаратуразнаўства Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры|Інстытута літаратуразнаўства ўніверсітэта]]{{sfn|Siwek|2021|с=143}}. == Кадравы склад == На працягу ўсяго перыяду існавання самастойнага аддзела (2005—2019) яго кіраўніком быў прафесар [[Міхал Саевіч]]. Значны ўклад у станаўленне люблінскай беларусістыкі таксама ўнеслі прафесар [[Тэатын Рот-Жаброўскі]], аўтар спецыяльных скрыптаў «Гістарычная граматыка беларускай мовы» і «Граматыка беларускай мовы», і прафесар [[Міхал Лесьёў]]{{sfn|Siwek|2021|с=142—143}}. З цэнтрам былі цесна звязаны вядомыя даследчыкі. Сярод іх літаратуразнавец прафесар [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], сацыёлаг прафесар [[Рышард Радзік]], які даследаваў працэсы нацыянальнага фарміравання на Беларусі, доктар габілітаваны [[Беата Сівек]], доктар габілітаваны [[Ядвіга Казлоўская-Дода]], а таксама дактары [[Агнешка Горал]] і [[Наталля Русецкая]] (паэтэса і перакладчыца){{sfn|Siwek|2021|с=143—145}}. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя даследаванні цэнтра былі сканцэнтраваны пераважна на вывучэнні гаворак і антрапаніміі польска-беларуска-ўкраінскага моўнага памежжа, беларуска-польскіх літаратурных, культурных і моўных сувязей, шматмоўнай літаратуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а таксама сучаснай беларускай літаратуры і драматургіі{{sfn|Siwek|2021|с=144}}. Сярод значных дасягненняў супрацоўнікаў аддзела вылучаюцца манаграфіі [[Міхал Саевіч|Міхала Саевіча]] па анамастыцы [[Беласточчына|Беласточчыны]] (у прыватнасці, «Патранімічныя прозвішчы з фармантам -ук у Гайнаўскім павеце», 2013), даследаванні [[Сяргей Валер'евіч Кавалёў|Сяргея Кавалёва]] па шматмоўнай паэзіі Вялікага Княства Літоўскага эпохі Рэнесансу, а таксама манаграфіі [[Беата Сівек|Беаты Сівек]] пра літаратурнае аб'яднанне «[[Белавежа (літаратурнае аб’яднанне)|Белавежа]]» і беларускую драматургію{{sfn|Siwek|2021|с=143—144}}. Люблінская ўніверсітэцкая супольнасць актыўна кантактавала з беларускімі літаратарамі. Дзякуючы намаганням кіраўніцтва ўніверсітэт наведвалі вядомыя пісьменнікі, драматургі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Сакрат Яновіч]], [[Галіна Іванаўна Тварановіч|Галіна Тварановіч]], [[Наталля Васілеўна Бабіна|Наталка Бабіна]], [[Ірына Дарафейчук]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Барыс Пятровіч]], [[Анатоль Івашчанка]], [[Валерый Евароўскі]], [[Мікалай Халезін]], [[Наталля Каляда]], [[Вольга Бабурына]], [[Вольга Гапеева]] і іншыя{{sfn|Siwek|2021|с=145}}. З 1993 года па ініцыятыве цэнтра ладзіцца цыкл навуковых канферэнцый «Польска-беларускія культурныя, літаратурныя і моўныя сувязі» ({{lang-pl|Polsko-białoruskie związki kulturalne, literackie i językowe}}), якія праходзяць папераменна ў Польшчы і Беларусі, спрыяючы кансалідацыі навуковага асяроддзя дзвюх краін{{sfn|Siwek|2021|с=150}}. == Часопіс «Studia Białorutenistyczne» == У 2007 годзе па ініцыятыве супрацоўнікаў Аддзела беларусістыкі ў цесным супрацоўніцтве з Аддзелам сацыяльных макраструктур [[Інстытута сацыялогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры|Інстытута сацыялогіі ўніверсітэта]] пачалося выданне навуковага штогодніка «[[Studia Białorutenistyczne]]». Першымі рэдактарамі выдання былі Міхал Саевіч, Рышард Радзік і Сяргей Кавалёў. Часопіс стаў важнай платформай для абмену думкамі паміж польскімі і замежнымі гісторыкамі, філолагамі, сацыёлагамі і культуролагамі{{sfn|Siwek|2021|с=145}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} {{Беларусістыка ў Польшчы}} [[Катэгорыя:Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Любліна]] enrremoa0752ifyg9t8xqnaw52jkmws 0 807613 5189689 5142727 2026-08-30T11:51:59Z DzBar 156353 −[[Катэгорыя:Энергетыка Расіі]]; ±[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]]→[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189689 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} «'''Расатам'''» ({{lang-ru|Росатом}}) — [[Расія|расійская]] дзяржаўная карпарацыя [[ядзерная энергетыка|атамнай энергетыкі]]. Рэгулюе і наглядае за бяспекай і эксплуатацыяй атамных электрастанцый, прадстаўляе Расію ў міжнародных арганізацыях, якія займаюцца мірным выкарыстаннем ядзернай энергіі, займаецца ядзернымі даследваннямі, распрацоўкай рэактараў і вытворчасцю ядзернага паліва. У складзе карпарацыі знаходзіцца 350 даччыных кампаній. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Масква|Маскве]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Hofstad, Knut: Rosatom i Store norske leksikon på snl.no. Hentet 10. mai 2026 fra https://snl.no/Rosatom {{ВС}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка Расіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] ra3ucz7baq559pzb70tqius0cpnv9ml 0 808922 5189435 5150298 2026-08-29T21:38:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189435 wikitext text/x-wiki {{Мова | назва = Марыйская мова | карта = Mari beginning of 20th century.png | апісанне карты = Распаўсюджанасць марыйскіх моў на пачатку XX стагоддзя. | саманазва = {{lang-chm|марий йылме}} | краіны = [[Расія]] | рэгіёны = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]], [[Татарстан]], [[Удмурція]], [[Башкартастан]], [[Ніжагародская вобласць]], [[Кіраўская вобласць]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[Пермскі край]] | афіцыйная мова = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]] | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы]] | пісьменнасць = [[кірыліца]] }} '''Марыйская мова''' ({{lang-chm|марий йылме}}, старая назва — '''чараміская мова''') — мова [[Марыйцы|марыйцаў]], адна з [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]. Пашырана галоўным чынам у [[Расія|Расіі]]: у [[Марый Эл|Рэспубліцы Марый Эл]], [[Татарстан|Татарстане]], [[Удмурція|Удмурціі]], [[Башкартастан|Башкартастане]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай абласцях]] і [[Пермскі край|Пермскім краі]].<ref name="belenc">[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%99%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90 Марыйская мова] // Беларуская Энцыклапедыя. Т. 10. С. 157.</ref> У Рэспубліцы Марый Эл разам з [[Руская мова|рускай]] мае статус дзяржаўнай мовы.<ref>[https://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=146008121 Закон Республики Марий Эл «О языках в Республике Марий Эл»]{{Недаступная спасылка}} // Официальный интернет-портал правовой информации. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Гаворкі і літаратурныя нормы == Марыйская мова мае чатыры асноўныя гаворкі: лугавую, горную, усходнюю і паўночна-заходнюю. На іх аснове склаліся дзве літаратурныя нормы: [[Лугава-ўсходняя марыйская мова|лугава-ўсходняя марыйская]] і [[Горнамарыйская мова|горна-марыйская]].<ref name="belenc" /> Такі падзел звязаны з гістарычным рассяленнем марыйцаў у [[Паволжа|Паволжы]] і на сумежных тэрыторыях. Лугава-ўсходняя літаратурная норма распаўсюджана шырэй. Абедзве нормы маюць пісьмовую традыцыю, выкарыстоўваюцца ў [[Адукацыя|адукацыі]] і [[Друк|друку]]. == Асаблівасці == Марыйская мова развівалася пад значным уплывам [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]] з VIII ст. і [[Руская мова|рускай мовы]] з XIII ст., аднак захавала асноўныя фіна-ўгорскія рысы.<ref name="belenc" /> У [[Фанетыка|фанетыцы]] вылучаюцца палатальныя і звонкія фрыкатыўныя [[зычныя]]; колькасць [[Галосныя|галосных]] у розных гаворках складае ад 8 да 12. Для марфалогіі характэрныя некалькі паказчыкаў множнасці [[Назоўнік|назоўнікаў]], развітая сістэма [[Склон|склонаў]] і дзеяслоўных форм. [[Дзеяслоў]] мае формы цяперашне-будучага і некалькіх прошлых часоў. Словаўтварэнне адбываецца пераважна праз суфіксацыю і словаскладанне.<ref name="belenc" /> [[Пісьмо|Пісьменнасць]] на марыйскай мове існуе з XVIII ст. і грунтуецца на [[Кірыліца|кірылічнай]] графіцы з дадатковымі [[Літара|літарамі]].<ref name="belenc" /> Першая друкаваная марыйская [[граматыка]] выйшла ў [[1775]] годзе, а фарміраванне сучасных літаратурных марыйскіх норм адбывалася ў другой палове XIX ст.<ref>[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2185969 Марийские языки] // Большая российская энциклопедия. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Mari bookshelf.jpg|Кнігі на марыйскай мове Файл:Олык марий.gif|Лугавамарыйскі алфавіт </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Марыйская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 157. * Современный марийский язык. Ч. 1—2. Фонетика. Морфология. — Іашкар-Ала, 1960—1961. * Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык: Лексикология. — Іашкар-Ала, 1972. [[Катэгорыя:Марыйскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Марыйцы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы]] oqjce027a74iavp7gx5qdom2j0sjh3b 0 809409 5189282 5158010 2026-08-29T13:22:07Z DzBar 156353 ілюстрацыя 5189282 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-3'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Exploration Mission-1 patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = плануецца на канец 2027 года |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID = |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія =The_Artemis_III_crew_poses_for_a_portrait_(from_left-_Luca_Parmitano,_Andre_Douglas,_Randy_Bresnik,_Frank_Rubio)_(jsc2026e391511_alt).jpg |Апісанне Фота = Лука Пармітана, Андрэ Дуглас, Рэндзі Брэзнік, Фрэнк Рубіа |Папярэдняя = [[File:Artemis II patch.svg|100px]] [[Артэміда-2]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''Артэміда-3''' (англ. Artemis 3) — запланаваны НАСА на 2027 год палёт касмічнага карабля «Арыён» на ракеце-носьбіце Space Launch System (SLS). У рамках місіі плануецца праведзенне стыкоўкі на калязямной арбіце з пасадачным модулем Starship HLS кампаніі [[SpaceX]], а таксама з пасадачным модулем Blue Moon кампаніі [[Blue Origin]]. Гэтыя апараты будуць запушчаны асобна іх камерцыйнымі пастаўшчыкамі, а місія будзе ўключаць тэставанне аперацый стыкоўкі і збліжэння, а таксама можа ўключаць ацэнку скафандра Axiom Extravehicular Mobility Unit. Мэты місіі супастаўныя з мэтамі місіі «Апалон-9». Раней планавалася, што місія будзе ўключаць высадку людзей на месяц, але гэта адклалі на місію «Артэміда-4». == Гісторыя == Місія першапачаткова называлася '''Exploration Mission - 3''' (EM-3) і прызначалася для падтрымкі зборкі станцыі [[Lunar Gateway]] на месяцовай арбіце. Пасля абвяшчэння праграмы [[Артэміда (касмічная праграма)|Артэміда]] у 2019 годзе місія была перайменавана ў «Артэміда-3» і перапрафілявана ў першую пілатуемую місію высадкі на Месяц у рамках гэтай праграмы. Два астранаўты павінны былі прызямліцца паблізу паўднёвага полюса Месяца. Планавалася, што да моманту запуску «Артэміды-3» на станцыі Lunar Gateway ужо павінны будуць знаходзіцца модуль харчавання, рухальная ўстаноўка (Power and Propulsion Element), невялікі заселены модуль (Minimal Habitation Module) і пусты пасадачны месяцовы модуль. Аднак 13 сакавіка 2020 года стала вядома, што НАСА выключыла станцыю Lunar Gateway з профілю місіі і прыняло падыход прамога збліжэння і стыкоўкі паміж модулем «Арыён» і месяцовым пасадачным модулем.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.space.com/nasa-remove-lunar-gateway-artemis-critical-path.html|title=NASA's 'critical path' to the moon no longer requires a Lunar Gateway: Report|first=Chelsea Gohd|last=published|website=Space|date=2020-03-16|access-date=2026-06-24}}</ref> 27 лютага 2026 года ў прэс-рэлізе НАСА абвясціла аб змене праграмы палётаў Артэміды і абнаўленні яе архітэктуры. К таму моманту запуск «Артэміды-3» быў прызначаны на канец 2027 года. == Цэлі місіі == Па стане на май 2026 года, цэлі місіі Артэміда-3: - праверыць магчымасці збліжэння, стыкоўкі і расстыкоўкі паміж касмічным караблём Orion і камерцыйнымі пасадкавымі апаратамі ад Blue Origin і SpaceX - праверка магчымасцей пражывання ў пасадкавых модулях <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/missions/artemis/artemis-3/nasa-outlines-preliminary-artemis-iii-mission-plans/|title=NASA Outlines Preliminary Artemis III Mission Plans - NASA|date=2026-05-13|access-date=2026-06-24}}</ref> - праверка новага цеплаахоўнага экрана == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] cth0v3wjwhsckzuohacfnmszpbho780 0 810360 5189514 5181971 2026-08-30T07:17:39Z 5189514 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]</ref> ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтакласіфайда av.by<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Tut.by (праекты "Афіша"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014035240/https://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|url-status=dead}}</ref> і "Ледзі"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title="Я приходила домой и плакала от усталости". Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25|archive-date=18 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518055241/https://lady.tut.by/news/life/606230.html|url-status=dead}}</ref>), The Village Belarus<ref>{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі партал film.ru<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі анлайн-часопіс "25-ты кадр"<ref>{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, IGN Russia<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Віртуальныя радасці"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Сitydog<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на "Линии Сталина"|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Probusiness<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт выдання "Наша Ніва"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал пра беларускую культуру "Будзьма беларусамі"<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}</ref>, экалагічны партал Greenbelarus.info<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Relax.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, аналітычны анлайн-часопіс "Беларусский журнал"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт арганізацыі "Цэнтр новых ідэй"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Брэсцкая газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}</ref>, студэнцкі часопіс ECLAB "Енот"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне GPress<ref>{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Zerkalo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Сойка"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт тэлеканала "Белсат"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Большой"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Новы час"<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс 34Mag.net<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Dev.by<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне 2doc.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, праект Dom.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Onliner<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}</ref>, бізнес-выданне "Ежедневник"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Дырэктар"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Беларусы і рынак"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, украінскае бізнес-выданне Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title="Лирическое" наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}</ref>, будаўнічы партал Stroyka.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне kyky.org<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Культпрасвет"<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, дзяржгазета "Культура"<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Mediakritika.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by<ref>{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, экспертны партал Fashionbank.by<ref>{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by<ref>{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Reform.news<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Эканамічная газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}</ref> ды інш. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сам канал у пачатку 2025 года быў даданы ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/jekstremistskij-spisok-mininformacii-sajt-narodnye-novosti-vitebska-i-telegram-kanal-svjatoj-belavud/|title=«Народные новости Витебска» в «экстремистском списке»|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2025-01-14|access-date=2026-08-04}}</ref>. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}</ref>) і незалежныя тэлеканалы і медыя ("Белсат", Еўрарадыё)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на "Листопаде": что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}</ref> для абмеркавання пытанняў культуры і кіно. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю "Нефільтраванае кіно"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival "Nefiltravanae Kino". - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel|title=Болей не ў камандзе прэміі "Чырвоны верас"|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-29}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са складу вясной 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl|title=Выйшаў сёння са складу Беларускай незалежнай кінаакадэміі. Яна ж Belarusian independent film academy. Яна ж проста BIFA.|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-19}}</ref>), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя|Threads=https://www.threads.com/@tarnalit_sky}} 7470obcefr8oqz9mf2xaue0w9q9diwd 5189517 5189514 2026-08-30T07:22:40Z 5189517 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''<ref>[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]</ref> ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}</ref>. У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}</ref>, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}</ref>, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}</ref>. У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Прафесійная дзейнасць == Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтакласіфайда av.by<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Tut.by (праекты "Афіша"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014035240/https://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|url-status=dead}}</ref> і "Ледзі"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title="Я приходила домой и плакала от усталости". Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25|archive-date=18 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518055241/https://lady.tut.by/news/life/606230.html|url-status=dead}}</ref>), The Village Belarus<ref>{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі партал film.ru<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскі анлайн-часопіс "25-ты кадр"<ref>{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, IGN Russia<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Віртуальныя радасці"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Сitydog<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на "Линии Сталина"|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Probusiness<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт выдання "Наша Ніва"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал пра беларускую культуру "Будзьма беларусамі"<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}</ref>, экалагічны партал Greenbelarus.info<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс Relax.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, аналітычны анлайн-часопіс "Беларусский журнал"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт арганізацыі "Цэнтр новых ідэй"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Брэсцкая газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}</ref>, студэнцкі часопіс ECLAB "Енот"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне GPress<ref>{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Zerkalo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Сойка"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт тэлеканала "Белсат"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Большой"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Новы час"<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс 34Mag.net<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Dev.by<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне 2doc.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, праект Dom.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, партал Onliner<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}</ref>, бізнес-выданне "Ежедневник"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс "Дырэктар"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}</ref>, газета "Беларусы і рынак"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, украінскае бізнес-выданне Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title="Лирическое" наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}</ref>, будаўнічы партал Stroyka.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне kyky.org<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}</ref>, анлайн-часопіс "Культпрасвет"<ref>{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, дзяржгазета "Культура"<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне Mediakritika.by<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by<ref>{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, экспертны партал Fashionbank.by<ref>{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by<ref>{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}</ref>, сайт Reform.news<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, выданне "Эканамічная газета"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}</ref> ды інш. Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сам канал у пачатку 2025 года быў даданы ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/jekstremistskij-spisok-mininformacii-sajt-narodnye-novosti-vitebska-i-telegram-kanal-svjatoj-belavud/|title=«Народные новости Витебска» в «экстремистском списке»|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2025-01-14|access-date=2026-08-04}}</ref>. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}</ref>) і незалежныя тэлеканалы і медыя ("Белсат", Еўрарадыё)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на "Листопаде": что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}</ref> для абмеркавання пытанняў культуры і кіно. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}</ref>. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю "Нефільтраванае кіно"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival "Nefiltravanae Kino". - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}</ref>. Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі "Як мы захочам" беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова<ref>{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку<ref>{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}</ref>, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры "Luna"<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}</ref>. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel|title=Болей не ў камандзе прэміі "Чырвоны верас"|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-29}}</ref>. У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}</ref>. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}</ref>. У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага "На ABBA падалі ў польскую пракуратуру"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}</ref>, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » "Беларускае кіно на зломе эпох"|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}</ref>, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}</ref>. Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref> для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са складу вясной 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl|title=Выйшаў сёння са складу Беларускай незалежнай кінаакадэміі. Яна ж Belarusian independent film academy. Яна ж проста BIFA.|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-19}}</ref>), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} p3sangeqdxdck2kf7hcn36lyw3s4xza 0 812037 5189292 5174883 2026-08-29T13:41:20Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Археолагіі Расіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Археолагі Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189292 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гразноў}} {{Асоба}} '''Міхаі́л Пятро́віч Гразно́ў''' ({{lang-ru|Михаи́л Петро́вич Грязно́в}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі гісторык, [[археолаг]], антраполаг. Доктар гістарычных навук (1945), прафесар, заслужаны работнік навук РСФСР. == Біяграфія == 29 лістапада 1933 года Гразноў, як і многія яго калегіі, у тым ліку Цеплавухаў, быў арыштаваны па справе «Расійскай нацыянальнай партыі» («Справе славістаў»). Прыгавораны да трох гадоў ссылкі ў Вятку. У 1936 годзе — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела гісторыі Кіраўскага краявога музея. Пасля вяртання ў Ленінград у 1937 годзе працаваў у [[Эрмітаж]]ы, з 1938 па 1945 год загадчык Сібірскага аддзялення Аддзела дакласавага таварыства. У час вайны Гразноў жыў у эвакуацыі ў [[Свярдлоўск]]у, дзе пры садзейнічанні С. В. Кісялёва абараніў кандыдацкую дысертацыю «Пахавання эпохі бронзы ў Заходнім Казахстане» (студзень 1945 года), а ўслед за ёй — доктарскую «Пазырык. Пахаванні племяннога правадыра на Алтаі» (чэрвень таго ж года). Пасля заканчэння вайны зноў вярнуўся ў Ленінград, працаваў у Эрмітажы і Інстытуце гісторыі матэрыяльнай культуры (загадчык сектара Сярэдняй Азіі і Каўказа). У 1956 годзе вучонага рэабілітавалі. Гразноў да канца жыцця працягваў актыўна займацца навукай, ездзіў у экспедыцыі. У 1971—1974 гадах вёў раскопкі кургана Аржан (VIII—VII стст. да н. э.) у Тыве, выступіў з гіпотэзай пра азіяцкае паходжанне скіфскай культуры. Усебакова даследаваў дзейнасць, культуру і гаспадарчы лад жыцця качэўнікаў на тэрыторыі сучаснага Казахстана, Сярэдняй Азіі і Заходняй Сібіры ў эпоху бронзы, гісторыі сакаў, масагетаў і усуняў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гразноў Міхаіл Пятровіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Расіі]] dmsy5gnvjkf67wsyvxk43zf11dzf15q 0 812058 5189537 5175716 2026-08-30T08:37:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5189537 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Леў Якаўлевіч Нагумовіч''' ([[Польская мова|пол]]. ''Leon Kazimierz Nahumowicz'', {{lang-ru|Лев Яковлевич Нагумович}}; {{ВДП}}) — вучоны-медык, хірург, асветнік, удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135492|title=Нагумовіч Леў (Леон-Казімір) Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Нагумович, Лев Яковлевич — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://masheka.by/history_mogilev/mogilev-lyudi/2145-vrach-iz-mogileva-na-elisejskih-poljah-v-parizhe.html|title=Врач из Могилева на Елисейских полях в Париже » MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|website=MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Leon Kazimierz|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-08-30}}</ref> == Біяграфія == [[Файл:Nahumowicz Rukovodstvo.jpg|міні|Леў Нагумовіч. Тытульная старонка да "Руководства по лечению огнестрельных ран", Магілёў, 1822]] Скончыў Магілёўскі езуіцкі калегіюм, затым па стыпендыі расійскага ўрада лячэбна-медыцынскае аддзяленне [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1807-1811). Атрымаў пасля вучобы званне доктара медыцыны (1812). У яго дысертацыі, прысвечанай гартаннай [[Ангіна|ангіне]], упершыню ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] апісвалася дастаткова рэдкае, але цяжкае захворванне. З 1812 г. Л. Нагумовіч быў ваенным урачом. Служыў у Фанагарыйскім грэнадзёрскім палку. Удзельнічаў у вайне 1812 г. у бітвах пры [[Барадзінская бітва|Барадзіне]], Малым Яраслаўцы, пад Люцэнам, Кульмам, Лейпцыгам. У 1814 г. разам з палком уступіў у [[Парыж]]. У Парыжскай медыцынскай акадэміі Л. Нагумовіч прачытаў даклад «''Об употреблении фосфора при лечении перемежающейся лихорадки''» і быў выбраны членам-карэспандэнтам гэтай акадэміі. Пасля вяртання войск з-за мяжы яго прызначылі старшым урачом 40-га егерскага палка. З 1818 па 1826 г. (акрамя 1822 г., калі працаваў у Віцебскім ваенным шпіталі) з’яўляўся ардынатарам Беларуска-Магілёўскага ваеннага шпіталя. У 1826 г. быў штаб-лекарам Фінляндскага палка. Як ваенны медык прымаў удзел у турэцкай (1828), [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскай (1831)]] і венгерскай (1848) кампаніях. У 1830 г. Л. Нагумовіч працаваў у цэнтральнай камісіі па барацьбе з [[халера]]й у [[Саратаў|Саратаве]]. Стаў адным са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства расійскіх урачоў. З 1852 г. ён знаходзіўся ў адстаўцы. Быў [[Стацкі саветнік|стацкім саветнікам]]. Апошнія годы жыцця правёў у Санкт-Пецярбургу. Адначасова з медыцынскай практыкай Л. Нагумовіч займаўся навуковай працай. З’яўляўся актыўным папулярызатарам медыцынскіх ведаў. Заслугоўвае ўвагі работа «''Руководство к лечению огнестрельных ран по правилам, предлагаемым знаменитыми хирургами в Европе''» (Магілёў, 1822). Ён таксама аўтар 1, 7, 8-га раздзелаў «''Трактата о повальной, заразной болезни, называемой холера''» (1831). Пераклаў з французскай мовы працу вядомага ўрача Ланцыо. Супрацоўнічаў у «''Военно-медицинском журнале''», газеце «''Друг здравия''» і інш. У работах Нагумовіча выявіліся характэрныя для яго рысы ўрача-гуманіста: пільнасць пры назіранні за сімптомамі захворвання ў дынаміцы, пастаянны пошук новых, найбольш эфектыўных метадаў і спосабаў лячэння. За заслугі ў ваеннай медыцыне Л. Нагумовіч быў прызначаны ганаровым членам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі,]] [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] і Ваенна-медыцынскага навуковага камітэта. Узнагароджаны Імператарскім [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] (1830), сярэбраным медалём «За Парыж» (1814). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 118. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 509. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 268—269. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Нагумовіч Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] r5rsoxhijrik0lp8u0ivy5qqi6elazn 5189541 5189537 2026-08-30T08:59:19Z Aliaksei Lastouski 75892 5189541 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Леў Якаўлевіч Нагумовіч''' ([[Польская мова|пол]]. ''Leon Kazimierz Nahumowicz'', {{lang-ru|Лев Яковлевич Нагумович}}; {{ВДП}}) — вучоны-медык, хірург, асветнік, удзельнік [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], адзін са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства рускіх урачоў.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/135492|title=Нагумовіч Леў (Леон-Казімір) Якаўлевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=РБС/ВТ/Нагумович, Лев Яковлевич — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://masheka.by/history_mogilev/mogilev-lyudi/2145-vrach-iz-mogileva-na-elisejskih-poljah-v-parizhe.html|title=Врач из Могилева на Елисейских полях в Париже » MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|website=MASHEKA - информационный портал Могилёва. Новости Могилева, интервью с могилевчанами|access-date=2026-08-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Leon Kazimierz|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-08-30}}</ref> == Біяграфія == [[Файл:Nahumowicz Rukovodstvo.jpg|міні|Леў Нагумовіч. Тытульная старонка да "Руководства по лечению огнестрельных ран", Магілёў, 1822]] Скончыў Магілёўскі езуіцкі калегіюм, затым па стыпендыі расійскага ўрада лячэбна-медыцынскае аддзяленне [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1807-1811). Атрымаў пасля вучобы званне доктара медыцыны (1812). У яго дысертацыі, прысвечанай гартаннай [[Ангіна|ангіне]], упершыню ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] апісвалася дастаткова рэдкае, але цяжкае захворванне. З 1812 г. Л. Нагумовіч быў ваенным урачом. Служыў у Фанагарыйскім грэнадзёрскім палку. Удзельнічаў у вайне 1812 г. у бітвах пры [[Барадзінская бітва|Барадзіне]], Малым Яраслаўцы, пад Люцэнам, Кульмам, Лейпцыгам. У 1814 г. разам з палком уступіў у [[Парыж]]. У Парыжскай медыцынскай акадэміі Л. Нагумовіч прачытаў даклад «''Об употреблении фосфора при лечении перемежающейся лихорадки''» і быў выбраны членам-карэспандэнтам гэтай акадэміі. Пасля вяртання войск з-за мяжы яго прызначылі старшым урачом 40-га егерскага палка. З 1818 па 1826 г. (акрамя 1822 г., калі працаваў у Віцебскім ваенным шпіталі) з’яўляўся ардынатарам Беларуска-Магілёўскага ваеннага шпіталя. У 1826 г. быў штаб-лекарам Фінляндскага палка. Як ваенны медык прымаў удзел у турэцкай (1828), [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскай (1831)]] і венгерскай (1848) кампаніях. У 1830 г. Л. Нагумовіч працаваў у цэнтральнай камісіі па барацьбе з [[халера]]й у [[Саратаў|Саратаве]]. Стаў адным са стваральнікаў і актыўных удзельнікаў першага ў Расіі Таварыства расійскіх урачоў. З 1852 г. ён знаходзіўся ў адстаўцы. Быў [[Стацкі саветнік|стацкім саветнікам]]. Апошнія годы жыцця правёў у Санкт-Пецярбургу. Адначасова з медыцынскай практыкай Л. Нагумовіч займаўся навуковай працай. З’яўляўся актыўным папулярызатарам медыцынскіх ведаў. Заслугоўвае ўвагі работа «''[https://kp.rusneb.ru/item/material/rukovodstvo-k-lecheniyu-ognestrelnyh-ran-po-pravilam-predlagaemym-znamenitymi-v-evrope-hirurgami-sochinennoe-d-oktorom-m-ediciny-l-nagumovichem Руководство к лечению огнестрельных ран по правилам, предлагаемым знаменитыми хирургами в Европе]''» (Магілёў, 1822). Ён таксама аўтар 1, 7, 8-га раздзелаў «''Трактата о повальной, заразной болезни, называемой холера''» (1831). Пераклаў з французскай мовы працу вядомага ўрача Ланьё пра лекаванне венерычных хваробаў.<ref>''Ланьо, Луи Вивиан'' (1781-1868). Описание припадков любострастной болезни, разных способов врачевания и перемен, коим оное подлежит в отношении возраста, пола, сложения больного, климата, годовых времен и сложности с другими болезнями. Сочинение, в коем подробно описаны правила лечения, принятые в Венерической больнице в Париже, изданное Л. В. Ланьо : с фр. на рос. яз. переведенное с послед. Париж. изд. / Л. В. Ланьо ; пер. Л. Я. Нагумович. - М. : В Тип. С. Селивановского, 1820. - [XVI], 339 с.</ref> Супрацоўнічаў у «''Военно-медицинском журнале''», газеце «''Друг здравия''» і інш. У работах Нагумовіча выявіліся характэрныя для яго рысы ўрача-гуманіста: пільнасць пры назіранні за сімптомамі захворвання ў дынаміцы, пастаянны пошук новых, найбольш эфектыўных метадаў і спосабаў лячэння. За заслугі ў ваеннай медыцыне Леў Нагумовіч быў прызначаны ганаровым членам [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі,]] [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] і Ваенна-медыцынскага навуковага камітэта. Узнагароджаны Імператарскім [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] (1830), сярэбраным медалём «За Парыж» (1814). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 2000. — Т. 11. — С. 118. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 509. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 268—269. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Нагумовіч Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] 11xnb1kq6olxkoapp6vguhmbphugcse 0 812105 5189288 5175457 2026-08-29T13:37:57Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Археалагічныя аб'екты Літвы]]; дададзена [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Літвы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189288 wikitext text/x-wiki '''Пушка́рня''' ({{lang-lt|Puškarnia}}, {{lang-pl|Puszkarnia}})&nbsp;— гістарычны раён і прадмесце ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], якое размяшчалася на левым беразе ракі [[Вілія|Віліі]]. Сваю назву мясцовасць атрымала ад вялікай дзяржаўнай [[Віленская пушкарня|пушкарні (людвісарні)]]&nbsp;— майстэрні па адліўцы гармат і званоў, заснаванай тут [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікім князем літоўскім]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] у сярэдзіне XVI стагоддзя{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=13}}. Да нашага часу першапачатковая планіроўка прадмесця практычна не захавалася ў выніку актыўнай гарадской забудовы і пракладкі новых вуліц у XIX—XX стагоддзях. == Тапаграфія і гістарычныя межы == Тэрыторыя гістарычнай Пушкарні знаходзілася на захад ад [[Кафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|кафедральнага сабора]]. Яна была абмежавана з поўначы ракой [[Вілія|Віліяй]], з поўдня&nbsp;— рачулкай [[Качэрга (рака)|Качэргай]], [[Віленскія гарадскія муры|гарадскім мурам]] і вуліцай [[Вуліца Адміню (Вільня)|Кажамяцкай]], а на захадзе даходзіла да [[Віленская вуліца (Вільня)|Віленскай вуліцы]]. Да з'яўлення тут гарматнай майстэрні і замацавання новай назвы гэты раён здаўна называўся Лукамі або Лукішкамі (не блытаць з суседнім гістарычным прадмесцем [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]]). Частка гэтага абшару, якая знаходзілася з боку сабора і непасрэдна прылягала да кляштара [[Кармеліты|кармелітаў]], насіла назву Адалідоўшчына<ref>Такую назву мы знаходзім у зборніку копій фундацыйных дакументаў касцёла кармелітаў пад тытулам святога Георгія, які захоўваўся ў кляштары. Цяпер гэта рукапісы [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх|Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы]] (MAB RS F 273–3383, k. 1–4). Самы ранні дакумент у гэтым зборніку паходзіць з 1514 года: кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] пацвярджае фундацыю касцёла кармелітаў «sub Titulo Sanctae Mariae Nivis», размешчанага «super monte versus navigium fluvii Viliae», а таксама надае тэрыторыю пад назвай «Адалідоўшчына», на якой дазваляе пабудаваць чатыры дамы («in primis in eisdem monte iuxta Monasterium usque ad latere officinas Episcopales locum sive spatium Odolidowszczyzna nuncupatum pro construendis quattor aut pluribus domibus»).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам мураваны кармеліцкі [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (першапачаткова Найсвяцейшай Панны Марыі Снежнай), заснаваны ў 1506 годзе на памяць аб перамозе над татарамі пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]], быў пабудаваны на ўзвышшы і дамінаваў над усім наваколлем<ref>Назва сустракаецца ў некалькіх дакументах, напісаных на рускай (старабеларускай) мове ў першыя дзесяцігоддзі XVI стагоддзя: MAB RS F 273–3843, k. 4: [1524 V 12] ''List dany zakonnikom wilenskim Swentoho Juria na Łuce na zemlu Pustowskuiu w Wilenskom Powete''.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Праз увесь гэты абсяг праходзілі дзве дарогі. Першая з іх вяла ад вялікакняжацкага [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] да мураванага ([[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага]]) моста праз Вілію і называлася Замкавай або [[Маставая вуліца (Вільня)|Маставой]]. Другая дарога, так званая [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарская]], ішла ўпоперак ад [[Татарская брама (Вільня)|Татарскай брамы]] да кармеліцкага кляштара. З цягам часу абедзве гэтыя дарогі сталі вуліцамі, якія часткова захаваліся да нашых дзён. Была яшчэ і трэцяя дарога, якая цяпер ужо не існуе. Яна вяла ад кляштара да [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|палаца Радзівілаў]] пры [[Віленская брама (Вільня)|Віленскай браме]] і называлася завулкам Янушаўскім (у гонар віленскага ваяводы [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], уладальніка пабудаванага там у 1653 годзе палаца){{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Сам тапонім і гістарычныя межы гэтага раёна неаднаразова станавіліся прадметам даследаванняў урбаністаў і гісторыкаў, якія дэталёва вывучалі развіццё гарадской прасторы і тапаграфію палацаў<ref>Гэтыя даследаванні прадстаўлены ў наступных працах: {{артыкул |аўтар=[[Юстына Лігуз|J. Liguz]] |загаловак=Plan Wilna Georga Maxa von Fürstenhoffa jako źródło historyczne |выданне=Kartografia wojskowa krajów strefy bałtyckiej XVI-XX w. |месца=Toruń |год=1996}}; {{артыкул |аўтар=[[Юзаф Марошак|J. Maroszek]] |загаловак=Ulice Wilna w XIV-XVIII wieku |выданне=[[Kwartalnik Historii Kultury Materialnej]] |год=1999 |том=XLVII |нумар=1-2}}.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Даследчыкі адзначаюць, што Замкавая дарога была цесна звязана са стайнямі, вялікай абозняй і ўласна ліцейняй гармат, з'яўляючыся галоўнай транспартнай артэрыяй гэтага раёна{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Каралеўскія сады і ўладанні == На тэрыторыі Пушкарні гістарычна існавалі вялікакняжацкія сады і гаспадарчыя пабудовы, якія адыгрывалі важную ролю ў жыцці [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]]. Яшчэ ў першай палове XVI стагоддзя тут знаходзіліся ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]]. Згодна з дакументамі 1540 года, яна набыла за 100 коп літоўскіх грошаў сад у крайчага [[Ян Янавіч Радзівіл|Яна Янавіча Радзівіла]]. Гэты сад размяшчаўся за гарадскімі мурамі насупраць двара [[Ян Янавіч Забярэзінскі|Яна Забярэзінскага]] і знаходзіўся непасрэдна за каралеўскімі стайнямі<ref>Літоўская Метрыка. Кніга запісаў 1 (1380–1584), Vilnius 1998, nr 185, 1540 XI 26: «[...] Ян Янавіч Радзівіл прадае каралеве агарод свой дзедзічны за горадам віленскім, насупраць двара пана Забярэзінскага, а за стайнямі караля яго міласці ляжачы, за 100 коп літоўскіх вечным правам» ({{lang-pl|[...] Jan Janowicz Radziwiłł przedaie królowey ogród swoy dziedziczny za miastem wileńskim. naprzeciwko dworowi pana Zaberezińskiego a za stainiami króla jego mości lieżący, za 100 kop litewskich wiecznym prawom}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=136}}. Сапраўдны росквіт каралеўскіх садоў на Пушкарні звязаны з дзейнасцю [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Каля 1547 года па яго загадзе быў створаны новы рэнесансны сад, які размяшчаўся паміж новым каралеўскім домам і ракой Віленкай. На стварэнне гэтага саду і добраўпарадкаванне тэрыторыі пайшлі значныя сродкі. Пад кіраўніцтвам майстра земляных работ [[Пётр Чэх|Пятра Чэха]] (у дакументах ён фігуруе як майстар сажалак — {{lang-la|Petrus Bohemus fossor, magister piscinarum}}) былі выкапаны тры сажалкі, злучаныя каналамі. Іх берагі ўмацавалі, а тэрыторыю ўпрыгожылі газонамі, на стварэнне якіх спатрэбілася прывезці каля 3000 кавалкаў дзірвану. У садзе былі пабудаваны тры альтанкі (вежы) і дэкаратыўныя студні, з якіх вада па канале падавалася да стайняў і сажалак<ref>Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), RK 120, 137, 140.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. Гэты сад быў цесна звязаны з чатырма вялікімі стайнямі, абозняй і ўласна ліцейняй гармат. Транспартная сувязь забяспечвалася праз драўляны, крыты гонтам мост на мураваных апорах цераз Віленку, пабудаваны ў тым жа 1547 годзе цесляром, майстрам Мацеем<ref>AGAD, ASK, RK 140, k. 166, 187.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=138}}. Насупраць каралеўскага саду, на іншым беразе Віленкі, стаяў вялікі маёнтак віленскага кашталяна [[Юрый Радзівіл (кашталян віленскі)|Юрыя Радзівіла]]&nbsp;— бацькі будучай каралевы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Менавіта блізкасць гэтых уладанняў да каралеўскіх садоў спарадзіла знакамітую ў гістарыяграфіі легенду пра таемныя сустрэчы маладога караля з Барбарай яшчэ да іх афіцыйнага шлюбу{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=139}}. == Магнацкія юрыдыкі і палацы == === Двор і сады Кішкаў === Акрамя Радзівілаў і вялікага князя, на Пушкарні мелі свае ўладанні і іншыя прадстаўнікі эліты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вядома, што ў пачатку XVII стагоддзя тут знаходзіўся маёнтак ваяводы полацкага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]]. Згодна з інвентаром 1623 года, складзеным пры продажы маёнтка ўдавой віленскага кашталяна Альжбетай Соф'яй з Гагенцолернаў, пры двары існаваў дэкаратыўны барочны сад з лабірынтам, абнесены агароджай<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ({{lang-pl|Opis Ogrodu w Wilnie, który kupiła od Janusza Kiszki wdowa po Januszu Radziwille kasztel. Wil. w 1623}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=147}}. Гэты сад меў геаметрычную планіроўку і быў падзелены на некалькі кварталаў, абсаджаных глогам і вішнямі. Сярод садовых пабудоў меліся мураваная лядоўня і лазня, побач з якой і знаходзіўся лабірынт. У садзе вырошчваліся рэдкія і экзатычныя для таго часу расліны: ружы, цюльпаны, гіяцынты, розныя гатункі сліў (у тым ліку французскія і іспанскія), а таксама вінаград. Цікава, што сярод пераліку садовых культур асобна згадваецца бульба (у дакуменце названая як ''«bulbas americanos»''), што з'яўляецца адным з найранейшых сведчанняў яе вырошчвання ў Вільні<ref>J. Zawadzki, Siedziby Kiszków i Radziwiłłów na Białorusi w XVI–XVIII w. Opisy z zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych, Warszawa 2002, s. 11.</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=143—145}}. === Палац Радзівілаў === Тэрыторыя Пушкарні набыла асаблівую значнасць для [[Біржанская лінія Радзівілаў|роду Радзівілаў біржанскай лініі]]. У 1653 годзе ваявода віленскі і вялікі гетман літоўскі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] пабудаваў каля Віленскай брамы [[Палац Радзівілаў (Вільня, Пушкарня)|мураваны палац у стылі ранняга барока]]. Аўтарам праекта даследчыкі лічаць каралеўскага архітэктара [[Канстантэ Тэнкала]]{{sfn|Czyż|2021|с=638—639}}. Палац складаўся з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных крыламі, і меў не толькі жылы, але і відавочны абарончы характар (у тым ліку быў абсталяваны бастыёнамі). Адкрытыя лоджыі яго ўсходняга фасада выходзілі на сад, адкуль адкрываўся маляўнічы від на раку і горад{{sfn|Czyż|2021|с=638—641}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19}}. У час [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661)]] і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў. Яго аднаўленнем займаўся [[Багуслаў Радзівіл]], які значна пашырыў комплекс, дадаў мезанін і ўпарадкаваў паркавую зону. У садзе Багуслава Радзівіла знаходзіліся тры сажалкі, паміж якімі размяшчаўся павільён-лазня і лабірынт{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=14}}{{sfn|Czyż|2021|с=648}}. Згодна з інвентарным апісаннем 1667 года, непасрэдна перад вокнамі палаца размяшчаліся кветнікі, дзе з дапамогай [[Гізоп|гізопу]] былі высаджаны шляхецкія гербы: радзівілаўскі Арол, [[Пагоня (герб)|Пагоня]], [[Грыф (герб)|Грыф]] і герб Ангальта (Шпалерная штука)<ref>AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у палацы князя яго міласці пры Браме Віленскай ({{lang-pl|Ogród w Pałacu Xcia Je[g]o Mci przy Bramie Wileńskiej}}).</ref>{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=148—149}}. Гэты палац вызначаўся вялікай раскошай: у калекцыі Багуслава Радзівіла налічвалася 2602 карціны (у тым ліку шэсць палотнаў [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха]]), а таксама мноства гравюр і архітэктурных чарцяжоў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. Пасля смерці Багуслава Радзівіла маёмасць перайшла да яго малалетняй дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Рэзідэнцыя стала прадметам вострых маёмасных спрэчак з Сапегамі і іншымі прадстаўнікамі ўласнага роду. У 1694 годзе ардынат нясвіжскі [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] з дапамогай ваеннай сілы захапіў палац, загадаўшы сарваць гербы законнай уладальніцы і замяніць іх на свае{{sfn|Vitkauskienė|2006|с=150—151}}{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=16}}. На працягу XVIII стагоддзя комплекс паступова прыйшоў у заняпад. Канчаткова ён быў знішчаны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1828 годзе пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала руіны палаца за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтая цэгла была выкарыстана для пабудовы прыватнага мураванага дома на [[Вастрабрамская вуліца|Вострабрамскай вуліцы]]<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158. У Рэгістры культурных каштоўнасцей пазначаны адрас дома, пабудаванага з рэшткаў палаца Радзівілаў — вул. Варотаў Зары (Aušros Vartų), 29.</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. == Кармеліцкая юрыдыка (Юрыдыка Святога Георгія) == Важнай часткай гістарычнай Пушкарні была [[юрыдыка]], якая належала кляштару кармелітаў старых правілаў (асервантаў). Цэнтрам юрыдыкі з'яўляўся [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)|касцёл Святога Юр’я]] (і Маці Божай Снежнай), заснаваны каля 1506 года віленскім ваяводам [[Мікалай Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Мікалаем Радзівілам]] у гонар перамогі над татарамі ў бітве пад [[Бітва пад Клецкам (1506)|Клецкам]]<ref>Polski Słownik Biograficzny (1987), s. 316–319; E. Kotlubajus, Radvilos. Nesvyžiaus galerijos portretai, Vilnius 1995, s. 32–34.</ref>{{sfn|Liškevičienė|2023|с=67}}{{sfn|Stepavičius|2025|с=160}}. Тэрыторыя юрыдыкі распасціралася вакол касцёла ўшчыльную да Татарскай і Віленскай брам. Жыццё на тэрыторыі юрыдыкі строга рэгламентавалася манастырскімі правіламі. У [[Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса|Нацыянальнай бібліятэцы Літвы імя Марцінаса Мажвідаса]] захаваўся рукапісны зборнік дакументаў «Збор дакументаў Віленскага канвента Святой Марыі Снежнай...» ({{lang-la|Collecta munimentorum conventus Vilnensis s(anctae) Mariae ad Nives...}}), які быў складзены ў 1745 годзе кусташам рускай правінцыі кармелітаў [[Вацлаў Гіглеўскі|Вацлавам Гіглеўскім]]<ref>Шыфр: Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса, Аддзел рэдкіх кніг і рукапісаў (LNB RKRS) F 203-104.</ref>{{sfn|Stepavičius|2025|с=158}}. Сярод іншага, там утрымліваюцца падрабязныя правілы і спісы павіннасцей жыхароў юрыдыкі ад 1667 і 1670 гадоў. Згодна з дакументам 1667 года, жыхары былі абавязаны выказваць паслухмянасць прыёру кляштара і іншым духоўным асобам, выплачваць зямельны падатак ([[паземнае]]) і падатак на алкаголь ([[Капчызна|капчызну]]). Строга забаранялася без ведама кляштара прадаваць дамы ерэтыкам, схізматыкам або шляхце. Падчас жніва кожны дом быў абавязаны прыслаць работніка на кляштарны фальварак або наняць яго за свой кошт. Асаблівая ўвага звярталася на пажарную бяспеку: коміны павінны былі рэгулярна чысціцца, і кожны квартал гэта правяраўся кіраўніцтвам юрыдыкі пад пагрозай штрафу. Акрамя таго, кожны мешчанін мусіў мець у сваім доме сродкі для тушэння пажару. Дакумент асабліва падкрэсліваў важнасць правасуддзя і парадку, цытуючы вядомы лацінскі выраз: «няхай загіне свет, але здзейсніцца правасуддзе» ({{lang-la|pereat mundus, fiat justitia}}){{sfn|Stepavičius|2025|с=162}}. У дакуменце 1670 года пералічваюцца 25 жыхароў (гаспадароў) юрыдыкі. Адміністрацыю ўзначальваў войт Павел Дундуль. Таксама згадваюцца лаўнікі Пётр Шыманоўскі і Шыман Бурба, пісар Шыман Брут, урадавы слуга Павел Крыніцкі, каваль Казімір Пагеровіч, цясляр Пётр Машкевіч, рамеснікі і фурманы{{sfn|Stepavičius|2025|с=161, 163}}. == Забудова ў XIX—XX стагоддзях == У XIX стагоддзі тэрыторыя Пушкарні пачала актыўна забудоўвацца і інтэгравацца ў гарадское асяроддзе Вільні. У 1811 годзе практычна ўвесь гэты раён належаў Людвіку Абрамовічу. З 1834 года пачалося праектаванне і забудова сучаснай вуліцы Жыгімонтаў (у той час&nbsp;— набярэжнай ракі Віліі). У канцы XIX стагоддзя графы [[Тышкевічы]] пабудавалі тут тры рэзідэнцыі. [[Палац Клеменціны Тышкевіч|Адна з іх]], узведзеная ў 1884—1888 гадах для [[Клемянціна Тышкевіч|Клемянціны Тышкевіч]], пазней стала месцам размяшчэння [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі Урублеўскіх (сучасная Бібліятэка Акадэміі навук Літвы)]]. У 1891 годзе суседні маёнтак набыў [[Ян Юзаф Тышкевіч]]<ref>У 1884—1888 гадах пабудавана рэзідэнцыя Клемянціны Тышкевіч (1856—1921), дзе ў 1907—1914 гадах дзейнічаў Музей навукі і мастацтва, а пазней — Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх, заснаваная адвакатам і грамадскім дзеячам Тадэвушам Урублеўскім (1858—1925). Унесена ў рэгістр як аб'ект нацыянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 1, унікальны код аб'екта 16542). Палац Яна Юзафа Тышкевіча, які набыў маёмасць у 1891 годзе, з'яўляецца аб'ектам рэгіянальнага значэння (вул. Жыгіманту, 3, унікальны код 1087).</ref>{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=17}}. Значная шкода гістарычным падмуркам і культурным пластам была нанесена ў савецкі час, калі праз цэнтр былых руін палаца Радзівілаў праклалі цеплатрасу, цалкам знішчыўшы вялікую частку аўтэнтычных падлог. Акрамя таго, яшчэ ў канцы XIX стагоддзя на тэрыторыі быў пабудаваны вялікі гаспадарчы корпус бальніцы, які добра відаць на аэрафотаздымках 1917 года{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21}}. == Археалагічныя даследаванні == Пачынаючы з 2017 года на тэрыторыі былой Пушкарні (па вуліцы Жыгімонтаў) праводзяцца маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам археолага [[Ігнас Садаўскас|Ігнаса Садаўскаса]]. Яны дазволілі выявіць значныя рэшткі палацавага комплексу XVI—XVII стагоддзяў. У 2018 годзе былі адкрыты добра захаваныя рэнесансныя падлогі з буйнагабарытнай цэглы, якія датуюцца першай паловай XVII стагоддзя (часам Януша Радзівіла), а таксама базы калон [[Іанічны ордар|іанічнага ордара]] і рэшткі пячных падмуркаў{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=19—20}}. У культурным пласце была знойдзена вялікая колькасць артэфактаў, у тым ліку фрагменты паліванай кафлі з расліннымі і геаметрычнымі арнаментамі, маўрытанскімі матывамі, а таксама з ініцыяламі Януша Радзівіла і радзівілаўскім гербам (арлом). Таксама былі знойдзены мушкетныя кулі (што сведчыць пра ваенныя сутыкненні ў гэтым раёне ў XVII—XVIII стагоддзях), манеты часоў Жыгімонта Старога, Жыгімонта III Вазы і Яна Казіміра, фрагменты гліняных [[Люлька|люлек]] і сталовага посуду{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=21—27}}. У 2021 годзе археолагі адкапалі аркадныя падмуркі манументальнай агароджы, якая аддзяляла галоўны корпус палаца ад яго гістарычнай часткі{{sfn|Kalinauskaitė|2023|с=24}}. Знойдзеныя архітэктурныя элементы і падмуркі ўнесены ў [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] як аб'ект нацыянальнага значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Brensztejn M. |загаловак=Zarys dziejów ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego |месца=Wilno |год=1924 |старонак= }} * {{кніга |аўтар=Czyż A. S. |загаловак=Pałace Wilna XVII–XVIII wieku |месца=Warszawa |выдавецтва=POLONIKA |год=2021 |старонак=696}} * {{артыкул |аўтар=Kalinauskaitė R. |загаловак=Iš žemės išnyranti istorija. Apie atradimus Radvilų rezidencijoje prie Neries pasakoja archeologas Ignas Sadauskas |выданне=Būdas |год=2023 |нумар=3 (210) |старонкі=12—28}} * {{артыкул |аўтар=Liškevičienė J. |загаловак=Radvilų giminės manifestacija Vilniaus Šv. Jurgio kankinio bažnyčios dekore |выданне=Menotyra |год=2023 |старонкі=61—94}} * {{артыкул |аўтар=Stepavičius P. A. |загаловак=Gyvenimo Puškarnioje taisyklės iš XVII amžiaus |выданне=Lietuvos istorijos studijos |год=2025 |том=55 |старонкі=157—166}} * {{артыкул |аўтар=Vitkauskienė B. R. |загаловак=Ogrody barokowe Kiszków i Radziwiłłów w Wilnie na Puszkarni |выданне=BAROK Historia-Literatura-Sztuka |год=2006 |нумар=XIII/1 (25) |старонкі=135—154}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Прадмесці Вільні]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Літвы]] hrfdq1rv3gacco9upsitcc5dtzhasmz 0 812261 5189476 5177015 2026-08-30T02:41:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5189476 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}{{цёзкі2|Пінес}} '''Меер Пінес''' (псеўданім: ''Брыксман''; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Літаратуразнаўства|гісторык яўрэйскай літаратуры]] (на [[ідыш]]ы), [[журналіст]], [[грамадскі дзеяч]], [[Купецтва|купец]] 1-й гільдыі. Адзін з заснавальнікаў партыі сіяністаў-сацыялістаў. Бацька філосафа Шлома Пінеса. == Біяграфія == Меер-Ісар нарадзіўся ў Магілёве, бацькам быў Янкеў-Шмуіл сын Меер-Ізроіла, а маці Цыпа-Міна дачка Хаім-Шымана<ref>Запіс пра нараджэнне на сайце familysearch.org</ref>. Сям’я пераехала ў 1890 годзе ў [[Ружаны]], тут вучыўся ў [[Хедар|талмуд-торы]], [[Ешыбот|ешыбоце]], з хатнімі настаўнікамі. У 1900—1902 гадах вывучаў у [[Бернскі ўніверсітэт|Бернскім універсітэце]] юрыдычныя навукі і філасофію. У 1902—1905 вучыўся ў [[Універсітэт Сарбона|Сарбоне]]. У 1905 годзе з пачаткам рэвалюцыі вярнуўся з-за мяжы, актывіст Яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі ([[СЯРП]]), удзельнік 7-га [[Сіянісцкія кангрэсы|сіянісцкага кангрэса]] (1905). Супрацоўнічаў з доктарам Зангвілем і браў удзел у стварэнні яго партыі — [[Тэрытарыялізм|тэрытарыялістаў]]. Быў кандыдатам у дэпутаты ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] на выбарах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|2-ю Дзяржаўную Думу]], паводле прыналежнасці тэрытарыяліст. Друкавваўся ў газетах ([[Фрайнд]], [[Дэр наер вэг]], [[Дос ворт]]). З 1909 года жыў з сям’ёй у [[Рыга|Рызе]], заснаваў [[Газета|газету]] «Дзі ідышэ штымэ» (Яўрэйскі голас), рэдактарам якой стаў крытык [[Бал-Махшовес]]. Працягнуў вучобу ў Сарбоне ([[Доктар навук|доктар літатуры]], 1910). Вёў гандлёвыя справы. У 1915 годзе жыў у [[Архангельск]]у. Эміграваў, жыў з 1920 у [[Лондан]]е, а з 1921 — у [[Берлін]]е, дзе ўдзельнічаў у працы Таварыства [[ORT]] і Яўрэйскага эміграцыйнага таварыства. Далучыўся да аб’яднання тэрытарыялістаў Фрайланд-ліга. Сябраваў з [[Сямён Дубноў|Дубновым]], [[Якаў Ляшчынскі|Ляшчынскім]] і іншымі. У 1941 годзе быў праведзен абмен насельніцтвам між Германіяй і СССР праз Турцыю — адразу пасля прыбыцця Пінес з жонкай аказаліся ў [[Рэпрэсіі ў СССР|савецкім зняволенні]]. Загінулі ў лагерах, жонка ў 1942, ён пазней. == Навуковая дзейнасць == Яго праца «Гісторыя яўрэйскай літаратуры» выйшла спачатку па-французску, затым у яўрэйскім перакладзе пад рэдакцыяй Бал-Махшовеса, па-нямецку, па-руску з дадатковымі раздзеламі. Яна абудзіла вялікую цікавасць. У яе абмеркаванні ўдзельнічалі [[Нохум Штыф|Штыф]], [[Шмуэль Нігер|Нігер]], доктар [[Мукдоні]], [[Янкеў Мілх|Мілх]], доктар [[Ізроіл Цынберг|Цынберг]], [[Бэр Борахаў|Борахаў]] і іншыя. Пінес не мінуў памылак, але каштоўнасць яго кнігі несумненная. Яна лічыцца першай у сваім родзе (калі не браць пад увагу працу Вінера, якая выйшла раней — у 1899, — але толькі па-англійску). == Кнігі == * Dr. Meyer Isser Pines. Histoire de la littérature Judéo-Allemande. Парыж: Jouve et Cis, 1911. — 578 ст. * די געשיכטע פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור (пераклад на ідыш). У 2 тамах. Друкарня Б. Шыміна, 1912.<ref>[https://books.google.com/books?id=7nIQzLna_HwC&pg=PA150&lpg=PA150&dq=pines+yiddish&source=bl&ots=4dxYvYdIPo&sig=H467X9_eElNfCC0ppal4Ydbwbzs&hl=en&sa=X&ei=3t4XUa_XNfKy0AHH_4HYAg&ved=0CGwQ6AEwCA#v=onepage&q=pines%20yiddish&f=false Meyer Pines in Revolutionary Roots of Modern Yiddish (ст. 150)]</ref> * Die geschichte der jüdischdeutschen literatur. Лейпцыг: G. Engel, 1913. * Пинес М. Я. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы (на еврейско-немецком диалекте)]. Авторизованный пер. с немецк. [[Саламон Вермель|С. С. Вермеля]]. М.: Универсальное книготоварищество Л. А. Столяр, типография Торгового дома «Мысль», 1913. * пераклад 1981 года на іўрыт == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/2089/Pines-Meyer_1881-1942 Pines Meyer] * [http://www.rujen.ru/index.php/ПИНЕС_Меир-Иссар Пинес Меир Иссар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303190817/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%98%D0%9D%D0%95%D0%A1_%D0%9C%D0%B5%D0%B8%D1%80-%D0%98%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80 |date=3 сакавіка 2016 }} * {{ЭЕЭ|13217|Пинес Шломо}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пінес Меер}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]][[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]][[Катэгорыя:Дактары навук]][[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]][[Катэгорыя:Памерлі ў ГУЛАГу]][[Катэгорыя:Ідыш]] 89itywvxw6uc8xftsylivt1r8wpikja 0 812739 5189568 5184440 2026-08-30T09:39:19Z Ігар Бортнік 154852 5189568 wikitext text/x-wiki [[Файл:1917petrogradsoviet_assembly.jpg|міні|380x380пкс|Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў у 1917 г.]] '''Саве́ты''' - калегіяльныя прадстаўнічыя органы ўлады, якія абіраліся на пэўны тэрмін у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]], у [[Расійская рэспубліка|Расійскай рэспубліцы]] ў 1917-1918 гг. == Саветы ў рэвалюцыі 1905-1907 гг. == 8 сакавіка 1905 г. у горадзе [[Алапаеўск|Алапаеўску]] быў створаны першы ў Расійскай імперыі Савет рабочых дэпутатаў. Увесну 1905 г. падобныя Саветы ўзніклі ў іншых уральскіх гарадах ([[Ніжні Тагіл]], [[Матавіліха|Мотавіліха]], [[Сяроў (горад)|Надзеждзінск]]). Але яны дзейнічалі ў межах асобных прадпрыемстваў і выконвалі хутчэй функцыі [[Прафсаюз|прафсаюзаў]]<ref>Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 239.</ref>. Традыцыйна ў расійскай гістарыяграфіі лічыцца, што першым агульнагарадским Саветам стаў Савет упаўнаважаных, арганізаваны 15 мая 1905 г. рабочымі тэкстыльных прадпрыемстваў [[Іванава-Вазнясенск|Іванава-Вазнясенска]]. Ён узнік падчас стачкі, што працягвалася на прадпрыемствах горада з 12 мая па 23 ліпеня 1905 г., у якой удзельнічалі, паводле падлікаў розных даследчыкаў, ад 30 да 70 тыс. рабочых<ref>Новиков А.В. Иваново-Вознесенская общегородская стачка 1905 года: новые ракурсы изучения // Исторический журнал: научные исследования. - 2013. - № 6 (18). - С. 528-531.</ref>. У Іванава-Вазнясенскі савет быў абраны 151 чалавек паводле нормы: адзін дэлегат на 500 рабочых ад прадпрыемтваў з колькасцю работнікаў больш за тысячу чалавек. Выбары праходзілі шляхам адкрытага галасавання. Савет кіраваў стачкай, вёў перамовы з уладамі і адміністрацыяй прадпрыемстваў, займаўся харчовым забеспячэннем забастоўшчыкаў, арганізаваў рабочую міліцыю для аховы парадку ў горадзе і абароны фабрык ад [[Штрэйкбрэхер|штрэйкбрэхераў]]. У пэўнай ступені Савет стаў органам гарадскога самакіравання, узяўшы на сябе функцыі арганізацыі бяспекі ў горадзе і наклаўшы забарону на гандаль [[Алкагольныя напоі|алкаголем]] і павышэнне коштаў на прадукты харчавання. Савет спыніў сваю дзейнасць 19 ліпеня 1905 г. у сувязі з рашэннем аб спыненні стачкі, паколькі адміністрацыі прадпрыемстваў пайшлі на частковыя саступкі рабочым<ref>Новиков А.В. Иваново-Вознесенская общегородская стачка 1905 года: новые ракурсы изучения // Исторический журнал: научные исследования. - 2013. - № 6 (18). - С. 531-539.</ref><ref>Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 237-240.</ref>. У 1905 г. Саветы рабочых, чыгуначных, казачых, матроскіх, батрацкіх і сялянскіх дэпутатаў былі арганізаваны ў 62 населеных пунктах Расійскай імперыі, у тым ліку з 33 гарадах. Пік арганізацыі Саветаў прыходзіўся на кастрычнік-лістапад 1905 г.<ref>Первая русская революция 1905-1907 гг. и международное революционное движение, ч. I. - Москва: Госполитиздат, 1955. - с. 130.</ref><ref>Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 335.</ref>. Дэпутаты выбіраліся паводле вытворчага прынцыпу - ад калектываў рабочых прадпрыемстваў, на сельскіх сходах і г.д. Саветы кіравалі агульнагарадскімі стачкамі, займаліся арганізацыяй узаемадапамогі і часта, ва ўмовах часовага замяшальніцтва царскіх уладаў, бралі на сябе некаторыя функцыі мясцовай улады, абапіраючыся на арганізаваныя імі баявыя рабочыя дружыны. Найбуйнейшым сярод іх быў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургскі]] Савет рабочых дэпутатаў. Ён быў арганізаваны 13 кастрычніка 1905 г. К сярэдзіне лістапада 1905 г. у яго склад уваходзілі 562 дэпутаты. Яны прадстаўлялі 181 прадпрыемства і 16 прафсаюзаў горада<ref>https://encspb.ru/object/2804022759</ref>. Была ўстаноўлена норма прадстаўніцтва - адзін дэпутат ад 500 рабочых, якая, аднак, выконвалася дастаткова адвольна - у Савеце былі прадстаўнікі і ад дробных майстэрняў з колькасцю 30-40 працаўнікоў. Без выбараў у Савет і яго выканаўчы камітэт былі кааптаваны 44 прадстаўнікі цэнтральных і мясцовых арганізацый [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Бунд|Бунда]] і [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]]. Усяго сацыял-дэмакраты складалі каля 65% членаў Савета, сацыялісты-рэвалюцыянеры - каля 13%<ref>Морской А. Исход российской революции 1905 года и правительство Носаря. - Москва, 1911. - С. 76-113.</ref><ref>Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 298-299.</ref>. Падчас паўстанняў у снежні 1905 г. у [[Масква|Маскве]] і некаторых іншых гарадах Саветы ажыццяўлялі кіраўніцтва імі, выконваючы ролю рэвалюцыйных органаў улады. Пасля падаўлення снежаньскіх паўстанняў яны былі ліквідаваны царскім урадам, а іх дэпутаты падвяргаліся рэпрэсіям<ref>Первая русская революция: взгляд сквозь столетие / отв. ред. А.П. Карелин, С.В. Тютюткин. - Москва: Памятники исторической мысли, 2005. - С. 360-382.</ref>. На тэрыторыі Беларусі Саветы рабочых дэпутатаў падчас рэвалюцыі 1905-1907 гг. не былі сфарміраваны. Функцыі кіраўніцтва агульнагарадскімі стачкамі выконвалі кааліцыйныя саветы, камітэты, камісіі, у якія на аснове пагадненняў уваходзілі прадстаўнікі мясцовых арганізацый рэвалюцыйных партый: [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]], [[Бунд|Бунда]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] і інш.<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 321.</ref>. == Саветы пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] == Падчас Лютаўскай рэвалюцыі ў [[Петраград|Петраградзе]] сфарміраваліся асобныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, якія 1 сакавіка аб'ядналіся ў [[Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў,]] які ажыццяўляў фактычную ўладу ў сталіцы поруч з [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]]<ref>{{Cite web|url=http://encspb.ru/object/2804022787|title=Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов|author=Кулегин А. М.|website=Историко-культурный интернет-портал «Энциклопедия Санкт-Петербурга»|publisher=Фонд имени Д. С. Лихачева|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025064115/http://encspb.ru/object/2804022787|archive-date=2016-10-25|access-date=2011-08-29|url-status=live}}</ref>. Выбары планавалася правесці паводле прынцыпу: адзін дэлегат ад кожнай тысячы рабочых на прадпрыемстве, адзін дэлегат ад прадпрыемства з колькасцю рабочых менш за 1 тыс., адзін дэлегат ад роты салдат. Аднак з-за сціслых тэрмінаў і складанасцяў у правядзенні масавых рабочых сходаў фактычна дэлегатамі сталі прадстаўнікі ўжо існаваўшых легальных рабочых арганізацый, у першую чаргу [[Кааперацыя|кааператываў]]. Таксама ўводзілася прадстаўніцтва ад сацыялістычных партый<ref>Бурджалов Э.Н. Вторая русская революция. Восстание в Петрограде. - Москва: Наука, 1967. - С. 213-214.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва Саветам ажыццяўляляў яго Выканаўчы камітэт на чале з дэпутатам [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Дзяржаўнай Думы]] [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратам]]-[[Меншавікі|меншавіком]] [[Мікалай Чхеідзэ|Мікалаем Чхеідзэ]]. На працягу сакавіка 1917 г. Выканаўчы камітэт Петрасавета ўтварыў шэраг камісій, паралельных адпаведным міністэрствам Часовага ўрада, і фактычна ператварыўся ў ценявы ўрад. Былі ўтвораны камісіі па чыгунках, пошце і тэлеграфе, харчаванні, фінансах, прызначаны камісары ​​ў штаб [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] і штабы камандуючых франтамі і флатамі. Таксама Выканаўчы камітэт па сваім меркаванні займаўся заканадаўчай дзейнасцю, у прыватнасці, абвясціў увядзенне 8-гадзіннага працоўнага дня<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 733.</ref>. Неўзабаве Саветы сталі імкліва ўтварацца на ўсёй тэрыторыі дзяржавы. Як правіла, ствараліся адзіныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Узнікалі Саветы сялянскіх дэпутатаў (губернскія, павятовыя, валасныя). На фронце функцыі Саветаў выконвалі [[салдацкія камітэты]] (палкавыя, дывізійныя, карпусныя, армейскія, франтавыя і г.д.). На Усерасійскай нарадзе Саветаў 29 сакавіка - 3 красавіка 1917 г. была вызначана тэрытарыяльная сістэма Саветаў: абласныя, губернскія, павятовыя, раённыя аб'яднанні (з'езды). У сакавіку 1917 г. у гарадах і губернях дзейнічалі каля 600 Саветаў. Да мая 1917 г. было сфарміравана да 50 тыс. салдацкіх і матроскіх камітэтаў розных узроўняў, у якіх уваходзіла да 300 тыс. чалавек<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 908.</ref>. Значнай палітычнай сілай становіцца Цэнтральны камітэт Балтыйскага флота ([[Цэнтрабалт]]). Петрасавет выкончаў пачаткова кіруючую ролю ў дачыненні да ўсіх Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў на тэрыторыі дзяржавы. У сакавіку 1917 г. у Петраградзе склаўся рэжым [[Двоеўладдзе|двоеўладдзя]]: з аднаго боку, улада [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай Думы]] і Часовага ўрада, з другога - улада Петрасавета. У войску і на флоце Часовы ўрад абапіраўся на традыцыйнае камандаванне, Петрасавет - на салдацкія і матроскія камітэты. Улада Дзяржаўнай Думы на месцах абапіралася на [[Земства|земствы]] і [[гарадскія думы]], Петрасавета - на Саветы на месцах. Кіраўніцтва Петрасавета, у якім пераважалі сацыял-дэмакраты-меншавікі і сацыялісты-рэвалюцыянеры, не ставіла сваёй задачай ставараць у форме Саветаў альтэрнатыўную структуру ўлады. Супрацьвагай Часоваму ўраду Саветы сталі стыхійна. Асноўным механізмам рэжыму двоеўладдзя стала Кантактная камісія Выканкама Петрасавета, утвораная 8 сакавіка 1917 г., якая фактычна ажыццяўляла кантроль Саветаў над Часовым урадам «у мэтах інфармавання Савета аб намерах і дзеяннях Часовага ўрада, інфармавання апошняга аб патрабаваннях рэвалюцыйнага бесперапыннага кантролю над іх ажыццяўленнем»<ref>https://www.ponjatija.ru/node/20655</ref>. Пасля вяртання ў Расію ў красавіку 1917 г. лідэра [[Бальшавікі|бальшавікоў]] [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]], ім быў высунуты лозунг перадачы Саветам усёй паўнаты ўлады. Аднак і меншавікі і эсэры, якія на той час пераважалі ў Саветах, не падтрымлівалі яго. Яны лічылі Саветы інстытутамі [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]], якія павінны ажыццяўляць ціск на ўрад "знізу", але не замяняць сабой урад<ref>{{Cite web|url=http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|title=Глава 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.|author=[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза, С. Г.]]|website=История советского государства и права|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111032518/http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|archive-date=2012-01-11|access-date=2011-08-29|url-status=live}}</ref>. Накірункамі дзейнасці Саветаў рабочых і салдацкіх былі садзейнічанне ўстанаўленню [[Рабочы кантроль над вытворчасцю|рабочага кантролю над вытворчасцю]] і ўвядзенню [[8-гадзінны рабочы дзень|8-гадзіннага рабочага дня]], арганізацыя [[Прафсаюз|прафсаюзаў]] і [[Фабрычна-завадскія камітэты|фабрычна-заводскіх камітэтаў]], стварэнне [[Рабочая міліцыя|рабочай міліцыі]], удзел у вырашэнні пытанняў, звязаных з забеспячэннем насельніцтва харчаваннем, удзел у падрыхтоўцы выбараў ва [[Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход]], культурна-асветніцкая дзейнасць, у тым ліку адкрыццё бясплатных бібліятэк<ref name=":0">Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 909.</ref>. Больш павольна ствараліся Саветы сялянскіх дэпутатаў. Вызначальную ролю ў іх арганізацыі адыгралі аддзяленні [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і сялянскія [[Кааперацыя|кааператывы]], якія ў значнай ступені знаходзіліся пад іх уплывам. Вясной 1917 г. быў праведзены шэраг валасных, павятовых і губернскіх сялянскіх з'ездаў, якія ўстанаўлівалі нормы прадстаўніцтва для абрання Саветаў. У валасныя Саветы часцей за ўсё выбіраўся адзін дэлегат ад 200 жыхароў, у павятовыя - ад 2-3 тыс. або шляхам дэлегавання ад валасцей. Але на месцах часта меў месца значны хаос у вызначэнні нормаў прадстаўніцтва. Саветы сялянскіх дэпутатаў, як правіла, не спрабавалі выконваць уладныя функцыі і з'яўляліся па сутнасці мясцовымі грамадскімі арганізацыямі<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 906-907.</ref>. Параўноўваючы ступень прадстаўнічасці Часовага ўрада і Саветаў, гісторык [[Аляксандр Рабіновіч]] пісаў, што апошнія былі больш прадстаўнічыя. У падтрымку гэтай высновы ён прыводзіў наступныя аргументы: дэпутаты [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|IV Думы]] абіраліся па нормах, якія выключалі ўдзел большасці насельніцтва ў выбарах; Саветы ўяўлялі сабой нізавыя дэмакратычныя арганізацыі, якія ўзніклі ў гарадах і сельскай мясцовасці па ўсёй краіне<ref>Рабинович А. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. - Москва: Прогресс. - С. 18.</ref>. 4-28 мая 1917 г. у Петраградзе па ініцыятыве Ўсерасійскага Сялянскага саюза і Ўсерасійскага з'езда кааператыўных саюзаў адбыўся [[І Усерасійскі з'езд сялянскіх дэпутатаў]]. На з'езд прыбылі 1353 дэлегаты, з іх мандатная камісія зацвердзіла 1167 дэлегатаў, у тым ліку 609 ад 70 губерняў і абласцей, 558 ад фронта. Паводле партыйнай прыналежнасці на з'ездзе былі прадстаўлены 537 [[Эсэры|эсэраў]], 103 сацыял-дэмакраты (з іх 9 [[Бальшавікі|бальшавікоў]], 8 [[Меншавікі-інтэрнацыяналісты|меншавікоў-інтэрнацыяналістаў]], астатнія [[меншавікі]]), 136 беспартыйных, 6 [[Трудавікі|трудавікоў]], 4 [[народныя сацыялісты]]. З'езд выказаўся ў падтрымку Часовага ўрада і працягу ўдзелу ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Ён таксама падтрымаў ідэю канфіскацыі памешчыцкага землеўладання, але прыняцце рашэння адкладаў да Ўстаноўчага сходу. З'езд абраў пастаянна дзеючы орган - [[Выканаўчы камітэт Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]] у складзе 253 чалавек на чале з эсэрам [[Мікалай Аўксенцьеў|Мікалаем Аўксенцьевым]]<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 713-714.</ref>. 3-24 чэрвеня 1917 г. у Петраградзе адбыўся [[І Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], у якім удзельнічалі 1090 дэлегатаў (822 дэлегаты з вырашальным голасам, 268 з дарадчым). Яны прадстаўлялі 305 аб'яднаных Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 53 абласных, губернскіх і раённых аб'яднанні Саветаў, 21 арганізацыю дзеючай арміі, 5 арганізацый фронта, 8 тылавых вайсковых арганізацыі. Сярод дэлегатаў было 295 [[Эсэры|эсэраў]], 248 [[Меншавікі|меншавікоў]], 105 [[Бальшавікі|бальшавікоў]], 73 пазафракцыйныя сацыялісты, 32 [[меншавікі-інтэрнацыяналісты]], 10 аб'яднаных сацыял-дэмакратаў, 10 [[Бунд|бундаўцаў]], 5 [[Трудавікі|трудавікоў]], 3 [[народныя сацыялісты]], 3 прадстаўнікі групы "Адзінства" і г.д. З'езд большасцю галасоў ухваліў дзейнасць Часовага ўрада, а таксама падтрымаў курс на працяг удзелу ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] да ажыццяўлення міра "без анексій і кантрыбуцый". Прапановы бальшавікоў і іншых левых груп аб перадачы ўсёй улады Саветам і выхадзе з вайны не былі ўхваленыя. Таксама з'езд падтрымаў шэраг праектаў прагрэсіўных сацыяльных і эканамічных рэформ, але іх ажыццяўленне адладвалася да рашэнняў [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага схода]]. Часоваму ўраду было прапанавана выдаць дэкларацыю, якая б прызнавала [[права нацый на самавызначэнне]] аж да аддзялення і стварэння самастойных дзяржаў, дэкрэт аб раўнапраўі ўсіх моў, а таксама стварыць савет па справах нацыянальнасцяў, у які б увайшлі прадстаўнікі ўсіх народаў Расіі. Асобна былі ўхвалены рэзалюцыі аб падтрымцы аўтаноміі [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Украіна|Украіны]]. Аднак падкрэслівалася, што права канчатковага вырашэння гэтых пытанняў належыць Устаноўчаму сходу<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 714-716.</ref>. З'езд абраў пастаянны орган - [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт]] (УЦВК), у які ўвайшлі 250 членаў і 41 кандыдат і які стаў новым кіруючым цэнтрам усёй сістэмы Саветаў у межах дзяржавы. Яго рабочым органам стала Бюро УЦВК у складзе 50 чалавек, на чале з прэзідыўмам у складзе 9 чалавек, што прадстаўлялі тры буйнейшыя фракцыі: эсэраў, меншавікоў і бальшавікоў. Старшынём прэзідыўма Бюро УЦВК стаў Мікалай Чхеідзэ. У складзе УЦВК было створана 17 аддзелаў і камісій, якія дублявалі ўрадавыя функцыі<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 210-211.</ref>. У канцы жніўня 1917 г. Саветы адыгралі важную ролю ў падаўленні [[Карнілаўскі мяцеж|карнілаўскага мяцяжу]]. Для барацьбы з ім УЦВК стварыў Камітэт народнай барацьбы з контррэвалюцыяй у складзе 30 чалавек на чале з Мікалаем Чхеідзэ, які фактычна стаў органам надзвычайнай улады. На базе Саветаў адбывалася фарміраванне ўзброеных атрадаў [[Чырвоная гвардыя (Расія)|чырвонай гвардыі]]. У гэты час у Саветах узмацняецца ўплыў леварадыкальных сіл, у першую чаргу бальшавікоў. На перавыбарах у верасні 1917 г. апошнія атрымалі большасць у 80 Саветах буйных індустрыяльных гарадоў, у тым ліку каля 90% у Петраградскім Савеце, які ўзначаліў [[Леў Давідавіч Троцкі|Леў Троцкі]]. Абсалютная перавага бальшавікоў назіралася ў Саветах [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Латвія|Латвіі]]. Саветы, у якіх пераважалі бальшавікі, пры падтрымцы левых эсэраў, анархістаў, некаторых левых меншавікоў і іншых груп, узялі курс на пераход усёй улады ў рукі Саветаў ("Уся ўлада Саветам!")<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 99, 909.</ref>. На кастрычнік 1917 г. у [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]] дзейнічалі 1429 Саветаў, сярод іх 706 Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 235 Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, 33 Саветы салдацкіх дэпутатаў, 455 Саветаў сялянскіх дэпутатаў. Сярод іх 974 знаходзіліся ў падпарадкаванні УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 455 - Выканаўчаму камітэту Савета сялянскіх дэпутатаў<ref name=":0" />. === Утварэнне Саветаў на тэрыторыі Беларусі === 4 сакавіка 1917 г., адразу пасля Лютаўскай рэвалюцыі, быў утвораны [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. Да гэтага часу прайшлі выбары ад прадпрыемстваў горада і часцей гарадскога гарнізона. Арганізацыя выбараў была праведзена намаганнямі арыентаваных на левыя партыі мясцовых дзеячоў [[Усерасійскі земскі саюз|Усерасійскага земскага саюза]] і [[Усерасійскі саюз гарадоў|Усерасійскага саюза гарадоў]]. Выканаўчы камітэт Мінскага Савета ўзначаліў сацыял-дэмакрат "міжраёнец" [[Барыс Паўлавіч Позерн|Барыс Позерн]]. 8 сакавіка 1917 г. адбыўся устаноўчы сход [[Віцебскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Віцебскага Савета рабочых дэпутатаў]]; да сярэдзіны сакавіка завяршыліся выбары ў склад Савета салдацкіх дэпутатаў. Меркавалася аб'яднанне абодвух Саветаў, аднак, аб'яднаны прэзідыўм не быў створаны. У [[Магілёў|Магілёве]] 6 сакавіка быў арганізаваны часовы Камітэт салдацкіх дэпутатаў. Аб утварэнні аб'яднанага [[Магілёўскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] было абвешчана 22 сакавіка. Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў узніклі таксама ў [[Гомель|Гомелі]], [[Бабруйск|Бабруйску]], [[Барысаў|Барысаве]], [[Орша|Оршы]], [[Полацк|Полацку]], [[Слуцк|Слуцку]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых гарадах і мястэчках Беларусі. Усяго на працягу сакавіка - чэрвеня 1917 г. Саветы рабочых дэпутатаў або рабочыя секцыі пра рознага кшталту Саветах узніклі ў 57, Саветы салдацкіх дэпутатаў або салдацкія секцыі пры Саветах - у 59 населеных пунктах Беларусі<ref name=":1" />. Колькасна Саветы налічвалі ад некалькіх дзесяткаў да 200-300 чалавек. Рабочыя органы Саветаў - выканаўчыя камітэты - налічвалі ад 10 да 40 чалавек. Буйнейшыя Саветы мелі шэраг спецыяльных камісій: агітацыйна-прапагандысцкую, харчова-эканамічную, юрыдычную і г.д. Своеасаблівасцю працэсу стварэння Саветаў на тэрыторыі Беларусі было тое, што ў большасці населеных пунктаў яны ўзніклі пад уздзеяннем вайскоўцаў ([[Бешанковічы]], [[Вілейка]], [[Гарадок]], [[Друя]], [[Дуброўна]], [[Жодзіна]], [[Івянец]], [[Дзяржынск|Койданава]], [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]], [[Лунінец]], [[Магілёў]], [[Мазыр]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Сіняўка]], [[Слуцк]]), а некаторыя з іх (Вілейка, Гарадок, Койданава, Магілёў) непасрэдна на базе салдацкіх камітэтаў<ref name=":2">Сяменчык М. Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 191.</ref>. Неўзабаве пазначылася тэндэнцыя да каардынацыі дзейнасці Саветаў. 7-17 красавіка 1917 г. у [[Мінск|Мінску]] адбыўся [[І з'езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту]]. На ім прысутнічала 850 дэлегатаў з рашаючым і 350 з дарадчым голасам ад вайсковыых часцей фронту і рабочых арганізацый [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай губерняў]]. З'езд прыняў рэзалюцыі за працяг вайны, падтрымку знешняй палітыкі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Зацвердзіў праект статута выбарных салдацкіх арганізацый, выбраў [[Франтавы камітэт Заходняга фронту]]<ref>Першы з'езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1999. - С. 479.</ref>. 22-25 мая 1917 г. дэлегаты ад 13 Саветаў [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і неакупаванай часткі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] правялі з'езд у [[Мінск|Мінску]], які выбраў [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласці]]. Паміж пасяджэннямі Абласнога выканкама яго функцыі былі ўскладзены на выканкам Мінскага Савета. дэлегаты ад Мінскага, Віцебскага, Гомельскага, Бабруйскага Аршанскага Саветаў і ад Саветаў армій [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]]<ref name=":1" /><ref>Петрыкаў П. Саветы дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 189.</ref>. У чэрвені 1917 г. у І Усерасійскім з'ездзе Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў узялі ўдзел 5 дэпутатаў Аршанскага Савета, 3 - Мінскага, па 2 - Бабруйскага, Віцебскага і Гомельскага<ref name=":2" />. У створаны з'ездам выканкам увайшлі 9 прадстаўнікоў з Беларусі і 18 - з Заходняга фронту<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 475.</ref>. Арганізацыя Саветаў сялянскіх дэпутатаў адбывалася ў ходзе падрыхтоўкі і правядзення сялянскіх з'ездаў, якія ва ўсіх губернях і большасці паветаў Беларусі прайшлі ў красавіку - ліпені 1917 г. З'езды ўтваралі пастаянна дзеючыя органы - выканаўчыя камітэты сялянскіх дэпутатаў губерні або павета. Значная частка Саветаў сялянскіх дэпутатаў узнікла на базе раней створаных мясцовых камітэтаў Усерасійскага сялянскага саюза; яны набылі сваё арганізацыйнае афармленне пад назвай "Савет Сялянскага саюза" (напрыклад, [[Палойнікі|Палойніцкі]] Савет [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]], [[Гадзілавічы|Гадзілавіцкі]] Савет Рагачоўскага павета, [[Клясціцы|Клясціцкі]] і [[Юхавічы (Расонскі раён)|Юхавіцкі]] Саветы [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]]). За адзначаны перыяд узніклі чатыры губернскія, 26 павятовых і больш за 10 валасных Саветаў сялянскіх дэпутатаў. 20-23 красавіка 1917 г. у Мінску прайшоў з'езд сялянскіх дэпутатаў Мінскай і неакупаванай часткі Віленскай губерні з удзелам каля 800 дэлегатаў, на якім быў абраны выканаўчы камітэт сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў на чале з бальшавіком [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Міхаілам Фрунзэ]]. У маі 1917 г. прайшоў з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў Магілёўскай губерні, а ў чэрвені - Віцебскай і Віленскай (у [[Дзісна|Дзісне]]), на якіх таксама былі абраны выканкамы ў складзе 20-40 чалавек. У І Усерасійскім з'ездзе Саветаў сялянскіх дэпутатаў у маі 1917 г. прынялі ўдзел 74 прадстаўнікі з Беларусі, у тым ліку 28 - з Мінскай губерні, 24 - з Магілёўскай, 16 - з Віцебскай, 6 - з Гродзенскай<ref>Сяменчык М. Саветы сялянскіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 192.</ref>. Усяго з сакавіка да ліпеня 1917 г. на тэрыторыі Беларусі ўзніклі каля 150 Саветаў розных тыпаў. Яны пераважна лаяльна ставіліся да Часовага ўрада і створаных ім на месцах органаў улады, пасылалі сваіх прадстаўнікоў у [[камітэты грамадскай бяспекі]]. Перавагу ў Саветах мелі сацыял-дэмакраты ([[меншавікі]]), бундаўцы і эсэры<ref name=":1">Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 466-467.</ref>. У сялянскіх Саветах была відавочная перавага эсэраў. Летам 1917 г. абазначылася тэндэнцыя аб'яднання некаторых Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў з Саветамі сялянскіх дэпутатаў, якое адбывалася, як правіла, на павятовым узроўні. У Віцебску ў жніўні 1917 г. на аб'яднаным з'ездзе Саветаў адбылося стварэнне аб'яднанага губернскага выканкама Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў пры захаванні аўтаноміі за кожнай арганізацыяй. Усяго з красавіка да кастырчніка 1917 г. прайшлі тры губернскія з'езды Саветаў сялянскіх дэпутатаў у Магілёве, па 2 - у Мінску, Віцебску і Дзісне<ref>Сяменчык М. Саветы сялянскіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1 / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2001. - С. 193.</ref>. Падчас [[Ліпеньскі крызіс 1917 г.|палітычнага крызісу ў пачатку ліпеня 1917 г.]] большасць Саветаў падтрымала пазіцыю Часовага ўрада. Толькі Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, у якім моцныя пазіцыі мелі бальшавікі, выступіў за пераход улады да Саветаў<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 477.</ref>. Саветы на тэрыторыі Беларусі адыгралі значную ролю ў барацьбе з карнілаўскім мяцяжом у жніўні 1917 г. Прадстаўнікі Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, Выканаўчага камітэта Заходняга фронту, Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў уваўшлі ў склад створанага ў Мінску Часовага рэвалюцыйнага камітэта<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 481.</ref>. Вялікую актыўнасць праявілі ў гэты час Саветы Віцебска, Оршы, Бабруйска. У выніку перавыбараў на пачатку кастрычніка бальшавікі атрымалі большасць у Мінскім Савеце рабочых і салдацкіх дэпутатаў (54,6%). Моцны ўплыў яны мелі таксама ў Саветах [[Нясвіж|Нясвіжскага]] гарнізона, Слуцка, Рэчыцы<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 486.</ref>. Але ў большасці Саветаў на тэрыторыі Беларусі дамінавалі памяркоўна-левыя сілы, асабліва ў Саветах сялянскіх дэпутатаў. == Саветы пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] == У кастрычніку 1917 г. бальшавікі ўзялі курс на сілавы захоп улады ад імя Саветаў. З мэтай падрыхтоўкі паўстання пры тых Саветах, дзе большасць мелі леварадыкальныя сілы, ствараліся [[ваенна-рэвалюцыйныя камітэты]]. Першы такі камітэт быў створаны пры Петраградскім Савеце 12 кастрычніка 1917 г. Усяго да 25 кастрычніка ў Расійскай Рэспубліцы паўстала каля 40 ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў. У іх склад уваходзілі бальшавікі, левыя эсэры, эсэры-максімалісты, анархісты. Акрамя прадстаўнікоў Саветаў да іх далучаліся прадстаўнікі прафсаюзаў, фабрычна-заводскіх камітэтаў і іншых арганізацый. Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт ажыццяўляў непасрэднае кіраўніцтва [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|паўстаннем у Петраградзе 24-25 кастрычніка 1917 г.]], якое прывяло да звяржэння Часовага ўрада<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 167, 728-730.</ref>. З мэтай легітымізацыі паўстання 25-27 кастрычніка 1917 г. адбыўся [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|ІІ Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. Колькасць удзельнікаў з'езда, паводле розных дадзеных, складала ад 648 да 1049 чалавек, якія прадстаўлялі ад 366 да 402 Саветаў. Колькасную перавагу сярод дэлегатаў з'езда мелі бальшавікі і левыя эсэры. Правыя эсэры, меншавікі і блізкія ім групы, якія апынуліся ў меншасці, абвясцілі байкот з'езда, асудзіўшы ўзброены захоп улады бальшавікамі і іх саюзнікамі. З'езд абвясціў аб пераходзе ўсёй улады ў цэнтры і на месцах да Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Фактычна ён узяў на сябе функцыі заканадаўчай улады, прыняўшы [[Дэкрэт аб міры|дэкрэты аб міры]] і [[Дэкрэт Аб зямлі|аб зямлі]], а таксама адмяніўшы [[смяротнае пакаранне]] на фронце; хаця адначасова даваліся гарантыі правядзення выбараў і своечасовага склікання [[Усерасійскі Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]. З'езд выбраў новы склад УЦВК у колькасці 101 асобы, у тым ліку 62 бальшавікі, 29 левых эсэраў, 6 аб'яднаных сацыял-дэмакратаў-інтэрнацыяналістаў, 3 украінскія сацыялісты, 1 эсэр-максімаліст. Старшынёй станавіўся бальшавік [[Леў Барысавіч Каменеў|Леў Каменеў]] (9 лістапада яго замяніў [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Якаў Свердлаў]]). Пры гэтым дэкларавалася магчымасць папаўнення складу УЦВК за кошт сялянскіх Саветаў, армейскіх арганізацый, а таксама тых фракцый, якія пакінулі з'езд<ref>Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 51.</ref>. 26 кастрычніка 1917 г. на з'ездзе быў сфарміраваны вышэйшы орган выканаўчай улады - [[Савет народных камісараў РСФСР|Савет народных камісараў]] (СНК) на чале з Уладзімірам Леніным<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 215-216.</ref>. Першапачаткова ў СНК увайшлі выключна бальшавікі. Але 10 снежня 1917 г. у яго склад на аснове кааліцыйнага пагаднення ўвайшлі таксама левыя эсэры. На пачатковым этапе меркавалася, што ўлада СНК (як і дэкрэты, прынятыя на з'ездзе) мае часовы характар, да склікання Устаноўчага сходу<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 902-903.</ref>. Было пастаноўлена, што кантроль за дзейнасцю СНК і права яго фарміравання належыць УЦВК<ref>Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 48.</ref>. Аднак па сутнасці ўжо ад самага пачатку сваёй дзейнасці СНК выдаваў [[Дэкрэт|дэкрэты]], якія мелі заканадаўчую сілу, без санкцыі УЦВК. Нягледзячы на адсутнасць на гэта да лета 1918 г. прававых падстаў, легітымнасць дэкрэтаў СНК была фактычна санкцыянавана на пасяджэнні УЦВК 4 лістапада 1917 г.; хаця разам з тым рашэнне УЦВК ад 17 лістапада 1917 г. падкрэслівала поўную падсправаздачнасць СНК у дачыненні да УЦВК<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 903.</ref> Акрамя таго ў першыя месяцы пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі рэальныя ўладыныя паўнамоцтвы ў Петраградзе і на месцах ажыццяўлялі ваенна-рэвалюцыйныя камітэты як надзвычайныя органы, якія ствараліся на базе Саветаў<ref>Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 81-87.</ref>. На падставе рашэння УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў ад 27 кастрычніка 1917 г. было абвешчана аб скліканні [[Надзвычайны ІІ Усерасійскі з'езд сялянскіх дэпутатаў|Надзвычайнага Усерасійскага з'езда сялянскіх дэпутатаў]], які працаваў у Петраградзе 11-25 лістапада 1917 г. Яго легітымнасць была пад пытаннем. Па першае, рашэнне аб яго скліканні прыняў УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, а не [[Выканаўчы камітэт Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], па другое, у ім прынялі ўдзел максімальна 330 дэлегатаў пры кворуме ў 790. Перавагу на з'ездзе мелі левыя эсэры, якія пайшлі на пагадненне з бальшавікамі; правыя эсэры дэманстратыўна пакінулі з'езд. Напрыканцы сваёй дзейнасці з'езд абвясціў аб скліканні ІІ Усерасійскага з'езда сялянскіх дэпутатаў, які працаваў з 26 лістапада па 10 снежня 1907 г. і ў склад якога аўтаматычна ўвайшлі дэлегаты часовага з'езда. На 1 снежня удзел у з'ездзе прымалі 790 дэлегатаў, на 8 снежня - 1282. Удзел у з'ездзе (на 1 снежня) прымалі 350 левых эсэраў, 307 правых эсэраў, 91 бальшавік, 40 прадстаўнікоў іншых груп. На з'ездзе адбыўся раскол: 5 снежня каля траціны дэлегатаў пакінула яго і арганізавала асобны Ўсерасійскі сялянскі з'езд на платформе Устаноўчага сходу. У выніку з'езд прыняў рашэнне аб падтрымцы ўлады Саветаў і прызнанні яе дэкрэтаў, а таксама аб аб'яднанні з УЦВК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Быў абраны новы склад [[Выканаўчы камітэт Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў|Выканаўчага камітэта Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]]; з 250 яго членаў 108 (сярод іх пераважалі левыя эсэры) увайшлі ў склад аб'яднанага УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў<ref>Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 214-215.</ref>. Рэгіянальныя Саветы па-рознаму адрэагавалі на падзеі Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Петраградзе. Частка з іх (дзе пераважалі бальшавікі) прынялі рашэнні ІІ Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў і прынялі меры аб узяцці ўлады з дапамогай ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў і іншых надзвычайных органаў. У некаторых выпадках Петраградскі і іншыя ваенна-рэвалюцыйныя камітэты буйных гарадоў накіроўвалі сваіх эмісараў у рэгіёны, дзе тыя абвяшчалі аб роспуску Саветаў і правядзенні перавыбараў, якія адбываліся пад ціскам і давалі патрэбны вынік на карысць бальшавікоў і іх саюзнікаў. Аднак, некаторыя Саветы катэгарычна адмовіліся гэта зрабіць ([[Арол (горад)|Арол]], [[Тула]] і г.д.). Некаторыя Саветы кансалідаваліся з іншымі мясцовымі органамі ўлады (земствы, гарадскія думы), ствараючы з імі адзіныя органы мясцовай улады ([[Сімбірск]] і г.д.). У некаторых рэгіёнах адбыўся раскол Саветаў і ўзніклі канкуруючыя паміж сабой паводле пытання аб уладзе Саветы ([[Тамбоў]] і г.д.)<ref name=":02">Россия в 1917 году: энциклопедия / редколл.: Ф.А. Гайда и др. - Москва: РОССПЭН, 2017. - С. 909.</ref>. Да студзеня 1918 г. савецкія органы ўлады фармальна лічыліся часовымі, да склікання Устаноўчага сходу, які павінен быў вызначыць форму далейшага дзяржаўнага ўладкавання. Аднак ужо напярэдадні склікання Устаноўчага сходу бальшавікі і левыя эсэры супрацьпаставілі Саветы як форму [[Прамая дэмакратыя|прамой дэмакратыі]] інстытутам [[Прадстаўнічая дэмакратыя|прадстаўнічай дэмакратыі]] як больш дасканалую і прагрэсіўную. У праекце дэкларацыі правоў працоўнага і эксплуатуемага народа, напісаным Леніным і ўхваленым УЦВК 3 студзеня 1918 г., Устаноўчаму сходу па сутнасці ўльтыматыўна прадпісвалася прызнаць уладу Саветаў<ref>Рабинович А. Большевики у власти. Первый год советской эпохи в Петрограде. - Москва: Новый хронограф, 2008. - С. 162.</ref>. Усерасійскі Устаноўчы сход, у якім перавагу атрымалі эсэры, на сваім адзіным пасяджэнні 5 студзеня 1918 г. адмовіўся ад гэтага, пасля чаго 6 студзеня быў разагнаны паводле рашэння УЦВК. Канчатковае афармленне статуса Саветаў як інстытутаў дзяржаўнай улады адбылося на аб'яднаным [[ІІІ з'ездзе Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]], які праходзіў у Петраградзе 10-18 студзеня 1918 г. На ім была прынятая Дэкларацыя правоў працоўнага і эксплуатуемага народа і легітымізаваны пераход усёй улады да Саветаў і створаных імі органаў. Да сакавіка 1918 г. у асноўным завяршыўся працэс аб'яднання Саветаў на месцах. Узнікла адзіная сістэма Саветаў. Мясцовыя Саветы самастойна вырашалі мясцовыя пытанні, але павінны былі дзейнічаць у адпаведнасці з нарматыўнымі актамі цэнтральных органаў і вышэйстаячых Саветаў. === Саветы на тэрыторыі Беларусі === Пасля паведамленняў з Петраграда аб ходзе Кастрычніцкай рэвалюцыі выканкам Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, у якім большасць мелі бальшавікі, абвясціў аб пераходзе ўлады ў Мінску да Савета. 27 кастрычніка Мінскі і Абласны Саветы абвясцілі аб стварэнні Ваенна-рэвалюцыйнага камітэту Заходняга фронту. Дзякуючы падтрымцы большасці мясцовых вайсковых аддзелаў, фабрычна-заводскіх камітэтаў і прафсаюзаў Савет да 2 лістапада ўзяў уладу ў горадзе ў свае рукі<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 5: Беларусь у 1917-1945 гг. / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2006. - С. 36-37.</ref>. Віцебскі Савет, у якім пераважалі памяркоўныя сацыялісты, на сваім пасяджэнні 27 кастрычніка 1917 г. асудзіў Кастрычніцкую рэвалюцыю. Пасля гэтага бальшавікамі быў створаны ваенна-рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў роспуск Савета і правядзенне ў яго новых выбараў. Новы Савет, пераабраны пад націскам гэтага камітэта, з перавагай бальшавікоў пачаў працу 11 лістапада. Яго кіраўніком стаў У.Я. Каралёў, пазней Я. Гоба<ref>Прыгунова Я.К. Віцебскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 2 / рэдкал.: Б.І Сачанка і інш. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 1994. - С. 337.</ref>. Да сярэдзіны лістапада 1917 г. улада Саветаў была абвешчана ў большасці павятовых цэнтраў і гарадоў Беларусі, а таксама ў 2-й, 3-й і 10-й арміях Заходняга фронту. У той жа час некаторыя Саветы выступілі супраць захопу ўлады бальшавікамі і іх саюзнікамі і патрабавалі стварэння дэмакратычнага ўрада на кааліцыйнай аснове і вырашэння пытання аб уладзе на Ўстаноўчым сходзе. Такую пазіцыю занялі Магілёўскі губернскі, [[Мсціслаў|Мсціслаўскі]], [[Чавусы|Чавускі]], [[Чэрыкаў|Чэрыкаўскі]], [[Рагачоў|Рагачоўскі]], [[Сянно|Сенненскі]] павятовыя Саветы сялянскіх дэпутатаў, выканкам Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні, з'езд сялянскіх дэпутатаў Заходняга фронту. Магілёўскі Савет. == Літаратура == == Зноскі == [[Катэгорыя:Ленінізм]] [[Катэгорыя:Права СССР]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад РСФСР]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2fcsjmfj4togdpohx4vurj9qcfuor72 0 812900 5189532 5187311 2026-08-30T08:11:45Z M.L.Bot 261 /* Гістарыяграфія */ 5189532 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох умацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на [[Канстанцкі сабор]] (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Умацаванне было драўляным і дастаткова вялікім, каб змясціць прынамсі 3000-4000 чалавек з іх скарбам.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Крывой (Лысай, Трох Крыжоў), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га<ref name=":0" /> і да 22 га{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}} паводле розных ацэнак. Даследванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам {{Не перакладзена 5|Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці|lt|Vilniaus tvirtovė}} на ўзвышшы Алтарыя пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], калі здзейснена невіліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=9, 21, 23, 43}}. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=8}}. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Працяглы час, следам за хронікамі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] і працамі [[Альберт Каяловіч|Альберта Каяловіча]], яго атаяснялі з Ніжнім замкам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1—2}}. [[Міхал Балінскі]] сцвярджаў, што даліну Свінтарога (Swiat-Roh) [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]] пазней назвалі Крыўгорадам. [[Юзаф Крашэўскі]] ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), [[Уладзіслаў Загорскі]] і [[Юліюш Клос]] у даведніках пра Вільню (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу [[Ян Фіялэк]] і [[Уладзіслаў Сямковіч]] атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах упарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадоў Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}} Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, [[Васіль Рыгоравіч Васілеўскі|Васіль Васілеўскі]], у дакладзе на IX-м з’ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на [[Вуліца Бакшта|вуліцы Бакшта]], на месцы {{Не перакладзена 5|Бастэя (Вільня)|бастэі|lt|Vilniaus gynybinės sienos bastėja}}{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. [[Мячыслаў Ліманоўскі]] падтрымаў гіпотэзу ў працы ''Najstarsze Wilno'' (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка [[Гануль|Гануля]] (1931){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Такую лакалізацыю падтрымала і [[Марыя Лаўмянская]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://vkl.by/articles/2341|title=Віленскі Крывы замак|author=Валерый Пазднякоў|author-link=Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - vkl.by|date=2019|access-date=2026-08-23}}</ref>. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў яны лакалізавалі Крывы горад на Бекешавай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы<ref name=":0" />. Шмат гісторыкаў пагадзілася з гіпотэзай Галубовічаў, але былі і тыя, хто сумняваўся. У 1940 годзе [[Марыян Маралёўскі]] адзначаў, што ўзвышша Алтарыя ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую называюць таксама Крывой або Трох Крыжоў, а таксама Сталовую.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} У 1950-я гады пасля ўласных раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — Лысай гары, якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Крывой і Сталовай (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Гіпотэзу Таўтавічуса пацвердзілі раскопкі [[Вітаўтас Даўгудзіс|Вітаўтаса Даўгудзіса]] ў 1988 і 1991 гадах.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе Вільні, на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней пабудавалі [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|касцёл святых Францішка і Бярнарда]], даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада».<ref name=":0" />{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні каб лакалізаваць Крывы горад{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Раскоп 1933 года заклалі каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — на паўднёвай пляцоўцы, у лагчыне паміж гарамі Крывой і Бекеша{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, вызначылі тры гарызонты, знаходкі датавалі XII—XIV стагоддзямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. На паўднёвай пляцоўцы яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым у іншых месцах, тут выяўлены сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшчынёй ад 1,5 да 4,2 метраў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыню гары Бекеша зрэзалі мінімум на 2 метры (скапана каля 2&nbsp;230 м³ грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=21, 23}}. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Такім чынам, на вяршыні гары культурны пласт быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але закансерваваўся на схілах і ў нізінах пад тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы яго і адкапалі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=23}}. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]], ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Крывой і Сталовай, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт жыхароў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Па выніках Таўтавічус апублікаваў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта на гэтых тэрасах была забудова. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, былі ўмацаваны па краях завостранымі палямі.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=33—34}} У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў [[Вітаўтас Даўгудзіс]], раскопы закладаліся на самай вяршыні і схілах Крывой гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Выяўлены рэшткі валоў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. * I тысячагоддзе н. э. — умацаванае паселішча [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Даўгудзіс адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. Крывая гара была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, [[Сігітас Ласавіцкас|Ласавіцкасам]] і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, [[радыевугляродны аналіз]] (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=29}} У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі [[Андрус Вайцэкаўскас]] і [[Саўлюс Сарцэвічус]]. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша побач будынкаў па [[Вуліца Тадэвуша Касцюшкі (Вільня)|вуліцы Тадэвуша Касцюшкі]]-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля ўсходняга падножжа Крывой гары праз паўночную пляцоўку. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія звязвала абарончую і планіровачную структуру Вільні.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} У 2024 годзе праведзены маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам [[Атас Жвірбліс|Атаса Жвірбліса]] каля былога арыштанцкага дома па вуліцы Касцюшкі-1. Участак размешчаны каля падножжа ўзвышша, паблізу сутокаў Вільні і Віліі. Раскопкі пацвердзілі шчыльна заселенае паўночнае прадзамча Крывога горада, якое развівалася ўжо ў канцы XIII стагоддзя.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=116, 120}} Найбольш значная знаходка — рэшткі зрубавага будынка (4,0 × 3,5 м, дэндрахраналагічны аналіз паказаў, што дрэвы зрублены ў 1313—1315 гадах) з мураванай печчу з чырвонай і жоўтай цэглы. На цэгле з муроўкі печы выяўлены адбітак сабачай лапы. Гэта адна з самых ранніх мураваных печаў, знойдзеных у Вільні.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=121}} Прыкладна за 20 метраў на паўднёвы захад ад дома з печчу выяўлены фрагмент старажытнай дарогі, выкладзенай дошкамі (шырынёй 18—25 см). Дарога арыентавана ў кірунку паўночны ўсход — паўднёвы захад і, імаверна, звязвала Крывы горад з Ніжнім замкам.{{sfn|Žvirblys|2025|p=124}} Жыхары прадзамча змагаліся з балоцістым грунтам і высокім узроўнем падземных вод. Знайдзена пабудаваная ў 1323—1324 гадах магутная каркасная канструкцыя з бярвёнаў, запоўненая торфам і пяском, якая стабілізавала схіл пагорка і абараняла забудову ад апоўзняў і размывання Віліяй, якая ў XIV ст. цякла значна бліжэй да падножжа ўзвышша{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Высокай вільготнасці (бескіслароднае асяроддзе) закансервавала ў культурным пласце шмат арганічных артэфактаў XIV стагоддзя. Сярод іх — фрагменты скуранога абутку і рэдкая для таго часу знаходка: скураны мячык для гульняў, звязаны са збудаваннем 1323—1324 гадоў{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Таксама знойдзена драўляная палка з навершам, якую літоўскія археолагі лічаць паганскім культавым атрыбутам, бо шмат такіх прадметаў знойдзена ў пластах XIV ст. на Ніжнім замку і іх няма ў пластах пазнейшага часу{{sfn|Žvirblys|2025|pp=126-127}}. Археабатанічныя даследаванні пластоў XIV стагоддзя выявілі, што аснову харчавання жыхароў паўночнага прадзамча складалі проса, грэчка, жыта, сачавіца і ячмень. Таксама ўжывалі лясныя ягады (маліны, суніцы, журавіны), лясныя арэхі, хмель і каноплі. Знаходкі [[Пустазелле|пустазелля]], характэрнага для азімых пасеваў, пацвярджае выкарыстанне тэхналогій глыбокага арання зямлі ў ваколіцах горада.{{sfn|Banionytė, Karaliūtė|2025|p=148-150}}{{sfn|Žvirblys|2025|p=131}} === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=34}} У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар [[Сігітас Ласавіцкас]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на Крывой гары, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама горы Сталовую, Бекеша і тры плато паміж імі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=35—37}}. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. У 2010 годзе выйшла даследаванне [[Гедзімінас Вайткевічус|Гедзімінаса Вайткевічуса]] і [[Лідыя Кішкене|Лідыі Кішкене]] з рэканструкцыі [[палеарэльеф]]а (першапачатковага ландшафту) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=36}}. Для аднаўлення яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=39—40}}. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на Крывой гары, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня Крывой гары была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлага грунту і даводзілі, што плошча Крывой гары была дастатковай для размяшчэння галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць на розныя часткі ўзвышша, але гэта змяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы [[Віргіліюс Пугачаўскас]], [[Саўлюс Сарцэвічус]] і [[Аксана Валёнене]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Па выніках апублікавана некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1, 24}}. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=8, 24—25}}. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Правялі геалагічныя даследаванні — зроблена 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластавання грунту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=24—25}}. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=25}}. ; Галоўныя высновы рэканструкцыі * Крывая гара была на 2-3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня на 18 метраў шырэй у паўднёва-ўсходнім кірунку{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=28}}. * Сталовая гара да 1831 года не мела плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=30}}. * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=32}}. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=43}}. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45519|ref=Banionytė, Karaliūtė|аўтар=Laura Banionytė, Rūta Karaliūtė|загаловак=The 14th c. Inhabitants of the Outskirts of Curvum Castrum: Paleoenvironment and Diet Based on Archaeobotanical Research Data from Kosciuškos Street 1|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=140–162|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.6}} * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * {{артыкул |ref = Rowell |аўтар = Rowell S. C. |загаловак = Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą |выданне = Lietuvos pilys |год = 2008 |нумар=4|старонкі = 112—127 |мова = lt }} * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė O.'', ''Pugačiauskas V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * {{Артыкул|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45520|ref=Žvirblys|аўтар=Atas Žvirblys|загаловак=Research Conducted at the Site of T. Kosciuškos Street 1, Vilnius|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=116–139|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.5}} * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В.'', ''Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 4jr17b6m8mxnsqaowgddp8qmebuq4rg 5189542 5189532 2026-08-30T09:01:48Z M.L.Bot 261 дапаўненне пра палац Слушкаў 5189542 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох умацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на [[Канстанцкі сабор]] (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Умацаванне было драўляным і дастаткова вялікім, каб змясціць прынамсі 3000-4000 чалавек з іх скарбам.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахоплена Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Крывой (Лысай, Трох Крыжоў), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га<ref name=":0" /> і да 22 га{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}} паводле розных ацэнак. Даследаванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам {{Не перакладзена 5|Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці|lt|Vilniaus tvirtovė}} на ўзвышшы Алтарыя пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], калі здзейснена нівеліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=9, 21, 23, 43}}. Змены ландшафту вядомы і раней, у 1691—1694 гадах для будаўніцтва [[Палац Слушкаў|палаца Слушкаў]] (цяпер Касцюшкі-10) «уціхаміраны Нерыс (Вілія) і зрынуты суседнія горы» (''pacata Nere, deiectis vicinis montibus''), такія здзяйсненні [[Дамінік Слушка|Дамініка Слушкі]] ўслаўляў надпіс на фасадзе, на месцы палаца і сучаснага стадыёна быў глыбокі яр, які засыпалі грунтам з трох бліжэйшых пагоркаў, таксама з іх нарасцілі бераг Віліі, такім чынам, паўночна-ўсходнія падыходы да ўзвышша Алтарыя кардынальна знівеліравалі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=40-41|p=}}. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=8}}. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Працяглы час, следам за хронікамі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] і працамі [[Альберт Каяловіч|Альберта Каяловіча]], яго атаяснялі з Ніжнім замкам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1—2}}. [[Міхал Балінскі]] сцвярджаў, што даліну Свінтарога (Swiat-Roh) [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]] пазней назвалі Крыўгорадам (Kriwgorod). [[Юзаф Крашэўскі]] ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), [[Уладзіслаў Загорскі]] і [[Юліюш Клос]] у даведніках пра Вільню (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу [[Ян Фіялэк]] і [[Уладзіслаў Сямковіч]] атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах упарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадоў Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}} Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, [[Васіль Рыгоравіч Васілеўскі|Васіль Васілеўскі]], у дакладзе на IX-м з’ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на [[Вуліца Бакшта|вуліцы Бакшта]], на месцы {{Не перакладзена 5|Бастэя (Вільня)|бастэі|lt|Vilniaus gynybinės sienos bastėja}}{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. [[Мячыслаў Ліманоўскі]] падтрымаў гіпотэзу ў працы ''Najstarsze Wilno'' (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка [[Гануль|Гануля]] (1931){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Такую лакалізацыю падтрымала і [[Марыя Лаўмянская]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://vkl.by/articles/2341|title=Віленскі Крывы замак|author=Валерый Пазднякоў|author-link=Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - vkl.by|date=2019|access-date=2026-08-23}}</ref>. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў яны лакалізавалі Крывы горад на Бекешавай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы<ref name=":0" />. Шмат гісторыкаў пагадзілася з гіпотэзай Галубовічаў, але былі і тыя, хто сумняваўся. У 1940 годзе [[Марыян Маралёўскі]] адзначаў, што ўзвышша Алтарыя ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую называюць таксама Крывой або Трох Крыжоў, а таксама Сталовую.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} У 1950-я гады пасля ўласных раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — Лысай гары, якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Крывой і Сталовай (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Гіпотэзу Таўтавічуса пацвердзілі раскопкі [[Вітаўтас Даўгудзіс|Вітаўтаса Даўгудзіса]] ў 1988 і 1991 гадах.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе Вільні, на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней пабудавалі [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|касцёл святых Францішка і Бярнарда]], даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада».<ref name=":0" />{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні каб лакалізаваць Крывы горад{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Раскоп 1933 года заклалі каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — на паўднёвай пляцоўцы, у лагчыне паміж гарамі Крывой і Бекеша{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, вызначылі тры гарызонты, знаходкі датавалі XII—XIV стагоддзямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. На паўднёвай пляцоўцы яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым у іншых месцах, тут выяўлены сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшчынёй ад 1,5 да 4,2 метраў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыню гары Бекеша зрэзалі мінімум на 2 метры (скапана каля 2&nbsp;230 м³ грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=21, 23}}. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Такім чынам, на вяршыні гары культурны пласт быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але закансерваваўся на схілах і ў нізінах пад тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы яго і адкапалі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=23}}. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]], ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Крывой і Сталовай, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт жыхароў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Па выніках Таўтавічус апублікаваў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта на гэтых тэрасах была забудова. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, былі ўмацаваны па краях завостранымі палямі.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=33—34}} У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў [[Вітаўтас Даўгудзіс]], раскопы закладаліся на самай вяршыні і схілах Крывой гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Выяўлены рэшткі валоў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. * I тысячагоддзе н. э. — умацаванае паселішча [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Даўгудзіс адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. Крывая гара была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, [[Сігітас Ласавіцкас|Ласавіцкасам]] і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, [[радыевугляродны аналіз]] (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=29}} У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі [[Андрус Вайцэкаўскас]] і [[Саўлюс Сарцэвічус]]. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша побач будынкаў па [[Вуліца Тадэвуша Касцюшкі (Вільня)|вуліцы Тадэвуша Касцюшкі]]-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля ўсходняга падножжа Крывой гары праз паўночную пляцоўку. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія звязвала абарончую і планіровачную структуру Вільні.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} У 2024 годзе праведзены маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам [[Атас Жвірбліс|Атаса Жвірбліса]] каля былога арыштанцкага дома па вуліцы Касцюшкі-1. Участак размешчаны каля падножжа ўзвышша, паблізу сутокаў Вільні і Віліі. Раскопкі пацвердзілі шчыльна заселенае паўночнае прадзамча Крывога горада, якое развівалася ўжо ў канцы XIII стагоддзя.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=116, 120}} Найбольш значная знаходка — рэшткі зрубавага будынка (4,0 × 3,5 м, дэндрахраналагічны аналіз паказаў, што дрэвы зрублены ў 1313—1315 гадах) з мураванай печчу з чырвонай і жоўтай цэглы. На цэгле з муроўкі печы выяўлены адбітак сабачай лапы. Гэта адна з самых ранніх мураваных печаў, знойдзеных у Вільні.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=121}} Прыкладна за 20 метраў на паўднёвы захад ад дома з печчу выяўлены фрагмент старажытнай дарогі, выкладзенай дошкамі (шырынёй 18—25 см). Дарога арыентавана ў кірунку паўночны ўсход — паўднёвы захад і, імаверна, звязвала Крывы горад з Ніжнім замкам.{{sfn|Žvirblys|2025|p=124}} Жыхары прадзамча змагаліся з балоцістым грунтам і высокім узроўнем падземных вод. Знайдзена пабудаваная ў 1323—1324 гадах магутная каркасная канструкцыя з бярвёнаў, запоўненая торфам і пяском, якая стабілізавала схіл пагорка і абараняла забудову ад апоўзняў і размывання Віліяй, якая ў XIV ст. цякла значна бліжэй да падножжа ўзвышша{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Высокай вільготнасці (бескіслароднае асяроддзе) закансервавала ў культурным пласце шмат арганічных артэфактаў XIV стагоддзя. Сярод іх — фрагменты скуранога абутку і рэдкая для таго часу знаходка: скураны мячык для гульняў, звязаны са збудаваннем 1323—1324 гадоў{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Таксама знойдзена драўляная палка з навершам, якую літоўскія археолагі лічаць паганскім культавым атрыбутам, бо шмат такіх прадметаў знойдзена ў пластах XIV ст. на Ніжнім замку і іх няма ў пластах пазнейшага часу{{sfn|Žvirblys|2025|pp=126-127}}. Археабатанічныя даследаванні пластоў XIV стагоддзя выявілі, што аснову харчавання жыхароў паўночнага прадзамча складалі проса, грэчка, жыта, сачавіца і ячмень. Таксама ўжывалі лясныя ягады (маліны, суніцы, журавіны), лясныя арэхі, хмель і каноплі. Знаходкі [[Пустазелле|пустазелля]], характэрнага для азімых пасеваў, пацвярджае выкарыстанне тэхналогій глыбокага арання зямлі ў ваколіцах горада.{{sfn|Banionytė, Karaliūtė|2025|p=148-150}}{{sfn|Žvirblys|2025|p=131}} === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=34}} У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар [[Сігітас Ласавіцкас]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на Крывой гары, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама горы Сталовую, Бекеша і тры плато паміж імі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=35—37}}. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. У 2010 годзе выйшла даследаванне [[Гедзімінас Вайткевічус|Гедзімінаса Вайткевічуса]] і [[Лідыя Кішкене|Лідыі Кішкене]] з рэканструкцыі [[палеарэльеф]]а (першапачатковага ландшафту) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=36}}. Для аднаўлення яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=39—40}}. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на Крывой гары, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня Крывой гары была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлага грунту і даводзілі, што плошча Крывой гары была дастатковай для размяшчэння галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць на розныя часткі ўзвышша, але гэта змяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы [[Віргіліюс Пугачаўскас]], [[Саўлюс Сарцэвічус]] і [[Аксана Валёнене]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Па выніках апублікавана некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1, 24}}. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=8, 24—25}}. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Правялі геалагічныя даследаванні — зроблена 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластавання грунту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=24—25}}. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=25}}. ; Галоўныя высновы рэканструкцыі * Крывая гара была на 2-3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня на 18 метраў шырэй у паўднёва-ўсходнім кірунку{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=28}}. * Сталовая гара да 1831 года не мела плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=30}}. * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=32}}. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=43}}. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45519|ref=Banionytė, Karaliūtė|аўтар=Laura Banionytė, Rūta Karaliūtė|загаловак=The 14th c. Inhabitants of the Outskirts of Curvum Castrum: Paleoenvironment and Diet Based on Archaeobotanical Research Data from Kosciuškos Street 1|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=140–162|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.6}} * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * {{артыкул |ref = Rowell |аўтар = Rowell S. C. |загаловак = Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą |выданне = Lietuvos pilys |год = 2008 |нумар=4|старонкі = 112—127 |мова = lt }} * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė O.'', ''Pugačiauskas V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * {{Артыкул|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45520|ref=Žvirblys|аўтар=Atas Žvirblys|загаловак=Research Conducted at the Site of T. Kosciuškos Street 1, Vilnius|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=116–139|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.5}} * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В.'', ''Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] ds6y3lm9k2apdirqqv3f8y0ys8xf45b 5189603 5189542 2026-08-30T10:41:10Z M.L.Bot 261 5189603 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Крывы горад''' — адно з трох умацаванняў [[Вільня|Вільні]] (разам з [[Верхні замак (Вільня)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замкамі]]) у канцы XIV ст., знішчаны падчас [[Аблога Вільні (1390)|аблогі 1390 года]] і не адноўлены. У нямецкіх крыніцах 1390 года названы «драўляным» (''holczin hus''), «найвышэйшым» (''obirste hus''), або проста «замкам» і «Вільняй» (''castrum'', ''Welle''). Лацінскую назву ''Curvum castrum'' (Крывы замак) упершыню ўжыў кароль [[Ягайла]] ў 1416 годзе ў скарзе на [[Канстанцкі сабор]] (''in quo tria castra sunt situata, quorum unum vocatur Curvum castrum''). Нямецкі варыянт ''Crumme'' вядомы з крыніц пасля 1430 года. На думку [[Стывен Роўэл|Стывена Роўэла]], назву ''Крывы замак'' і прыдумаў Ягайла, яна магла быць апісальнай (праз пакручасты рэльеф, пашкоджаную гару або сцены) і стала ўласнай назвай аб’екта праз дзесяцігоддзі па яго разбурэнні.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Умацаванне было драўляным і дастаткова вялікім, каб змясціць прынамсі 3000-4000 чалавек з іх скарбам.{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} Цяпер вызначана, што Крывы горад займаў ўзвышша правага берага [[Вільня (рака)|Вільні]] пры яе сутоках з [[Вілія]]й (раней вядомае як Алтарыя, цяпер ахопленае Нагорным паркам), з гарамі пад сучаснымі назвамі Крывой (Лысай, Трох Крыжоў), Бекеша і Сталовай, а таксама бераг Віліі пад гэтым узвышшам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Умацаванні ахоплівалі плошчу не меней за 12 га<ref name=":0" /> і да 22 га{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}} паводле розных ацэнак. Даследаванні Крывога горада ўскладнены будаўніцтвам {{Не перакладзена 5|Віленская крэпасць|Віленскай крэпасці|lt|Vilniaus tvirtovė}} на ўзвышшы Алтарыя пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], калі здзейснена нівеліроўка — цалкам або часткова зрыты некаторыя пагоркі, іншыя пагоркі, валы і тэрасы насыпаны, засыпаны яры і вырыты равы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=9, 21, 23, 43}}. Змены ландшафту вядомы і раней, у 1691—1694 гадах для будаўніцтва [[Палац Слушкаў|палаца Слушкаў]] (цяпер Касцюшкі-10) «уціхаміраны Нерыс (Вілія) і зрынуты суседнія горы» (''pacata Nere, deiectis vicinis montibus''), такія здзяйсненні [[Дамінік Слушка|Дамініка Слушкі]] ўслаўляў надпіс на фасадзе, на месцы палаца і сучаснага стадыёна быў глыбокі яр, які засыпалі грунтам з трох бліжэйшых пагоркаў, таксама з іх нарасцілі бераг Віліі, такім чынам, паўночна-ўсходнія падыходы да ўзвышша Алтарыя кардынальна знівеліравалі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=40-41|p=}}. Таксама з XIV ст. адбывалася і натуральная эрозія ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=8}}. == Гістарыяграфія == Праз скупасць крыніц лакалізацыя Крывога горада была дыскусійнай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Працяглы час, следам за хронікамі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] і працамі [[Альберт Каяловіч|Альберта Каяловіча]], яго атаяснялі з Ніжнім замкам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1—2}}. [[Міхал Балінскі]] сцвярджаў, што даліну Свінтарога (Swiat-Roh) [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]] пазней назвалі Крыўгорадам (Kriwgorod). [[Юзаф Крашэўскі]] ў даследаванні гісторыі Вільні (1840), [[Уладзіслаў Загорскі]] і [[Юліюш Клос]] у даведніках пра Вільню (адпаведна, 1923 і 1929), выдаўцы архіўных дакументаў віленскага капітулу [[Ян Фіялэк]] і [[Уладзіслаў Сямковіч]] атаяснялі Ніжні замак з Крывым горадам. У планах упарадкавання зялёных насаджэнняў Вільні 1920-х і 1930-х гадоў Ніжні замак таксама называўся Крывым горадам.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}} Першым абгрунтаваў існаванне трох асобных віленскіх замкаў — Верхняга, Ніжняга і Крывога, [[Васіль Рыгоравіч Васілеўскі|Васіль Васілеўскі]], у дакладзе на IX-м з’ездзе расійскіх археолагаў (1893) у Вільні{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Аднак Васілеўскі лакалізаваў Крывы горад на [[Вуліца Бакшта|вуліцы Бакшта]], на месцы {{Не перакладзена 5|Бастэя (Вільня)|бастэі|lt|Vilniaus gynybinės sienos bastėja}}{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. [[Мячыслаў Ліманоўскі]] падтрымаў гіпотэзу ў працы ''Najstarsze Wilno'' (1930), а Уладзіслаў Сямковіч у артыкуле пра віленскага намесніка [[Гануль|Гануля]] (1931){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}. Такую лакалізацыю падтрымала і [[Марыя Лаўмянская]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://vkl.by/articles/2341|title=Віленскі Крывы замак|author=Валерый Пазднякоў|author-link=Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - vkl.by|date=2019|access-date=2026-08-23}}</ref>. Гіпотэзу пра асобны трэці замак падтрымалі і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, пасля раскопак 1930-х гадоў яны лакалізавалі Крывы горад на Бекешавай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=2}}, а яго назву звязвалі з [[Крывічы|крывічамі]], якім прыпісвалі знойдзеныя матэрыялы<ref name=":0" />. Шмат гісторыкаў пагадзілася з гіпотэзай Галубовічаў, але былі і тыя, хто сумняваўся. У 1940 годзе [[Марыян Маралёўскі]] адзначаў, што ўзвышша Алтарыя ўключае не толькі гару Бекеша, але і іншыя, большыя і вышэйшыя, у першую чаргу Лысую, якую называюць таксама Крывой або Трох Крыжоў, а таксама Сталовую.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} У 1950-я гады пасля ўласных раскопак [[Адольфас Таўтавічус]] крытыкаваў высновы Галубовічаў, ён даводзіў, што гара Бекеша занадта малая, каб змясціць паўнавартасны замак. Даследчык лічыў, што замак мог размяшчацца толькі на самай высокай кропцы — Лысай гары, якую, як адзначаў археолаг, гістарычна называлі Крывой. Тэрыторыю лагчыны паміж гарамі Крывой і Сталовай (цяпер Даліны песень) ён вызначаў як горад (пасад) пры замку. Гіпотэзу Таўтавічуса пацвердзілі раскопкі [[Вітаўтас Даўгудзіс|Вітаўтаса Даўгудзіса]] ў 1988 і 1991 гадах.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}} Яшчэ ў 1971 годзе [[Ежы Ахманскі]] прапаноўваў лакалізоўваць Крывы горад на левым беразе Вільні, на паўднёвы ўсход ад Замкавай гары і на паўночны ўсход ад «[[Рускі горад (Вільня)|Рускага горада]]» (''civitas Ruthenica''), пры Полацкай дарозе, дзе пазней пабудавалі [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|касцёл святых Францішка і Бярнарда]], даследчык лічыў, што гэта было ўмацаванне для жыхароў «Рускага горада».<ref name=":0" />{{sfn|Rowell|2008|p=112—127}} == Даследаванні == === Археалагічныя === У 1933 і 1939 гадах раскопкі праводзілі [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Хэлена]] і [[Уладзімір Галубовіч]]ы, гэта былі першыя сістэматычныя археалагічныя даследаванні каб лакалізаваць Крывы горад{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. Асноўныя работы праходзілі на гары Бекеша, таксама закранута суседняя пляцоўка, якую цяпер вызначаюць як паўднёвую{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Раскоп 1933 года заклалі каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша, а раскоп 1939 года — на паўднёвай пляцоўцы, у лагчыне паміж гарамі Крывой і Бекеша{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Каля паўднёва-ўсходняга падножжа гары Бекеша Галубовічы адкрылі рэшткі шчыльнай драўлянай забудовы, вызначылі тры гарызонты, знаходкі датавалі XII—XIV стагоддзямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=2—3}}. На паўднёвай пляцоўцы яны працавалі ў зоне, дзе культурны пласт захаваўся значна лепш, чым у іншых месцах, тут выяўлены сляды паселішча пад пластамі насыпанай зямлі таўшчынёй ад 1,5 да 4,2 метраў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. Працяглы час па публікацыях Галубовічаў 1939 і 1945 гадоў многія гісторыкі пагаджаліся з іх лакалізацыяй горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2010 гадоў удакладняюць, што ў 1832 годзе падчас будаўніцтва крэпасці вяршыню гары Бекеша зрэзалі мінімум на 2 метры (скапана каля 2&nbsp;230 м³ грунту), а зямлю скідалі на паўднёва-заходні і паўночна-ўсходні схілы пагорка, а таксама ў бок паўднёвай пляцоўкі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=21, 23}}. Таксама ў 1830-я гады на гары праводзілі выбуховыя работы, што правакавала апоўзні ў раку Вільню{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Такім чынам, на вяршыні гары культурны пласт быў цалкам знішчаны расійскім будаўніцтвам, але закансерваваўся на схілах і ў нізінах пад тоўстым пластом насыпанай зямлі, дзе Галубовічы яго і адкапалі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=23}}. У 1956 годзе (24 красавіка — 14 мая) раскопкі праводзіў [[Адольфас Таўтавічус]], ракопы былі закладзены ў лагчыне паміж гарамі Крывой і Сталовай, якая цяпер вядома як Даліна песень або паўночная пляцоўка{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. На глыбіні каля 3 метраў выяўлены рэшткі драўляных жылых будынкаў, якія размяшчаліся на натуральных тэрасах паміж пагоркамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Сабраны багаты матэрыял, які характарызаваў паўсядзённае жыццё і побыт жыхароў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Па выніках Таўтавічус апублікаваў падрабязную працу «З побыту жыхароў Вільні XIV ст.» («Iš XIV a. Vilniaus gyventojų buities», 1958){{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Даследчыкі 2008—2011 гадоў геафізічна і геалагічна пацвердзілі назіранні Таўтавічуса пра тэрасаваную структуры горада, паказалі, што ў XIV стагоддзі тут было тры плоскія пляцоўкі (тэрасы) шырынёй 45-60 метраў, падзеленыя схіламі-ступенямі вышынёй ад 3 до 8 метраў. Менавіта на гэтых тэрасах была забудова. Таксама вынікі даследавання 2008—2011 гадоў пашырылі высновы Таўтавічуса, адзначылі, што гэтыя тэрасы мелі і абарончую функцыю, былі ўмацаваны па краях завостранымі палямі.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=33—34}} У 1988 і 1991 гадах даследаванні праводзіў [[Вітаўтас Даўгудзіс]], раскопы закладаліся на самай вяршыні і схілах Крывой гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=3}}. Выяўлены рэшткі валоў і драўляных абарончых сцен, у іх выразна вылучаны тры храналагічныя гарызонты{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. * I тысячагоддзе н. э. — умацаванае паселішча [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. * XII—XIII ст. — раннесярэднявечная фартыфікацыі. * XIII—XIV ст. — фінальны этап развіцця фартыфікацыі, прадстаўлены абгарэлымі і спаленымі драўлянымі канструкцыямі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=3, 33}}. Даўгудзіс адзначаў, што спаленыя ўмацаванні апошняга гарызонта «амаль не маюць аналагаў» у Літве па сваёй захаванасці і структуры. На думку даследчыка, на мяжы XIII і XIV ст. Крывая гара была ўмацавана мацней за гару Гедзіміна (Верхні замак), і адыгрывала значна большую стратэгічную ролю ў абароне Вільні, чым лічылася да гэтага.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} Даследчыкі 2008—2011 гадоў пацвердзілі бурэннем свідравін стратыграфію Даўгудзіса, геалагічныя профілі супалі з яго чарцяжамі 1991 года, у прыватнасці, па таўшчыні верхняга пласта глінянага насыпу. Аднак, датаванне Даўгудзісам, [[Сігітас Ласавіцкас|Ласавіцкасам]] і Кірдулене верхняга глінянага насыпу 1390 годам не пацвердзілася, [[радыевугляродны аналіз]] (C14) узораў вугалю, узятых з гэтага глінянага пласта, паказаў калібраваны інтэрвал паміж 1620 і 1820 гадамі, значыць, верхні гліняны вал быў насыпаны пазней — падчас войнаў сярэдзіны XVII або XVIII ст., гэта пацвярджаюць і гістарычныя карты. Падрабязных навуковых справаздач пра апошнія раскопкі Даўгудзіса не захавалася, апроч агульных артыкулаў і чарцяжоў, што абмяжоўвае магчымасць поўнай праверкі яго матэрыялаў.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=29}} У 1996—1997 гадах даследаванні праводзілі [[Андрус Вайцэкаўскас]] і [[Саўлюс Сарцэвічус]]. Ракопы закладзены каля падножжа ўзвышша побач будынкаў па [[Вуліца Тадэвуша Касцюшкі (Вільня)|вуліцы Тадэвуша Касцюшкі]]-3 на беразе Віліі пры былых сутоках з ёю безназоўнага ручая, які ў XIV ст. цёк з яра каля ўсходняга падножжа Крывой гары праз паўночную пляцоўку. Выяўлены ўнутрывальныя драўляныя канструкцыі XIV ст., даследчыкі прыйшлі да высновы, што тут была першая лінія абароны Крывога горада. Такім чынам, здагадка Ласавіцкаса ў 1960-я гады пра «прадзамча» Крывога горада ў гэтым месцы пацвердзілася de visu (на свае вочы). Даныя раскопак паказалі, што сувязі паміж часткамі ранняга горада былі шчыльнейшымі, чым лічылі раней, а рака Вілія звязвала абарончую і планіровачную структуру Вільні.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=33}} У 2024 годзе праведзены маштабныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам [[Атас Жвірбліс|Атаса Жвірбліса]] каля былога арыштанцкага дома па вуліцы Касцюшкі-1. Участак размешчаны каля падножжа ўзвышша, паблізу сутокаў Вільні і Віліі. Раскопкі пацвердзілі шчыльна заселенае паўночнае прадзамча Крывога горада, якое развівалася ўжо ў канцы XIII стагоддзя.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=116, 120}} Найбольш значная знаходка — рэшткі зрубавага будынка (4,0 × 3,5 м, дэндрахраналагічны аналіз паказаў, што дрэвы зрублены ў 1313—1315 гадах) з мураванай печчу з чырвонай і жоўтай цэглы. На цэгле з муроўкі печы выяўлены адбітак сабачай лапы. Гэта адна з самых ранніх мураваных печаў, знойдзеных у Вільні.{{sfn|Žvirblys|2025|pp=121}} Прыкладна за 20 метраў на паўднёвы захад ад дома з печчу выяўлены фрагмент старажытнай дарогі, выкладзенай дошкамі (шырынёй 18—25 см). Дарога арыентавана ў кірунку паўночны ўсход — паўднёвы захад і, імаверна, звязвала Крывы горад з Ніжнім замкам.{{sfn|Žvirblys|2025|p=124}} Жыхары прадзамча змагаліся з балоцістым грунтам і высокім узроўнем падземных вод. Знайдзена пабудаваная ў 1323—1324 гадах магутная каркасная канструкцыя з бярвёнаў, запоўненая торфам і пяском, якая стабілізавала схіл пагорка і абараняла забудову ад апоўзняў і размывання Віліяй, якая ў XIV ст. цякла значна бліжэй да падножжа ўзвышша{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Высокай вільготнасці (бескіслароднае асяроддзе) закансервавала ў культурным пласце шмат арганічных артэфактаў XIV стагоддзя. Сярод іх — фрагменты скуранога абутку і рэдкая для таго часу знаходка: скураны мячык для гульняў, звязаны са збудаваннем 1323—1324 гадоў{{sfn|Žvirblys|2025|pp=123}}. Таксама знойдзена драўляная палка з навершам, якую літоўскія археолагі лічаць паганскім культавым атрыбутам, бо шмат такіх прадметаў знойдзена ў пластах XIV ст. на Ніжнім замку і іх няма ў пластах пазнейшага часу{{sfn|Žvirblys|2025|pp=126-127}}. Археабатанічныя даследаванні пластоў XIV стагоддзя выявілі, што аснову харчавання жыхароў паўночнага прадзамча складалі проса, грэчка, жыта, сачавіца і ячмень. Таксама ўжывалі лясныя ягады (маліны, суніцы, журавіны), лясныя арэхі, хмель і каноплі. Знаходкі [[Пустазелле|пустазелля]], характэрнага для азімых пасеваў, пацвярджае выкарыстанне тэхналогій глыбокага арання зямлі ў ваколіцах горада.{{sfn|Banionytė, Karaliūtė|2025|p=148-150}}{{sfn|Žvirblys|2025|p=131}} === Тапаграфічныя === У 2-й палове XX ст. пытанне лакалізацыі Крывога горада стала не актуальным. Даследчыкі перайшлі да вывучэння непасрэдна замка, значную ўвагу надалі тапаграфіі і рэканструкцыі палеарэльефа.{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=34}} У 1960-я гады тапаграфію Нагорнага парку для вызначэння контураў Крывога горада пачаў вывучаць архітэктар [[Сігітас Ласавіцкас]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=35}}. У выніку даследчык стварыў схему, у ёй галоўнае ўмацаванне размяшчалася на Крывой гары, а ўвесь комплекс, абнесены драўлянай сцяной, уключаў таксама горы Сталовую, Бекеша і тры плато паміж імі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Таксама Ласавіцкас лакалізаваў два прадзамчы па-за асноўнымі ўмацаваннямі: адно — паміж узвышшам і ракой Віліяй, другое — на паўночны ўсход ад Сталовай гары{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Ён жа вызначыў «вартаўнічыя/назіральныя пагоркі» каля сучаснай Галандскай (Olandų) вуліцы і прыпісаў сакральнае значэнне гары Магіла Гедыміна{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=37}}. Высновы Ласавіцкаса паслужылі базай для вызначэння межаў Дзяржаўнага культурнага запаведніка Віленскіх замкаў і заставаліся асноўнымі да 1980-х гадоў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=35—37}}. Аднак, высновы грунтаваліся пераважна на характарыстыках сучаснага даследчыку рэльефу і яго ўласнай інтуіцыі, а не на цвёрдых навуковых даных{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. Ласавіцкас не меў магчымасці ацаніць інтэнсіўнасць культурнага пласта ў розных зонах і не ўлічваў маштабных змен першапачатковага рэльефу (палеарэльефа) з XIV ст., асабліва пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст., таму яго спробы вызначыць контуры Крывога горада метадалагічна недасканалыя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=38}}. У 2010 годзе выйшла даследаванне [[Гедзімінас Вайткевічус|Гедзімінаса Вайткевічуса]] і [[Лідыя Кішкене|Лідыі Кішкене]] з рэканструкцыі [[палеарэльеф]]а (першапачатковага ландшафту) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=36}}. Для аднаўлення яны выкарыстоўвалі планы ваенных умацаванняў XIX стагоддзя, археалагічныя даныя, наяўныя геалагічныя матэрыялы і вынікі геамарфалагічных даследаванняў пагоркаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=39—40}}. Даследчыкі звярнулі асаблівую ўвагу на прыкметы прыроднай эрозіі і змены на Крывой гары, а таксама ў паўднёвай частцы Даліны песень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене прыйшлі да высновы, што ў XIV ст. вяршыня Крывой гары была значна большай, цягнулася далей на ўсход і поўдзень, ахоплівала часткі ўзвышша, якія цяпер аддзелены ад яе глыбокімі ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Даследчыкі разлічылі аб’ём споўзлага грунту і даводзілі, што плошча Крывой гары была дастатковай для размяшчэння галоўнага ўмацавання (замка, цытадэлі) Крывога горада{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Таксама даследчыкі глядзелі на карту Крывога горада з улікам тактыкі кругавой абароны, якая была звычайнай ў гэтым рэгіёне ў XIV ст., што скарэктавала ўяўленні пра контуры ўмацаванняў сфарміраваныя Ласавіцкасам{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. Вайткевічус і Кішкене вызначылі факт маштабных змен палеарэльефу, аднак, не ўлічылі уплыў менавіта антрапагеннага (чалавечага) фактару, што пры будаўніцтве крэпасці ў XIX ст. грунт маглі не проста скідаць уніз (падобна да прыроднай эрозіі), а перамяшчаць і размяркоўваць на розныя часткі ўзвышша, але гэта змяншае значнасці выяўленых імі фактаў кардынальнай трансфармацыі ландшафту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=40}}. У 2008—2011 гадах маштабныя даследаванні праводзілі супрацоўнікі Інстытута гісторыі Літвы [[Віргіліюс Пугачаўскас]], [[Саўлюс Сарцэвічус]] і [[Аксана Валёнене]]{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=1}}. Па выніках апублікавана некалькі артыкулаў і ў 2016 годзе манаграфія. Даследчыкі скіраваліся на рашэнне ключавога пытання: наколькі сучасны рэльеф віленскага Нагорнага парка і яго ваколіц адрозніваецца ад ландшафту XIV стагоддзя{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=1, 24}}. Даследчыкі прымянілі комплекс міждысцыплінарных метадаў{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=8, 24—25}}. Улічыўшы напрацоўкі Вайткевічуса і Кішкене, правялі гісторыка-картаграфічны аналіз — дэталёва вывучылі планы расійскіх умацаванняў 1831 года, каб зразумець маштаб земляных работ{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Правялі геалагічныя даследаванні — зроблена 252 свідравіны, каб вызначыць глыбіню культурнага пласта і характар напластавання грунту{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Выкарыстанне геарадараў і геамагнітных даследаванняў дазволіла выявіць схаваныя пад зямлёй мікраформы рэльефу і былыя яры{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=24}}. Таксама выкарыстоўваліся даныя лазернага сканавання (LIDAR) для лічбавага мадэлявання і параўнання сучаснага стану паверхні з гістарычнымі планамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|pp=24—25}}. Навукоўцы прыйшлі да высновы, што сучасны выгляд пагоркаў — гэта ў асноўным вынік маштабнай чалавечай дзейнасці XIX стагоддзя, а не прыроднай эрозіі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=25}}. ; Галоўныя высновы рэканструкцыі * Крывая гара была на 2-3 метры вышэй (каля 168, пры сучасных 165 метраў), а яе вяршыня на 18 метраў шырэй у паўднёва-ўсходнім кірунку{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=28}}. * Сталовая гара да 1831 года не мела плато, а складалася з асобных вышынь, падзеленых ярамі{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=30}}. * Выяўлена інфраструктура — два асноўныя дарожныя вузлы ўнутры Крывога горада, якія злучалі паўночную і паўднёвую жылыя тэрасы{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=32}}. Даследаванні вызначылі, што Крывы горад меў значна больш складаную трохмерную структуру, чым лічылася раней{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=43}}. Агулам Вільня ў XIV ст. мела двухцэнтравую структуру (Крывы і Ніжні замкі), пры гэтым у асноўным развівалася з захаду на ўсход{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Даследчыкі абгрунтавалі існаванне старажытных дарог і пасяленняў у кірунку Антокаля, што раней было толькі гіпотэзай{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. Актыўная ўрбанізацыя тэрыторыі сучаснага Старога горада пачалася толькі пасля знішчэння Крывога горада ў 1390 годзе; тады Вільня змяніла і кірунак развіцця — ад Ніжняга замка на поўдзень{{sfn|Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|2014|p=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45519|ref=Banionytė, Karaliūtė|аўтар=Laura Banionytė, Rūta Karaliūtė|загаловак=The 14th c. Inhabitants of the Outskirts of Curvum Castrum: Paleoenvironment and Diet Based on Archaeobotanical Research Data from Kosciuškos Street 1|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=140–162|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.6}} * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Krzywy Gród z XIV w. na Górze Bekieszowej w Wilnie // Wilno. 1939. Nr 1. S. 27—35, il. * ''Hołubowicz Włodzimierz''. Gdzie stał trzeci zamek wileński zburzony przez Konrada Wallenroda 1390 roku // Kurier Wileński. 1939. Nr 98. * ''Kitkauskas N.'' Vilniaus pilys. Istorija, statyba, architektūra, wyd. 2, Vilnius 2012. — S. 18-19. * ''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Zapiski Historyczne. — 1971. — Nr. 36 (2). — S. 57-66. ** 

''Ochmański J.'' Krzywy gród wileński. Próba lokalizacji // Ochmański J. Dawna Litwa. Studia historyczne. — Olsztyn, 1986. — S. 83-91. * {{Артыкул|ref=Pugačiauskas, Sarcevičius, Valionienė|спасылка=https://brill.com/view/journals/lhs/19/1/article-p1_2.xml|аўтар=Virgilijus Pugačiauskas, Saulius Sarcevičius, Oksana Valionienė|загаловак=A Reconstruction of the Paleorelief of Vilnius’ Crooked City by Interdisciplinary Methods|год=2014|выданне=Lithuanian Historical Studies|том=19|выпуск=1|старонкі=1–50|issn=1392-2343|doi=10.30965/25386565-01901002}} * {{артыкул |ref = Rowell |аўтар = Rowell S. C. |загаловак = Ką ankstyvieji rašytiniai šaltiniai byloja apie Kreivosios pilies vietą |выданне = Lietuvos pilys |год = 2008 |нумар=4|старонкі = 112—127 |мова = lt }} * ''Sarcevičius S.'', ''Valionienė O.'', ''Pugačiauskas V.'' Kreivoji pilis. Tarpdisciplininių tyrimų atvejis. — Vilnius, 2016. * {{Артыкул|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/archaeologia-lituana/article/view/45520|ref=Žvirblys|аўтар=Atas Žvirblys|загаловак=Research Conducted at the Site of T. Kosciuškos Street 1, Vilnius|год=2025|выданне=Archaeologia Lituana|том=26|старонкі=116–139|issn=1392-6748|doi=10.15388/ArchLit.2025.26.5}} * ''Васильевский В. Г.'' Где находился виленский Кривой замок // Труды девятого археологического съезда в Вильне. 1893 / Под редакцией графини Уваровой и С. С. Слуцкого. Том II. — М., 1897. Протоколы. С. 120—121. * ''Голубович В.'', ''Голубович Е.'' Кривой город — Вильно // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. М., 1945. Вып 11. С. 114—126. * ''Даўгудзіс Вітаўтас''. Новыя дадзеныя пра мінулае віленскай Лысай (Трохкрыжовай) гары // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 21. Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2006. С. 95—108, іл. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 9zxdhkci35b8b8c0h2v12qm3lo49fvp 0 813236 5189552 5187181 2026-08-30T09:14:34Z DBatura 73587 /* Кенія */ 5189552 wikitext text/x-wiki [[Файл:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў — перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. === Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. === Эфіопія === Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марской прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. ===Турцыя === Турцыя ўзаемадзейнічае з абодвума бакамі, у прыватнасці, праз кампанію Baykar, якая належыць зяцю прэзідэнта [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпа Таіпа Эрдагана]]. У 2023 годзе яна прадала Узброеным сілам Судана партыю зброі на суму 120 мільёнаў долараў (у тым ліку 6 беспілотных лятальных апаратаў TB2, 3 наземныя станцыі кіравання і 600 боегаловак)<ref>{{Cite web |last=Easter |first=Reagan |date=15 March 2025 |title=Is Turkey Playing Both Sides of Sudan's Civil War? |url=https://www.fdd.org/analysis/op_eds/2025/03/15/is-turkey-playing-both-sides-of-sudans-civil-war/ |website=FDD}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 March 2025 |title=Turkey's Baykar sent $120 mln in drones and missiles to Sudanese army: report |url=https://stockholmcf.org/turkeys-baykar-sent-120-mln-in-drones-and-missiles-to-sudanese-army-report/}}</ref>. Між тым іншая турэцкая кампанія, Arca Defense, мела шырокія кантакты з САП, хоць і адмаўляе продаж зброі паўстанцам<ref>{{cite news |date=7 March 2025 |title=A Turkish arms firm helped fuel Sudan's brutal civil war, records show |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/07/sudan-war-turkey-baykar-rsf-saf/ |newspaper=The Washington Post}}</ref>. Удзел Турцыі абумоўлены зацікаўленасцю ў пашырэнні сваёй эканамічнай прысутнасці, а менавіта ў доступе да мінеральных рэсурсаў і партовай інфраструктуры<ref name="3scenarios"/>. === Кенія === У ліпені 2023 года Узброеныя сілы Судана абвінавацілі прэзідэнта Кеніі [[Уільям Рута|Уільяма Рута]] ў сувязях з САП<ref>{{cite web |date=5 July 2023 |title=Sudan's al-Burhan renews rejection of Kenya's chairmanship of IGAD mediation |url=https://sudantribune.com/article274888/ |access-date=15 July 2023 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web |date=11 July 2023 |title=Sudan rejects African peace bid and 'enemy' peacekeeping force |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/11/sudan-rejects-african-peace-bid-and-enemy-peacekeeping-force |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719122532/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/11/sudan-rejects-african-peace-bid-and-enemy-peacekeeping-force |archive-date=19 July 2023 |access-date=23 December 2023 |website=Al Jazeera}}</ref>. Кенія абвергла абвінавачванні, назваўшы іх беспадстаўнымі і пацвердзіўшы свой нейтралітэт у канфлікц<ref>{{cite web |date=26 July 2023 |title=Sudan political blocs in Cairo called on army leader to form 'caretaker government' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-political-blocs-in-cairo-call-on-army-leader-to-form-caretaker-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726103038/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-political-blocs-in-cairo-call-on-army-leader-to-form-caretaker-government |archive-date=26 July 2023 |access-date=26 July 2023 |website=Radio Dabanga}}</ref><ref>{{cite web |date=24 July 2023 |title=Sudan military chief Yasir Alatta dares Kenya's Ruto to intervene in Khartoum conflict |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/yasir-alatta-dares-president-ruto-to-intervene-sudan-conflict--4314248 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729115010/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/yasir-alatta-dares-president-ruto-to-intervene-sudan-conflict--4314248 |archive-date=29 July 2023 |access-date=29 July 2023 |website=The East African}}</ref>. На гэтым фоне ў канцы ліпеня хакерская група [[Anonymous Sudan]] атакавала кенійскія сайты<ref>{{Cite web |date=31 July 2023 |title=Sudan hackers target Kenyan govt websites |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-hackers-target-kenyan-govt-websites |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730193414/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-hackers-target-kenyan-govt-websites |archive-date=30 July 2023 |access-date=31 July 2023 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У лютым 2025 года ў сталіцы краіны [[Найробі]] Сілы аператыўнай падтрымкі і іх саюзнікі падпісалі Хартыю аб фармаванні [[Урад міру і адзінства|паралельнага ўрада]]. Судан асудзіў гэты крок, абвінаваціўшы Кенію ў падрыве свайго суверэнітэту<ref>{{cite news |date=21 February 2025 |title=Abu Dhabi's Plot: Kenya Threatens Sudan's Unity Amid UAE Partnership |url=https://emiratesleaks.com/abu-dhabis-plot-kenya-threatens-sudans-unity-amid-uae-partnership/?lang=en |access-date=9 March 2025 |website=Emirates Leaks}}</ref><ref>{{cite news |date=23 February 2025 |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |access-date=9 March 2025 |website=france24}}</ref>. ===Эрытрэя === 7 мая 2023 года быў апублікаваны артыкул [[The Guardian]], дзе сцвярджалася, што сотні эрытрэйцаў прымусова вывезены з лагераў бежанцаў недалёка ад эрытрэйска-суданскай граніцы. Як адзначалася, вываз арганізаваны [[Узброеныя сілы Эрытрэі|Узброенымі сіламі Эрытрэі]]. Бежанцаў размеркавалі ў гарады [[Асмэра]] і {{нп3|Тэсэнэй||en|Teseney}}. Большасць дэпартаваных былі дэзертырамі і апазіцыянерамі, якія потым трапілі ў турмы. Усяго ў зняволенні апынулася 95 чалавек, з іх 8 жанчын<ref name="gua">{{Cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=2023-05-07 |title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting |access-date=2023-05-07 |issn=0261-3077}}</ref>. Падчас афіцыйнага візіту ў [[Асмэра|Асмэру]] ў лістападзе 2024 года аль-Бурхан падзякаваў прэзідэнту [[Ісаяс Афеворкі|Ісаясу Афеворкі]] за падтрымку Эрытрэі ў барацьбе з баевікамі ва Усходняй Эрытрэі<ref>{{cite news |last=Digna |first=Omar |date=18 December 2024 |title=Opinion: Who is profiting from the Sudan war? |url=https://www.theafricareport.com/371576/opinion-who-is-profiting-from-the-sudan-war/ |access-date=29 March 2025 |work=The Africa Report}}</ref><ref>{{cite news |date=29 November 2024 |title=Sudan: 'Sudan-Eritrea Military Alliance Risks Igniting Tribal Conflict' |url=https://allafrica.com/stories/202411300163.html |access-date=29 March 2025 |work=All Africa}}</ref>. ===Іран === Расследаванне BBC за чэрвень 2024 года паказала, што Іран парушыў эмбарга ААН на пастаўкі зброі ў гарачую кропку, пастаўляючы беспілотнікі абодвум бакам<ref name="iran drones">{{cite news |last=Abu Taleb |first=Abdelrahman |date=12 June 2024 |title=Evidence of Iran and UAE drones used in Sudan war |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617191845/https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o |archive-date=17 June 2024 |access-date=6 July 2024}}</ref>. Аналітыкі разглядаюць гэты крок як частку стратэгіі Ірана па супрацьдзеянні ўплыву ААЭ ў Судане і забеспячэнню доступу да Чырвонага мора<ref name="Mashamoun">{{cite web |date=12 February 2024 |title=Why Sudan's army is pivoting towards Iran |url=https://www.newarab.com/analysis/why-sudans-army-pivoting-towards-iran |access-date=1 February 2024 |website=The New Arab}}</ref><ref>{{cite web |date=24 March 2024 |title=Sudan denies receiving military aid from Iran |url=https://sudantribune.com/article283689/ |access-date=26 March 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] b9xz0rj00urqhtlbaiwz8mhuqp7wvig 5189554 5189552 2026-08-30T09:15:35Z DBatura 73587 DBatura перайменаваў старонку [[Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] у [[Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] па-над перасылкай 5189552 wikitext text/x-wiki [[Файл:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў — перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. === Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Пазіцыя Егіпта вызначалася перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі, (стабільнасць уздоўж яго паўднёвай мяжы, бяспеку водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу, асабліва калі яны прасоўваліся ў бок Паўночнага Судана<ref name="3scenarios"/>. === Эфіопія === Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на уданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагал, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марской прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. ===Турцыя === Турцыя ўзаемадзейнічае з абодвума бакамі, у прыватнасці, праз кампанію Baykar, якая належыць зяцю прэзідэнта [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпа Таіпа Эрдагана]]. У 2023 годзе яна прадала Узброеным сілам Судана партыю зброі на суму 120 мільёнаў долараў (у тым ліку 6 беспілотных лятальных апаратаў TB2, 3 наземныя станцыі кіравання і 600 боегаловак)<ref>{{Cite web |last=Easter |first=Reagan |date=15 March 2025 |title=Is Turkey Playing Both Sides of Sudan's Civil War? |url=https://www.fdd.org/analysis/op_eds/2025/03/15/is-turkey-playing-both-sides-of-sudans-civil-war/ |website=FDD}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 March 2025 |title=Turkey's Baykar sent $120 mln in drones and missiles to Sudanese army: report |url=https://stockholmcf.org/turkeys-baykar-sent-120-mln-in-drones-and-missiles-to-sudanese-army-report/}}</ref>. Між тым іншая турэцкая кампанія, Arca Defense, мела шырокія кантакты з САП, хоць і адмаўляе продаж зброі паўстанцам<ref>{{cite news |date=7 March 2025 |title=A Turkish arms firm helped fuel Sudan's brutal civil war, records show |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/07/sudan-war-turkey-baykar-rsf-saf/ |newspaper=The Washington Post}}</ref>. Удзел Турцыі абумоўлены зацікаўленасцю ў пашырэнні сваёй эканамічнай прысутнасці, а менавіта ў доступе да мінеральных рэсурсаў і партовай інфраструктуры<ref name="3scenarios"/>. === Кенія === У ліпені 2023 года Узброеныя сілы Судана абвінавацілі прэзідэнта Кеніі [[Уільям Рута|Уільяма Рута]] ў сувязях з САП<ref>{{cite web |date=5 July 2023 |title=Sudan's al-Burhan renews rejection of Kenya's chairmanship of IGAD mediation |url=https://sudantribune.com/article274888/ |access-date=15 July 2023 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web |date=11 July 2023 |title=Sudan rejects African peace bid and 'enemy' peacekeeping force |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/11/sudan-rejects-african-peace-bid-and-enemy-peacekeeping-force |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719122532/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/11/sudan-rejects-african-peace-bid-and-enemy-peacekeeping-force |archive-date=19 July 2023 |access-date=23 December 2023 |website=Al Jazeera}}</ref>. Кенія абвергла абвінавачванні, назваўшы іх беспадстаўнымі і пацвердзіўшы свой нейтралітэт у канфлікц<ref>{{cite web |date=26 July 2023 |title=Sudan political blocs in Cairo called on army leader to form 'caretaker government' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-political-blocs-in-cairo-call-on-army-leader-to-form-caretaker-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726103038/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-political-blocs-in-cairo-call-on-army-leader-to-form-caretaker-government |archive-date=26 July 2023 |access-date=26 July 2023 |website=Radio Dabanga}}</ref><ref>{{cite web |date=24 July 2023 |title=Sudan military chief Yasir Alatta dares Kenya's Ruto to intervene in Khartoum conflict |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/yasir-alatta-dares-president-ruto-to-intervene-sudan-conflict--4314248 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729115010/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/yasir-alatta-dares-president-ruto-to-intervene-sudan-conflict--4314248 |archive-date=29 July 2023 |access-date=29 July 2023 |website=The East African}}</ref>. На гэтым фоне ў канцы ліпеня хакерская група [[Anonymous Sudan]] атакавала кенійскія сайты<ref>{{Cite web |date=31 July 2023 |title=Sudan hackers target Kenyan govt websites |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-hackers-target-kenyan-govt-websites |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730193414/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-hackers-target-kenyan-govt-websites |archive-date=30 July 2023 |access-date=31 July 2023 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У лютым 2025 года ў сталіцы краіны [[Найробі]] Сілы аператыўнай падтрымкі і іх саюзнікі падпісалі Хартыю аб фармаванні [[Урад міру і адзінства|паралельнага ўрада]]. Судан асудзіў гэты крок, абвінаваціўшы Кенію ў падрыве свайго суверэнітэту<ref>{{cite news |date=21 February 2025 |title=Abu Dhabi's Plot: Kenya Threatens Sudan's Unity Amid UAE Partnership |url=https://emiratesleaks.com/abu-dhabis-plot-kenya-threatens-sudans-unity-amid-uae-partnership/?lang=en |access-date=9 March 2025 |website=Emirates Leaks}}</ref><ref>{{cite news |date=23 February 2025 |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |access-date=9 March 2025 |website=france24}}</ref>. ===Эрытрэя === 7 мая 2023 года быў апублікаваны артыкул [[The Guardian]], дзе сцвярджалася, што сотні эрытрэйцаў прымусова вывезены з лагераў бежанцаў недалёка ад эрытрэйска-суданскай граніцы. Як адзначалася, вываз арганізаваны [[Узброеныя сілы Эрытрэі|Узброенымі сіламі Эрытрэі]]. Бежанцаў размеркавалі ў гарады [[Асмэра]] і {{нп3|Тэсэнэй||en|Teseney}}. Большасць дэпартаваных былі дэзертырамі і апазіцыянерамі, якія потым трапілі ў турмы. Усяго ў зняволенні апынулася 95 чалавек, з іх 8 жанчын<ref name="gua">{{Cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=2023-05-07 |title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting |access-date=2023-05-07 |issn=0261-3077}}</ref>. Падчас афіцыйнага візіту ў [[Асмэра|Асмэру]] ў лістападзе 2024 года аль-Бурхан падзякаваў прэзідэнту [[Ісаяс Афеворкі|Ісаясу Афеворкі]] за падтрымку Эрытрэі ў барацьбе з баевікамі ва Усходняй Эрытрэі<ref>{{cite news |last=Digna |first=Omar |date=18 December 2024 |title=Opinion: Who is profiting from the Sudan war? |url=https://www.theafricareport.com/371576/opinion-who-is-profiting-from-the-sudan-war/ |access-date=29 March 2025 |work=The Africa Report}}</ref><ref>{{cite news |date=29 November 2024 |title=Sudan: 'Sudan-Eritrea Military Alliance Risks Igniting Tribal Conflict' |url=https://allafrica.com/stories/202411300163.html |access-date=29 March 2025 |work=All Africa}}</ref>. ===Іран === Расследаванне BBC за чэрвень 2024 года паказала, што Іран парушыў эмбарга ААН на пастаўкі зброі ў гарачую кропку, пастаўляючы беспілотнікі абодвум бакам<ref name="iran drones">{{cite news |last=Abu Taleb |first=Abdelrahman |date=12 June 2024 |title=Evidence of Iran and UAE drones used in Sudan war |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617191845/https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o |archive-date=17 June 2024 |access-date=6 July 2024}}</ref>. Аналітыкі разглядаюць гэты крок як частку стратэгіі Ірана па супрацьдзеянні ўплыву ААЭ ў Судане і забеспячэнню доступу да Чырвонага мора<ref name="Mashamoun">{{cite web |date=12 February 2024 |title=Why Sudan's army is pivoting towards Iran |url=https://www.newarab.com/analysis/why-sudans-army-pivoting-towards-iran |access-date=1 February 2024 |website=The New Arab}}</ref><ref>{{cite web |date=24 March 2024 |title=Sudan denies receiving military aid from Iran |url=https://sudantribune.com/article283689/ |access-date=26 March 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] b9xz0rj00urqhtlbaiwz8mhuqp7wvig 1 813310 5189556 5186858 2026-08-30T09:15:36Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Размовы:Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] у [[Размовы:Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 5186858 wikitext text/x-wiki == Назва == @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], папярэдняя назва "Замежная роля" больш адпавядае зместу, чым Ваш варыянт "Замежная падтрымка бакоў", паколькі значная частка артыкула тычыцца міжнароднай рэакцыі і санкцыям супраць абодвух фракцый. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 23:48, 25 жніўня 2026 (+03) t6qttbpt2lwm7xqn0ndbj63cxsnp28c 0 813567 5189267 5189064 2026-08-29T12:50:37Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189267 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == У традыцыйнай культуры == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] tiagdrngz0uo5agj1e4eoq8pgh5xeqm 5189279 5189267 2026-08-29T13:20:14Z DBatura 73587 /* У традыцыйнай культуры */ 5189279 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] h1vu348ohu9z0u2e3segp91bhkydc77 5189280 5189279 2026-08-29T13:21:04Z DBatura 73587 /* Фальклор */ 5189280 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крева]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] pcfg3bhwq7jxyv7qs0kp73yqmx8xxyw 5189281 5189280 2026-08-29T13:21:14Z DBatura 73587 /* Фальклор */ 5189281 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 7ab97a49w6gkrufflhvv9e9uhe7jyim 0 813585 5189254 2026-08-29T12:03:26Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5189254 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ядвіга Казлоўская-Дода]] fh2ihza76ikef15e6zvkcn51t68xmdo 0 813586 5189258 2026-08-29T12:25:22Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = 444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg |подпіс = |гады = з [[2021]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Лівія}} |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = [[Узброеныя сілы Лівіі]] |тып...» 5189258 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = 444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg |подпіс = |гады = з [[2021]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Лівія}} |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = [[Узброеныя сілы Лівіі]] |тып = [[пяхота]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Лівійскі крызіс]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = Махмуд Хамза }} '''444-я пяхотная брыгада''' ({{lang-ar|لواء المشاة 444}}) — падраздзяленне [[Узброеныя сілы Лівіі|Узброеных сіл Лівіі]], падпарадкаванае [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Ураду нацыянальнага адзінства]]. Дзейнічае ў межах Трыпальскай ваеннай зоны, захоўваючы значную аператыўную аўтаномію. Узначальваецца генерал-маёрам Махмудам Хамзой. Складаецца з трох пяхотных<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-08-23 |title=Lieutenant-General Al-Haddad praises efforts of Brigade (444) in combating smuggling and diffusing armed clashes. |url=https://lana.gov.ly/post.php?id=247079&lang=en |access-date=2026-08-29 |website=lana.gov.ly |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-07 |title=Al-Haddad inspects 444th Brigade in Bani Walid {{!}} The Libya Observer |url=https://libyaobserver.ly/inbrief/al-haddad-inspects-444th-brigade-bani-walid |access-date=2026-08-29 |website=libyaobserver.ly |language=en}}</ref> і аднаго паветрана-дэсантнага<ref>{{Cite web |date=2026-08-25 |title=اللواء ( 444- قتال ) يعلن عن اختتام الكتيبة ( 124 - المحمولة جواً ) للتدريبات النهائية للقفز المظلي والإنزال البري . |url=https://lana.gov.ly/post.php?id=328585&lang=ar |access-date=2026-08-29 |website=lana.gov.ly |language=ar}}</ref> батальёнаў. Уступала ва ўзброеныя канфлікты з іншымі лівійскімі сілавымі структурамі. Так, у жніўні 2023 года адбыліся сутыкненні паміж 444-й брыгадай і [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]]<ref>{{Cite web |last1=Alkhshali |first1=Hamdi |last2=Alhenawi |first2=Ruba |date=2023-08-16 |title=At least 55 dead following clashes between rival factions in Libya |url=https://edition.cnn.com/2023/08/15/africa/tripoli-libya-clashes-intl-afr/index.html |access-date=2025-05-13 |website=CNN |language=en}}</ref>. У маі 2025 года здарыўся [[Сутыкненні ў Трыпалі (2025)|канфлікт]] з [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апаратам падтрымкі стабільнасці]]<ref>{{Cite news |date=2025-05-12 |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |access-date=2025-05-13 |work=[[Reuters]]}}</ref>. Неаднаразова сутыкалася з абвінавачваннямі з боку мясцовых і міжнародных арганізацый у парушэннях [[правы чалавека|правоў чалавека]]<ref>{{Cite news |title=يخوض اشتباكات مع قوات الردع في جنوبي طرابلس.. تعرفوا على اللواء 444 قتال {{!}} التلفزيون العربي |language=ar |work=التلفزيون العربي |url=https://www.alaraby.com/news/%D9%8%D9%8A%D8%AE%D9%88%D8%B6-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AF%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D9%81%D9%88%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-444-%D9%82%D8%AA%D8%A7%D9%84 |access-date=2026-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615174508/https://www.alaraby.com/news/%D9%8A%D8%AE%D9%88%D8%B6-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AF%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D9%81%D9%88%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-444-%D9%82%D8%AA%D8%A7%D9%84 |archive-date=2024-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |title="جهاز الردع" و"اللواء 444".. ماذا وراء الصدام بين أكبر قوتين تحميان طرابلس؟ |url=http://www.alestiklal.net/ar/article/dep-news-1692342461 |access-date=2026-06-30 |work=www.alestiklal.net |language=ar-EG}}</ref> (выкраданні, тэрор<ref>{{Cite web |title=رئيس الحكومة الليبية يوجه اتهامات للواء 444 - المشهد الليبي |url=https://almashhadlibya.com/libya-news/110891 |access-date=2026-06-30 |date=2025-11-10 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=حماد يتهم "اللواء 444" باعتقالات انتقامية بحق أبناء ترهونة |url=https://lywitness.com/101092/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-444-%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9/ |access-date=2026-06-30 |work=صحيفة الشاهد الليبية |date=2025-11-10 |last=ابراهيم |first=محمد |language=ar}}</ref>, стральба па цывільных асобах<ref>{{Cite web |title=مقتل جندي وإصابة لاعبين.. أعمال عنف تحوّل مباراة بليبيا إلى فوضى |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/libya/2026/05/15/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%B9%D9%86%D9%81-%D8%AA%D8%AD%D9%88-%D9%84-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D9%81%D9%88%D8%B6%D9%89 |access-date=2026-06-30 |work=العربية |date=2026-05-15 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=اشتباكات وإطلاق نار بسبب ركلة جزاء في الدوري الليبي (فيديو) |url=https://www.youm7.com/story/2026/5/15/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%B1%D9%83%D9%84%D8%A9-%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A1-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%88/7416241 |access-date=2026-06-30 |work=اليوم السابع |date=2026-05-15 |last=عصام |first=كتب-مروان |language=ar}}</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Лівіі]][[Катэгорыя:Брыгады]] 6u5iq8m20l0e89vfqs9g19wtxidkfku 5189259 5189258 2026-08-29T12:26:13Z DBatura 73587 5189259 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = 444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg |подпіс = |гады = з [[2021]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Лівія}} |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = [[Узброеныя сілы Лівіі]] |тып = [[пяхота]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Лівійскі крызіс]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = Махмуд Хамза }} '''444-я пяхотная брыгада''' ({{lang-ar|اللواء 444 قتال}}) — падраздзяленне [[Узброеныя сілы Лівіі|Узброеных сіл Лівіі]], падпарадкаванае [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Ураду нацыянальнага адзінства]]. Дзейнічае ў межах Трыпальскай ваеннай зоны, захоўваючы значную аператыўную аўтаномію. Узначальваецца генерал-маёрам Махмудам Хамзой. Складаецца з трох пяхотных<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-08-23 |title=Lieutenant-General Al-Haddad praises efforts of Brigade (444) in combating smuggling and diffusing armed clashes. |url=https://lana.gov.ly/post.php?id=247079&lang=en |access-date=2026-08-29 |website=lana.gov.ly |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-07 |title=Al-Haddad inspects 444th Brigade in Bani Walid {{!}} The Libya Observer |url=https://libyaobserver.ly/inbrief/al-haddad-inspects-444th-brigade-bani-walid |access-date=2026-08-29 |website=libyaobserver.ly |language=en}}</ref> і аднаго паветрана-дэсантнага<ref>{{Cite web |date=2026-08-25 |title=اللواء ( 444- قتال ) يعلن عن اختتام الكتيبة ( 124 - المحمولة جواً ) للتدريبات النهائية للقفز المظلي والإنزال البري . |url=https://lana.gov.ly/post.php?id=328585&lang=ar |access-date=2026-08-29 |website=lana.gov.ly |language=ar}}</ref> батальёнаў. Уступала ва ўзброеныя канфлікты з іншымі лівійскімі сілавымі структурамі. Так, у жніўні 2023 года адбыліся сутыкненні паміж 444-й брыгадай і [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]]<ref>{{Cite web |last1=Alkhshali |first1=Hamdi |last2=Alhenawi |first2=Ruba |date=2023-08-16 |title=At least 55 dead following clashes between rival factions in Libya |url=https://edition.cnn.com/2023/08/15/africa/tripoli-libya-clashes-intl-afr/index.html |access-date=2025-05-13 |website=CNN |language=en}}</ref>. У маі 2025 года здарыўся [[Сутыкненні ў Трыпалі (2025)|канфлікт]] з [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апаратам падтрымкі стабільнасці]]<ref>{{Cite news |date=2025-05-12 |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |access-date=2025-05-13 |work=[[Reuters]]}}</ref>. Неаднаразова сутыкалася з абвінавачваннямі з боку мясцовых і міжнародных арганізацый у парушэннях [[правы чалавека|правоў чалавека]]<ref>{{Cite news |title=يخوض اشتباكات مع قوات الردع في جنوبي طرابلس.. تعرفوا على اللواء 444 قتال {{!}} التلفزيون العربي |language=ar |work=التلفزيون العربي |url=https://www.alaraby.com/news/%D9%8%D9%8A%D8%AE%D9%88%D8%B6-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AF%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D9%81%D9%88%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-444-%D9%82%D8%AA%D8%A7%D9%84 |access-date=2026-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615174508/https://www.alaraby.com/news/%D9%8A%D8%AE%D9%88%D8%B6-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AF%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D9%81%D9%88%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-444-%D9%82%D8%AA%D8%A7%D9%84 |archive-date=2024-06-15}}</ref><ref>{{Cite web |title="جهاز الردع" و"اللواء 444".. ماذا وراء الصدام بين أكبر قوتين تحميان طرابلس؟ |url=http://www.alestiklal.net/ar/article/dep-news-1692342461 |access-date=2026-06-30 |work=www.alestiklal.net |language=ar-EG}}</ref> (выкраданні, тэрор<ref>{{Cite web |title=رئيس الحكومة الليبية يوجه اتهامات للواء 444 - المشهد الليبي |url=https://almashhadlibya.com/libya-news/110891 |access-date=2026-06-30 |date=2025-11-10 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=حماد يتهم "اللواء 444" باعتقالات انتقامية بحق أبناء ترهونة |url=https://lywitness.com/101092/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-444-%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9/ |access-date=2026-06-30 |work=صحيفة الشاهد الليبية |date=2025-11-10 |last=ابراهيم |first=محمد |language=ar}}</ref>, стральба па цывільных асобах<ref>{{Cite web |title=مقتل جندي وإصابة لاعبين.. أعمال عنف تحوّل مباراة بليبيا إلى فوضى |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/libya/2026/05/15/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%B9%D9%86%D9%81-%D8%AA%D8%AD%D9%88-%D9%84-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D9%81%D9%88%D8%B6%D9%89 |access-date=2026-06-30 |work=العربية |date=2026-05-15 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=اشتباكات وإطلاق نار بسبب ركلة جزاء في الدوري الليبي (فيديو) |url=https://www.youm7.com/story/2026/5/15/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%86%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%B1%D9%83%D9%84%D8%A9-%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A1-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%88/7416241 |access-date=2026-06-30 |work=اليوم السابع |date=2026-05-15 |last=عصام |first=كتب-مروان |language=ar}}</ref>). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Лівіі]][[Катэгорыя:Брыгады]] k09bimywrj87n0cdwit7vc6nm8wh1i1 14 813587 5189264 2026-08-29T12:47:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Арменіі]] [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]]» 5189264 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Арменіі]] [[Катэгорыя:Усходнія каталіцкія цэрквы]] cjok4zhhbajgig3zoevfognegdg4333 14 813588 5189269 2026-08-29T12:54:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі акцёраў|Шв]] [[Катэгорыя:Катэгорыі спартсменаў|Шв]]» 5189269 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі акцёраў|Шв]] [[Катэгорыя:Катэгорыі спартсменаў|Шв]] gyx6q9zupoyt5ipctosr21tlc26lzyq 14 813589 5189270 2026-08-29T12:57:45Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Арнітолагі паводле краін|ЗША]] [[Катэгорыя:Заолагі ЗША]]» 5189270 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Арнітолагі паводле краін|ЗША]] [[Катэгорыя:Заолагі ЗША]] tulnqs2jp45htr46b3hasa4v8edx9kf 14 813590 5189271 2026-08-29T13:00:39Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Арнітолагі паводле краін|Кітай]] [[Катэгорыя:Заолагі Кітая]]» 5189271 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Арнітолагі паводле краін|Кітай]] [[Катэгорыя:Заолагі Кітая]] gu8xquiyd2oj94mik0yi6qzg6sfdgpo 14 813591 5189284 2026-08-29T13:27:34Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]] [[Катэгорыя:Алімпійскія багі]]» 5189284 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]] [[Катэгорыя:Алімпійскія багі]] 41kimlw6xfjif99eahm5f8oaxpsw0iw 14 813592 5189293 2026-08-29T13:44:09Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Архітэктары паводле стагоддзяў|12]] [[Катэгорыя:Постаці XII стагоддзя]]» 5189293 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Архітэктары паводле стагоддзяў|12]] [[Катэгорыя:Постаці XII стагоддзя]] 3yvrqr2q48p6rdv0rba8bjkridb39u2 0 813593 5189297 2026-08-29T13:50:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Фонд Першага |поўная назва = Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага» |абрэвіятура = |лагатып = |заснавальнік = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] |кіраўнік = |дата заснавання = 24 кастрычніка 2022 |месца знах...» 5189297 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Фонд Першага |поўная назва = Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага» |абрэвіятура = |лагатып = |заснавальнік = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] |кіраўнік = |дата заснавання = 24 кастрычніка 2022 |месца знаходжання = [[Мінск]], вул. Чырвонаармейская, 15 |УНП = 805004641 }} '''Фонд Першага''' (поўная назва&nbsp;— '''Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага»''')&nbsp;— беларуская некамерцыйная дабрачынная арганізацыя, створаная пад патранатам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў кастрычніку 2022 года. Фонд з'яўляецца адной з найбольш закрытых структур у краіне; звесткі пра яго заснавальнікаў і кіраўніцтва цалкам засакрэчаны ў дзяржаўных рэгістрах<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/78845.html |title=В Минске два года назад создали засекреченный фонд — Лукашенко говорил: «это гарантия, что деньги не будут разворованы». Решили проверить |publisher=Зеркало |date=2024-09-23 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Гісторыя стварэння == У жніўні 2022 года Аляксандр Лукашэнка даручыў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта]] стварыць адзіны нацыянальны дабрачынны фонд пад сваім заступніцтвам<ref name="belta">{{cite web |url=https://belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-pro-fond-pervogo-skolko-deneg-na-schetu-i-na-chto-ih-budut-rashodovat-592374-2023/ |title=Лукашенко рассказал про фонд Первого: сколько денег на счету и на что их будут расходовать |publisher=БЕЛТА |date=2023-10-06 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. 24 кастрычніка 2022 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала «Фонд Першага»<ref name="nn_reg">{{cite web |url=https://nashaniva.com/327411 |title=У меркаванай рэзідэнцыі Лукашэнкі ў цэнтры Мінска зарэгістраваны «Фонд Першага» |publisher=Наша Ніва |date=2023-10-01 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Юрыдычным адрасам фонду вызначаны [[Будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15 (Мінск)|будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15]] у Мінску, які з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю (былы афтальмалагічны корпус) і быў рэканструяваны пад новую мінскую рэзідэнцыю Аляксандра Лукашэнкі<ref name="zerkalo"/><ref name="nn_reg"/>. Сам Лукашэнка тлумачыў гэты выбар тым, што даручыў сабраць пад адным дахам усе дабрачынныя фонды, якія былі ліквідаваны ўладамі пасля падзей 2020 года<ref name="nn_rezi">{{cite web |url=https://nashaniva.com/326853 |title=«Усе фонды, якія мы закрылі, сабраць пад адзін дах». Лукашэнка апраўдваўся адносна новай рэзідэнцыі |publisher=Наша Ніва |date=2023-09-21 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. У кастрычніку 2023 года Аляксандр Лукашэнка публічна заявіў, што фонд закліканы акумуляваць сродкі «неабыякавых людзей» для дапамогі тым, хто мае патрэбу. Стварэнне арганізацыі ён абгрунтаваў [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|ліквідацыяй недзяржаўных гуманітарных арганізацый (НДА)]], якія, паводле яго слоў, «на замежныя грошы спрабавалі здзейсніць перавароты»<ref name="belta"/>. Лукашэнка таксама запэўніў: {{цытата|І з майго боку — гарантыя таго, што гэтыя грошы разрабаваны не будуць. Я, можна сказаць, сваё імя туды аддаў — «Фонд Першага», каб мы маглі сабраць нейкія грошы і дапамагчы тым, хто мае патрэбу.<ref name="belta"/>}} На момант гэтых заяў фонд фактычна не вёў актыўнай дзейнасці, на яго рахунках не было паступленняў і адсутнічаў афіцыйна прызначаны кіраўнік<ref name="belta"/>. == Сувязь з сям'ёй Ірыны Абельскай == У ліпені 2026 года журналісцкае расследаванне выдання «[[Бюро (выданне)|Бюро]]» і аб'яднання «[[Кіберпартызаны]]» выявіла, што за дзейнасцю і кіраваннем «Фонду Першага» стаяць асобы з блізкага атачэння і сям'і [[Ірына Сцяпанаўна Абельская|Ірыны Абельскай]]&nbsp;— галоўнага ўрача [[Рэспубліканскі клінічны медыцынскі цэнтр|Рэспубліканскага клінічнага медыцынскага цэнтра]] і маці [[Мікалай Лукашэнка|Мікалая Лукашэнкі]]<ref name="nn_abelskaya">{{cite web |url=https://nashaniva.com/399372 |title=За таямнічым «Фондам першага» стаяць Абельская і яе нявестка |publisher=Наша Ніва |date=2026-07-07 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сярод персаналу фонду былі ідэнтыфікаваны наступныя супрацоўніцы: * '''Дзіна Фейсал эль-Дзіэфі'''&nbsp;— ураджэнка [[Кувейт|Кувейта]], якая працуе ў Рэспубліканскай бальніцы Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта пад непасрэдным кіраўніцтвам Абельскай. Яна з'яўляецца спадарожніцай (імаверна, жонкай) [[Дзмітрый Абельскі|Дзмітрыя Абельскага]]&nbsp;— старэйшага сына Ірыны Абельскай<ref name="nn_abelskaya"/><ref name="repost">{{cite web |url=https://repost.news/news/134649-karmannaja_blagotvoriteljnoctj_kak_sekretnyj_fond_pervogo_aleksandra_lukashenko_okazalsja_svjazan_s_semjej_iriny_abeljskoj |title=Карманная «благотворительность»: как секретный «Фонд Первого» Александра Лукашенко оказался связан с семьей Ирины Абельской |publisher=Repost.news |date=2026-08-03 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. * '''Наталля Іванова (Дударава)'''&nbsp;— супрацоўніца фонду, якая адначасова звязана з прыватнай [[Мінская міжнародная гімназія|Мінскай міжнароднай гімназіяй]], якую заснавала Ірына Абельская, і яе кіруючай кампаніяй «Гарызонты ведаў»<ref name="nn_abelskaya"/>. == Дзейнасць у Расіі == У лютым 2025 года «Фонд Першага» заснаваў у [[Расія|Расіі]] даччыную дабрачынную арганізацыю пад назвай «Крыніца». Яна была зарэгістравана ў [[Масква|Маскве]] па адрасе [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі]] ([[вуліца Марасейка]], 17/6)<ref name="euroradio">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/tainstvennyy-fond-lukashenko-osnoval-dochku-v-rossii |title=Таинственный фонд Лукашенко основал "дочку" в России |publisher=Еўрарадыё |date=2025-06-18 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Дырэктарам расійскай філіі стаў [[Мікалай Латышонак]]&nbsp;— памочнік Аляксандра Лукашэнкі і былы кіраўнік яго асабістай аховы. Станам на сярэдзіну 2025 года ніякай актыўнай публічнай дзейнасці або фінансавай справаздачнасці расійскай структуры таксама зафіксавана не было<ref name="euroradio"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дабрачынныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 2022 годзе]] lyygfpirr0lyb3her9aiv4p12nda2dm 5189300 5189297 2026-08-29T13:51:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]; + 2 катэгорыі; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189300 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Фонд Першага |поўная назва = Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага» |абрэвіятура = |лагатып = |заснавальнік = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] |кіраўнік = |дата заснавання = 24 кастрычніка 2022 |месца знаходжання = [[Мінск]], вул. Чырвонаармейская, 15 |УНП = 805004641 }} '''Фонд Першага''' (поўная назва&nbsp;— '''Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага»''')&nbsp;— беларуская некамерцыйная дабрачынная арганізацыя, створаная пад патранатам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў кастрычніку 2022 года. Фонд з'яўляецца адной з найбольш закрытых структур у краіне; звесткі пра яго заснавальнікаў і кіраўніцтва цалкам засакрэчаны ў дзяржаўных рэгістрах<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/78845.html |title=В Минске два года назад создали засекреченный фонд — Лукашенко говорил: «это гарантия, что деньги не будут разворованы». Решили проверить |publisher=Зеркало |date=2024-09-23 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Гісторыя стварэння == У жніўні 2022 года Аляксандр Лукашэнка даручыў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта]] стварыць адзіны нацыянальны дабрачынны фонд пад сваім заступніцтвам<ref name="belta">{{cite web |url=https://belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-pro-fond-pervogo-skolko-deneg-na-schetu-i-na-chto-ih-budut-rashodovat-592374-2023/ |title=Лукашенко рассказал про фонд Первого: сколько денег на счету и на что их будут расходовать |publisher=БЕЛТА |date=2023-10-06 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. 24 кастрычніка 2022 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала «Фонд Першага»<ref name="nn_reg">{{cite web |url=https://nashaniva.com/327411 |title=У меркаванай рэзідэнцыі Лукашэнкі ў цэнтры Мінска зарэгістраваны «Фонд Першага» |publisher=Наша Ніва |date=2023-10-01 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Юрыдычным адрасам фонду вызначаны [[Будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15 (Мінск)|будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15]] у Мінску, які з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю (былы афтальмалагічны корпус) і быў рэканструяваны пад новую мінскую рэзідэнцыю Аляксандра Лукашэнкі<ref name="zerkalo"/><ref name="nn_reg"/>. Сам Лукашэнка тлумачыў гэты выбар тым, што даручыў сабраць пад адным дахам усе дабрачынныя фонды, якія былі ліквідаваны ўладамі пасля падзей 2020 года<ref name="nn_rezi">{{cite web |url=https://nashaniva.com/326853 |title=«Усе фонды, якія мы закрылі, сабраць пад адзін дах». Лукашэнка апраўдваўся адносна новай рэзідэнцыі |publisher=Наша Ніва |date=2023-09-21 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. У кастрычніку 2023 года Аляксандр Лукашэнка публічна заявіў, што фонд закліканы акумуляваць сродкі «неабыякавых людзей» для дапамогі тым, хто мае патрэбу. Стварэнне арганізацыі ён абгрунтаваў [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|ліквідацыяй недзяржаўных гуманітарных арганізацый (НДА)]], якія, паводле яго слоў, «на замежныя грошы спрабавалі здзейсніць перавароты»<ref name="belta"/>. Лукашэнка таксама запэўніў: {{цытата|І з майго боку — гарантыя таго, што гэтыя грошы разрабаваны не будуць. Я, можна сказаць, сваё імя туды аддаў — «Фонд Першага», каб мы маглі сабраць нейкія грошы і дапамагчы тым, хто мае патрэбу.<ref name="belta"/>}} На момант гэтых заяў фонд фактычна не вёў актыўнай дзейнасці, на яго рахунках не было паступленняў і адсутнічаў афіцыйна прызначаны кіраўнік<ref name="belta"/>. == Сувязь з сям'ёй Ірыны Абельскай == У ліпені 2026 года журналісцкае расследаванне выдання «[[Бюро (выданне)|Бюро]]» і аб'яднання «[[Кіберпартызаны]]» выявіла, што за дзейнасцю і кіраваннем «Фонду Першага» стаяць асобы з блізкага атачэння і сям'і [[Ірына Сцяпанаўна Абельская|Ірыны Абельскай]]&nbsp;— галоўнага ўрача [[Рэспубліканскі клінічны медыцынскі цэнтр|Рэспубліканскага клінічнага медыцынскага цэнтра]] і маці [[Мікалай Лукашэнка|Мікалая Лукашэнкі]]<ref name="nn_abelskaya">{{cite web |url=https://nashaniva.com/399372 |title=За таямнічым «Фондам першага» стаяць Абельская і яе нявестка |publisher=Наша Ніва |date=2026-07-07 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сярод персаналу фонду былі ідэнтыфікаваны наступныя супрацоўніцы: * '''Дзіна Фейсал эль-Дзіэфі'''&nbsp;— ураджэнка [[Кувейт|Кувейта]], якая працуе ў Рэспубліканскай бальніцы Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта пад непасрэдным кіраўніцтвам Абельскай. Яна з'яўляецца спадарожніцай (імаверна, жонкай) [[Дзмітрый Абельскі|Дзмітрыя Абельскага]]&nbsp;— старэйшага сына Ірыны Абельскай<ref name="nn_abelskaya"/><ref name="repost">{{cite web |url=https://repost.news/news/134649-karmannaja_blagotvoriteljnoctj_kak_sekretnyj_fond_pervogo_aleksandra_lukashenko_okazalsja_svjazan_s_semjej_iriny_abeljskoj |title=Карманная «благотворительность»: как секретный «Фонд Первого» Александра Лукашенко оказался связан с семьей Ирины Абельской |publisher=Repost.news |date=2026-08-03 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. * '''Наталля Іванова (Дударава)'''&nbsp;— супрацоўніца фонду, якая адначасова звязана з прыватнай [[Мінская міжнародная гімназія|Мінскай міжнароднай гімназіяй]], якую заснавала Ірына Абельская, і яе кіруючай кампаніяй «Гарызонты ведаў»<ref name="nn_abelskaya"/>. == Дзейнасць у Расіі == У лютым 2025 года «Фонд Першага» заснаваў у [[Расія|Расіі]] даччыную дабрачынную арганізацыю пад назвай «Крыніца». Яна была зарэгістравана ў [[Масква|Маскве]] па адрасе [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі]] ([[вуліца Марасейка]], 17/6)<ref name="euroradio">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/tainstvennyy-fond-lukashenko-osnoval-dochku-v-rossii |title=Таинственный фонд Лукашенко основал "дочку" в России |publisher=Еўрарадыё |date=2025-06-18 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Дырэктарам расійскай філіі стаў [[Мікалай Латышонак]]&nbsp;— памочнік Аляксандра Лукашэнкі і былы кіраўнік яго асабістай аховы. Станам на сярэдзіну 2025 года ніякай актыўнай публічнай дзейнасці або фінансавай справаздачнасці расійскай структуры таксама зафіксавана не было<ref name="euroradio"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дабрачынныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] 6w1533m8zuwmv6afem2zyt59w9rjswy 5189301 5189300 2026-08-29T13:52:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189301 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Фонд Першага |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-ru|Фонд Первого Президента Республики Беларусь "Фонд Первого"}} |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = 24 кастрычніка 2022 |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = [[Дабрачынны фонд]] |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = дапамога тым, хто мае патрэбу |сфера дзейнасці = [[Дабрачыннасць]] |месца знаходжання = [[Мінск]], вул. Чырвонаармейская, 15 }} '''Фонд Першага''' (поўная назва&nbsp;— '''Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага»''')&nbsp;— беларуская некамерцыйная дабрачынная арганізацыя, створаная пад патранатам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў кастрычніку 2022 года. Фонд з'яўляецца адной з найбольш закрытых структур у краіне; звесткі пра яго заснавальнікаў і кіраўніцтва цалкам засакрэчаны ў дзяржаўных рэгістрах<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/78845.html |title=В Минске два года назад создали засекреченный фонд — Лукашенко говорил: «это гарантия, что деньги не будут разворованы». Решили проверить |publisher=Зеркало |date=2024-09-23 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Гісторыя стварэння == У жніўні 2022 года Аляксандр Лукашэнка даручыў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта]] стварыць адзіны нацыянальны дабрачынны фонд пад сваім заступніцтвам<ref name="belta">{{cite web |url=https://belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-pro-fond-pervogo-skolko-deneg-na-schetu-i-na-chto-ih-budut-rashodovat-592374-2023/ |title=Лукашенко рассказал про фонд Первого: сколько денег на счету и на что их будут расходовать |publisher=БЕЛТА |date=2023-10-06 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. 24 кастрычніка 2022 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала «Фонд Першага»<ref name="nn_reg">{{cite web |url=https://nashaniva.com/327411 |title=У меркаванай рэзідэнцыі Лукашэнкі ў цэнтры Мінска зарэгістраваны «Фонд Першага» |publisher=Наша Ніва |date=2023-10-01 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Юрыдычным адрасам фонду вызначаны [[Будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15 (Мінск)|будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15]] у Мінску, які з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю (былы афтальмалагічны корпус) і быў рэканструяваны пад новую мінскую рэзідэнцыю Аляксандра Лукашэнкі<ref name="zerkalo"/><ref name="nn_reg"/>. Сам Лукашэнка тлумачыў гэты выбар тым, што даручыў сабраць пад адным дахам усе дабрачынныя фонды, якія былі ліквідаваны ўладамі пасля падзей 2020 года<ref name="nn_rezi">{{cite web |url=https://nashaniva.com/326853 |title=«Усе фонды, якія мы закрылі, сабраць пад адзін дах». Лукашэнка апраўдваўся адносна новай рэзідэнцыі |publisher=Наша Ніва |date=2023-09-21 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. У кастрычніку 2023 года Аляксандр Лукашэнка публічна заявіў, што фонд закліканы акумуляваць сродкі «неабыякавых людзей» для дапамогі тым, хто мае патрэбу. Стварэнне арганізацыі ён абгрунтаваў [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|ліквідацыяй недзяржаўных гуманітарных арганізацый (НДА)]], якія, паводле яго слоў, «на замежныя грошы спрабавалі здзейсніць перавароты»<ref name="belta"/>. Лукашэнка таксама запэўніў: {{цытата|І з майго боку — гарантыя таго, што гэтыя грошы разрабаваны не будуць. Я, можна сказаць, сваё імя туды аддаў — «Фонд Першага», каб мы маглі сабраць нейкія грошы і дапамагчы тым, хто мае патрэбу.<ref name="belta"/>}} На момант гэтых заяў фонд фактычна не вёў актыўнай дзейнасці, на яго рахунках не было паступленняў і адсутнічаў афіцыйна прызначаны кіраўнік<ref name="belta"/>. == Сувязь з сям'ёй Ірыны Абельскай == У ліпені 2026 года журналісцкае расследаванне выдання «[[Бюро (выданне)|Бюро]]» і аб'яднання «[[Кіберпартызаны]]» выявіла, што за дзейнасцю і кіраваннем «Фонду Першага» стаяць асобы з блізкага атачэння і сям'і [[Ірына Сцяпанаўна Абельская|Ірыны Абельскай]]&nbsp;— галоўнага ўрача [[Рэспубліканскі клінічны медыцынскі цэнтр|Рэспубліканскага клінічнага медыцынскага цэнтра]] і маці [[Мікалай Лукашэнка|Мікалая Лукашэнкі]]<ref name="nn_abelskaya">{{cite web |url=https://nashaniva.com/399372 |title=За таямнічым «Фондам першага» стаяць Абельская і яе нявестка |publisher=Наша Ніва |date=2026-07-07 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сярод персаналу фонду былі ідэнтыфікаваны наступныя супрацоўніцы: * '''Дзіна Фейсал эль-Дзіэфі'''&nbsp;— ураджэнка [[Кувейт|Кувейта]], якая працуе ў Рэспубліканскай бальніцы Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта пад непасрэдным кіраўніцтвам Абельскай. Яна з'яўляецца спадарожніцай (імаверна, жонкай) [[Дзмітрый Абельскі|Дзмітрыя Абельскага]]&nbsp;— старэйшага сына Ірыны Абельскай<ref name="nn_abelskaya"/><ref name="repost">{{cite web |url=https://repost.news/news/134649-karmannaja_blagotvoriteljnoctj_kak_sekretnyj_fond_pervogo_aleksandra_lukashenko_okazalsja_svjazan_s_semjej_iriny_abeljskoj |title=Карманная «благотворительность»: как секретный «Фонд Первого» Александра Лукашенко оказался связан с семьей Ирины Абельской |publisher=Repost.news |date=2026-08-03 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. * '''Наталля Іванова (Дударава)'''&nbsp;— супрацоўніца фонду, якая адначасова звязана з прыватнай [[Мінская міжнародная гімназія|Мінскай міжнароднай гімназіяй]], якую заснавала Ірына Абельская, і яе кіруючай кампаніяй «Гарызонты ведаў»<ref name="nn_abelskaya"/>. == Дзейнасць у Расіі == У лютым 2025 года «Фонд Першага» заснаваў у [[Расія|Расіі]] даччыную дабрачынную арганізацыю пад назвай «Крыніца». Яна была зарэгістравана ў [[Масква|Маскве]] па адрасе [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі]] ([[вуліца Марасейка]], 17/6)<ref name="euroradio">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/tainstvennyy-fond-lukashenko-osnoval-dochku-v-rossii |title=Таинственный фонд Лукашенко основал "дочку" в России |publisher=Еўрарадыё |date=2025-06-18 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Дырэктарам расійскай філіі стаў [[Мікалай Латышонак]]&nbsp;— памочнік Аляксандра Лукашэнкі і былы кіраўнік яго асабістай аховы. Станам на сярэдзіну 2025 года ніякай актыўнай публічнай дзейнасці або фінансавай справаздачнасці расійскай структуры таксама зафіксавана не было<ref name="euroradio"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дабрачынныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] 9cflm8jxrv0md2t5dktn6s3w96n7l7i 5189307 5189301 2026-08-29T14:01:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189307 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Фонд Першага |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-ru|Фонд Первого Президента Республики Беларусь "Фонд Первого"}} |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = 24 кастрычніка 2022 |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = [[Дабрачынны фонд]] |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |назва цэнтра = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = дапамога тым, хто мае патрэбу |сфера дзейнасці = [[Дабрачыннасць]] |месца знаходжання = [[Мінск]], вул. Чырвонаармейская, 15 }} '''Фонд Першага''' (поўная назва&nbsp;— '''Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага»''')&nbsp;— беларуская некамерцыйная дабрачынная арганізацыя, створаная пад патранатам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў кастрычніку 2022 года. Фонд з'яўляецца адной з найбольш закрытых структур у краіне; звесткі пра яго заснавальнікаў і кіраўніцтва цалкам засакрэчаны ў дзяржаўных рэгістрах<ref name="zerkalo">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/78845.html |title=В Минске два года назад создали засекреченный фонд — Лукашенко говорил: «это гарантия, что деньги не будут разворованы». Решили проверить |publisher=Зеркало |date=2024-09-23 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Гісторыя стварэння == У жніўні 2022 года Аляксандр Лукашэнка даручыў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта]] стварыць адзіны нацыянальны дабрачынны фонд пад сваім заступніцтвам<ref name="belta">{{cite web |url=https://belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-pro-fond-pervogo-skolko-deneg-na-schetu-i-na-chto-ih-budut-rashodovat-592374-2023/ |title=Лукашенко рассказал про фонд Первого: сколько денег на счету и на что их будут расходовать |publisher=БЕЛТА |date=2023-10-06 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. 24 кастрычніка 2022 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала «Фонд Першага»<ref name="nn_reg">{{cite web |url=https://nashaniva.com/327411 |title=У меркаванай рэзідэнцыі Лукашэнкі ў цэнтры Мінска зарэгістраваны «Фонд Першага» |publisher=Наша Ніва |date=2023-10-01 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Юрыдычным адрасам фонду вызначаны [[Будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15 (Мінск)|будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15]] у Мінску, які з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю (былы афтальмалагічны корпус) і быў рэканструяваны пад новую мінскую рэзідэнцыю Аляксандра Лукашэнкі<ref name="zerkalo"/><ref name="nn_reg"/>. Сам Лукашэнка тлумачыў гэты выбар тым, што даручыў сабраць пад адным дахам усе дабрачынныя фонды, якія былі ліквідаваны ўладамі пасля падзей 2020 года<ref name="nn_rezi">{{cite web |url=https://nashaniva.com/326853 |title=«Усе фонды, якія мы закрылі, сабраць пад адзін дах». Лукашэнка апраўдваўся адносна новай рэзідэнцыі |publisher=Наша Ніва |date=2023-09-21 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. У кастрычніку 2023 года Аляксандр Лукашэнка публічна заявіў, што фонд закліканы акумуляваць сродкі «неабыякавых людзей» для дапамогі тым, хто мае патрэбу. Стварэнне арганізацыі ён абгрунтаваў [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|ліквідацыяй недзяржаўных гуманітарных арганізацый (НДА)]], якія, паводле яго слоў, «на замежныя грошы спрабавалі здзейсніць перавароты»<ref name="belta"/>. Лукашэнка таксама запэўніў: {{цытата|І з майго боку — гарантыя таго, што гэтыя грошы разрабаваны не будуць. Я, можна сказаць, сваё імя туды аддаў — «Фонд Першага», каб мы маглі сабраць нейкія грошы і дапамагчы тым, хто мае патрэбу.<ref name="belta"/>}} На момант гэтых заяў фонд фактычна не вёў актыўнай дзейнасці, на яго рахунках не было паступленняў і адсутнічаў афіцыйна прызначаны кіраўнік<ref name="belta"/>. == Сувязь з сям'ёй Ірыны Абельскай == У ліпені 2026 года журналісцкае расследаванне выдання «[[Бюро (выданне)|Бюро]]» і аб'яднання «[[Кіберпартызаны]]» выявіла, што за дзейнасцю і кіраваннем «Фонду Першага» стаяць асобы з блізкага атачэння і сям'і [[Ірына Сцяпанаўна Абельская|Ірыны Абельскай]]&nbsp;— галоўнага ўрача [[Рэспубліканскі клінічны медыцынскі цэнтр|Рэспубліканскага клінічнага медыцынскага цэнтра]] і маці [[Мікалай Лукашэнка|Мікалая Лукашэнкі]]<ref name="nn_abelskaya">{{cite web |url=https://nashaniva.com/399372 |title=За таямнічым «Фондам першага» стаяць Абельская і яе нявестка |publisher=Наша Ніва |date=2026-07-07 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сярод персаналу фонду былі ідэнтыфікаваны наступныя супрацоўніцы: * '''Дзіна Фейсал эль-Дзіэфі'''&nbsp;— ураджэнка [[Кувейт|Кувейта]], якая працуе ў Рэспубліканскай бальніцы Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта пад непасрэдным кіраўніцтвам Абельскай. Яна з'яўляецца спадарожніцай (імаверна, жонкай) [[Дзмітрый Абельскі|Дзмітрыя Абельскага]]&nbsp;— старэйшага сына Ірыны Абельскай<ref name="nn_abelskaya"/><ref name="repost">{{cite web |url=https://repost.news/news/134649-karmannaja_blagotvoriteljnoctj_kak_sekretnyj_fond_pervogo_aleksandra_lukashenko_okazalsja_svjazan_s_semjej_iriny_abeljskoj |title=Карманная «благотворительность»: как секретный «Фонд Первого» Александра Лукашенко оказался связан с семьей Ирины Абельской |publisher=Repost.news |date=2026-08-03 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. * '''Наталля Іванова (Дударава)'''&nbsp;— супрацоўніца фонду, якая адначасова звязана з прыватнай [[Мінская міжнародная гімназія|Мінскай міжнароднай гімназіяй]], якую заснавала Ірына Абельская, і яе кіруючай кампаніяй «Гарызонты ведаў»<ref name="nn_abelskaya"/>. == Дзейнасць у Расіі == У лютым 2025 года «Фонд Першага» заснаваў у [[Расія|Расіі]] даччыную дабрачынную арганізацыю пад назвай «Крыніца». Яна была зарэгістравана ў [[Масква|Маскве]] па адрасе [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі]] ([[вуліца Марасейка]], 17/6)<ref name="euroradio">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/tainstvennyy-fond-lukashenko-osnoval-dochku-v-rossii |title=Таинственный фонд Лукашенко основал "дочку" в России |publisher=Еўрарадыё |date=2025-06-18 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}</ref>. Дырэктарам расійскай філіі стаў [[Мікалай Латышонак]]&nbsp;— памочнік Аляксандра Лукашэнкі і былы кіраўнік яго асабістай аховы. Станам на сярэдзіну 2025 года ніякай актыўнай публічнай дзейнасці або фінансавай справаздачнасці расійскай структуры таксама зафіксавана не было<ref name="euroradio"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дабрачынныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] 83962ntwzokv3bycls1pyxb63a22e88 14 813594 5189298 2026-08-29T13:50:22Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Арыгінальныя праграмы Netflix]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША паводле студый|Netflix]]» 5189298 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Арыгінальныя праграмы Netflix]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША паводле студый|Netflix]] p4r3p052d5t23utz7d4q892tcwwllva 14 813595 5189311 2026-08-29T14:04:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Дарожныя пакрыцці]] [[Катэгорыя:Нафтапрадукты]]» 5189311 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Дарожныя пакрыцці]] [[Катэгорыя:Нафтапрадукты]] pdrpkqed894yvhk3wpecfidpj7jcrxm 14 813596 5189327 2026-08-29T14:56:01Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія званні]] [[Катэгорыя:Адміралы]]» 5189327 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія званні]] [[Катэгорыя:Адміралы]] r65hbqo6qfr0ot0r6g0v7f4fysq3ng4 0 813597 5189354 2026-08-29T16:10:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Мікалай Леанідавіч Латышонак]] 5189354 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікалай Леанідавіч Латышонак]] em6n1izuvbtux8xilc3q6x6evaxxkdt 0 813598 5189363 2026-08-29T16:26:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Хваросна]] 5189363 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хваросна]] nfv4naghmlnxrkajvg2cx6af19tp83p 0 813599 5189364 2026-08-29T16:26:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беластоцкая акруга]] 5189364 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беластоцкая акруга]] jfngu5gk0elflxamwap4n8qcriav0i7 0 813600 5189365 2026-08-29T16:27:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Зона тылу групы армій «Цэнтр»]] 5189365 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зона тылу групы армій «Цэнтр»]] s816lrbfb28110zf3ogvo9j6dpi7sg7 0 813601 5189368 2026-08-29T16:34:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аперацыя «Барбароса»]] 5189368 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аперацыя «Барбароса»]] amgyx5o3onz0tl52bul2nj4dlva7wbs 0 813602 5189369 2026-08-29T16:35:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аперацыя «Барбароса»]] 5189369 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аперацыя «Барбароса»]] amgyx5o3onz0tl52bul2nj4dlva7wbs 10 813603 5189376 2026-08-29T17:03:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Сцягафікацыя/Трэці рэйх]] 5189376 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Сцягафікацыя/Трэці рэйх]] 60iijepc6tom0l66aa6cohn0dluxcy3 0 813604 5189382 2026-08-29T17:28:40Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Анры Філіп Петэн]] у [[Філіп Петэн]] па-над перасылкай 5189382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Філіп Петэн]] 6yhksvsxshes1557ungo7xpa8hsu4ju 0 813605 5189388 2026-08-29T17:42:47Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78202853|Józef Mianowski]]» 5189388 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}'''Юзаф Мяноўскі''' (пол. ''Józef Mianowski'', [[6 студзеня]] [[1804|1804,]] [[Сміла|Смілаўская]] парафія Уманьскага павета - [[6 студзеня]] [[1879|1879,]] Сенігаллі, Італія) — віленскі [[Урач|лекар]], у 1862–1869 гадах рэктар Галоўнай школы ў Варшаве. Яго дабрыня прынесла яму сімпатыю і любоў польскіх студэнтаў. Фонд Юзафа Мяноўскага, заснаваны ў 1881 годзе, быў названы ў яго гонар. Фонд быў адноўлены ў 1991 годзе, падтрымлівае знаходжанне замежнікаў у Польшчы, якія праводзяць навуковыя даследаванні (пераважна з краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы). == Біяграфія == Скончыў у 1822 годзе базыльянскую школу ва [[Умань|Умані]], дзе пасябраваў з Севярынам Гашчынскім, пазнейшым паэтам-рамантыкам. Скончыў медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1827 годзе, у 1828 абараніў доктарскую дысертацыю "De Tetano" (Vilnae, 1828). Працаваў асістэнтам [[Анджэй Снядэцкі|Анджэя Снядэцкага]] ў тэрапеўтычнай клініцы. Сябраваў з [[Юльюш Славацкі|Юліюшам Славацкім]]. У 1831 годзе ажаніўся з Аляксандрай, дачкой прафесара [[Аўгуст Бекю|Аўгуста Бекю]], якая памерла праз год падчас першых родаў. З 1831 года выкладаў [[Фізіялогія|фізіялогію]] і агульную тэрапію, а таксама зоафізіялогію ў ветэрынарнай медыцыне. Падчас паўстання 1830-31 гадоў накіраваны ў віленскі ваенны шпіталь. У 1834 годзе атрымаў званне ад'юнкта. У 1837 годзе здзейсніў паездку за мяжу з навуковымі мэтамі. Лекар, з 1838 г. намеснік прафесара [[Вільня|Віленскай]] медыка-хірургічнай акадэміі (працаваў там да 1842 г.). За гэты час цар тройчы ўручаў яму дыяментавы пярсцёнак. Некаторы час ён хаваў у сваёй клініцы хворага эмісара [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]]. У 1840 годзе яго арыштавалі і падверглі сур'ёзнаму допыту. Праз больш чым паўгода яго вызвалілі і рэабілітавалі. Ён адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе заняў кафедру псіхіятрыі ў мясцовай [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|медыка-хірургічнай акадэміі]], а таксама кіраваў гінекалагічнай і дзіцячай клінікамі. У 1848 годзе ён быў прызначаны прыдворным лекарам дачкі цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], Марыі Лейхтэнберг . Ён выйшаў на пенсію ў 1860 годзе, але заставаўся лекарам Марыі і многіх арыстакратычных сем'яў, а таксама меў шматлікія кантакты пры царскім двары. У 1862–1869 гадах быў рэктарам Галоўнай школы ў Варшаве, на той час адзінага польскага ўніверсітэта ў расійскай частцы. Яго інаўгурацыйная прамова на пасадзе рэктара [[25 лістапада]] 1862 года, у якой ён успомніў пра сувязі Польшчы з заходняй культурай, прынесла яму велізарную папулярнасць.Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання1863 года]] Мяноўскі падтрымліваў студэнтаў і абараняў іх ад рэпрэсій (для гэтага ён выкарыстоўваў свае сувязі сярод расійскага двара і арыстакратыі), наўмысна прымяншаючы іх удзел у паўстанні ў вачах царскіх уладаў. Многія з тых, хто ўдзельнічаў у баях, былі ўключаны ў падробленыя спісы наведвальнікаў школы. На заключным этапе паўстання і пасля яго падзення многія ўдзельнікі запісаліся ў Галоўную школу, хаваючы сваё паўстанцкае мінулае. Дзякуючы Юзэфу Мяноўскаму, Галоўная школа пазбегла рэпрэсій пасля паўстання і служыла своеасаблівым прытулкам для моладзі, якой удалося перажыць паўстанне. У 1868 годзе імкнуўся перайменаваць Галоўную школу ў [[Варшаўскі ўніверсітэт]]. Аднак гэты поспех быў дасягнуты цаной русіфікацыі ўніверсітэта, што прывяло да абурэння Мяноўскага і яго рашэння пакінуць краіну. Пераехаў у [[Італія|Італію]], у Сенігаллію, дзе пабудаваў сабе вілу. Ён жыў там са сваёй другой жонкай, расіянкай нямецкага паходжання, Надзеяй Галгер, якая пасля смерці Юзэфа Мяноўскага пабудавала яму неагатычны маўзалей (знішчаны артылерыйскім абстрэлам у 1944 годзе, а затым адноўлены за яе ўласныя грошы салдатамі 2-га корпуса). Памёр без нашчадкаў. З 1828 года быў чальцом Віленскага медыцынскага таварыства. У 1881 годзе вучні Галоўнай школы, шануючы памяць свайго рэктара, заснавалі «Фонд дапамогі асобам, якія працуюць у навуковай галіне, імя доктара Юзафа Мяноўскага ». [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскай галоўнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1804 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваенна-медыцынскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] h66owzsvd6o1m16jsfrp9e1f0tm5xda 5189389 5189388 2026-08-29T17:46:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5189389 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}'''Юзаф Мяноўскі''' (пол. ''Józef Mianowski'', [[6 студзеня]] [[1804|1804,]] [[Сміла|Смілаўская]] парафія Уманьскага павета - [[6 студзеня]] [[1879|1879,]] Сенігаллія, [[Італія]]) — віленскі [[Урач|лекар]], у 1862–1869 гадах рэктар [[Галоўная школа ў Варшаве|Галоўнай школы ў Варшаве]]. Фонд Юзафа Мяноўскага, заснаваны ў 1881 годзе, быў названы ў яго гонар. Фонд быў адноўлены ў 1991 годзе, падтрымлівае знаходжанне замежнікаў у Польшчы, якія праводзяць навуковыя даследаванні (пераважна з краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы). == Біяграфія == Скончыў у 1822 годзе базыльянскую школу ва [[Умань|Умані]], дзе пасябраваў з [[Севярын Гашчынскі|Севярынам Гашчынскім]], пазнейшым паэтам-рамантыкам. Скончыў медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1827 годзе, у 1828 абараніў доктарскую дысертацыю "De Tetano" (Vilnae, 1828). Працаваў асістэнтам [[Анджэй Снядэцкі|Анджэя Снядэцкага]] ў тэрапеўтычнай клініцы. Сябраваў з [[Юльюш Славацкі|Юліюшам Славацкім]]. У 1831 годзе ажаніўся з Аляксандрай, дачкой прафесара [[Аўгуст Бекю|Аўгуста Бекю]], якая памерла праз год падчас першых родаў. З 1831 года выкладаў [[Фізіялогія|фізіялогію]] і агульную тэрапію, а таксама зоафізіялогію на аддзяленні ветэрынарыі. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] гадоў накіраваны ў віленскі ваенны шпіталь. У 1834 годзе атрымаў званне [[Ад’юнкт-прафесар|ад'юнкта]]. У 1837 годзе здзейсніў паездку за мяжу з навуковымі мэтамі. Лекар, з 1838 г. намеснік прафесара [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] (працаваў там да 1842 г.). За гэты час цар тройчы ўручаў яму дыяментавы пярсцёнак. Некаторы час ён хаваў у сваёй клініцы хворага эмісара [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]]. У 1840 годзе яго арыштавалі і падверглі сур'ёзнаму допыту. Праз больш чым паўгода яго вызвалілі і рэабілітавалі. Адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе заняў кафедру псіхіятрыі ў мясцовай [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|медыка-хірургічнай акадэміі]], а таксама кіраваў гінекалагічнай і дзіцячай клінікамі. У 1848 годзе быў прызначаны прыдворным лекарам дачкі цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], Марыі Лейхтэнберг. Выйшаў на пенсію ў 1860 годзе, але заставаўся лекарам Марыі і многіх арыстакратычных сем'яў, а таксама меў шматлікія кантакты пры царскім двары. У 1862–1869 гадах быў рэктарам Галоўнай школы ў Варшаве, на той час адзінага польскага ўніверсітэта ў расійскай частцы імперыі. Яго інаўгурацыйная прамова на пасадзе рэктара [[25 лістапада]] 1862 года, у якой ён успомніў пра сувязі Польшчы з заходняй культурай, прынесла яму велізарную папулярнасць. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання1863 года]] Мяноўскі падтрымліваў студэнтаў і абараняў іх ад рэпрэсій (для гэтага ён выкарыстоўваў свае сувязі сярод расійскага двара і арыстакратыі), наўмысна прымяншаючы іх удзел у паўстанні ў вачах царскіх уладаў. Многія з тых, хто ўдзельнічаў у баях, былі ўключаны ў падробленыя спісы наведвальнікаў школы. На заключным этапе паўстання і пасля яго падзення многія ўдзельнікі запісаліся ў Галоўную школу, хаваючы сваё паўстанцкае мінулае. Дзякуючы Юзэфу Мяноўскаму, Галоўная школа пазбегла рэпрэсій пасля паўстання і служыла своеасаблівым прытулкам для моладзі, якой удалося перажыць паўстанне. У 1868 годзе імкнуўся перайменаваць Галоўную школу ў [[Варшаўскі ўніверсітэт]]. Аднак гэты поспех быў дасягнуты цаной русіфікацыі ўніверсітэта, што прывяло да абурэння Мяноўскага і яго рашэння пакінуць краіну. Пераехаў у [[Італія|Італію]], у Сенігаллію, дзе пабудаваў сабе вілу. Ён жыў там са сваёй другой жонкай, расіянкай нямецкага паходжання, Надзеяй Галгер, якая пасля смерці Юзэфа Мяноўскага пабудавала яму неагатычны маўзалей (знішчаны артылерыйскім абстрэлам у 1944 годзе, а затым адноўлены за яе ўласныя грошы салдатамі 2-га корпуса). Памёр без нашчадкаў. З 1828 года быў чальцом Віленскага медыцынскага таварыства. У 1881 годзе вучні Галоўнай школы, шануючы памяць свайго рэктара, заснавалі «Фонд дапамогі асобам, якія працуюць у навуковай галіне, імя доктара Юзафа Мяноўскага». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Мяноўскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскай галоўнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1804 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваенна-медыцынскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] d7t683gm64sxpnu03sj2lqyfyonh41o 5189391 5189389 2026-08-29T17:56:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5189391 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}'''Юзаф Мяноўскі''' (пол. ''Józef Mianowski'', [[6 студзеня]] [[1804|1804,]] [[Сміла|Смілаўская]] парафія Уманьскага павета - [[6 студзеня]] [[1879|1879,]] Сенігаллія, [[Італія]]) — віленскі [[Урач|лекар]], у 1862–1869 гадах рэктар [[Галоўная школа ў Варшаве|Галоўнай школы ў Варшаве]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.uw.edu.pl/uniwersytet/historia-uw/rektorzy-uw/jozef-mianowski/|title=Józef Mianowski (1862-1869)|website=Uniwersytet Warszawski|date=2013-11-07|access-date=2026-08-29}}</ref> Фонд Юзафа Мяноўскага, заснаваны ў 1881 годзе, быў названы ў яго гонар. Фонд быў адноўлены ў 1991 годзе, падтрымлівае знаходжанне замежнікаў у Польшчы, якія праводзяць навуковыя даследаванні (пераважна з краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы). == Біяграфія == Скончыў у 1822 годзе базыльянскую школу ва [[Умань|Умані]], дзе пасябраваў з [[Севярын Гашчынскі|Севярынам Гашчынскім]], пазнейшым паэтам-рамантыкам. Скончыў медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў 1827 годзе, у 1828 абараніў доктарскую дысертацыю "De Tetano" (Vilnae, 1828). Працаваў асістэнтам [[Анджэй Снядэцкі|Анджэя Снядэцкага]] ў тэрапеўтычнай клініцы. Сябраваў з [[Юльюш Славацкі|Юліюшам Славацкім]]. 27 красавіка 1831 годзе ажаніўся з Аляксандрай, дачкой прафесара [[Аўгуст Бекю|Аўгуста Бекю]], якая памерла праз год падчас першых родаў. З 1831 года выкладаў [[Фізіялогія|фізіялогію]] і агульную тэрапію, а таксама зоафізіялогію на аддзяленні ветэрынарыі. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] гадоў накіраваны ў віленскі ваенны шпіталь. У 1834 годзе атрымаў званне [[Ад’юнкт-прафесар|ад'юнкта]]. У 1837 годзе здзейсніў паездку за мяжу з навуковымі мэтамі, стаў чальцом-карэспандэнтам медыцынскай акадэміі ў [[Берлін|Берліне]] і таварыства фізічных і хімічных навук у [[Парыж|Парыжы]]. Лекар, з 1838 г. намеснік прафесара [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Некаторы час ён хаваў у сваёй клініцы хворага эмісара [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]]. 9 верасня 1840 годзе яго арыштавалі і падверглі сур'ёзнаму допыту, але Мяноўскі ні ў чым не прызнаўся. 24 кастрычніка 1841 года, дзякуючы пратэкцыі былых пацыентаў, яго выпусцілі. Адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе заняў кафедру псіхіятрыі ў мясцовай [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|медыка-хірургічнай акадэміі]], а таксама кіраваў гінекалагічнай і дзіцячай клінікамі. У 1848 годзе быў прызначаны прыдворным лекарам дачкі цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], Марыі Лейхтэнберг. Выйшаў на пенсію ў 1860 годзе, але заставаўся лекарам Марыі і многіх арыстакратычных сем'яў, а таксама меў шматлікія кантакты пры царскім двары. У 1862–1869 гадах быў рэктарам Галоўнай школы ў Варшаве, на той час адзінага польскага ўніверсітэта ў расійскай частцы імперыі. Яго інаўгурацыйная прамова на пасадзе рэктара [[25 лістапада]] 1862 года, у якой ён спасылаўся на традыцыі Віленскага ўніверсітэта і таварыства філарэтаў, успомніў пра сувязі Польшчы з заходняй культурай, прынесла яму велізарную папулярнасць. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання1863 года]] Мяноўскі падтрымліваў студэнтаў і абараняў іх ад рэпрэсій (для гэтага ён выкарыстоўваў свае сувязі сярод расійскага двара і арыстакратыі), наўмысна прымяншаючы іх удзел у паўстанні ў вачах царскіх уладаў. Многія з тых, хто ўдзельнічаў у баях, былі ўключаны ў падробленыя спісы наведвальнікаў школы. На заключным этапе паўстання і пасля яго падзення многія ўдзельнікі запісаліся ў Галоўную школу, хаваючы сваё паўстанцкае мінулае. Дзякуючы Юзэфу Мяноўскаму, Галоўная школа пазбегла рэпрэсій пасля паўстання і служыла своеасаблівым прытулкам для моладзі, якой удалося перажыць паўстанне. У 1868 годзе імкнуўся перайменаваць Галоўную школу ў [[Варшаўскі ўніверсітэт]]. Аднак гэты поспех быў дасягнуты цаной русіфікацыі ўніверсітэта, што прывяло да абурэння Мяноўскага і яго рашэння пакінуць краіну. Пераехаў у [[Італія|Італію]], у Сенігаллію, дзе пабудаваў сабе вілу. Ён жыў там са сваёй другой жонкай, расіянкай нямецкага паходжання, Надзеяй Галгер, якая пасля смерці Юзэфа Мяноўскага пабудавала яму неагатычны маўзалей (знішчаны артылерыйскім абстрэлам у 1944 годзе, а затым адноўлены за яе ўласныя грошы салдатамі 2-га корпуса). Памёр без нашчадкаў. З 1828 года быў чальцом Віленскага медыцынскага таварыства. У 1881 годзе вучні Галоўнай школы, шануючы памяць свайго рэктара, заснавалі «Фонд дапамогі асобам, якія працуюць у навуковай галіне, імя доктара Юзафа Мяноўскага». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Мяноўскі Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1879 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскай галоўнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1804 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваенна-медыцынскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] io266ak5h3o059br57gonzhyj2rzive 3 813606 5189419 2026-08-29T20:41:54Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5189419 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:41, 29 жніўня 2026 (+03) 8jy2i9xo5v21e050gkb77chlsmmm14e 0 813607 5189423 2026-08-29T20:48:04Z Dzmitry133 154509 Створаны новы артыкул у беларускай Вікіпедыі «Леанід Пашкоўскі». Дададзены біяграфічныя звесткі, інфармацыя пра праект «Хачу дадому», удзел у фільме «Вышэй за неба» і атрыманую ўзнагароду. Аформлены крыніцы, унутраныя спасылкі і катэгорыі. Дапоўнены элемент Вікіданых Q124735474: беларуская назва і апісанне, месца нараджэння — Жлобін, род заняткаў — журналіст. Артыкул прывязаны да адпаведнага элемента Вікіданых. 5189423 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Леанід Пашкоўскі | арыгінал імя = Леонид Пашковский | дата нараджэння = 30.11.1987 | месца нараджэння = [[Жлобін]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | грамадзянства = [[Беларусь]] | род дзейнасці = [[журналіст]], [[відэаблогер]], [[падарожнік]], [[акцёр]] }} '''Леанід Пашкоўскі''' (нар. {{ДН|30|11|1987}}, [[Жлобін]]) — беларускі журналіст, відэаблогер-падарожнік і акцёр. Аўтар відэапраекта пра падарожжы «Хочу домой»<ref name="nn">{{Cite web |url=https://nashaniva.com/334311 |title=Што стала з героямі культавага беларускага фільма «Вышэй за неба» |author=Ф. Раўбіч |website=Наша Ніва |date=2024-01-19 |language=be |access-date=2026-08-29 }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 лістапада 1987 года ў Жлобіне<ref>{{Cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/2957563/ |title=Леонид Пашковский |website=Кинопоиск |language=ru |access-date=2026-08-29 }}</ref>. Скончыў Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт. Працаваў журналістам і сурэдактарам беларускага моладзевага інтэрнэт-часопіса 34mag.net<ref>{{Cite web |url=https://www.vokrug.tv/product/show/vyshe_neba/ |title=Сериал «Выше неба» |website=Вокруг ТВ |language=ru |access-date=2026-08-29 }}</ref>. У 2012 годзе выканаў галоўную ролю Мікіты Міцкевіча ў беларускім мастацкім фільме «[[Вышэй за неба]]»<ref name="nn"/>. У 2017 годзе стварыў YouTube-канал «Хочу домой», прысвечаны падарожжам у малавядомыя і небяспечныя рэгіёны Азіі, Афрыкі і Паўднёвай Амерыкі<ref name="nn"/>. У 2018 годзе чытачы часопіса ''National Geographic Traveler'' прызналі Пашкоўскага найлепшым трэвэл-блогерам. Ён атрымаў 47 % галасоў<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/arhiv-novostey/novosti-belarusi/belarus_stala_luchshey_stranoy_dlya_agroturizma_po_versii_national_geographic-1122076/ |title=Беларусь стала лучшей страной для агротуризма по версии National Geographic |website=Гомельская праўда |date=2018-10-08 |language=ru |access-date=2026-08-29 }}</ref>. == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/@hochudomoj Канал «Хочу домой»] на YouTube {{DEFAULTSORT:Пашкоўскі, Леанід}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жлобіне]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] jog33ualtd6b2cdtvzklzpvypsm3vjb 0 813608 5189507 2026-08-30T07:13:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Рыверсайд |Арыгінальная назва = en/Riverside Cemetery |Выява = Section 6 and Gatehouse - Riverside Cemetery Cleveland (31048452841).jpg |Подпіс выявы = Брама-вартаўня і тэрыторыя могілак |Каардынаты = |CoordScale = |Кр...» 5189507 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Рыверсайд |Арыгінальная назва = en/Riverside Cemetery |Выява = Section 6 and Gatehouse - Riverside Cemetery Cleveland (31048452841).jpg |Подпіс выявы = Брама-вартаўня і тэрыторыя могілак |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Агая |Раён = Каяхога (акруга) |Месцазнаходжанне = [[Кліўленд]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = прыватныя могілкі |Славутасці = |Дата заснавання = {{Дата|11|11|1876|1}} |Першае згадка = |Першае пахаванне = 14 красавіка 1876 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 41,3 га (102,5 акра) |Архітэктар = Э. О. Швагерль, Джон Аклі |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = больш за 58 000 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = Асацыяцыя могілак Рыверсайд (Riverside Cemetery Association) |Сайт = http://www.riversidecemeterycleveland.org/ |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мо́гілкі Ры́версайд''' ({{lang-en|Riverside Cemetery}}) — гістарычныя могілкі ў горадзе [[Кліўленд]] ([[Агая]], [[ЗША]]). Адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых неканфесійных некропаляў на заходнім беразе ракі [[Каяхога]], дзе пахаваны вядомыя амерыканскія палітыкі, прамыслоўцы, а таксама прадстаўнікі [[Беларусы ў ЗША|беларускай эміграцыі]]. == Гісторыя == [[Файл:Cleveland, Ohio. Straight Road Drive, Riverside Cemetery. - DPLA - b8f95a101f30fda598353559e7769ab5 (page 1).jpg|міні|Гістарычны выгляд цэнтральнай алеі могілак.]] У 1875 годзе жыхары заходняй часткі Кліўленда сутыкнуліся з неабходнасцю стварэння новых вялікіх могілак, паколькі існуючыя (напрыклад, Манро-стрыт) ужо не адпавядалі патрэбам горада, які хутка рос. У кастрычніку 1875 года быў створаны камітэт, які абраў для гэтых мэтаў фермерскія ўгоддзі Тайтуса Брэйнарда. У лістападзе таго ж года была афіцыйна заснавана Асацыяцыя могілак Рыверсайд ({{lang-en|Riverside Cemetery Association}}). Яе першым прэзідэнтам стаў Джасая Барбер-малодшы. Плошча набытага ўчастка складала 102 з паловай акры. Тэрыторыя мела ўзгорысты рэльеф, лясы, яры і знаходзілася на крутым беразе з маляўнічым відам на даліну ракі [[Каяхога]] (што і дало назву «Рыверсайд» — ''прырэчныя''). Планіроўку тэрыторыі выканаў вядомы ландшафтны архітэктар Э. О. Швагерль у стылі «садова-паркавых могілак» з выкарыстаннем выгнутых алей і дэкаратыўных штучных азёр з масткамі. Асноўную тапаграфічную працу правёў інжынер Джон Аклі<ref name="ech">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/r/riverside-cemetery|title=RIVERSIDE CEMETERY|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="history">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/our-story-5|title=It started with a farm…|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. Урачыстае адкрыццё некропаля адбылося 11 лістапада 1876 года. У цырымоніі, прымеркаванай да стагоддзя незалежнасці ЗША, узяў удзел губернатар Агая і будучы прэзідэнт ЗША [[Рэзерфард Бёрчард Хейс]], які пасадзіў адно з мемарыяльных дрэў уздоўж цэнтральнай алеі<ref name="kotecki">{{cite web|url=https://koteckifamilymemorials.com/riverside-cemetery-memorials-cleveland-ohio/|title=Riverside Cemetery Memorials|publisher=Kotecki Family Memorials|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У канцы 1870-х гадоў на тэрыторыі была пабудавана мураваная капліца ў [[Неаготыка|неагатычным стылі]], а ў 1890-х гадах — вялікая брама-вартаўня (гэтыя будынкі сёння ўключаны ў [[Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША]])<ref name="freshwater">{{cite web|url=https://www.freshwatercleveland.com/breaking-ground/MasterworksRiverside100721.aspx|title=Westside garden: Riverside Cemetery is Cleveland’s first parklike cemetery on the west side|author=Tom Matowitz|publisher=FreshWater Cleveland|date=2021-10-07|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У XX стагоддзі будаўніцтва аўтамагістраляў (I-71) прывяло да скарачэння плошчы могілак і асушэння азёр. Сёння на могілках налічваецца больш за 43 000 помнікаў і больш за 58 000 пахаванняў<ref name="genealogy">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/genealogy|title=Modern Records of a Historical Cemetery|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="kotecki"/>. == Беларускія пахаванні == [[Файл:Byelorussian Orthodox Church monument - Riverside Cemetery Cleveland (31167239554).jpg|міні|Памятны знак беларусам на могілках Рыверсайд.]] З канца XIX стагоддзя ў Кліўлендзе пачала фарміравацца [[Беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў горад прыбыла значная колькасць беларускіх эмігрантаў з ліку [[Перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У 1951 годзе імі быў заснаваны [[Прыход Божай Маці Жыровіцкай (Кліўленд)|прыход Божай Маці Жыровіцкай]] (у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]])<ref name="belarusians">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/b/belarusians|title=BELARUSIANS|author=Vitaut Kipel|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У 1980-х гадах парафія Жыровіцкай Божай Маці падпісала пагадненне з Асацыяцыяй могілак Рыверсайд аб выдзяленні асобнага ўчастка для пахавання беларусаў. На гэтай беларускай дзялянцы быў усталяваны агульны манумент з выявай [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Абраза Маці Божай Жыровіцкай]], вялікім [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовым праваслаўным крыжам]] і беларускамоўным надпісам «''Памяці тых што знайшлі вечны супакой на чужыне. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква Божае Маці Жыровіцкае. Кліўлэнд, Агаё''»<ref name="belarusians"/>{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}. Сярод вядомых беларускіх дзеячаў, пахаваных на могілках Рыверсайд{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}: * [[Аўген Калубовіч]] (1910—1987) — прэм'ер-міністр урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні, гісторык і пісьменнік. * [[Аляксандра Саковіч|Іна Рытар (Аляксандра Саковіч)]] (1906—1997) — беларуская пісьменніца і мемуарыстка, жонка Аўгена Калубовіча. * [[Сяргей Карніловіч]] (1929—1993) — грамадскі дзеяч, шматгадовы старшыня Беларуска-амерыканскага цэнтра «Полацак» у Кліўлендзе. * [[Антон Кананчук]] (1914—1991) — грамадскі дзеяч, старшыня парафіяльнай рады БАПЦ у Кліўлендзе. == Іншыя вядомыя асобы == [[Файл:Rhodes family plot - Riverside Cemetery Cleveland (30874343160).jpg|міні|Сямейнае пахаванне Родсаў.]] [[Файл:Robert Lockwood grave - Riverside Cemetery Cleveland (31970707626).jpg|міні|Магіла Роберта Локвуда-малодшага.]] На могілках Рыверсайд таксама пахаваны многія выбітныя амерыканцы<ref name="notables">{{cite web|url=https://www.cleveland.com/metro/2016/05/some_notables_buried_at_riverside_cemetery_slideshow.html|title=Some notables buried at Riverside Cemetery|author=Grant Segall|publisher=The Plain Dealer|date=2016-05-12|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>: * [[Джэймс Форд Родс]] — амерыканскі гісторык, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі. * [[Лінда Істман]] — дырэктарка Публічнай бібліятэкі Кліўленда (першая жанчына ў ЗША, якая ўзначаліла сталічную бібліятэку). * [[Роберт Локвуд-малодшы]] — знакаміты амерыканскі блюзавы гітарыст і спявак. * [[Клод Фостэр]] — вынаходнік аўтамабільных амартызатараў. * [[Джон Дэйкін]] — чыгуначнік, які кіраваў жалобным цягніком прэзідэнта [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] праз Кліўленд. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}} * {{кніга |аўтар=Kipel V. |загаловак=Belarusian Americans and Their Communities in Cleveland |месца=Cleveland |год=1982 |мова=en |ref=Kipel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія могілкі ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] tb8po86v3p9v4yqe00gbpo82eldk3u4 5189509 5189507 2026-08-30T07:14:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Беларускія пахаванні */ 5189509 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Рыверсайд |Арыгінальная назва = en/Riverside Cemetery |Выява = Section 6 and Gatehouse - Riverside Cemetery Cleveland (31048452841).jpg |Подпіс выявы = Брама-вартаўня і тэрыторыя могілак |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Агая |Раён = Каяхога (акруга) |Месцазнаходжанне = [[Кліўленд]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = прыватныя могілкі |Славутасці = |Дата заснавання = {{Дата|11|11|1876|1}} |Першае згадка = |Першае пахаванне = 14 красавіка 1876 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 41,3 га (102,5 акра) |Архітэктар = Э. О. Швагерль, Джон Аклі |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = больш за 58 000 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = Асацыяцыя могілак Рыверсайд (Riverside Cemetery Association) |Сайт = http://www.riversidecemeterycleveland.org/ |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мо́гілкі Ры́версайд''' ({{lang-en|Riverside Cemetery}}) — гістарычныя могілкі ў горадзе [[Кліўленд]] ([[Агая]], [[ЗША]]). Адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых неканфесійных некропаляў на заходнім беразе ракі [[Каяхога]], дзе пахаваны вядомыя амерыканскія палітыкі, прамыслоўцы, а таксама прадстаўнікі [[Беларусы ў ЗША|беларускай эміграцыі]]. == Гісторыя == [[Файл:Cleveland, Ohio. Straight Road Drive, Riverside Cemetery. - DPLA - b8f95a101f30fda598353559e7769ab5 (page 1).jpg|міні|Гістарычны выгляд цэнтральнай алеі могілак.|злева]] У 1875 годзе жыхары заходняй часткі Кліўленда сутыкнуліся з неабходнасцю стварэння новых вялікіх могілак, паколькі існуючыя (напрыклад, Манро-стрыт) ужо не адпавядалі патрэбам горада, які хутка рос. У кастрычніку 1875 года быў створаны камітэт, які абраў для гэтых мэтаў фермерскія ўгоддзі Тайтуса Брэйнарда. У лістападзе таго ж года была афіцыйна заснавана Асацыяцыя могілак Рыверсайд ({{lang-en|Riverside Cemetery Association}}). Яе першым прэзідэнтам стаў Джасая Барбер-малодшы. Плошча набытага ўчастка складала 102 з паловай акры. Тэрыторыя мела ўзгорысты рэльеф, лясы, яры і знаходзілася на крутым беразе з маляўнічым відам на даліну ракі [[Каяхога]] (што і дало назву «Рыверсайд» — ''прырэчныя''). Планіроўку тэрыторыі выканаў вядомы ландшафтны архітэктар Э. О. Швагерль у стылі «садова-паркавых могілак» з выкарыстаннем выгнутых алей і дэкаратыўных штучных азёр з масткамі. Асноўную тапаграфічную працу правёў інжынер Джон Аклі<ref name="ech">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/r/riverside-cemetery|title=RIVERSIDE CEMETERY|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="history">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/our-story-5|title=It started with a farm…|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. Урачыстае адкрыццё некропаля адбылося 11 лістапада 1876 года. У цырымоніі, прымеркаванай да стагоддзя незалежнасці ЗША, узяў удзел губернатар Агая і будучы прэзідэнт ЗША [[Рэзерфард Бёрчард Хейс]], які пасадзіў адно з мемарыяльных дрэў уздоўж цэнтральнай алеі<ref name="kotecki">{{cite web|url=https://koteckifamilymemorials.com/riverside-cemetery-memorials-cleveland-ohio/|title=Riverside Cemetery Memorials|publisher=Kotecki Family Memorials|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. [[Файл:Halley Chapel - south front - Riverside Cemetery Cleveland (30341448974).jpg|злева|міні|Капліца на могілках]] У канцы 1870-х гадоў на тэрыторыі была пабудавана мураваная капліца ў [[Неаготыка|неагатычным стылі]], а ў 1890-х гадах — вялікая брама-вартаўня (гэтыя будынкі сёння ўключаны ў [[Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША]])<ref name="freshwater">{{cite web|url=https://www.freshwatercleveland.com/breaking-ground/MasterworksRiverside100721.aspx|title=Westside garden: Riverside Cemetery is Cleveland’s first parklike cemetery on the west side|author=Tom Matowitz|publisher=FreshWater Cleveland|date=2021-10-07|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У XX стагоддзі будаўніцтва аўтамагістраляў (I-71) прывяло да скарачэння плошчы могілак і асушэння азёр. Сёння на могілках налічваецца больш за 43 000 помнікаў і больш за 58 000 пахаванняў<ref name="genealogy">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/genealogy|title=Modern Records of a Historical Cemetery|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="kotecki"/>. == Беларускія пахаванні == [[Файл:Byelorussian Orthodox Church monument - Riverside Cemetery Cleveland (31167239554).jpg|міні|Памятны знак беларусам на могілках Рыверсайд.]] З канца XIX стагоддзя ў Кліўлендзе пачала фарміравацца [[Беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў горад прыбыла значная колькасць беларускіх эмігрантаў з ліку [[Перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У 1951 годзе імі быў заснаваны [[Прыход Божай Маці Жыровіцкай (Кліўленд)|прыход Божай Маці Жыровіцкай]] (у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]])<ref name="belarusians">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/b/belarusians|title=BELARUSIANS|author=Vitaut Kipel|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У 1980-х гадах парафія Жыровіцкай Божай Маці падпісала пагадненне з Асацыяцыяй могілак Рыверсайд аб выдзяленні асобнага ўчастка для пахавання беларусаў. На гэтай беларускай дзялянцы быў усталяваны агульны манумент з выявай [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Абраза Маці Божай Жыровіцкай]], вялікім [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовым праваслаўным крыжам]] і беларускамоўным надпісам «''Памяці тых што знайшлі вечны супакой на чужыне. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква Божае Маці Жыровіцкае. Кліўлэнд, Агаё''»<ref name="belarusians"/>{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}. Сярод вядомых беларускіх дзеячаў, пахаваных на могілках Рыверсайд{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}: * [[Аўген Калубовіч]] (1910—1987) — прэм'ер-міністр урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні, гісторык і пісьменнік. * [[Аляксандра Саковіч|Іна Рытар (Аляксандра Саковіч)]] (1906—1997) — беларуская пісьменніца і мемуарыстка, жонка Аўгена Калубовіча. * [[Сяргей Карніловіч]] (1929—1993) — грамадскі дзеяч, шматгадовы старшыня Беларуска-амерыканскага цэнтра «Полацак» у Кліўлендзе. * [[Антон Кананчук]] (1914—1991) — грамадскі дзеяч, старшыня парафіяльнай рады БАПЦ у Кліўлендзе. == Іншыя вядомыя асобы == [[Файл:Rhodes family plot - Riverside Cemetery Cleveland (30874343160).jpg|міні|Сямейнае пахаванне Родсаў.]] [[Файл:Robert Lockwood grave - Riverside Cemetery Cleveland (31970707626).jpg|міні|Магіла Роберта Локвуда-малодшага.]] На могілках Рыверсайд таксама пахаваны многія выбітныя амерыканцы<ref name="notables">{{cite web|url=https://www.cleveland.com/metro/2016/05/some_notables_buried_at_riverside_cemetery_slideshow.html|title=Some notables buried at Riverside Cemetery|author=Grant Segall|publisher=The Plain Dealer|date=2016-05-12|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>: * [[Джэймс Форд Родс]] — амерыканскі гісторык, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі. * [[Лінда Істман]] — дырэктарка Публічнай бібліятэкі Кліўленда (першая жанчына ў ЗША, якая ўзначаліла сталічную бібліятэку). * [[Роберт Локвуд-малодшы]] — знакаміты амерыканскі блюзавы гітарыст і спявак. * [[Клод Фостэр]] — вынаходнік аўтамабільных амартызатараў. * [[Джон Дэйкін]] — чыгуначнік, які кіраваў жалобным цягніком прэзідэнта [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] праз Кліўленд. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}} * {{кніга |аўтар=Kipel V. |загаловак=Belarusian Americans and Their Communities in Cleveland |месца=Cleveland |год=1982 |мова=en |ref=Kipel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія могілкі ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] 3glxovq65wht6l9fgmssvia64pyndk1 5189510 5189509 2026-08-30T07:15:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189510 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Рыверсайд |Арыгінальная назва = en/Riverside Cemetery |Выява = Section 6 and Gatehouse - Riverside Cemetery Cleveland (31048452841).jpg |Подпіс выявы = Брама-вартаўня і тэрыторыя могілак |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Агая |Раён = Каяхога (акруга) |Месцазнаходжанне = [[Кліўленд]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = прыватныя могілкі |Славутасці = |Дата заснавання = {{Дата|11|11|1876|1}} |Першае згадка = |Першае пахаванне = 14 красавіка 1876 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 41,3 га (102,5 акра) |Архітэктар = Э. О. Швагерль, Джон Аклі |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = больш за 58 000 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = Асацыяцыя могілак Рыверсайд (Riverside Cemetery Association) |Сайт = http://www.riversidecemeterycleveland.org/ |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Могілкі Рыверсайд''' ({{lang-en|Riverside Cemetery}}) — гістарычныя могілкі ў горадзе [[Кліўленд]] ([[Агая]], [[ЗША]]). Адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых неканфесійных некропаляў на заходнім беразе ракі [[Каяхога]], дзе пахаваны вядомыя амерыканскія палітыкі, прамыслоўцы, а таксама прадстаўнікі [[Беларусы ў ЗША|беларускай эміграцыі]]. == Гісторыя == [[Файл:Cleveland, Ohio. Straight Road Drive, Riverside Cemetery. - DPLA - b8f95a101f30fda598353559e7769ab5 (page 1).jpg|міні|Гістарычны выгляд цэнтральнай алеі могілак.|злева]] У 1875 годзе жыхары заходняй часткі Кліўленда сутыкнуліся з неабходнасцю стварэння новых вялікіх могілак, паколькі існуючыя (напрыклад, Манро-стрыт) ужо не адпавядалі патрэбам горада, які хутка рос. У кастрычніку 1875 года быў створаны камітэт, які абраў для гэтых мэтаў фермерскія ўгоддзі Тайтуса Брэйнарда. У лістападзе таго ж года была афіцыйна заснавана Асацыяцыя могілак Рыверсайд ({{lang-en|Riverside Cemetery Association}}). Яе першым прэзідэнтам стаў Джасая Барбер-малодшы. Плошча набытага ўчастка складала 102 з паловай акры. Тэрыторыя мела ўзгорысты рэльеф, лясы, яры і знаходзілася на крутым беразе з маляўнічым відам на даліну ракі [[Каяхога]] (што і дало назву «Рыверсайд» — ''прырэчныя''). Планіроўку тэрыторыі выканаў вядомы ландшафтны архітэктар Э. О. Швагерль у стылі «садова-паркавых могілак» з выкарыстаннем выгнутых алей і дэкаратыўных штучных азёр з масткамі. Асноўную тапаграфічную працу правёў інжынер Джон Аклі<ref name="ech">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/r/riverside-cemetery|title=RIVERSIDE CEMETERY|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="history">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/our-story-5|title=It started with a farm…|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. Урачыстае адкрыццё некропаля адбылося 11 лістапада 1876 года. У цырымоніі, прымеркаванай да стагоддзя незалежнасці ЗША, узяў удзел губернатар Агая і будучы прэзідэнт ЗША [[Рэзерфард Бёрчард Хейс]], які пасадзіў адно з мемарыяльных дрэў уздоўж цэнтральнай алеі<ref name="kotecki">{{cite web|url=https://koteckifamilymemorials.com/riverside-cemetery-memorials-cleveland-ohio/|title=Riverside Cemetery Memorials|publisher=Kotecki Family Memorials|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. [[Файл:Halley Chapel - south front - Riverside Cemetery Cleveland (30341448974).jpg|злева|міні|Капліца на могілках]] У канцы 1870-х гадоў на тэрыторыі была пабудавана мураваная капліца ў [[Неаготыка|неагатычным стылі]], а ў 1890-х гадах — вялікая брама-вартаўня (гэтыя будынкі сёння ўключаны ў [[Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША]])<ref name="freshwater">{{cite web|url=https://www.freshwatercleveland.com/breaking-ground/MasterworksRiverside100721.aspx|title=Westside garden: Riverside Cemetery is Cleveland’s first parklike cemetery on the west side|author=Tom Matowitz|publisher=FreshWater Cleveland|date=2021-10-07|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У XX стагоддзі будаўніцтва аўтамагістраляў (I-71) прывяло да скарачэння плошчы могілак і асушэння азёр. Сёння на могілках налічваецца больш за 43 000 помнікаў і больш за 58 000 пахаванняў<ref name="genealogy">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/genealogy|title=Modern Records of a Historical Cemetery|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="kotecki"/>. == Беларускія пахаванні == [[Файл:Byelorussian Orthodox Church monument - Riverside Cemetery Cleveland (31167239554).jpg|міні|Памятны знак беларусам на могілках Рыверсайд.]] З канца XIX стагоддзя ў Кліўлендзе пачала фарміравацца [[Беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў горад прыбыла значная колькасць беларускіх эмігрантаў з ліку [[Перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У 1951 годзе імі быў заснаваны [[Прыход Божай Маці Жыровіцкай (Кліўленд)|прыход Божай Маці Жыровіцкай]] (у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]])<ref name="belarusians">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/b/belarusians|title=BELARUSIANS|author=Vitaut Kipel|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У 1980-х гадах парафія Жыровіцкай Божай Маці падпісала пагадненне з Асацыяцыяй могілак Рыверсайд аб выдзяленні асобнага ўчастка для пахавання беларусаў. На гэтай беларускай дзялянцы быў усталяваны агульны манумент з выявай [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Абраза Маці Божай Жыровіцкай]], вялікім [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовым праваслаўным крыжам]] і беларускамоўным надпісам «''Памяці тых што знайшлі вечны супакой на чужыне. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква Божае Маці Жыровіцкае. Кліўлэнд, Агаё''»<ref name="belarusians"/>{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}. Сярод вядомых беларускіх дзеячаў, пахаваных на могілках Рыверсайд{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}: * [[Аўген Калубовіч]] (1910—1987) — прэм'ер-міністр урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні, гісторык і пісьменнік. * [[Аляксандра Саковіч|Іна Рытар (Аляксандра Саковіч)]] (1906—1997) — беларуская пісьменніца і мемуарыстка, жонка Аўгена Калубовіча. * [[Сяргей Карніловіч]] (1929—1993) — грамадскі дзеяч, шматгадовы старшыня Беларуска-амерыканскага цэнтра «Полацак» у Кліўлендзе. * [[Антон Кананчук]] (1914—1991) — грамадскі дзеяч, старшыня парафіяльнай рады БАПЦ у Кліўлендзе. == Іншыя вядомыя асобы == [[Файл:Rhodes family plot - Riverside Cemetery Cleveland (30874343160).jpg|міні|Сямейнае пахаванне Родсаў.]] [[Файл:Robert Lockwood grave - Riverside Cemetery Cleveland (31970707626).jpg|міні|Магіла Роберта Локвуда-малодшага.]] На могілках Рыверсайд таксама пахаваны многія выбітныя амерыканцы<ref name="notables">{{cite web|url=https://www.cleveland.com/metro/2016/05/some_notables_buried_at_riverside_cemetery_slideshow.html|title=Some notables buried at Riverside Cemetery|author=Grant Segall|publisher=The Plain Dealer|date=2016-05-12|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>: * [[Джэймс Форд Родс]] — амерыканскі гісторык, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі. * [[Лінда Істман]] — дырэктарка Публічнай бібліятэкі Кліўленда (першая жанчына ў ЗША, якая ўзначаліла сталічную бібліятэку). * [[Роберт Локвуд-малодшы]] — знакаміты амерыканскі блюзавы гітарыст і спявак. * [[Клод Фостэр]] — вынаходнік аўтамабільных амартызатараў. * [[Джон Дэйкін]] — чыгуначнік, які кіраваў жалобным цягніком прэзідэнта [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] праз Кліўленд. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}} * {{кніга |аўтар=Kipel V. |загаловак=Belarusian Americans and Their Communities in Cleveland |месца=Cleveland |год=1982 |мова=en |ref=Kipel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія могілкі ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] 389w702qh9v32saofulqesful6iyfrn 5189511 5189510 2026-08-30T07:15:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1876 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1876 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5189511 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Рыверсайд |Арыгінальная назва = en/Riverside Cemetery |Выява = Section 6 and Gatehouse - Riverside Cemetery Cleveland (31048452841).jpg |Подпіс выявы = Брама-вартаўня і тэрыторыя могілак |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Агая |Раён = Каяхога (акруга) |Месцазнаходжанне = [[Кліўленд]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = прыватныя могілкі |Славутасці = |Дата заснавання = {{Дата|11|11|1876|1}} |Першае згадка = |Першае пахаванне = 14 красавіка 1876 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 41,3 га (102,5 акра) |Архітэктар = Э. О. Швагерль, Джон Аклі |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = больш за 58 000 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = Асацыяцыя могілак Рыверсайд (Riverside Cemetery Association) |Сайт = http://www.riversidecemeterycleveland.org/ |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Могілкі Рыверсайд''' ({{lang-en|Riverside Cemetery}}) — гістарычныя могілкі ў горадзе [[Кліўленд]] ([[Агая]], [[ЗША]]). Адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых неканфесійных некропаляў на заходнім беразе ракі [[Каяхога]], дзе пахаваны вядомыя амерыканскія палітыкі, прамыслоўцы, а таксама прадстаўнікі [[Беларусы ў ЗША|беларускай эміграцыі]]. == Гісторыя == [[Файл:Cleveland, Ohio. Straight Road Drive, Riverside Cemetery. - DPLA - b8f95a101f30fda598353559e7769ab5 (page 1).jpg|міні|Гістарычны выгляд цэнтральнай алеі могілак.|злева]] У 1875 годзе жыхары заходняй часткі Кліўленда сутыкнуліся з неабходнасцю стварэння новых вялікіх могілак, паколькі існуючыя (напрыклад, Манро-стрыт) ужо не адпавядалі патрэбам горада, які хутка рос. У кастрычніку 1875 года быў створаны камітэт, які абраў для гэтых мэтаў фермерскія ўгоддзі Тайтуса Брэйнарда. У лістападзе таго ж года была афіцыйна заснавана Асацыяцыя могілак Рыверсайд ({{lang-en|Riverside Cemetery Association}}). Яе першым прэзідэнтам стаў Джасая Барбер-малодшы. Плошча набытага ўчастка складала 102 з паловай акры. Тэрыторыя мела ўзгорысты рэльеф, лясы, яры і знаходзілася на крутым беразе з маляўнічым відам на даліну ракі [[Каяхога]] (што і дало назву «Рыверсайд» — ''прырэчныя''). Планіроўку тэрыторыі выканаў вядомы ландшафтны архітэктар Э. О. Швагерль у стылі «садова-паркавых могілак» з выкарыстаннем выгнутых алей і дэкаратыўных штучных азёр з масткамі. Асноўную тапаграфічную працу правёў інжынер Джон Аклі<ref name="ech">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/r/riverside-cemetery|title=RIVERSIDE CEMETERY|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="history">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/our-story-5|title=It started with a farm…|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. Урачыстае адкрыццё некропаля адбылося 11 лістапада 1876 года. У цырымоніі, прымеркаванай да стагоддзя незалежнасці ЗША, узяў удзел губернатар Агая і будучы прэзідэнт ЗША [[Рэзерфард Бёрчард Хейс]], які пасадзіў адно з мемарыяльных дрэў уздоўж цэнтральнай алеі<ref name="kotecki">{{cite web|url=https://koteckifamilymemorials.com/riverside-cemetery-memorials-cleveland-ohio/|title=Riverside Cemetery Memorials|publisher=Kotecki Family Memorials|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. [[Файл:Halley Chapel - south front - Riverside Cemetery Cleveland (30341448974).jpg|злева|міні|Капліца на могілках]] У канцы 1870-х гадоў на тэрыторыі была пабудавана мураваная капліца ў [[Неаготыка|неагатычным стылі]], а ў 1890-х гадах — вялікая брама-вартаўня (гэтыя будынкі сёння ўключаны ў [[Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША]])<ref name="freshwater">{{cite web|url=https://www.freshwatercleveland.com/breaking-ground/MasterworksRiverside100721.aspx|title=Westside garden: Riverside Cemetery is Cleveland’s first parklike cemetery on the west side|author=Tom Matowitz|publisher=FreshWater Cleveland|date=2021-10-07|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У XX стагоддзі будаўніцтва аўтамагістраляў (I-71) прывяло да скарачэння плошчы могілак і асушэння азёр. Сёння на могілках налічваецца больш за 43 000 помнікаў і больш за 58 000 пахаванняў<ref name="genealogy">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/genealogy|title=Modern Records of a Historical Cemetery|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="kotecki"/>. == Беларускія пахаванні == [[Файл:Byelorussian Orthodox Church monument - Riverside Cemetery Cleveland (31167239554).jpg|міні|Памятны знак беларусам на могілках Рыверсайд.]] З канца XIX стагоддзя ў Кліўлендзе пачала фарміравацца [[Беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў горад прыбыла значная колькасць беларускіх эмігрантаў з ліку [[Перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У 1951 годзе імі быў заснаваны [[Прыход Божай Маці Жыровіцкай (Кліўленд)|прыход Божай Маці Жыровіцкай]] (у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]])<ref name="belarusians">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/b/belarusians|title=BELARUSIANS|author=Vitaut Kipel|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У 1980-х гадах парафія Жыровіцкай Божай Маці падпісала пагадненне з Асацыяцыяй могілак Рыверсайд аб выдзяленні асобнага ўчастка для пахавання беларусаў. На гэтай беларускай дзялянцы быў усталяваны агульны манумент з выявай [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Абраза Маці Божай Жыровіцкай]], вялікім [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовым праваслаўным крыжам]] і беларускамоўным надпісам «''Памяці тых што знайшлі вечны супакой на чужыне. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква Божае Маці Жыровіцкае. Кліўлэнд, Агаё''»<ref name="belarusians"/>{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}. Сярод вядомых беларускіх дзеячаў, пахаваных на могілках Рыверсайд{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}: * [[Аўген Калубовіч]] (1910—1987) — прэм'ер-міністр урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні, гісторык і пісьменнік. * [[Аляксандра Саковіч|Іна Рытар (Аляксандра Саковіч)]] (1906—1997) — беларуская пісьменніца і мемуарыстка, жонка Аўгена Калубовіча. * [[Сяргей Карніловіч]] (1929—1993) — грамадскі дзеяч, шматгадовы старшыня Беларуска-амерыканскага цэнтра «Полацак» у Кліўлендзе. * [[Антон Кананчук]] (1914—1991) — грамадскі дзеяч, старшыня парафіяльнай рады БАПЦ у Кліўлендзе. == Іншыя вядомыя асобы == [[Файл:Rhodes family plot - Riverside Cemetery Cleveland (30874343160).jpg|міні|Сямейнае пахаванне Родсаў.]] [[Файл:Robert Lockwood grave - Riverside Cemetery Cleveland (31970707626).jpg|міні|Магіла Роберта Локвуда-малодшага.]] На могілках Рыверсайд таксама пахаваны многія выбітныя амерыканцы<ref name="notables">{{cite web|url=https://www.cleveland.com/metro/2016/05/some_notables_buried_at_riverside_cemetery_slideshow.html|title=Some notables buried at Riverside Cemetery|author=Grant Segall|publisher=The Plain Dealer|date=2016-05-12|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>: * [[Джэймс Форд Родс]] — амерыканскі гісторык, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі. * [[Лінда Істман]] — дырэктарка Публічнай бібліятэкі Кліўленда (першая жанчына ў ЗША, якая ўзначаліла сталічную бібліятэку). * [[Роберт Локвуд-малодшы]] — знакаміты амерыканскі блюзавы гітарыст і спявак. * [[Клод Фостэр]] — вынаходнік аўтамабільных амартызатараў. * [[Джон Дэйкін]] — чыгуначнік, які кіраваў жалобным цягніком прэзідэнта [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] праз Кліўленд. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}} * {{кніга |аўтар=Kipel V. |загаловак=Belarusian Americans and Their Communities in Cleveland |месца=Cleveland |год=1982 |мова=en |ref=Kipel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія могілкі ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] 0urlou5b03i4yp7ktxky1fd06nbe1x6 5189516 5189511 2026-08-30T07:22:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5189516 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Могілкі Рыверсайд |Арыгінальная назва = en/Riverside Cemetery |Выява = Section 6 and Gatehouse - Riverside Cemetery Cleveland (31048452841).jpg |Подпіс выявы = Брама-вартаўня і тэрыторыя могілак |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Агая |Раён = Каяхога (акруга) |Месцазнаходжанне = [[Кліўленд]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = прыватныя могілкі |Славутасці = |Дата заснавання = {{Дата|11|11|1876|1}} |Першае згадка = |Першае пахаванне = 14 красавіка 1876 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 41,3 га (102,5 акра) |Архітэктар = Э. О. Швагерль, Джон Аклі |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = больш за 58 000 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = Асацыяцыя могілак Рыверсайд (Riverside Cemetery Association) |Сайт = http://www.riversidecemeterycleveland.org/ |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Могілкі Рыверсайд''' ({{lang-en|Riverside Cemetery}}) — гістарычныя могілкі ў горадзе [[Кліўленд]] ([[Агая]], [[ЗША]]). Адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых неканфесійных некропаляў на заходнім беразе ракі [[Каяхога]], дзе пахаваны вядомыя амерыканскія палітыкі, прамыслоўцы, а таксама прадстаўнікі [[Беларусы ў ЗША|беларускай эміграцыі]]. == Гісторыя == [[Файл:Cleveland, Ohio. Straight Road Drive, Riverside Cemetery. - DPLA - b8f95a101f30fda598353559e7769ab5 (page 1).jpg|міні|Гістарычны выгляд цэнтральнай алеі могілак.|злева]] У 1875 годзе жыхары заходняй часткі Кліўленда сутыкнуліся з неабходнасцю стварэння новых вялікіх могілак, паколькі існуючыя (напрыклад, Манро-стрыт) ужо не адпавядалі патрэбам горада, які хутка рос. У кастрычніку 1875 года быў створаны камітэт, які абраў для гэтых мэтаў фермерскія ўгоддзі Тайтуса Брэйнарда. У лістападзе таго ж года была афіцыйна заснавана Асацыяцыя могілак Рыверсайд ({{lang-en|Riverside Cemetery Association}}). Яе першым прэзідэнтам стаў Джасая Барбер-малодшы. Плошча набытага ўчастка складала 102 з паловай акры. Тэрыторыя мела ўзгорысты рэльеф, лясы, яры і знаходзілася на крутым беразе з маляўнічым відам на даліну ракі [[Каяхога]] (што і дало назву «Рыверсайд» — ''прырэчныя''). Планіроўку тэрыторыі выканаў вядомы ландшафтны архітэктар Э. О. Швагерль у стылі «садова-паркавых могілак» з выкарыстаннем выгнутых алей і дэкаратыўных штучных азёр з масткамі. Асноўную тапаграфічную працу правёў інжынер Джон Аклі<ref name="ech">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/r/riverside-cemetery|title=RIVERSIDE CEMETERY|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="history">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/our-story-5|title=It started with a farm…|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. Урачыстае адкрыццё некропаля адбылося 11 лістапада 1876 года. У цырымоніі, прымеркаванай да стагоддзя незалежнасці ЗША, узяў удзел губернатар Агая і будучы прэзідэнт ЗША [[Рэзерфард Бёрчард Хейс]], які пасадзіў адно з мемарыяльных дрэў уздоўж цэнтральнай алеі<ref name="kotecki">{{cite web|url=https://koteckifamilymemorials.com/riverside-cemetery-memorials-cleveland-ohio/|title=Riverside Cemetery Memorials|publisher=Kotecki Family Memorials|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. [[Файл:Halley Chapel - south front - Riverside Cemetery Cleveland (30341448974).jpg|злева|міні|Капліца на могілках]] У канцы 1870-х гадоў на тэрыторыі была пабудавана мураваная капліца ў [[Неаготыка|неагатычным стылі]], а ў 1890-х гадах — вялікая брама-вартаўня (гэтыя будынкі сёння ўключаны ў [[Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША]])<ref name="freshwater">{{cite web|url=https://www.freshwatercleveland.com/breaking-ground/MasterworksRiverside100721.aspx|title=Westside garden: Riverside Cemetery is Cleveland’s first parklike cemetery on the west side|author=Tom Matowitz|publisher=FreshWater Cleveland|date=2021-10-07|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У XX стагоддзі будаўніцтва аўтамагістраляў (I-71) прывяло да скарачэння плошчы могілак і асушэння азёр. Сёння на могілках налічваецца больш за 43 000 помнікаў і больш за 58 000 пахаванняў<ref name="genealogy">{{cite web|url=https://www.riversidecemeterycleveland.org/genealogy|title=Modern Records of a Historical Cemetery|publisher=Riverside Cemetery|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref><ref name="kotecki"/>. == Беларускія пахаванні == [[Файл:Byelorussian Orthodox Church monument - Riverside Cemetery Cleveland (31167239554).jpg|міні|Памятны знак беларусам на могілках Рыверсайд.]] З канца XIX стагоддзя ў Кліўлендзе пачала фарміравацца [[Беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў горад прыбыла значная колькасць беларускіх эмігрантаў з ліку [[Перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У 1951 годзе імі быў заснаваны [[Прыход Божай Маці Жыровіцкай (Кліўленд)|прыход Божай Маці Жыровіцкай]] (у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]])<ref name="belarusians">{{cite web|url=https://case.edu/ech/articles/b/belarusians|title=BELARUSIANS|author=Vitaut Kipel|publisher=Encyclopedia of Cleveland History|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>. У 1980-х гадах парафія Жыровіцкай Божай Маці падпісала пагадненне з Асацыяцыяй могілак Рыверсайд аб выдзяленні асобнага ўчастка для пахавання беларусаў. На гэтай беларускай дзялянцы быў усталяваны агульны манумент з выявай [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Абраза Маці Божай Жыровіцкай]], вялікім [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовым праваслаўным крыжам]] і беларускамоўным надпісам «''Памяці тых што знайшлі вечны супакой на чужыне. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква Божае Маці Жыровіцкае. Кліўлэнд, Агаё''»<ref name="belarusians"/>{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}. Сярод вядомых беларускіх дзеячаў, пахаваных на могілках Рыверсайд{{sfn|Гардзіенка|2016|с=26}}: * [[Аўген Калубовіч]] (1910—1987) — прэм'ер-міністр урада [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у выгнанні, гісторык і пісьменнік. * [[Аляксандра Саковіч|Іна Рытар (Аляксандра Саковіч)]] (1906—1997) — беларуская пісьменніца і мемуарыстка, жонка Аўгена Калубовіча. * [[Сяргей Карніловіч]] (1929—1993) — грамадскі дзеяч, шматгадовы старшыня Беларуска-амерыканскага цэнтра «Полацак» у Кліўлендзе. * [[Антон Кананчук]] (1914—1991) — грамадскі дзеяч, старшыня парафіяльнай рады БАПЦ у Кліўлендзе. == Іншыя вядомыя асобы == [[Файл:Rhodes family plot - Riverside Cemetery Cleveland (30874343160).jpg|міні|Сямейнае пахаванне Родсаў.]] [[Файл:Robert Lockwood grave - Riverside Cemetery Cleveland (31970707626).jpg|міні|Магіла Роберта Локвуда-малодшага.]] На могілках Рыверсайд таксама пахаваны многія выбітныя амерыканцы<ref name="notables">{{cite web|url=https://www.cleveland.com/metro/2016/05/some_notables_buried_at_riverside_cemetery_slideshow.html|title=Some notables buried at Riverside Cemetery|author=Grant Segall|publisher=The Plain Dealer|date=2016-05-12|lang=en|accessdate=2026-08-30}}</ref>: * [[Джэймс Форд Родс]] — амерыканскі гісторык, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі. * [[Лінда Істман]] — дырэктарка Публічнай бібліятэкі Кліўленда (першая жанчына ў ЗША, якая ўзначаліла сталічную бібліятэку). * [[Роберт Локвуд-малодшы]] — знакаміты амерыканскі блюзавы гітарыст і спявак. * [[Клод Фостэр]] — вынаходнік аўтамабільных амартызатараў. * [[Джон Дэйкін]] — чыгуначнік, які кіраваў жалобным цягніком прэзідэнта [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] праз Кліўленд. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}} * {{кніга |аўтар=[[Вітаўт Кіпель|Kipel V.]] |загаловак=Belarusian Americans and Their Communities in Cleveland |месца=Cleveland |год=1982 |мова=en |ref=Kipel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія могілкі ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] 0g6hcmoi6w3addmd7twszaumg1qbxxg 0 813609 5189508 2026-08-30T07:13:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыверсайд (могілкі)]] 5189508 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыверсайд (могілкі)]] 1stb5nakjtfdc8e3la7rivn47f12a5m 0 813610 5189512 2026-08-30T07:16:27Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78286752|Julian Karczewski (1806–1833)]]» 5189512 wikitext text/x-wiki '''Юліян Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]]. == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 2gpgpgu5hxd4e224d0qj79c5c0mabgk 5189515 5189512 2026-08-30T07:18:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5189515 wikitext text/x-wiki '''Юліян Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]]. == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] dlqml97yz6zli2fxlujusxaq4x0pccs 5189522 5189515 2026-08-30T07:34:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5189522 wikitext text/x-wiki '''Юліян Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]]. == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 2amri5vi1si8j70221l6nbaap01irrw 5189523 5189522 2026-08-30T07:38:56Z M.L.Bot 261 +шаблон-картка 5189523 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Юліян Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]]. == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] j2cibpj97hjtrflafn43moam5ypu010 5189529 5189523 2026-08-30T07:57:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5189529 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}<gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта Жака Брыотэ. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery>'''Юліян Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]]. == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] ok5kae8k7km0rkxtv5kjhkk7tynvrfk 5189530 5189529 2026-08-30T07:58:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5189530 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Юліян Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]]. == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. <gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта Жака Брыотэ. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 4jzqa7scryqpio5mgu44inbqx2l00tj 5189531 5189530 2026-08-30T08:05:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5189531 wikitext text/x-wiki {{Мастак|месца нараджэння=[[Казяны]]}}'''Юліян (Юльян) Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]].<ref>Карчэўскі Юльян Юзафавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.</ref><ref>''Швед Вячаслаў.'' Карчэўскі Юліян Юзафавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 131.</ref><ref>Ryszkiewicz Andrzej. Karczewski Julian // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 33-34.</ref> == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. <gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта Жака Брыотэ. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] nfym3cs094bwai1rju4sq61ixjfs29w 0 813611 5189525 2026-08-30T07:42:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Храм |Тып храма = Праваслаўная царква |Беларуская назва = Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці |Арыгінальная назва = {{lang-en|Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral}} |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = дз...» 5189525 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўная царква |Беларуская назва = Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці |Арыгінальная назва = {{lang-en|Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral}} |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = дзейнічае |Краіна = ЗША |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Кліўленд]], [[Агая]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = US |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = {{нп5|Украінская праваслаўная царква ЗША|Украінская праваслаўная царква ЗША|uk|Українська православна церква США}} ([[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскі патрыярхат]]) |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1951 |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1960 (стары будынак)<br>1999 (новы будынак) |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці''' ({{lang-en|Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral}}) — праваслаўны прыход і храм у горадзе [[Стронгсвіл]] (прыгарад [[Кліўленд]]а), штат [[Агая]], [[ЗША]]. З'яўляецца гістарычным цэнтрам духоўнага і грамадскага жыцця беларускай дыяспары рэгіёна. == Гісторыя прыхода == Прыход быў заснаваны ў 1951 годзе беларускімі эмігрантамі пасляваеннай хвалі ([[Перамешчаныя асобы|перамешчанымі асобамі]]), якія пасяліліся ў Кліўлендзе. Гістарычна ён належаў да юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), якая знаходзілася па-за кананічнай еднасцю з сусветным праваслаўем<ref name="churchby">{{cite web |url=https://belarus2020.churchby.info/belaruski-pryhod-u-kliulendze-stau-chastkaj-kanstanczinopalskaga-patryyarhatu/ |title=Беларускі прыход у Кліўлендзе стаў часткай Канстанцінопальскага Патрыярхату |publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі |date=2024-03-06 |lang=be |accessdate=2026-08-30}}</ref>. Доўгі час царква з'яўлялася асяродкам захавання беларускай культуры, мовы і традыцый у Агаі. Побач з абшчынай дзейнічалі іншыя беларускія арганізацыі і грамадскі цэнтр «Полацак». З паступовым пераездам многіх сем'яў з цэнтральных раёнаў Кліўленда ў больш заможныя паўднёва-заходнія прыгарады, у 1999 годзе прыход таксама перамясціўся ў горад Стронгсвіл, дзе працягнуў сваю дзейнасць у новым будынку (адрас: 11064 Webster Road)<ref name="st_nicholas">{{cite web |url=https://www.stnicholascenter.org/gazetteer/4738 |title=St. Nicholas Belarusian Orthodox Church |publisher=St. Nicholas Center |lang=en |accessdate=2026-08-30}}</ref>. == Пераход у Канстанцінопальскі патрыярхат == У сакавіку 2024 года адбылася гістарычная падзея: прыход Жыровіцкай іконы Божай Маці афіцыйна пакінуў непрызнаную БАПЦ і ўвайшоў у духоўнае і кананічнае адзінства з {{нп5|Украінская праваслаўная царква ЗША|Украінскай праваслаўнай царквой ЗША|uk|Українська православна церква США}}, якая знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усясветнага Канстанцінопальскага Патрыярхату]]<ref name="churchby"/><ref name="uoc">{{cite web |url=https://www.uocofusa.org/news_240304_1 |title=Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral of Strongsville, OH Embraced into Spiritual Union with the Ukrainian Orthodox Church of the USA |publisher=Ukrainian Orthodox Church of the USA |lang=en |accessdate=2026-08-30}}</ref>. Падчас урачыстай літургіі архіепіскап Украінскай праваслаўнай царквы ЗША Данііл блаславіў абшчыну і перадаў храму [[Антымінс|антымінс]] з мошчамі пяці святых мучанікаў Канстанцінопальскіх, а таксама святое [[Міра|міра]], асвечанае [[Сусветны патрыярх Канстанцінопальскі|Усясветным Патрыярхам]]. Новым настаяцелем парафіі быў прызначаны протаіерэй Раман Яцкіў<ref name="uoc"/>. == Стары будынак у Кліўлендзе == Першыя набажэнствы прыхода ў 1950-х гадах праходзілі ў арандаваным памяшканні паміж Заходняй 14-й вуліцай і вуліцай Старквезер у раёне Трымант. У 1957 годзе абшчына набыла пусты ўчастак з домам паміж Скрэнтан-роўд і Заходняй 25-й вуліцай. Там быў узведзены ўласны мураваны храм, урачыста асвечаны ў 1959 ці 1960 годзе (адрас: 3518 Scranton Road). На працягу сарака гадоў ён быў галоўным месцам збору беларусаў Кліўленда<ref name="st_nicholas"/>. Пасля пераезду асноўнай абшчыны ў Стронгсвіл у 1999 годзе, будынак на Скрэнтан-роўд перайшоў да парафіі Святога Мікалая Беларускай праваслаўнай царквы, а яшчэ пазней выкарыстоўваўся як цэнтр халістычнай медыцыны «EarthAngels»<ref name="plain_press">{{cite web |url=https://plainpress.blog/2022/04/07/near-west-design-review-committee-tables-metrohealth-park-proposal/ |title=Near West Design Review Committee tables MetroHealth park proposal |author=Chuck Hoven |publisher=Plain Press |date=2022-04-07 |lang=en |accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Пагроза зносу === У 2022 годзе кіраўніцтва суседняга медыцынскага цэнтра «MetroHealth» выступіла з праектам стварэння новага грамадскага парку плошчай 3,5 акра, для рэалізацыі якога планавалася знесці былую беларускую царкву Святога Мікалая і суседні гістарычны дом Фарнсварта. Медыцынскі цэнтр выкупіў будынак царквы за паўмільёна долараў і заявіў, што аб'ект не ўяўляе для іх цікавасці ў якасці пабудовы<ref name="plain_press"/>. Гэтыя планы выклікалі пратэст з боку мясцовых жыхароў і гісторыка-абарончых арганізацый. Прадстаўнікі Камітэта гістарычнага раёна Джонс-Хоўм ({{lang-en|Jones Home Historic District}}) і мясцовы актывіст Боб Гардзін прапанавалі альтэрнатыўны праект, які прадугледжваў захаванне гістарычных будынкаў і іх інтэграцыю ў дызайн новага парку ў якасці крытых грамадскіх прастор. У сакавіку 2022 года Камітэт па праверцы дызайну Бліжняга Захаду ({{lang-en|Near West Design Review Committee}}) прагаласаваў (9 супраць 0) за адтэрміноўку праекта «MetroHealth», запатрабаваўшы ад ініцыятараў зносу прадставіць больш грунтоўныя абгрунтаванні знішчэння будынкаў і правесці кансультацыі з грамадскасцю<ref name="plain_press"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы ЗША]] [[Катэгорыя:Цэрквы Агая]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:Украінская праваслаўная царква ЗША]] t6vcrzt9t57ykyke0yty6chhytxn9te 5189526 5189525 2026-08-30T07:43:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189526 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўная царква |Беларуская назва = Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці |Арыгінальная назва = {{lang-en|Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral}} |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = дзейнічае |Краіна = ЗША |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Стронгсвіл]], [[Кліўленд]], [[Агая]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = US |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = {{нп5|Украінская праваслаўная царква ЗША|Украінская праваслаўная царква ЗША|uk|Українська православна церква США}} ([[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскі патрыярхат]]) |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1951 |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1960 (стары будынак)<br>1999 (новы будынак) |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці''' ({{lang-en|Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral}}) — праваслаўны прыход і храм у горадзе [[Стронгсвіл]] (прыгарад [[Кліўленд]]а), штат [[Агая]], [[ЗША]]. З'яўляецца гістарычным цэнтрам духоўнага і грамадскага жыцця беларускай дыяспары рэгіёна. == Гісторыя прыхода == Прыход быў заснаваны ў 1951 годзе беларускімі эмігрантамі пасляваеннай хвалі ([[Перамешчаныя асобы|перамешчанымі асобамі]]), якія пасяліліся ў Кліўлендзе. Гістарычна ён належаў да юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), якая знаходзілася па-за кананічнай еднасцю з сусветным праваслаўем<ref name="churchby">{{cite web |url=https://belarus2020.churchby.info/belaruski-pryhod-u-kliulendze-stau-chastkaj-kanstanczinopalskaga-patryyarhatu/ |title=Беларускі прыход у Кліўлендзе стаў часткай Канстанцінопальскага Патрыярхату |publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі |date=2024-03-06 |lang=be |accessdate=2026-08-30}}</ref>. Доўгі час царква з'яўлялася асяродкам захавання беларускай культуры, мовы і традыцый у Агаі. Побач з абшчынай дзейнічалі іншыя беларускія арганізацыі і грамадскі цэнтр «Полацак». З паступовым пераездам многіх сем'яў з цэнтральных раёнаў Кліўленда ў больш заможныя паўднёва-заходнія прыгарады, у 1999 годзе прыход таксама перамясціўся ў горад Стронгсвіл, дзе працягнуў сваю дзейнасць у новым будынку (адрас: 11064 Webster Road)<ref name="st_nicholas">{{cite web |url=https://www.stnicholascenter.org/gazetteer/4738 |title=St. Nicholas Belarusian Orthodox Church |publisher=St. Nicholas Center |lang=en |accessdate=2026-08-30}}</ref>. == Пераход у Канстанцінопальскі патрыярхат == У сакавіку 2024 года адбылася гістарычная падзея: прыход Жыровіцкай іконы Божай Маці афіцыйна пакінуў непрызнаную БАПЦ і ўвайшоў у духоўнае і кананічнае адзінства з {{нп5|Украінская праваслаўная царква ЗША|Украінскай праваслаўнай царквой ЗША|uk|Українська православна церква США}}, якая знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усясветнага Канстанцінопальскага Патрыярхату]]<ref name="churchby"/><ref name="uoc">{{cite web |url=https://www.uocofusa.org/news_240304_1 |title=Our Lady of Zhyrovytsk Belarusian Orthodox Cathedral of Strongsville, OH Embraced into Spiritual Union with the Ukrainian Orthodox Church of the USA |publisher=Ukrainian Orthodox Church of the USA |lang=en |accessdate=2026-08-30}}</ref>. Падчас урачыстай літургіі архіепіскап Украінскай праваслаўнай царквы ЗША Данііл блаславіў абшчыну і перадаў храму [[Антымінс|антымінс]] з мошчамі пяці святых мучанікаў Канстанцінопальскіх, а таксама святое [[Міра|міра]], асвечанае [[Сусветны патрыярх Канстанцінопальскі|Усясветным Патрыярхам]]. Новым настаяцелем парафіі быў прызначаны протаіерэй Раман Яцкіў<ref name="uoc"/>. == Стары будынак у Кліўлендзе == Першыя набажэнствы прыхода ў 1950-х гадах праходзілі ў арандаваным памяшканні паміж Заходняй 14-й вуліцай і вуліцай Старквезер у раёне Трымант. У 1957 годзе абшчына набыла пусты ўчастак з домам паміж Скрэнтан-роўд і Заходняй 25-й вуліцай. Там быў узведзены ўласны мураваны храм, урачыста асвечаны ў 1959 ці 1960 годзе (адрас: 3518 Scranton Road). На працягу сарака гадоў ён быў галоўным месцам збору беларусаў Кліўленда<ref name="st_nicholas"/>. Пасля пераезду асноўнай абшчыны ў Стронгсвіл у 1999 годзе, будынак на Скрэнтан-роўд перайшоў да парафіі Святога Мікалая Беларускай праваслаўнай царквы, а яшчэ пазней выкарыстоўваўся як цэнтр халістычнай медыцыны «EarthAngels»<ref name="plain_press">{{cite web |url=https://plainpress.blog/2022/04/07/near-west-design-review-committee-tables-metrohealth-park-proposal/ |title=Near West Design Review Committee tables MetroHealth park proposal |author=Chuck Hoven |publisher=Plain Press |date=2022-04-07 |lang=en |accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Пагроза зносу === У 2022 годзе кіраўніцтва суседняга медыцынскага цэнтра «MetroHealth» выступіла з праектам стварэння новага грамадскага парку плошчай 3,5 акра, для рэалізацыі якога планавалася знесці былую беларускую царкву Святога Мікалая і суседні гістарычны дом Фарнсварта. Медыцынскі цэнтр выкупіў будынак царквы за паўмільёна долараў і заявіў, што аб'ект не ўяўляе для іх цікавасці ў якасці пабудовы<ref name="plain_press"/>. Гэтыя планы выклікалі пратэст з боку мясцовых жыхароў і гісторыка-абарончых арганізацый. Прадстаўнікі Камітэта гістарычнага раёна Джонс-Хоўм ({{lang-en|Jones Home Historic District}}) і мясцовы актывіст Боб Гардзін прапанавалі альтэрнатыўны праект, які прадугледжваў захаванне гістарычных будынкаў і іх інтэграцыю ў дызайн новага парку ў якасці крытых грамадскіх прастор. У сакавіку 2022 года Камітэт па праверцы дызайну Бліжняга Захаду ({{lang-en|Near West Design Review Committee}}) прагаласаваў (9 супраць 0) за адтэрміноўку праекта «MetroHealth», запатрабаваўшы ад ініцыятараў зносу прадставіць больш грунтоўныя абгрунтаванні знішчэння будынкаў і правесці кансультацыі з грамадскасцю<ref name="plain_press"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы ЗША]] [[Катэгорыя:Цэрквы Агая]] [[Катэгорыя:Кліўленд]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:Украінская праваслаўная царква ЗША]] a5n74mk45d0ejdhu0egqazs27dwrzde 0 813612 5189536 2026-08-30T08:37:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Слуцкая акруга |Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} |Краіна = [[Трэці рэйх]] |Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] |Уваходзіць у...» 5189536 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Слуцкая акруга |Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} |Краіна = [[Трэці рэйх]] |Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] |Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] |Сталіца = [[Слуцк]] |Датаўтварэння = 1 верасня 1941 |Скасаванне = 1944 |Глава = [[Генрых Карл]] |Назва главы = Гебітскамісар }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску (апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі). На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945. Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe |месца = |выдавецтва = |год = 2012 |старонак = |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] oamwe1g3k1w8c817byr4oorac2xwqjx 5189539 5189536 2026-08-30T08:48:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат */ 5189539 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Слуцкая акруга |Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} |Краіна = [[Трэці рэйх]] |Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] |Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] |Сталіца = [[Слуцк]] |Датаўтварэння = 1 верасня 1941 |Скасаванне = 1944 |Глава = [[Генрых Карл]] |Назва главы = Гебітскамісар }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску. Апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі. На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945. Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe |месца = |выдавецтва = |год = 2012 |старонак = |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] 8lnrkpkuyupvvs29xsdft6inxhqctyf 5189546 5189539 2026-08-30T09:04:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Халакост і карныя аперацыі */ 5189546 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Слуцкая акруга |Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} |Краіна = [[Трэці рэйх]] |Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] |Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] |Сталіца = [[Слуцк]] |Датаўтварэння = 1 верасня 1941 |Скасаванне = 1944 |Глава = [[Генрых Карл]] |Назва главы = Гебітскамісар }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску. Апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі. На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. У чэрвені 1943 года прадстаўнік Слуцкай акругі [[Язэп Душэўскі]] ўвайшоў у склад створанай [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]]{{sfn|Туронак|2008|с=624}}. У канцы таго ж года, з утварэннем [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]], яе намеснікам у акрузе стаў [[Іван Хіхлуша]]{{sfn|Другі Усебеларускі Кангрэс|1954|с=38}}. Прадстаўнікі акругі прынялі актыўны ўдзел у палітычным жыцці напярэдадні эвакуацыі нямецкіх войскаў: 27 чэрвеня 1944 года 94 дэлегаты ад Слуцкай акругі прысутнічалі на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] ў Мінску{{sfn|Другі Усебеларускі Кангрэс|1954|с=17}}. === Беларуская краёвая абарона === У пачатку лютага 1944 года ў межах падрыхтоўкі да стварэння [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны (БКА)]] Слуцк наведалі прэзідэнт БЦР [[Радаслаў Астроўскі]] (ураджэнец Случчыны) і кіраўнік вайсковых спраў [[Францішак Кушаль]]. У горадзе адбылася сустрэча з гебітскамісарам і кіраўнікамі раёнаў. Усе кіраўнікі, за выключэннем капыльскага, які спасылаўся на моцны партызанскі рух у сваім раёне, запэўнілі ў магчымасці паспяховага правядзення мабілізацыі. На наступны дзень у перапоўненым будынку кінатэатра прайшоў сход мясцовага насельніцтва, якое з энтузіязмам падтрымала ідэю стварэння беларускага войска{{sfn|Кушаль|1999|с=55-56}}. Падчас мабілізацыі, абвешчанай 10 сакавіка 1944 года, у Слуцкай акрузе было прызвана 3&nbsp;982 чалавекі. З іх былі сфарміраваны пяць пяхотных і два сапёрныя батальёны БКА. Акруговым начальнікам БКА стаў былы кадравы афіцэр савецкай арміі падлейтэнант [[Сцяпан Шнэк]]{{sfn|Кушаль|1999|с=58, 62-63, 67}}{{sfn|Шнэк|1984}}. Нягледзячы на праблемы з абмундзіраваннем і ўзбраеннем, салдаты БКА неслі вартавую службу і ўдзельнічалі ў антыпартызанскіх аперацыях. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У лютым — сакавіку 1943 года на тэрыторыі акругі прайшла буйная [[Горнунг (карная аперацыя)|карная аперацыя «Горнунг»]] ({{lang-de|Hornung}}), скіраваная супраць [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]] і мірнага насельніцтва. У выніку аперацыі было забіта 12&nbsp;897 чалавек, узята ў палон у баях 2&nbsp;219, а таксама канфіскавана каля 16,7 тысяч галоў жывёлы{{sfn|Туронак|2008|с=609}}. Жорсткасць гэтай і падобных аперацый выклікала рэзкі пратэст з боку генеральнага камісара [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]], які ў жніўні 1943 года ў рапарце да [[Генрых Лёзэ|Генрыха Лёзэ]] адзначаў, што нягледзячы на знішчэнне каля 11 тысяч чалавек у Слуцкай і [[Ганцавіцкая акруга|Ганцавіцкай акругах]], савецкі партызанскі рух там цалкам аднавіўся, а масавыя расстрэлы жанчын і дзяцей толькі адштурхоўваюць мясцовае насельніцтва ад супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі{{sfn|Туронак|2008|с=617-618}}. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945. Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe |месца = |выдавецтва = |год = 2012 |старонак = |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] d3d2mg1g79m5rvco7pf8q6dybso2big 5189548 5189546 2026-08-30T09:06:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189548 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Слуцкая акруга |Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} |Краіна = [[Трэці рэйх]] |Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] |Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] |Сталіца = [[Слуцк]] |Датаўтварэння = 1 верасня 1941 |Скасаванне = 1944 |Глава = [[Генрых Карл]] |Назва главы = Гебітскамісар }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску. Апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі. На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. У чэрвені 1943 года прадстаўнік Слуцкай акругі [[Язэп Душэўскі]] ўвайшоў у склад створанай [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]]{{sfn|Туронак|2008|с=624}}. У канцы таго ж года, з утварэннем [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]], яе намеснікам у акрузе стаў [[Іван Хіхлуша]]{{sfn|Другі Усебеларускі Кангрэс|1954|с=38}}. Прадстаўнікі акругі прынялі актыўны ўдзел у палітычным жыцці напярэдадні эвакуацыі нямецкіх войскаў: 27 чэрвеня 1944 года 94 дэлегаты ад Слуцкай акругі прысутнічалі на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] ў Мінску<ref name="Congress" />. === Беларуская краёвая абарона === У пачатку лютага 1944 года ў межах падрыхтоўкі да стварэння [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны (БКА)]] Слуцк наведалі прэзідэнт БЦР [[Радаслаў Астроўскі]], які сам з’яўляўся ўраджэнцам Случчыны і карыстаўся там папулярнасцю, і кіраўнік вайсковых спраў [[Францішак Кушаль]]. У горадзе адбылася сустрэча з гебітскамісарам і кіраўнікамі раёнаў. Усе кіраўнікі (за выключэннем капыльскага, які спасылаўся на моцны партызанскі рух у сваім раёне) запэўнілі ў магчымасці паспяховага правядзення мабілізацыі. На наступны дзень у перапоўненым будынку кінатэатра прайшоў сход мясцовага насельніцтва, якое з энтузіязмам падтрымала ідэю стварэння беларускага войска<ref name="Kushal">{{cite web |url=http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html |title=Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі |author=Кушаль Ф. |website=jivebelarus.net |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Падчас мабілізацыі, абвешчанай 10 сакавіка 1944 года, у Слуцкай акрузе было прызвана 3&nbsp;982 чалавекі. З іх былі сфарміраваны пяць пяхотных і два сапёрныя батальёны БКА. Акруговым начальнікам БКА стаў былы кадравы афіцэр савецкай арміі падлейтэнант [[Сцяпан Шнэк]]<ref name="Kushal" /><ref name="Shnek">{{cite web |url=https://knihi.com/Uladzimir_Snek/Bielaruskaja_krajovaja_abarona_Uniforma_i_adznaki_Ilustravany_albom.html |title=Беларуская краёвая абарона. Уніформа і адзнакі. Ілюстраваны альбом |author=Шнэк У. |publisher=Выданьне Беларускага Вызвольнага Фронту |месца=Мельбурн |date=1984 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Нягледзячы на праблемы з абмундзіраваннем і ўзбраеннем, салдаты БКА неслі вартавую службу і ўдзельнічалі ў антыпартызанскіх аперацыях. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У лютым — сакавіку 1943 года на тэрыторыі акругі прайшла буйная [[карная аперацыя «Горнунг»]] ({{lang-de|Hornung}}), скіраваная супраць партызан і мірнага насельніцтва. У выніку аперацыі было забіта 12&nbsp;897 чалавек, узята ў палон у баях 2&nbsp;219, а таксама канфіскавана каля 16,7 тысяч галоў жывёлы<ref name="Turonek" />. Жорсткасць гэтай і падобных аперацый выклікала рэзкі пратэст з боку генеральнага камісара [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]], які ў жніўні 1943 года ў рапарце да [[Генрых Лёзэ|Генрыха Лёзэ]] адзначаў, што нягледзячы на знішчэнне каля 11 тысяч чалавек у Слуцкай і [[Ганцавіцкая акруга|Ганцавіцкай акругах]], савецкі партызанскі рух там цалкам аднавіўся, а масавыя расстрэлы жанчын і дзяцей толькі адштурхоўваюць мясцовае насельніцтва ад супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі<ref name="Turonek" />. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945. Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe |месца = |выдавецтва = |год = 2012 |старонак = |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] g34ri8nhkt1l22yvnol3xyj8n469tdl 5189549 5189548 2026-08-30T09:08:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189549 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Слуцкая акруга |Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} |Краіна = [[Трэці рэйх]] |Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] |Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] |Сталіца = [[Слуцк]] |Датаўтварэння = 1 верасня 1941 |Скасаванне = 1944 |Глава = [[Генрых Карл]] |Назва главы = Гебітскамісар }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску. Апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі. На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. У чэрвені 1943 года прадстаўнік Слуцкай акругі Язэп Душэўскі ўвайшоў у склад створанай [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] Беларускай рады даверу<ref name="Turonek">{{cite web |url=https://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1291890134&archive=1292000901&start_from=&ucat= |title=Беларусь пад нямецкай акупацыяй |author=Туронак Ю. |website=library.by |date=2008 |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. У канцы таго ж года, з утварэннем [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]], яе намеснікам у акрузе стаў Іван Хіхлуша<ref name="Congress">{{cite web |url=https://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html |title=Другі Усебеларускі Кангрэс |publisher=Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады |date=1954 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Прадстаўнікі акругі прынялі актыўны ўдзел у палітычным жыцці напярэдадні эвакуацыі нямецкіх войскаў: 27 чэрвеня 1944 года 94 дэлегаты ад Слуцкай акругі прысутнічалі на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] ў Мінску<ref name="Congress" />. === Беларуская краёвая абарона === У пачатку лютага 1944 года ў межах падрыхтоўкі да стварэння [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны (БКА)]] Слуцк наведалі прэзідэнт БЦР [[Радаслаў Астроўскі]], які сам з’яўляўся ўраджэнцам Случчыны і карыстаўся там папулярнасцю, і кіраўнік вайсковых спраў [[Францішак Кушаль]]. У горадзе адбылася сустрэча з гебітскамісарам і кіраўнікамі раёнаў. Усе кіраўнікі (за выключэннем капыльскага, які спасылаўся на моцны партызанскі рух у сваім раёне) запэўнілі ў магчымасці паспяховага правядзення мабілізацыі. На наступны дзень у перапоўненым будынку кінатэатра прайшоў сход мясцовага насельніцтва, якое з энтузіязмам падтрымала ідэю стварэння беларускага войска<ref name="Kushal">{{cite web |url=http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html |title=Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі |author=Кушаль Ф. |website=jivebelarus.net |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Падчас мабілізацыі, абвешчанай 10 сакавіка 1944 года, у Слуцкай акрузе было прызвана 3&nbsp;982 чалавекі. З іх былі сфарміраваны пяць пяхотных і два сапёрныя батальёны БКА. Акруговым начальнікам БКА стаў былы кадравы афіцэр савецкай арміі падлейтэнант [[Сцяпан Шнэк]]<ref name="Kushal" /><ref name="Shnek">{{cite web |url=https://knihi.com/Uladzimir_Snek/Bielaruskaja_krajovaja_abarona_Uniforma_i_adznaki_Ilustravany_albom.html |title=Беларуская краёвая абарона. Уніформа і адзнакі. Ілюстраваны альбом |author=Шнэк У. |publisher=Выданьне Беларускага Вызвольнага Фронту |месца=Мельбурн |date=1984 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Нягледзячы на праблемы з абмундзіраваннем і ўзбраеннем, салдаты БКА неслі вартавую службу і ўдзельнічалі ў антыпартызанскіх аперацыях. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У лютым — сакавіку 1943 года на тэрыторыі акругі прайшла буйная [[карная аперацыя «Горнунг»]] ({{lang-de|Hornung}}), скіраваная супраць партызан і мірнага насельніцтва. У выніку аперацыі было забіта 12&nbsp;897 чалавек, узята ў палон у баях 2&nbsp;219, а таксама канфіскавана каля 16,7 тысяч галоў жывёлы<ref name="Turonek" />. Жорсткасць гэтай і падобных аперацый выклікала рэзкі пратэст з боку генеральнага камісара [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]], які ў жніўні 1943 года ў рапарце да [[Генрых Лёзэ|Генрыха Лёзэ]] адзначаў, што нягледзячы на знішчэнне каля 11 тысяч чалавек у Слуцкай і [[Ганцавіцкая акруга|Ганцавіцкай акругах]], савецкі партызанскі рух там цалкам аднавіўся, а масавыя расстрэлы жанчын і дзяцей толькі адштурхоўваюць мясцовае насельніцтва ад супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі<ref name="Turonek" />. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945. Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe |месца = |выдавецтва = |год = 2012 |старонак = |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] h87sya6446o4el9iy642cuzntbyabkm 5189553 5189549 2026-08-30T09:14:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5189553 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Слуцкая акруга | Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} | Краіна = [[Трэці рэйх]] | Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] | Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] | Сталіца = [[Слуцк]] | Датаўтварэння = 1 верасня 1941 | Скасаванне = 1944 | Глава = [[Генрых Карл]] | Назва главы = Гебітскамісар | Карта = Генеральная акруга Беларусь. Слуцкая акруга. 1943.jpg }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску. Апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі. На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. У чэрвені 1943 года прадстаўнік Слуцкай акругі Язэп Душэўскі ўвайшоў у склад створанай [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] Беларускай рады даверу<ref name="Turonek">{{cite web |url=https://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1291890134&archive=1292000901&start_from=&ucat= |title=Беларусь пад нямецкай акупацыяй |author=Туронак Ю. |website=library.by |date=2008 |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. У канцы таго ж года, з утварэннем [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]], яе намеснікам у акрузе стаў Іван Хіхлуша<ref name="Congress">{{cite web |url=https://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html |title=Другі Усебеларускі Кангрэс |publisher=Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады |date=1954 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Прадстаўнікі акругі прынялі актыўны ўдзел у палітычным жыцці напярэдадні эвакуацыі нямецкіх войскаў: 27 чэрвеня 1944 года 94 дэлегаты ад Слуцкай акругі прысутнічалі на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] ў Мінску<ref name="Congress" />. === Беларуская краёвая абарона === У пачатку лютага 1944 года ў межах падрыхтоўкі да стварэння [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны (БКА)]] Слуцк наведалі прэзідэнт БЦР [[Радаслаў Астроўскі]], які сам з’яўляўся ўраджэнцам Случчыны і карыстаўся там папулярнасцю, і кіраўнік вайсковых спраў [[Францішак Кушаль]]. У горадзе адбылася сустрэча з гебітскамісарам і кіраўнікамі раёнаў. Усе кіраўнікі (за выключэннем капыльскага, які спасылаўся на моцны партызанскі рух у сваім раёне) запэўнілі ў магчымасці паспяховага правядзення мабілізацыі. На наступны дзень у перапоўненым будынку кінатэатра прайшоў сход мясцовага насельніцтва, якое з энтузіязмам падтрымала ідэю стварэння беларускага войска<ref name="Kushal">{{cite web |url=http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html |title=Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі |author=Кушаль Ф. |website=jivebelarus.net |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Падчас мабілізацыі, абвешчанай 10 сакавіка 1944 года, у Слуцкай акрузе было прызвана 3&nbsp;982 чалавекі. З іх былі сфарміраваны пяць пяхотных і два сапёрныя батальёны БКА. Акруговым начальнікам БКА стаў былы кадравы афіцэр савецкай арміі падлейтэнант [[Сцяпан Шнэк]]<ref name="Kushal" /><ref name="Shnek">{{cite web |url=https://knihi.com/Uladzimir_Snek/Bielaruskaja_krajovaja_abarona_Uniforma_i_adznaki_Ilustravany_albom.html |title=Беларуская краёвая абарона. Уніформа і адзнакі. Ілюстраваны альбом |author=Шнэк У. |publisher=Выданьне Беларускага Вызвольнага Фронту |месца=Мельбурн |date=1984 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Нягледзячы на праблемы з абмундзіраваннем і ўзбраеннем, салдаты БКА неслі вартавую службу і ўдзельнічалі ў антыпартызанскіх аперацыях. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У лютым — сакавіку 1943 года на тэрыторыі акругі прайшла буйная [[карная аперацыя «Горнунг»]] ({{lang-de|Hornung}}), скіраваная супраць партызан і мірнага насельніцтва. У выніку аперацыі было забіта 12&nbsp;897 чалавек, узята ў палон у баях 2&nbsp;219, а таксама канфіскавана каля 16,7 тысяч галоў жывёлы<ref name="Turonek" />. Жорсткасць гэтай і падобных аперацый выклікала рэзкі пратэст з боку генеральнага камісара [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]], які ў жніўні 1943 года ў рапарце да [[Генрых Лёзэ|Генрыха Лёзэ]] адзначаў, што нягледзячы на знішчэнне каля 11 тысяч чалавек у Слуцкай і [[Ганцавіцкая акруга|Ганцавіцкай акругах]], савецкі партызанскі рух там цалкам аднавіўся, а масавыя расстрэлы жанчын і дзяцей толькі адштурхоўваюць мясцовае насельніцтва ад супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі<ref name="Turonek" />. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945. Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe |месца = |выдавецтва = |год = 2012 |старонак = |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] c9w8y074705h03dq588mjg5bpo6kxf5 5189558 5189553 2026-08-30T09:15:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5189558 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Слуцкая акруга (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Слуцкая акруга | Арыгінальная назва = {{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}} | Краіна = [[Трэці рэйх]] | Статус = [[Крайсгебіт|Акруга]] | Уваходзіць у = [[Генеральная акруга Беларусь]] | Сталіца = [[Слуцк]] | Датаўтварэння = 1 верасня 1941 | Скасаванне = 1944 | Глава = [[Генрых Карл]] | Назва главы = Гебітскамісар | Карта = Генеральная акруга Беларусь. Слуцкая акруга. 1943.jpg }} '''Акруга Слу́цк''', або '''Слу́цкая акру́га''' ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]] у часы [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам акругі з’яўляўся горад [[Слуцк]]. == Гісторыя == Пасля ўварвання Германіі ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[22 чэрвеня]] [[1941]] года ў Слуцку на працягу 24 гадзін было абвешчана [[ваеннае становішча]]. Жыхарам было загадана заставацца на сваіх працоўных месцах і не паддавацца паніцы. Пачаўся прызыў мужчын у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Эвакуацыя не праводзілася. Замест гэтага афіцыйная савецкая прапаганда паўтарала лозунгі аб хуткай перамозе над ворагам «малой крывёй і на чужой тэрыторыі». Сыход з працы без дазволу лічыўся [[дэзерцірства]]м. У крамах людзі масава скуплялі прадукты харчавання і рэчы першай неабходнасці, а ўкладчыкі імкнуліся забраць свае зберажэнні з [[Дзяржаўны банк СССР|Дзяржбанка]] (аднак на рукі выдавалася не больш за 200 рублёў на чалавека, што складала прыкладна заробак за адзін тыдзень). У горад пастаянна прыбывалі бежанцы з Заходняй Беларусі, якія расказвалі пра імклівы наступ немцаў. 24 і 25 чэрвеня горад падвергнуўся моцнай бамбардзіроўцы<ref>Асабісты архіў Леаніда Смілавіцкага, ліст Раісы Тычыны са Слуцка ад 13 верасня 2000 года.</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Слуцк у другой палове дня 26 чэрвеня 1941 года. Афіцыйна Слуцкая акруга была ўтворана 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне. Першапачаткова яна ўваходзіла ў склад [[Галоўная акруга Менск|галоўнай акругі Менск]] ({{lang-de|Hauptgebiet Minsk}})<ref name="territorial_weiss">{{cite web|url=https://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|publisher=territorial.de|date=15 лютага 2010|lang=de|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. Пасля таго як 4 сакавіка 1943 года галоўная акруга Менск была скасавана, Слуцкая акруга перайшла ў прамое падпарадкаванне [[Генеральны камісарыят Беларусі|генеральнага камісара]] ў [[Мінск]]у<ref name="territorial_weiss" />. Акруга праіснавала да лета 1944 года. 30 чэрвеня 1944 года горад Слуцк быў вызвалены ад нямецкіх захопнікаў войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пры падтрымцы [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. На момант вызвалення значная частка горада была разбурана і спалена{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Адміністрацыйная структура і акупацыйны апарат == Слуцкая акруга з’яўлялася адной з 10 акруг (гебітаў) у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]], якая, у сваю чаргу, падпарадкоўвалася [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыяту «Остланд»]] з адміністрацыйным цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Кіраўніком цывільнай адміністрацыі акругі з’яўляўся гебітскамісар [[Генрых Карл]] ({{lang-de|Heinrich Carl}}){{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Яго апарат камплектаваўся амаль выключна з нямецкіх служачых<ref name="archives_gov_by">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка. Оккупационный режим|publisher=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=30 жніўня 2026}}</ref>. У якасці дапаможных органаў мясцовага самакіравання акупантамі былі створаны раённая і гарадская ўправы, на чале якіх стаялі бургамістры, што падпарадкоўваліся гебітскамісарыяту. Управы звычайна складаліся з некалькіх аддзелаў: адміністрацыйнага, фінансавага, зямельнага, аховы здароўя і школьнага. У сельскай мясцовасці ўтвараліся валасныя ўправы на чале з валаснымі старшынямі, а ў вёсках прызначаліся старасты, якія выконвалі дапаможныя функцыі і не з’яўляліся носьбітамі рэальнай адміністрацыйнай улады<ref name="archives_gov_by" />. Паралельна з нямецкай цывільнай адміністрацыяй на тэрыторыі акругі дзейнічаў разгалінаваны ваенны і паліцэйскі апарат. У Слуцку размяшчалася мясцовая камендатура ({{lang-de|Ortskommandantur}}), якая кіравалася ваеннымі ўладамі і напрамую падпарадкоўвалася галоўнай палявой камендатуры № 392 у Мінску. Апошняя ажыццяўляла кантроль за ўсімі акупацыйнымі войскамі на тэрыторыі генеральнай акругі. На слуцкую камендатуру ўскладаліся задачы па барацьбе з партызанскім рухам, арганізацыі карных экспедыцый супраць мясцовага насельніцтва, ахове камунікацый і ваенных аб’ектаў, а таксама канфіскацыі сельскагаспадарчай прадукцыі. Акрамя вайскоўцаў [[Вермахт]]а, у акрузе функцыянавалі падраздзяленні паліцыі бяспекі, [[Служба бяспекі рэйхсфюрара СС|Службы бяспекі (СД)]], жандармерыі і тайнай палявой паліцыі (ГФП)<ref name="archives_gov_by" />. Сюды ж распаўсюджвалася дзейнасць айнзацкаманд з ліку [[Айнзацгрупы|айнзацгрупы B]]<ref name="archives_gov_by" />. Для падтрымання парадку і дапамогі карным органам з ліку мясцовага насельніцтва ў ліпені 1941 года пачалося фарміраванне дапаможнай паліцыі — Службы парадку ({{lang-de|Ordnungsdienst, OD}}). Яе колькасць разлічвалася зыходзячы з прапорцыі: адзін паліцай на 100 сельскіх жыхароў і адзін паліцай на 300 гараджан<ref name="archives_gov_by" />. У чэрвені 1943 года прадстаўнік Слуцкай акругі Язэп Душэўскі ўвайшоў у склад створанай [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] Беларускай рады даверу<ref name="Turonek">{{cite web |url=https://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1291890134&archive=1292000901&start_from=&ucat= |title=Беларусь пад нямецкай акупацыяй |author=Туронак Ю. |website=library.by |date=2008 |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. У канцы таго ж года, з утварэннем [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]], яе намеснікам у акрузе стаў Іван Хіхлуша<ref name="Congress">{{cite web |url=https://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html |title=Другі Усебеларускі Кангрэс |publisher=Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады |date=1954 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Прадстаўнікі акругі прынялі актыўны ўдзел у палітычным жыцці напярэдадні эвакуацыі нямецкіх войскаў: 27 чэрвеня 1944 года 94 дэлегаты ад Слуцкай акругі прысутнічалі на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] ў Мінску<ref name="Congress" />. === Беларуская краёвая абарона === У пачатку лютага 1944 года ў межах падрыхтоўкі да стварэння [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны (БКА)]] Слуцк наведалі прэзідэнт БЦР [[Радаслаў Астроўскі]], які сам з’яўляўся ўраджэнцам Случчыны і карыстаўся там папулярнасцю, і кіраўнік вайсковых спраў [[Францішак Кушаль]]. У горадзе адбылася сустрэча з гебітскамісарам і кіраўнікамі раёнаў. Усе кіраўнікі (за выключэннем капыльскага, які спасылаўся на моцны партызанскі рух у сваім раёне) запэўнілі ў магчымасці паспяховага правядзення мабілізацыі. На наступны дзень у перапоўненым будынку кінатэатра прайшоў сход мясцовага насельніцтва, якое з энтузіязмам падтрымала ідэю стварэння беларускага войска<ref name="Kushal">{{cite web |url=http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html |title=Спробы арганізацыі беларускага войска пры нямецкай акупацыі Беларусі |author=Кушаль Ф. |website=jivebelarus.net |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Падчас мабілізацыі, абвешчанай 10 сакавіка 1944 года, у Слуцкай акрузе было прызвана 3&nbsp;982 чалавекі. З іх былі сфарміраваны пяць пяхотных і два сапёрныя батальёны БКА. Акруговым начальнікам БКА стаў былы кадравы афіцэр савецкай арміі падлейтэнант [[Сцяпан Шнэк]]<ref name="Kushal" /><ref name="Shnek">{{cite web |url=https://knihi.com/Uladzimir_Snek/Bielaruskaja_krajovaja_abarona_Uniforma_i_adznaki_Ilustravany_albom.html |title=Беларуская краёвая абарона. Уніформа і адзнакі. Ілюстраваны альбом |author=Шнэк У. |publisher=Выданьне Беларускага Вызвольнага Фронту |месца=Мельбурн |date=1984 |website=knihi.com |accessdate=2026-08-30 |lang=be}}</ref>. Нягледзячы на праблемы з абмундзіраваннем і ўзбраеннем, салдаты БКА неслі вартавую службу і ўдзельнічалі ў антыпартызанскіх аперацыях. == Халакост і карныя аперацыі == {{Асноўны артыкул|Слуцкае гета|Халакост у Слуцкім раёне}} З першых дзён акупацыі на тэрыторыі акругі пачаўся тэрор супраць мясцовага насельніцтва і, у першую чаргу, супраць яўрэяў, якія да вайны складалі больш за траціну насельніцтва Слуцка{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. Ужо ў чэрвені-ліпені 1941 года ў лагеры ваеннапалонных у Слуцку (з верасня — [[Шталаг 341|шталаг № 341]]) паліцыя бяспекі праводзіла масавыя расстрэлы вайскоўцаў яўрэйскага паходжання<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|ЦАМА РФ]]|фонд=28-я армія|справа=8423-84|аркуш=141}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=[[Арон Ільіч Шнеер|Шнеер А. И.]] |загаловак=Плен: Советские военнопленные в Германии, 1941–1945 |месца=М., Иерусалим |выдавецтва=Мосты культуры, Гешарим |год=2003 |том=1 |старонкі=170 |мова=ru}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276}}. У перыяд з ліпеня па кастрычнік 1941 года ў раённым цэнтры было створана Слуцкае гета, куды зганялі яўрэяў як з самога горада, так і з навакольных вёсак. Агульная колькасць вязняў дасягала 10 тысяч чалавек{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1276-1277}}. Самай буйной карнай аперацыяй у гісторыі акругі стала акцыя 27—28 кастрычніка 1941 года, якую праводзілі падраздзяленні 11-га рэзервовага паліцэйскага батальёна і літоўскія калабарацыяністы. У выніку масавых забойстваў ва ўрочышчы Селішча было расстраляна каля 3—4 тысяч чалавек. Жорсткасць акцыі і знішчэнне кваліфікаваных рабочых выклікалі скандал нават у акупацыйнай адміністрацыі, прывёўшы да канфлікту паміж гебітскамісарам Г. Карлам і камандаваннем паліцыі<ref>Справаздача гебітскамісара Г. Карла ад 30 кастрычніка 1941 года (Nbg. Doc. 1104-PS); {{кніга |загаловак=Justiz und NS-Verbrechen |том=18 |месца=Amsterdam |выдавецтва=Amsterdam University Press |год=1979 |старонкі=800—810 |мова=de}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. У лютым — сакавіку 1943 года на тэрыторыі акругі прайшла буйная [[карная аперацыя «Горнунг»]] ({{lang-de|Hornung}}), скіраваная супраць партызан і мірнага насельніцтва. У выніку аперацыі было забіта 12&nbsp;897 чалавек, узята ў палон у баях 2&nbsp;219, а таксама канфіскавана каля 16,7 тысяч галоў жывёлы<ref name="Turonek" />. Жорсткасць гэтай і падобных аперацый выклікала рэзкі пратэст з боку генеральнага камісара [[Вільгельм Кубэ|Вільгельма Кубэ]], які ў жніўні 1943 года ў рапарце да [[Генрых Лёзэ|Генрыха Лёзэ]] адзначаў, што нягледзячы на знішчэнне каля 11 тысяч чалавек у Слуцкай і [[Ганцавіцкая акруга|Ганцавіцкай акругах]], савецкі партызанскі рух там цалкам аднавіўся, а масавыя расстрэлы жанчын і дзяцей толькі адштурхоўваюць мясцовае насельніцтва ад супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі<ref name="Turonek" />. У 1942 годзе дзейнічала асобнае «Палявое» гета для непрацаздольных яўрэяў, якое сістэматычна знішчалася. Канчатковая ліквідацыя яўрэйскага насельніцтва акругі адбылася 8—9 лютага 1943 года пад кіраўніцтвам паліцыі бяспекі і СД, калі былі забіты апошнія 3 тысячы жыхароў гета{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Акрамя яўрэяў, рэпрэсіям падвяргаліся і іншыя жыхары акругі: праз слуцкую турму прайшлі тысячы вязняў (каля 14 тысяч чалавек падвергліся катаванням, многія загінулі), практыкаваліся павешанні партызан і расстрэлы закладнікаў<ref>{{Архіўная крыніца|назва архіва=[[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|ГАРФ]]|фонд=8114|вопіс=1|справа=961|аркуш=332}}</ref>{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1277}}. Агулам за час існавання акругі ў яе межах было знішчана больш за 10 тысяч яўрэяў{{sfn|Smilovitsky|2012|с=1278}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Leonid Smilovitsky, Martin Dean |частка = Slutsk |загаловак = The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945 |том = Volume II: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part B |месца = Bloomington |выдавецтва = Indiana University Press, United States Holocaust Memorial Museum |год = 2012 |старонкі = 1277—1279 |спасылка = https://muse.jhu.edu/document/3093/ |isbn = 978-0-253-00202-0 |ref = Smilovitsky |мова = en }} {{Генеральная акруга Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] q74h93ae8st4y8a54wj9jyhk50urp7z 0 813613 5189544 2026-08-30T09:03:48Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Картка:Бітва | Канфлікт = Аршанская аперацыя | Частка = [[Вялікая Айчынная вайна]] | Выява = | Подпіс = | Дата = 12 кастрычніка — 2 снежня | Год = 1943 | Месца = [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская ССР]] | Вынік = | Бок1 = {{Сцягафікацыя|СССР}}...» 5189544 wikitext text/x-wiki {{Картка:Бітва | Канфлікт = Аршанская аперацыя | Частка = [[Вялікая Айчынная вайна]] | Выява = | Подпіс = | Дата = 12 кастрычніка — 2 снежня | Год = 1943 | Месца = [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская ССР]] | Вынік = | Бок1 = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Бок2 = {{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}} | Камандуючы1 = [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]] | Камандуючы2 = [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]] | Сілы1 = [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]] | Сілы2 = [[Група армій «Цэнтр»]] | Страты1 = | Страты2 = }} '''Аршанская наступальная аперацыя''' — франтавая наступальная аперацыя [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], якая праводзілася 12 кастрычніка — 2 снежня 1943 года. == План аперацыі== Пасля завяршэння [[Смаленская аперацыя (1943)|Смаленскай наступальнай аперацыі]] [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання]] патрабавала ад камандуючых [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]], [[2-і Прыбалтыйскі фронт|2-га Прыбалтыйскага]] і [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага]] франтоў правядзення новых наступальных аперацый на заходнім напрамку з мэтай не даць нямецкім войскам [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] магчымасці замацавацца на рэках [[Сож (рака)|Сож]] і [[Дняпро]], прарваць абарону ворага на Віцебска-Полацкім і Бабруйскім напрамках і выйсці на мяжу [[Вільнюс]], [[Мінск]], [[Слуцк]]. Колькасць войскаў Заходняга фронту да пачатку аперацыі склала 310 900 чалавек. == Сілы бакоў == ===СССР === У аперацыі ўдзельнічалі сілы [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] (камандуючы [[генерал арміі]] [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]]) у поўным складзе: * [[10-я гвардзейская армія]] (генерал-лейтэнант [[Аляксандр Васільевіч Сухамлін|Сухамлін А. В.]]) * [[5-я армія (2-га фарміравання)|5-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Віталь Сяргеевіч Паленаў|Паленаў В. С.]], затым [[Мікалай Іванавіч Крылоў|Крылоў М. І.]]) * [[33-я армія (СССР)|33-я армія]] (генерал-палкоўнік [[Васіль Мікалаевіч Гордаў|Гордаў В. М.]]) * [[49-я армія (СССР)|49-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Ціханавіч Грышын|Грышын І. Ц.]]) * [[21-я армія (СССР)|21-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Яўген Пятровіч Жураўлёў|Жураўлёў Я. П.]]) * [[63-я армія (СССР)|63-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Уладзімір Якаўлевіч Калпакчы|Калпакчы В. Я.]]) * [[1-я паветраная армія (СССР)|1-я паветраная армія]] (генерал-лейтэнант авіяцыі [[Міхаіл Міхайлавіч Громаў|Громаў М. М.]]) * [[31-я армія (СССР)|31-я армія]] (генерал-маёр [[Уладзімір Аляксеевіч Глуздоўскі|Глуздоўскі У. А.]]) === Германія === Войскі [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] (камандуючы [[генерал-фельдмаршал]] [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]], з 4 лістапада — генерал-фельдмаршал [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]]): * [[4-я армія (Германія)|4-я палявая армія]] (генерал пяхоты [[Готхард Хейнрыцы|Г. Хейнрыцы]]) * частка злучэнняў [[9-я армія (Германія)|9-й палявой арміі]] (генерал-палкоўнік [[Вальтэр Модэль]], з 4 па 30 лістапада — генерал-палкоўнік [[Ёзэф Гарпэ]]) * [[6-ы паветраны флот (люфтвафэ)|6-ы паветраны флот]] (генерал-палкоўнік [[Роберт фон Грэйм]]) == Ход аперацыі == Войскі Заходняга фронту ў мэтах выканання дадзеных дырэктыў наступалі на аршанскім напрамку з [[12 кастрычніка]]. Да [[18 кастрычніка]] войскі спрабавалі прарваць абарону праціўніка, але не змаглі дамагчыся поспеху, у шэрагу месцаў уклініўшыся ў нямецкую абарону на 1—1,5 кіламетра. Страты фронту склалі забітых — 5858 чалавек, параненых — 17 478 чалавек. Усяго — 23 336 чалавек. Пасля кароткачасовай перадышкі для прывядзення войскаў у парадак і падвозу боепрыпасаў наступленне аднавілася [[21 кастрычніка]]. Прасоўванне фронту склала ад 4 да 6 кіламетраў. [[26 кастрычніка]] наступленне было прыпынена. Страты савецкіх войскаў склалі забітымі 4787 чалавек, параненымі — 14 315 чалавек. Усяго — 19 102 чалавекі. Трэцяя спроба аднавіць наступ была прадпрынятая ўжо пасля двухтыднёвай падрыхтоўкі і перагрупоўкі войскаў. Аднак і яна дала толькі нязначныя вынікі: з [[14 лістапада|14]] па [[19 лістапада]] [[1943]] года войскі прасунуліся на захад усяго на 1—4 кіламетраў. Нашы страты: забітых — 9167 чалавек, параненых — 29 589 чалавек. Усяго — 38 756 чалавек. Апошняя спроба была зроблена ў перыяд з [[30 лістапада]] па [[2 снежня]] на тых жа напрамках і тымі ж сіламі, таму і яна не дала ніякіх вынікаў. Зноў савецкія войскі змаглі дамагчыся ўклінення толькі на 1—2 кіламетры. Страты РСЧА: забітых — 5611 чалавек, параненых - 17 259 чалавек. Усяго — 22 870 чалавек. З 2 снежня войскі фронту перайшлі да абароны для падрыхтоўкі больш магутнага ўдару. Аднак і праз два месяцы ў наступнай, [[Віцебская наступальная аперацыя|Віцебскай аперацыі]], поспех дасягнуты не быў. == Наступствы == Асноўнай прычынай нязначнага прасоўвання савецкіх войск сталі рашэнні Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання, дзе не змаглі правільна ацаніць абстаноўку і магчымасці Заходняга фронту. Напярэдадні, у ходзе Смаленскай аперацыі, войскі прайшлі з цяжкімі баямі звыш 200 кіламетраў, адарваліся ад тылоў і панеслі значныя страты. Аднак няўдалыя дзеянні Заходняга фронту ў Аршанскай і Віцебскай аперацыях сталі прычынай разгляду спецыяльнай камісіі [[Дзяржаўны камітэт абароны|Дзяржаўнага камітэта абароны]] пад старшынствам [[Георгій Максіміліянавіч Малянко |г. М. Малянкова]]. Па выніках яе працы за подпісам [[Іосіф Сталін|І. В. Сталіна]] 12 красавіка 1944 года была прынята пастанова Дзяржаўнага камітэта абароны № 5606сс «Аб недахопах у працы камандавання і штаба Заходняга фронту», дзе былі пералічаныя ўсе высновы камісіі і прыняты шэраг арганізацыйных мер. Камандуючы фронтам Сакалоўскі быў зняты з пасады з фармулёўкай «не справіўся з камандаваннем фронтам». Таксама былі знятыя начальнік артылерыі фронту [[Іван Паўлавіч Камера|І. П. Камера]] і начальнік разведаддзела фронту, шэраг генералаў падвергнуты спагнанням. Яшчэ раней, 8 снежня 1943 года, «за бяздзейнасць і несур’ёзнае стаўленне да справы», быў зняты з пасады намеснік камандуючага фронтам генерал-палкоўнік [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозін]]. == Літаратура == * История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945 гг. Том 3. Коренной перелом в ходе Великой Отечественной войны (ноябрь 1942 г.- декабрь 1943 г.) — М.: Воениздат, 1961. * Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. Статистическое исследование. Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М:"ОЛМА-ПРЕСС", 2001. — С.314. * Русский архив. Великая Отечественная война 1941—1945 гг. Сборник документов. Под общей редакцией В. А. Золотарева. М.:Изд. центр «Терра», 1999. Т. 5(3). 1999. — Документы № 327, 345, 361. * Гареев М. А. О неудачных наступательных операциях советских войск в Великой Отечественной войне. //Новая и новейшая история. 1994. № 1. (здесь же опубликованы доклад комиссии ГКО от 11.04.1944 и Постановление ГКО от 12.04.1944). {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Оршы]][[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]][[Катэгорыя:Бітвы Германіі]][[Катэгорыя:Кастрычнік 1943 года]][[Катэгорыя:Лістапад 1943 года]][[Катэгорыя:Снежань 1943 года]] hspzok97buoshr6lpzoxol0wtoieuck 5189545 5189544 2026-08-30T09:04:45Z DBatura 73587 5189545 wikitext text/x-wiki {{Картка:Бітва | Канфлікт = Аршанская аперацыя | Частка = [[Вялікая Айчынная вайна]] | Выява = | Подпіс = | Дата = 12 кастрычніка — 2 снежня | Год = 1943 | Месца = [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская ССР]] | Вынік = правал аперацыі, нязначнае прасоўванне савецкіх войск | Бок1 = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Бок2 = {{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}} | Камандуючы1 = [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]] | Камандуючы2 = [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]] | Сілы1 = [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]] | Сілы2 = [[Група армій «Цэнтр»]] | Страты1 = | Страты2 = }} '''Аршанская наступальная аперацыя''' — франтавая наступальная аперацыя [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], якая праводзілася 12 кастрычніка — 2 снежня 1943 года. == План аперацыі== Пасля завяршэння [[Смаленская аперацыя (1943)|Смаленскай наступальнай аперацыі]] [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання]] патрабавала ад камандуючых [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]], [[2-і Прыбалтыйскі фронт|2-га Прыбалтыйскага]] і [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага]] франтоў правядзення новых наступальных аперацый на заходнім напрамку з мэтай не даць нямецкім войскам [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] магчымасці замацавацца на рэках [[Сож (рака)|Сож]] і [[Дняпро]], прарваць абарону ворага на Віцебска-Полацкім і Бабруйскім напрамках і выйсці на мяжу [[Вільнюс]], [[Мінск]], [[Слуцк]]. Колькасць войскаў Заходняга фронту да пачатку аперацыі склала 310 900 чалавек. == Сілы бакоў == ===СССР === У аперацыі ўдзельнічалі сілы [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] (камандуючы [[генерал арміі]] [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]]) у поўным складзе: * [[10-я гвардзейская армія]] (генерал-лейтэнант [[Аляксандр Васільевіч Сухамлін|Сухамлін А. В.]]) * [[5-я армія (2-га фарміравання)|5-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Віталь Сяргеевіч Паленаў|Паленаў В. С.]], затым [[Мікалай Іванавіч Крылоў|Крылоў М. І.]]) * [[33-я армія (СССР)|33-я армія]] (генерал-палкоўнік [[Васіль Мікалаевіч Гордаў|Гордаў В. М.]]) * [[49-я армія (СССР)|49-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Ціханавіч Грышын|Грышын І. Ц.]]) * [[21-я армія (СССР)|21-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Яўген Пятровіч Жураўлёў|Жураўлёў Я. П.]]) * [[63-я армія (СССР)|63-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Уладзімір Якаўлевіч Калпакчы|Калпакчы В. Я.]]) * [[1-я паветраная армія (СССР)|1-я паветраная армія]] (генерал-лейтэнант авіяцыі [[Міхаіл Міхайлавіч Громаў|Громаў М. М.]]) * [[31-я армія (СССР)|31-я армія]] (генерал-маёр [[Уладзімір Аляксеевіч Глуздоўскі|Глуздоўскі У. А.]]) === Германія === Войскі [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] (камандуючы [[генерал-фельдмаршал]] [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]], з 4 лістапада — генерал-фельдмаршал [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]]): * [[4-я армія (Германія)|4-я палявая армія]] (генерал пяхоты [[Готхард Хейнрыцы|Г. Хейнрыцы]]) * частка злучэнняў [[9-я армія (Германія)|9-й палявой арміі]] (генерал-палкоўнік [[Вальтэр Модэль]], з 4 па 30 лістапада — генерал-палкоўнік [[Ёзэф Гарпэ]]) * [[6-ы паветраны флот (люфтвафэ)|6-ы паветраны флот]] (генерал-палкоўнік [[Роберт фон Грэйм]]) == Ход аперацыі == Войскі Заходняга фронту ў мэтах выканання дадзеных дырэктыў наступалі на аршанскім напрамку з [[12 кастрычніка]]. Да [[18 кастрычніка]] войскі спрабавалі прарваць абарону праціўніка, але не змаглі дамагчыся поспеху, у шэрагу месцаў уклініўшыся ў нямецкую абарону на 1—1,5 кіламетра. Страты фронту склалі забітых — 5858 чалавек, параненых — 17 478 чалавек. Усяго — 23 336 чалавек. Пасля кароткачасовай перадышкі для прывядзення войскаў у парадак і падвозу боепрыпасаў наступленне аднавілася [[21 кастрычніка]]. Прасоўванне фронту склала ад 4 да 6 кіламетраў. [[26 кастрычніка]] наступленне было прыпынена. Страты савецкіх войскаў склалі забітымі 4787 чалавек, параненымі — 14 315 чалавек. Усяго — 19 102 чалавекі. Трэцяя спроба аднавіць наступ была прадпрынятая ўжо пасля двухтыднёвай падрыхтоўкі і перагрупоўкі войскаў. Аднак і яна дала толькі нязначныя вынікі: з [[14 лістапада|14]] па [[19 лістапада]] [[1943]] года войскі прасунуліся на захад усяго на 1—4 кіламетраў. Нашы страты: забітых — 9167 чалавек, параненых — 29 589 чалавек. Усяго — 38 756 чалавек. Апошняя спроба была зроблена ў перыяд з [[30 лістапада]] па [[2 снежня]] на тых жа напрамках і тымі ж сіламі, таму і яна не дала ніякіх вынікаў. Зноў савецкія войскі змаглі дамагчыся ўклінення толькі на 1—2 кіламетры. Страты РСЧА: забітых — 5611 чалавек, параненых - 17 259 чалавек. Усяго — 22 870 чалавек. З 2 снежня войскі фронту перайшлі да абароны для падрыхтоўкі больш магутнага ўдару. Аднак і праз два месяцы ў наступнай, [[Віцебская наступальная аперацыя|Віцебскай аперацыі]], поспех дасягнуты не быў. == Наступствы == Асноўнай прычынай нязначнага прасоўвання савецкіх войск сталі рашэнні Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання, дзе не змаглі правільна ацаніць абстаноўку і магчымасці Заходняга фронту. Напярэдадні, у ходзе Смаленскай аперацыі, войскі прайшлі з цяжкімі баямі звыш 200 кіламетраў, адарваліся ад тылоў і панеслі значныя страты. Аднак няўдалыя дзеянні Заходняга фронту ў Аршанскай і Віцебскай аперацыях сталі прычынай разгляду спецыяльнай камісіі [[Дзяржаўны камітэт абароны|Дзяржаўнага камітэта абароны]] пад старшынствам [[Георгій Максіміліянавіч Малянко |г. М. Малянкова]]. Па выніках яе працы за подпісам [[Іосіф Сталін|І. В. Сталіна]] 12 красавіка 1944 года была прынята пастанова Дзяржаўнага камітэта абароны № 5606сс «Аб недахопах у працы камандавання і штаба Заходняга фронту», дзе былі пералічаныя ўсе высновы камісіі і прыняты шэраг арганізацыйных мер. Камандуючы фронтам Сакалоўскі быў зняты з пасады з фармулёўкай «не справіўся з камандаваннем фронтам». Таксама былі знятыя начальнік артылерыі фронту [[Іван Паўлавіч Камера|І. П. Камера]] і начальнік разведаддзела фронту, шэраг генералаў падвергнуты спагнанням. Яшчэ раней, 8 снежня 1943 года, «за бяздзейнасць і несур’ёзнае стаўленне да справы», быў зняты з пасады намеснік камандуючага фронтам генерал-палкоўнік [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозін]]. == Літаратура == * История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945 гг. Том 3. Коренной перелом в ходе Великой Отечественной войны (ноябрь 1942 г.- декабрь 1943 г.) — М.: Воениздат, 1961. * Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. Статистическое исследование. Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М:"ОЛМА-ПРЕСС", 2001. — С.314. * Русский архив. Великая Отечественная война 1941—1945 гг. Сборник документов. Под общей редакцией В. А. Золотарева. М.:Изд. центр «Терра», 1999. Т. 5(3). 1999. — Документы № 327, 345, 361. * Гареев М. А. О неудачных наступательных операциях советских войск в Великой Отечественной войне. //Новая и новейшая история. 1994. № 1. (здесь же опубликованы доклад комиссии ГКО от 11.04.1944 и Постановление ГКО от 12.04.1944). {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Оршы]][[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]][[Катэгорыя:Бітвы Германіі]][[Катэгорыя:Кастрычнік 1943 года]][[Катэгорыя:Лістапад 1943 года]][[Катэгорыя:Снежань 1943 года]] 0mbqbua15184cqhvqk3uz2p7fogi8oo 5189547 5189545 2026-08-30T09:05:26Z DBatura 73587 /* Наступствы */ 5189547 wikitext text/x-wiki {{Картка:Бітва | Канфлікт = Аршанская аперацыя | Частка = [[Вялікая Айчынная вайна]] | Выява = | Подпіс = | Дата = 12 кастрычніка — 2 снежня | Год = 1943 | Месца = [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская ССР]] | Вынік = правал аперацыі, нязначнае прасоўванне савецкіх войск | Бок1 = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Бок2 = {{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}} | Камандуючы1 = [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]] | Камандуючы2 = [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]] | Сілы1 = [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходні фронт]] | Сілы2 = [[Група армій «Цэнтр»]] | Страты1 = | Страты2 = }} '''Аршанская наступальная аперацыя''' — франтавая наступальная аперацыя [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], якая праводзілася 12 кастрычніка — 2 снежня 1943 года. == План аперацыі== Пасля завяршэння [[Смаленская аперацыя (1943)|Смаленскай наступальнай аперацыі]] [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання]] патрабавала ад камандуючых [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]], [[2-і Прыбалтыйскі фронт|2-га Прыбалтыйскага]] і [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага]] франтоў правядзення новых наступальных аперацый на заходнім напрамку з мэтай не даць нямецкім войскам [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] магчымасці замацавацца на рэках [[Сож (рака)|Сож]] і [[Дняпро]], прарваць абарону ворага на Віцебска-Полацкім і Бабруйскім напрамках і выйсці на мяжу [[Вільнюс]], [[Мінск]], [[Слуцк]]. Колькасць войскаў Заходняга фронту да пачатку аперацыі склала 310 900 чалавек. == Сілы бакоў == ===СССР === У аперацыі ўдзельнічалі сілы [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] (камандуючы [[генерал арміі]] [[Васіль Данілавіч Сакалоўскі|В. Д. Сакалоўскі]]) у поўным складзе: * [[10-я гвардзейская армія]] (генерал-лейтэнант [[Аляксандр Васільевіч Сухамлін|Сухамлін А. В.]]) * [[5-я армія (2-га фарміравання)|5-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Віталь Сяргеевіч Паленаў|Паленаў В. С.]], затым [[Мікалай Іванавіч Крылоў|Крылоў М. І.]]) * [[33-я армія (СССР)|33-я армія]] (генерал-палкоўнік [[Васіль Мікалаевіч Гордаў|Гордаў В. М.]]) * [[49-я армія (СССР)|49-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Іван Ціханавіч Грышын|Грышын І. Ц.]]) * [[21-я армія (СССР)|21-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Яўген Пятровіч Жураўлёў|Жураўлёў Я. П.]]) * [[63-я армія (СССР)|63-я армія]] (генерал-лейтэнант [[Уладзімір Якаўлевіч Калпакчы|Калпакчы В. Я.]]) * [[1-я паветраная армія (СССР)|1-я паветраная армія]] (генерал-лейтэнант авіяцыі [[Міхаіл Міхайлавіч Громаў|Громаў М. М.]]) * [[31-я армія (СССР)|31-я армія]] (генерал-маёр [[Уладзімір Аляксеевіч Глуздоўскі|Глуздоўскі У. А.]]) === Германія === Войскі [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] (камандуючы [[генерал-фельдмаршал]] [[Ханс Гюнтэр фон Клюгэ]], з 4 лістапада — генерал-фельдмаршал [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]]): * [[4-я армія (Германія)|4-я палявая армія]] (генерал пяхоты [[Готхард Хейнрыцы|Г. Хейнрыцы]]) * частка злучэнняў [[9-я армія (Германія)|9-й палявой арміі]] (генерал-палкоўнік [[Вальтэр Модэль]], з 4 па 30 лістапада — генерал-палкоўнік [[Ёзэф Гарпэ]]) * [[6-ы паветраны флот (люфтвафэ)|6-ы паветраны флот]] (генерал-палкоўнік [[Роберт фон Грэйм]]) == Ход аперацыі == Войскі Заходняга фронту ў мэтах выканання дадзеных дырэктыў наступалі на аршанскім напрамку з [[12 кастрычніка]]. Да [[18 кастрычніка]] войскі спрабавалі прарваць абарону праціўніка, але не змаглі дамагчыся поспеху, у шэрагу месцаў уклініўшыся ў нямецкую абарону на 1—1,5 кіламетра. Страты фронту склалі забітых — 5858 чалавек, параненых — 17 478 чалавек. Усяго — 23 336 чалавек. Пасля кароткачасовай перадышкі для прывядзення войскаў у парадак і падвозу боепрыпасаў наступленне аднавілася [[21 кастрычніка]]. Прасоўванне фронту склала ад 4 да 6 кіламетраў. [[26 кастрычніка]] наступленне было прыпынена. Страты савецкіх войскаў склалі забітымі 4787 чалавек, параненымі — 14 315 чалавек. Усяго — 19 102 чалавекі. Трэцяя спроба аднавіць наступ была прадпрынятая ўжо пасля двухтыднёвай падрыхтоўкі і перагрупоўкі войскаў. Аднак і яна дала толькі нязначныя вынікі: з [[14 лістапада|14]] па [[19 лістапада]] [[1943]] года войскі прасунуліся на захад усяго на 1—4 кіламетраў. Нашы страты: забітых — 9167 чалавек, параненых — 29 589 чалавек. Усяго — 38 756 чалавек. Апошняя спроба была зроблена ў перыяд з [[30 лістапада]] па [[2 снежня]] на тых жа напрамках і тымі ж сіламі, таму і яна не дала ніякіх вынікаў. Зноў савецкія войскі змаглі дамагчыся ўклінення толькі на 1—2 кіламетры. Страты РСЧА: забітых — 5611 чалавек, параненых - 17 259 чалавек. Усяго — 22 870 чалавек. З 2 снежня войскі фронту перайшлі да абароны для падрыхтоўкі больш магутнага ўдару. Аднак і праз два месяцы ў наступнай, [[Віцебская наступальная аперацыя|Віцебскай аперацыі]], поспех дасягнуты не быў. == Наступствы == Асноўнай прычынай нязначнага прасоўвання савецкіх войск сталі рашэнні Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання, дзе не змаглі правільна ацаніць абстаноўку і магчымасці Заходняга фронту. Напярэдадні, у ходзе Смаленскай аперацыі, войскі прайшлі з цяжкімі баямі звыш 200 кіламетраў, адарваліся ад тылоў і панеслі значныя страты. Аднак няўдалыя дзеянні Заходняга фронту ў Аршанскай і Віцебскай аперацыях сталі прычынай разгляду спецыяльнай камісіі [[Дзяржаўны камітэт абароны|Дзяржаўнага камітэта абароны]] пад старшынствам [[Георгій Максіміліянавіч Малянко |Г. М. Малянкова]]. Па выніках яе працы за подпісам [[Іосіф Сталін|І. В. Сталіна]] 12 красавіка 1944 года была прынята пастанова Дзяржаўнага камітэта абароны № 5606сс «Аб недахопах у працы камандавання і штаба Заходняга фронту», дзе былі пералічаныя ўсе высновы камісіі і прыняты шэраг арганізацыйных мер. Камандуючы фронтам Сакалоўскі быў зняты з пасады з фармулёўкай «не справіўся з камандаваннем фронтам». Таксама былі знятыя начальнік артылерыі фронту [[Іван Паўлавіч Камера|І. П. Камера]] і начальнік разведаддзела фронту, шэраг генералаў падвергнуты спагнанням. Яшчэ раней, 8 снежня 1943 года, «за бяздзейнасць і несур’ёзнае стаўленне да справы», быў зняты з пасады намеснік камандуючага фронтам генерал-палкоўнік [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозін]]. == Літаратура == * История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945 гг. Том 3. Коренной перелом в ходе Великой Отечественной войны (ноябрь 1942 г.- декабрь 1943 г.) — М.: Воениздат, 1961. * Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. Статистическое исследование. Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М:"ОЛМА-ПРЕСС", 2001. — С.314. * Русский архив. Великая Отечественная война 1941—1945 гг. Сборник документов. Под общей редакцией В. А. Золотарева. М.:Изд. центр «Терра», 1999. Т. 5(3). 1999. — Документы № 327, 345, 361. * Гареев М. А. О неудачных наступательных операциях советских войск в Великой Отечественной войне. //Новая и новейшая история. 1994. № 1. (здесь же опубликованы доклад комиссии ГКО от 11.04.1944 и Постановление ГКО от 12.04.1944). {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Оршы]][[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]][[Катэгорыя:Бітвы Германіі]][[Катэгорыя:Кастрычнік 1943 года]][[Катэгорыя:Лістапад 1943 года]][[Катэгорыя:Снежань 1943 года]] lfwgnk4y7skfd3uxudsb170tbbh3nvu 0 813614 5189551 2026-08-30T09:08:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Горнунг (карная аперацыя)]] 5189551 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Горнунг (карная аперацыя)]] leqr922u4bkqfyoq12le6qvitgcznwx 0 813615 5189555 2026-08-30T09:15:36Z DBatura 73587 DBatura перайменаваў старонку [[Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] у [[Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] па-над перасылкай 5189555 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 3v8nvdmadpgeftwhgddp1awpkymviij 1 813616 5189557 2026-08-30T09:15:36Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Размовы:Замежная падтрымка бакоў у Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] у [[Размовы:Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 5189557 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 4syyrvgsymcf5b7f3lz11y23job9jmn 5189606 5189557 2026-08-30T10:45:28Z JerzyKundrat 174 Выдалена перасылка на [[Размовы:Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] 5189606 wikitext text/x-wiki {{хв}} #REDIRECT [[Размовы:Замежная роля ў Трэцяй грамадзянскай вайне ў Судане]] h61ymsl4hbbmi2r3g2cxo59n41u95nz 14 813617 5189569 2026-08-30T09:41:16Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі]] [[Катэгорыя:Яўрэйская культура|Музеі]] [[Катэгорыя:Гісторыя яўрэйскага народа|Музеі]]» 5189569 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі]] [[Катэгорыя:Яўрэйская культура|Музеі]] [[Катэгорыя:Гісторыя яўрэйскага народа|Музеі]] ry837ca56b4pylap2h6p8q9we1cfnor 0 813618 5189571 2026-08-30T09:43:55Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Сутыкненні ў Каудзе |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[8 мая]] [[2026]] |месца = Кауда і наваколле, Паўднёвы Кардафан, Судан |прычына =...» 5189571 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Сутыкненні ў Каудзе |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[8 мая]] [[2026]] |месца = Кауда і наваколле, Паўднёвы Кардафан, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]]) |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (народ [[атора]]) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Сутыкненні ў Каудзе''' — канфлікт, які разгарэўся ў маі 2026 года паміж рознымі фракцыямі групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» (НВРС-П) — прыхільнікамі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]] і прадстаўнікамі народнасці [[атора]]. == Ход падзей == [[8 мая]] атрады аль-Хілу атакавалі раёны рассялення народа атора ля горада Кауда (Паўднёвы Кардафан). Да [[13 мая]] паведамлялася аб 61 загінуўшым, у тым ліку дзеці<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>. [[5 чэрвеня]] баевікі атора пакаралі смерцю ўрадавага чыноўніка, а [[8 чэрвеня]] яны нібыта абстралялі рынак Кауда-Фаук, падчас чаго загінула шэсць чалавек. Пасля рынак спалілі дашчэнту. [[19 чэрвеня]] баевікі НВРС-П забілі трох чалавек у Каўдзе, уключаючы каталіцкага святара<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Catholic Priest Killed in Kauda Amid Accusations Against SPLM-N Faction |url=https://en.sudannow.net/catholic-priest-killed-in-kauda-amid-accusations-against-splm-n-faction/ |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Now }}</ref>. Днём пазней атрады атора захапіла большую частку Кауды, падпаліўшы ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. [[15 ліпеня]] войскі аль-Хілу атакавал вёску Аль-Хамам. Праз тры дні, [[18 ліпеня]], пад артылерыйскі ўдар групоўкі трапіла вёска Аль-Кардуд<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref>. Абедзве вёскі былі спалены нападнікамі, а мясцовае насельніцтва бегла ў Кубам, Камбру, Лужулу, Аль-Хадру, Хаджар-аль-Хатаб і Ум-Дулу<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[2 жніўня]] ў раёнах Кудзі, Аль-Ірсалія і Каджа горада Кауда пачаліся баі сутыкненні з ужываннем цяжкага ўзбраення. Паўстанцы атора штурмавалі цэнтральную турму, вызваліўшы больш за 100 зняволеных, і спалілі будынак мясцовай адміністрацыі ў Хейбане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/316925|title=Clashes spark displacement in South Kordofan’s Kauda, SPLM-N denies tribal targeting|date=2026-08-02|website=Sudan Tribune}}</ref>. [[8 жніўня]] сілы аль-Хілу напалі на вёскі Аль-Коз, Навалі і Корбла, дзе выкралі чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]». Яны таксама абстралялі раён Луверы з цяжкай артылерыі<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. З 21 па 22 жніўня, нягледзячы на перамір’е, дасягнутае пры пасярэдніцтве кіраўніцтва [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], баевікі аль-Хілу абстрэльвалі Куўду са сваёй базы ў Аль-Гадзіле, выкарыстоўваючы 120-мм мінамёты і 23-мм зенітныя гарматы<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317737|title=Otoro tribe accuses SPLM-N rebels of violating ceasefire in Nuba Mountains|date=2026-08-22|website=Sudan Tribune}}</ref>. Яны таксама абстралялі вёскі Шыры, Кадры, Корбла, Аль-Кумайр, Шауры, Дулі, Карка і Намлі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/08/21/heavy-splm-n-attack-displaces-hundreds-in-kauda/|title=Heavy SPLM-N Attack Displaces Hundreds in Kauda|date=21 August 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[25 жніўня]] прыхільнікі аль-Хілу забілі 47 чалавек, у тым ліку 20 апалчэнцаў-атора і 27 мірных жыхароў, уключаючы чатырох дзяцей, у вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite web |title=SPLM-N Forces Execute 47 Civilians by Firing Squad Around Kauda |url=https://sudanechoes.com/splm-n-forces-execute-47-civilians-by-firing-squad-around-kauda/ |access-date=2026-08-29 |website=Sudanese Echoes |language=en}}</ref>. На наступны дзень войскі аль-Хілу выбілі праціўніка з Кауды. 200 байцоў-атора былі захоплены ў палон<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317896|title=SPLM-N says it retakes stronghold, denies targeting Otoro civilians|date=2026-08-26|website=Sudan Tribune}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] sr5hx4uzn259ki2sxk134z0n6b5yqdd 5189574 5189571 2026-08-30T09:44:57Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5189574 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Сутыкненні ў Каудзе |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[8 мая]] [[2026]] |месца = Кауда і наваколле, Паўднёвы Кардафан, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]]) |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (народ [[атора]]) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Сутыкненні ў Каудзе''' — канфлікт, які разгарэўся ў маі 2026 года паміж рознымі фракцыямі групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» (НВРС-П) — прыхільнікамі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]] і прадстаўнікамі народнасці [[атора]]. == Ход падзей == [[8 мая]] атрады аль-Хілу атакавалі раёны рассялення народа атора ля горада Кауда (Паўднёвы Кардафан). Да [[13 мая]] паведамлялася аб 61 загінуўшым, у тым ліку дзеці<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>. [[5 чэрвеня]] баевікі атора пакаралі смерцю ўрадавага чыноўніка, а [[8 чэрвеня]] яны нібыта абстралялі рынак Кауда-Фаук, падчас чаго загінула шэсць чалавек. Пасля рынак спалілі дашчэнту. [[19 чэрвеня]] баевікі НВРС-П забілі трох чалавек у Каудзе, уключаючы каталіцкага святара<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Catholic Priest Killed in Kauda Amid Accusations Against SPLM-N Faction |url=https://en.sudannow.net/catholic-priest-killed-in-kauda-amid-accusations-against-splm-n-faction/ |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Now }}</ref>. Днём пазней атрады атора захапіла большую частку Кауды, падпаліўшы ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. [[15 ліпеня]] войскі аль-Хілу атакавал вёску Аль-Хамам. Праз тры дні, [[18 ліпеня]], пад артылерыйскі ўдар групоўкі трапіла вёска Аль-Кардуд<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref>. Абедзве вёскі былі спалены нападнікамі, а мясцовае насельніцтва бегла ў Кубам, Камбру, Лужулу, Аль-Хадру, Хаджар-аль-Хатаб і Ум-Дулу<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[2 жніўня]] ў раёнах Кудзі, Аль-Ірсалія і Каджа горада Кауда пачаліся баі сутыкненні з ужываннем цяжкага ўзбраення. Паўстанцы атора штурмавалі цэнтральную турму, вызваліўшы больш за 100 зняволеных, і спалілі будынак мясцовай адміністрацыі ў Хейбане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/316925|title=Clashes spark displacement in South Kordofan’s Kauda, SPLM-N denies tribal targeting|date=2026-08-02|website=Sudan Tribune}}</ref>. [[8 жніўня]] сілы аль-Хілу напалі на вёскі Аль-Коз, Навалі і Корбла, дзе выкралі чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]». Яны таксама абстралялі раён Луверы з цяжкай артылерыі<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. З 21 па 22 жніўня, нягледзячы на перамір’е, дасягнутае пры пасярэдніцтве кіраўніцтва [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], баевікі аль-Хілу абстрэльвалі Куўду са сваёй базы ў Аль-Гадзіле, выкарыстоўваючы 120-мм мінамёты і 23-мм зенітныя гарматы<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317737|title=Otoro tribe accuses SPLM-N rebels of violating ceasefire in Nuba Mountains|date=2026-08-22|website=Sudan Tribune}}</ref>. Яны таксама абстралялі вёскі Шыры, Кадры, Корбла, Аль-Кумайр, Шауры, Дулі, Карка і Намлі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/08/21/heavy-splm-n-attack-displaces-hundreds-in-kauda/|title=Heavy SPLM-N Attack Displaces Hundreds in Kauda|date=21 August 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[25 жніўня]] прыхільнікі аль-Хілу забілі 47 чалавек, у тым ліку 20 апалчэнцаў-атора і 27 мірных жыхароў, уключаючы чатырох дзяцей, у вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite web |title=SPLM-N Forces Execute 47 Civilians by Firing Squad Around Kauda |url=https://sudanechoes.com/splm-n-forces-execute-47-civilians-by-firing-squad-around-kauda/ |access-date=2026-08-29 |website=Sudanese Echoes |language=en}}</ref>. На наступны дзень войскі аль-Хілу выбілі праціўніка з Кауды. 200 байцоў-атора былі захоплены ў палон<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317896|title=SPLM-N says it retakes stronghold, denies targeting Otoro civilians|date=2026-08-26|website=Sudan Tribune}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] dbeajkwhl0srwjy6vpsf1ihvo1wol8b 5189575 5189574 2026-08-30T09:45:51Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5189575 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Сутыкненні ў Каудзе |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[8 мая]] [[2026]] |месца = Кауда і наваколле, Паўднёвы Кардафан, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]]) |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (народ [[атора]]) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Сутыкненні ў Каудзе''' — канфлікт, які разгарэўся ў маі 2026 года паміж рознымі фракцыямі групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» (НВРС-П) — прыхільнікамі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]] і прадстаўнікамі народнасці [[атора]]. == Ход падзей == [[8 мая]] атрады аль-Хілу атакавалі раёны рассялення народа атора ля горада Кауда (Паўднёвы Кардафан). Да [[13 мая]] паведамлялася аб 61 загінуўшым, у тым ліку дзеці<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>. [[5 чэрвеня]] баевікі атора пакаралі смерцю ўрадавага чыноўніка, а [[8 чэрвеня]] яны нібыта абстралялі рынак Кауда-Фаук, падчас чаго загінула шэсць чалавек. Пасля рынак спалілі дашчэнту. [[19 чэрвеня]] баевікі НВРС-П забілі трох чалавек у Каудзе, уключаючы каталіцкага святара<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Catholic Priest Killed in Kauda Amid Accusations Against SPLM-N Faction |url=https://en.sudannow.net/catholic-priest-killed-in-kauda-amid-accusations-against-splm-n-faction/ |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Now }}</ref>. Днём пазней атрады атора захапіла большую частку Кауды, падпаліўшы ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. [[15 ліпеня]] войскі аль-Хілу атакавал вёску Аль-Хамам. Праз тры дні, [[18 ліпеня]], пад артылерыйскі ўдар групоўкі трапіла вёска Аль-Кардуд<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref>. Абедзве вёскі былі спалены нападнікамі, а мясцовае насельніцтва бегла ў Кубам, Камбру, Лужулу, Аль-Хадру, Хаджар-аль-Хатаб і Ум-Дулу<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[2 жніўня]] ў раёнах Кудзі, Аль-Ірсалія і Каджа горада Кауда пачаліся баі сутыкненні з ужываннем цяжкага ўзбраення. Паўстанцы атора штурмавалі цэнтральную турму, вызваліўшы больш за 100 зняволеных, і спалілі будынак мясцовай адміністрацыі ў Хейбане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/316925|title=Clashes spark displacement in South Kordofan’s Kauda, SPLM-N denies tribal targeting|date=2026-08-02|website=Sudan Tribune}}</ref>. [[8 жніўня]] сілы аль-Хілу напалі на вёскі Аль-Коз, Навалі і Корбла, дзе выкралі чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]». Яны таксама абстралялі раён Луверы з цяжкай артылерыі<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. З 21 па 22 жніўня, нягледзячы на перамір’е, дасягнутае пры пасярэдніцтве кіраўніцтва [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], баевікі аль-Хілу абстрэльвалі з 120-мм мінамётаў і 23-мм зенітных гармат Кауду са сваёй базы ў Аль-Гадзіле<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317737|title=Otoro tribe accuses SPLM-N rebels of violating ceasefire in Nuba Mountains|date=2026-08-22|website=Sudan Tribune}}</ref>. Яны таксама абстралялі вёскі Шыры, Кадры, Корбла, Аль-Кумайр, Шауры, Дулі, Карка і Намлі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/08/21/heavy-splm-n-attack-displaces-hundreds-in-kauda/|title=Heavy SPLM-N Attack Displaces Hundreds in Kauda|date=21 August 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[25 жніўня]] прыхільнікі аль-Хілу забілі 47 чалавек, у тым ліку 20 апалчэнцаў-атора і 27 мірных жыхароў, уключаючы чатырох дзяцей, у вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite web |title=SPLM-N Forces Execute 47 Civilians by Firing Squad Around Kauda |url=https://sudanechoes.com/splm-n-forces-execute-47-civilians-by-firing-squad-around-kauda/ |access-date=2026-08-29 |website=Sudanese Echoes |language=en}}</ref>. На наступны дзень войскі аль-Хілу выбілі праціўніка з Кауды. 200 байцоў-атора былі захоплены ў палон<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317896|title=SPLM-N says it retakes stronghold, denies targeting Otoro civilians|date=2026-08-26|website=Sudan Tribune}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] o8b0a6tltmophouql106ipa4h7ylt2r 5189582 5189575 2026-08-30T09:55:15Z DBatura 73587 5189582 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Сутыкненні ў Каудзе |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[8 мая]] [[2026]] |месца = Кауда і наваколле, Паўднёвы Кардафан, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]]) |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (народ [[атора]]) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Сутыкненні ў Каудзе''' — канфлікт, які разгарэўся ў маі 2026 года паміж рознымі фракцыямі групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» (НВРС-П) — прыхільнікамі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]] і прадстаўнікамі народнасці [[атора]]. == Ход падзей == [[8 мая]] атрады аль-Хілу атакавалі раёны рассялення народа атора ля горада Кауда (Паўднёвы Кардафан). Да [[13 мая]] паведамлялася аб 61 загінуўшым, у тым ліку дзеці<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>. [[5 чэрвеня]] баевікі атора пакаралі смерцю ўрадавага чыноўніка, а [[8 чэрвеня]] яны нібыта абстралялі рынак Кауда-Фаук, падчас чаго загінула шэсць чалавек. Пасля рынак спалілі дашчэнту. [[19 чэрвеня]] баевікі НВРС-П забілі трох чалавек у Каудзе, уключаючы каталіцкага святара<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Catholic Priest Killed in Kauda Amid Accusations Against SPLM-N Faction |url=https://en.sudannow.net/catholic-priest-killed-in-kauda-amid-accusations-against-splm-n-faction/ |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Now }}</ref>. Днём пазней атрады атора захапіла большую частку Кауды, падпаліўшы ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. [[15 ліпеня]] войскі аль-Хілу атакавал вёску Аль-Хамам. Праз тры дні, [[18 ліпеня]], пад артылерыйскі ўдар групоўкі трапіла вёска Аль-Кардуд<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref>. Абедзве вёскі былі спалены нападнікамі, а мясцовае насельніцтва бегла ў Кубам, Камбру, Лужулу, Аль-Хадру, Хаджар-аль-Хатаб і Ум-Дулу<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[2 жніўня]] ў раёнах Кудзі, Аль-Ірсалія і Каджа горада Кауда пачаліся баі сутыкненні з ужываннем цяжкага ўзбраення. Паўстанцы атора штурмавалі цэнтральную турму, вызваліўшы больш за 100 зняволеных, і спалілі будынак мясцовай адміністрацыі ў Хейбане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/316925|title=Clashes spark displacement in South Kordofan’s Kauda, SPLM-N denies tribal targeting|date=2026-08-02|website=Sudan Tribune}}</ref>. [[8 жніўня]] сілы аль-Хілу напалі на вёскі Аль-Коз, Навалі і Корбла, дзе выкралі чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]». Яны таксама абстралялі раён Луверы з цяжкай артылерыі<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. З 21 па 22 жніўня, нягледзячы на перамір’е, дасягнутае пры пасярэдніцтве кіраўніцтва [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], баевікі аль-Хілу абстрэльвалі з 120-мм мінамётаў і 23-мм зенітных гармат Кауду са сваёй базы ў Аль-Гадзіле<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317737|title=Otoro tribe accuses SPLM-N rebels of violating ceasefire in Nuba Mountains|date=2026-08-22|website=Sudan Tribune}}</ref>. Яны таксама абстралялі вёскі Шыры, Кадры, Корбла, Аль-Кумайр, Шауры, Дулі, Карка і Намлі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/08/21/heavy-splm-n-attack-displaces-hundreds-in-kauda/|title=Heavy SPLM-N Attack Displaces Hundreds in Kauda|date=21 August 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[25 жніўня]] прыхільнікі аль-Хілу забілі 47 чалавек, у тым ліку 20 апалчэнцаў-атора і 27 мірных жыхароў, уключаючы чатырох дзяцей, у вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite web |title=SPLM-N Forces Execute 47 Civilians by Firing Squad Around Kauda |url=https://sudanechoes.com/splm-n-forces-execute-47-civilians-by-firing-squad-around-kauda/ |access-date=2026-08-29 |website=Sudanese Echoes |language=en}}</ref>. На наступны дзень войскі аль-Хілу выбілі праціўніка з Кауды. 200 байцоў-атора былі захоплены ў палон<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317896|title=SPLM-N says it retakes stronghold, denies targeting Otoro civilians|date=2026-08-26|website=Sudan Tribune}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]][[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] b8neu6q4pfeyhaxytm28d1q41dl72do 5189584 5189582 2026-08-30T09:56:23Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5189584 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Сутыкненні ў Каудзе |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[8 мая]] [[2026]] |месца = Кауда і наваколле, Паўднёвы Кардафан, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (прыхільнікі [[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]]) |праціўнік2 = {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|НВРС-П]] (народ [[атора]]) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Сутыкненні ў Каудзе''' — канфлікт, які разгарэўся ў маі 2026 года паміж рознымі фракцыямі групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]» (НВРС-П) — прыхільнікамі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Хілу]] і прадстаўнікамі народнасці [[атора]]. == Ход падзей == [[8 мая]] атрады аль-Хілу атакавалі раёны рассялення народа атора ля горада Кауда (Паўднёвы Кардафан). Да [[13 мая]] паведамлялася аб 61 загінуўшым, у тым ліку дзеці<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune}}</ref>. [[5 чэрвеня]] баевікі атора пакаралі смерцю ўрадавага чыноўніка, а [[8 чэрвеня]] яны нібыта абстралялі рынак Кауда-Фаук, падчас чаго загінула шэсць чалавек. Пасля рынак спалілі дашчэнту. [[19 чэрвеня]] баевікі НВРС-П забілі трох чалавек у Каудзе, уключаючы каталіцкага святара<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Catholic Priest Killed in Kauda Amid Accusations Against SPLM-N Faction |url=https://en.sudannow.net/catholic-priest-killed-in-kauda-amid-accusations-against-splm-n-faction/ |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Now }}</ref>. Днём пазней атрады атора захапіла большую частку Кауды, падпаліўшы ўрадавыя будынкі, цэрквы і аб’екты гуманітарных арганізацый<ref name="June1">{{Cite web |date=2026-06-22 |title=Rival group seizes Kauda, SPLM-N stronghold in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/315355 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref>. [[15 ліпеня]] войскі аль-Хілу атакавал вёску Аль-Хамам. Праз тры дні, [[18 ліпеня]], пад артылерыйскі ўдар групоўкі трапіла вёска Аль-Кардуд<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/19/renewed-clashes-in-kauda-leave-civilians-dead-displaced/|title=Renewed clashes in Kauda leave civilians dead, displaced|date=2026-07-19|website=Darfur24}}</ref>. Абедзве вёскі былі спалены нападнікамі, а мясцовае насельніцтва бегла ў Кубам, Камбру, Лужулу, Аль-Хадру, Хаджар-аль-Хатаб і Ум-Дулу<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/07/20/over-200-families-displaced-by-renewed-fighting-in-kauda/|title=Over 200 families displaced by renewed fighting in Kauda|date=20 July 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[2 жніўня]] ў раёнах Кудзі, Аль-Ірсалія і Каджа горада Кауда пачаліся баі сутыкненні з ужываннем цяжкага ўзбраення. Паўстанцы атора штурмавалі цэнтральную турму, вызваліўшы больш за 100 зняволеных, і спалілі будынак мясцовай адміністрацыі ў Хейбане<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/316925|title=Clashes spark displacement in South Kordofan’s Kauda, SPLM-N denies tribal targeting|date=2026-08-02|website=Sudan Tribune}}</ref>. [[8 жніўня]] сілы аль-Хілу напалі на вёскі Аль-Коз, Навалі і Корбла, дзе выкралі чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]». Яны таксама абстралялі раён Луверы з цяжкай артылерыі<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. З 21 па 22 жніўня, нягледзячы на перамір’е, дасягнутае пры пасярэдніцтве кіраўніцтва [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], баевікі аль-Хілу абстрэльвалі з 120-мм мінамётаў і 23-мм зенітных гармат Кауду са сваёй базы ў Аль-Гадзіле<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317737|title=Otoro tribe accuses SPLM-N rebels of violating ceasefire in Nuba Mountains|date=2026-08-22|website=Sudan Tribune}}</ref>. Яны таксама абстралялі вёскі Шыры, Кадры, Корбла, Аль-Кумайр, Шауры, Дулі, Карка і Намлі<ref>{{cite web|url=https://darfur24.com/en/2026/08/21/heavy-splm-n-attack-displaces-hundreds-in-kauda/|title=Heavy SPLM-N Attack Displaces Hundreds in Kauda|date=21 August 2026|website=Darfur24}}</ref>. [[25 жніўня]] прыхільнікі аль-Хілу забілі 47 чалавек, у тым ліку 20 апалчэнцаў-атора і 27 мірных жыхароў, уключаючы чатырох дзяцей, у вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане<ref>{{Cite web |title=SPLM-N Forces Execute 47 Civilians by Firing Squad Around Kauda |url=https://sudanechoes.com/splm-n-forces-execute-47-civilians-by-firing-squad-around-kauda/ |access-date=2026-08-29 |website=Sudanese Echoes |language=en}}</ref>. На наступны дзень войскі аль-Хілу выбілі праціўніка з Кауды. 200 байцоў-атора былі захоплены ў палон<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/317896|title=SPLM-N says it retakes stronghold, denies targeting Otoro civilians|date=2026-08-26|website=Sudan Tribune}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Кауда]][[Катэгорыя:Міжэтнічныя канфлікты]] ku6svv9wbmw4xoi7439l931wkm6gz0v 14 813619 5189577 2026-08-30T09:46:28Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ізраіля]] [[Катэгорыя:Тэль-Авіў]]» 5189577 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ізраіля]] [[Катэгорыя:Тэль-Авіў]] k30vafqpx8pal1e3oekh7zokd4g9lul 14 813620 5189578 2026-08-30T09:49:40Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі Расіі|Тульская вобласць]] [[Катэгорыя:Транспарт Тульскай вобласці]]» 5189578 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі Расіі|Тульская вобласць]] [[Катэгорыя:Транспарт Тульскай вобласці]] shg468q0bn0ixeenzmdq9hyyogtggcb 14 813621 5189583 2026-08-30T09:55:40Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Чыгункі паводле краін]] [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт СССР]]» 5189583 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Чыгункі паводле краін]] [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт СССР]] nfgia4gquhhk5tscul0fv57j5py4cdf 0 813622 5189586 2026-08-30T10:00:44Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78202636|Joseph Frank]]» 5189586 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1796 годзе ён пераехаў у [[Вена|Вену]] і заняў пасаду гарадскога лекара. У 1804 годзе ён разам з бацькам прыехаў у Вільню, дзе заняў кафедру паталогіі, а праз год стаў прафесарам практычнай медыцыны. Быў арганізатарам клінікі пры Віленскім універсітэце і адным з заснавальнікаў [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] (1805). Стваральнік т.зв. Віленскай медыцынскай школы, выхавальніца многіх пакаленняў лекараў. У 1807 годзе спрычыніўся да заснавання Таварыства дабрачыннасці ў Вільні. У 1808 годзе заснаваў Інстытут вакцынацыі. У 1824 годзе ён пакінуў Вільню і пасяліўся ва ўласнай віле на возеры [[Кома (возера)|Кома]], дзе напісаў свае ''«Мемуары»'' (рукапіс быў выкуплены [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству, апублікаваны ў 1913 годзе ў Вільні ў перакладзе на польскую мову). [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] q4lxnsisv8c5behwpgum9ro1ub3320e 5189587 5189586 2026-08-30T10:01:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5189587 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1796 годзе ён пераехаў у [[Вена|Вену]] і заняў пасаду гарадскога лекара. У 1804 годзе ён разам з бацькам прыехаў у Вільню, дзе заняў кафедру паталогіі, а праз год стаў прафесарам практычнай медыцыны. Быў арганізатарам клінікі пры Віленскім універсітэце і адным з заснавальнікаў [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] (1805). Стваральнік т.зв. Віленскай медыцынскай школы, выхавальніца многіх пакаленняў лекараў. У 1807 годзе спрычыніўся да заснавання Таварыства дабрачыннасці ў Вільні. У 1808 годзе заснаваў Інстытут вакцынацыі. У 1824 годзе ён пакінуў Вільню і пасяліўся ва ўласнай віле на возеры [[Кома (возера)|Кома]], дзе напісаў свае ''«Мемуары»'' (рукапіс быў выкуплены [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству, апублікаваны ў 1913 годзе ў Вільні ў перакладзе на польскую мову). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] hk93ztx43g4wjr22mqhccymnprslio5 5189588 5189587 2026-08-30T10:11:14Z Aliaksei Lastouski 75892 5189588 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1796 годзе ён пераехаў у [[Вена|Вену]] і заняў пасаду гарадскога лекара. У 1804 годзе ён разам з бацькам прыехаў у Вільню, дзе заняў кафедру паталогіі, а праз год стаў прафесарам практычнай медыцыны. Быў арганізатарам клінікі пры Віленскім універсітэце і адным з заснавальнікаў [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]] (1805). Стваральнік т.зв. Віленскай медыцынскай школы, выхавальніца многіх пакаленняў лекараў. У 1807 годзе спрычыніўся да заснавання Таварыства дабрачыннасці ў Вільні. У 1808 годзе заснаваў Інстытут вакцынацыі. У 1824 годзе ён пакінуў Вільню і пасяліўся ва ўласнай віле на возеры [[Кома (возера)|Кома]], дзе напісаў свае ''«Мемуары»'' (рукапіс быў выкуплены [[Райнальд Тызенгаўз|Райнольдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству, апублікаваны ў 1913 годзе ў Вільні ў перакладзе на польскую мову). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] t2n2ycrmi9zq3g7pgc8yqa6xzzb17zk 5189590 5189588 2026-08-30T10:21:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5189590 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Анёл Шульц|Міхалам Анёлам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса. Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную кліннку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала амбулаторыя. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7] У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у Лейпцыгу першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад воспы. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях Тэрапеўтычнай і Хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. Юзаф Франк кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г.Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра Вільню. Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі. '''Сям'я''' Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам. Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 3nl36hdb2ei8gr0ko2meuylalpjufus 5189602 5189590 2026-08-30T10:39:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5189602 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Анёл Шульц|Міхалам Анёлам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса. Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную кліннку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала амбулаторыя. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7] У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у Лейпцыгу першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад воспы. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях Тэрапеўтычнай і Хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. Юзаф Франк кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г.Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра Вільню. Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі. '''Сям'я''' Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам. Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. == Працы == [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 5b9fl9t2f70i16b0ckk8vj1jzhb97nc 5189622 5189602 2026-08-30T10:58:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5189622 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Анёл Шульц|Міхалам Анёлам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса. Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную кліннку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала амбулаторыя. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7] У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у Лейпцыгу першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад воспы. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, дзе вялікая частка прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі. '''Сям'я''' Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам. Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. == Працы == [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] [https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.] [https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808] [https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.] [https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 <nowiki>Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929</nowiki>] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] [https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] avy0y0f69ek6hajti9tu0idz642rhz4 5189627 5189622 2026-08-30T11:06:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5189627 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Анёл Шульц|Міхалам Анёлам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса. Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную кліннку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала амбулаторыя. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7] У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у Лейпцыгу першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад воспы. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. [[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, дзе вялікая частка прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі. == Сям'я == Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам. Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. == Працы == [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] [https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.] [https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808] [https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.] [https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 <nowiki>Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929</nowiki>] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] [https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] j1eodmxbm785bo6o9o8yt2bttzpkxuc 5189628 5189627 2026-08-30T11:08:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5189628 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Анёл Шульц|Міхалам Анёлам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса. Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную кліннку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала амбулаторыя. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7] У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у Лейпцыгу першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад воспы. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. [[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, дзе вялікая частка прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі. == Сям'я == Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам. Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. == Працы == [[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў]] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] [https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.] [https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808] [https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.] [https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 <nowiki>Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929</nowiki>] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] [https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] hz021g0j2w8dg3z4uly6i1agzxqzkhp 5189630 5189628 2026-08-30T11:10:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5189630 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Анёл Шульц|Міхалам Анёлам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса. Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7] У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. [[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, дзе вялікая частка прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі. == Сям'я == Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам. Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. == Працы == [[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў]] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] [https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.] [https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808] [https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.] [https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 <nowiki>Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929</nowiki>] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] [https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 5emrxli5u4e2opuig7du3czrzqtcpjh 2 813623 5189589 2026-08-30T10:21:03Z Thefutureru 173374 Новая старонка: «{{#babel:ru-N|be-N|uk-N|pl-4|en-4}} {{Userbox | id = Г | id-c = #eaecf0 | info = Гэты ўдзельнік цікавіцца гісторыяй. | info-c = #f8f9fa }} {{Userbox | id = П | id-c = #eaecf0 | info = Гэты ўдзельнік цікавіцца палітыкай. | info-c = #f8f9fa }}» 5189589 wikitext text/x-wiki {{#babel:ru-N|be-N|uk-N|pl-4|en-4}} {{Userbox | id = Г | id-c = #eaecf0 | info = Гэты ўдзельнік цікавіцца гісторыяй. | info-c = #f8f9fa }} {{Userbox | id = П | id-c = #eaecf0 | info = Гэты ўдзельнік цікавіцца палітыкай. | info-c = #f8f9fa }} llnkmt1hyiodil9sl8rq3eb7n1qu3f7 0 813624 5189591 2026-08-30T10:21:12Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дамінік Міхал Слушка]] 5189591 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамінік Міхал Слушка]] a7hwtj7dro6z5y5j9yu0sjj1n9zijkq 0 813625 5189598 2026-08-30T10:31:00Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ніжні замак (Вільня)]] 5189598 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ніжні замак (Вільня)]] 0oxqwk0rd3fgt38ny2j7p9fliw6ouz1 2 813626 5189607 2026-08-30T10:45:43Z Thefutureru 173374 Новая старонка: «{{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], Рас...» 5189607 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} 2v1ndn4xuyrvpjyaqcm4xf3e6tl8zsa 5189608 5189607 2026-08-30T10:46:48Z Thefutureru 173374 5189608 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' (''John Fredericks''; каля 1852, Архангельск — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. clw6as55ruh9r54gzek65ilnwjr8gdu 5189611 5189608 2026-08-30T10:49:40Z Thefutureru 173374 5189611 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == 6j86d65uyfybn74st5jmefft5wttnt3 5189612 5189611 2026-08-30T10:50:16Z Thefutureru 173374 5189612 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. 2x1u6tbbbqhuqb6ri8aky992ga11riv 5189613 5189612 2026-08-30T10:50:35Z Thefutureru 173374 5189613 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. [[Файл:Russian_Jack_with_his_wheelbarrow.jpg|міні|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]] t2biii7xojfc1ptjnipahp87km0q59q 5189614 5189613 2026-08-30T10:51:00Z Thefutureru 173374 5189614 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. [[Файл:Russian_Jack_with_his_wheelbarrow.jpg|міні|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў. tqztm4q3qgckuev8y7ym1edav92le6e 5189615 5189614 2026-08-30T10:51:20Z Thefutureru 173374 5189615 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. [[Файл:Russian_Jack_with_his_wheelbarrow.jpg|міні|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана». У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі». Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік». 68dhw9lr6pvj1grb50v4wjuwx675uix 5189616 5189615 2026-08-30T10:51:56Z Thefutureru 173374 5189616 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. [[Файл:Russian_Jack_with_his_wheelbarrow.jpg|міні|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана». У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі». Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік». == Памяць == e881ynveyobffjdi8nmtpfujfo10lh8 5189617 5189616 2026-08-30T10:52:09Z Thefutureru 173374 5189617 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. [[Файл:Russian_Jack_with_his_wheelbarrow.jpg|міні|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана». У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі». Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік». == Памяць == [[Файл:Russian_Jack,_Fremantle_Cemetery.jpg|міні|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]] 7jaezk2wa57e9u8woi1vvxzt762ihy9 5189618 5189617 2026-08-30T10:52:22Z Thefutureru 173374 5189618 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''', — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у Заходняй Аўстраліі. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына Перта ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года. Сучаснікі лічылі яго фінам. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у Ньюкасле ў Новым Паўднёвым Уэльсе, а пазней перабраўся ў Вікторыю. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць. [[Файл:Russian_Jack_with_his_wheelbarrow.jpg|міні|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана». У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі». Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік». == Памяць == [[Файл:Russian_Jack,_Fremantle_Cemetery.jpg|міні|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]]У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе. 16 ліпеня 2000 года прыход Рускай праваслаўнай царквы за мяжой у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі. ejk7rgvowi5htcty9qj0qsp5yv8idsj 5189619 5189618 2026-08-30T10:56:55Z Thefutureru 173374 5189619 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы<ref name="thomson">{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="owen">{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref>. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле<ref name="plaque">Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.</ref><ref name="hewitt">{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}</ref>. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці<ref name="thomson" /><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}</ref>. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]<ref name="thomson" /><ref name=":0" />. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць<ref name="thomson" /><ref name="owen" /><ref name=":0" />. [[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]] У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка<ref name="thomson" />. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць<ref name="owen" /><ref name="hewitt" /><ref name="plaque" />. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref>. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»<ref name="thomson" /><ref name=":2" />. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})<ref name="wa1894">{{cite news |title=[Lease owned by "Russian Jack" and "German Charlie"] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.</ref>. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі<ref name=":0" /><ref name=":2" />. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»<ref name=":1" />. == Памяць == [[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]] У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе<ref name="agwa">«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="plaque" />. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску<ref name="hewitt" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля<ref name="clement">{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to "Russian Jack" |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}</ref>. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}</ref>.{{зноскі}} 6vm6r8rzlshtbe62btqxc991j896cwa 5189635 5189619 2026-08-30T11:16:25Z Thefutureru 173374 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5189635 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5189638 5189635 2026-08-30T11:19:21Z Thefutureru 173374 5189638 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = Юлія Навальная }} lmx80iqzft18kde204cdhjswpsddi5c 5189643 5189638 2026-08-30T11:29:33Z Thefutureru 173374 5189643 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. ch3s1ldoo64eyn8s5a9h8pkevhjgfg4 5189644 5189643 2026-08-30T11:30:22Z Thefutureru 173374 5189644 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў Маскве. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў маскоўскім метро ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. 2jq659v4y0gkoex3tpwga9kpy3j4x3k 5189645 5189644 2026-08-30T11:31:43Z Thefutureru 173374 5189645 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў Маскве. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў маскоўскім метро ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў Стэнфардскі ўніверсітэт у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. 6mbbk69fv4phnbfnxf846ti5wdjajvw 5189647 5189645 2026-08-30T11:31:54Z Thefutureru 173374 5189647 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. rl3u823dut0ze5pgx72wbrujj1bdrb1 5189649 5189647 2026-08-30T11:33:02Z Thefutureru 173374 5189649 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. 3j6ixtjidker97729hax5db0li5w7pf 5189651 5189649 2026-08-30T11:33:17Z Thefutureru 173374 /* Грамадская дзейнасць */ 5189651 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. svndb7x8oybj5x944znq40vh68m8q10 5189658 5189651 2026-08-30T11:35:52Z Thefutureru 173374 5189658 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры CNN: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць вайну ва Украіне, а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. 2jn6j9a2744nzkv2533188u2lvzkf4x 5189660 5189658 2026-08-30T11:38:00Z Thefutureru 173374 /* Выступленні ў медыя і публікацыі */ 5189660 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. j79facodbxruysxs8qzhmqzbuwugfss 5189661 5189660 2026-08-30T11:38:18Z Thefutureru 173374 5189661 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. 6wygqlusp60lfotmhkwqz9lgg3jltzp 5189662 5189661 2026-08-30T11:38:37Z Thefutureru 173374 5189662 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». 3kt3xj1zbflizfg15lhu2do7ec28ajy 5189664 5189662 2026-08-30T11:39:09Z Thefutureru 173374 5189664 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». === Смерць Аляксея Навальнага === Пасля смерці бацькі 16 лютага 2024 года Навальная разам з маці сустрэлася 22 лютага ў Сан-Францыска з прэзідэнтам ЗША Джо Байдэнам, які выказаў спачуванні і абвясціў аб дадатковых санкцыях супраць Расіі. gi6cdqsopkvwxvv4ljcnhha9s48vzwx 5189665 5189664 2026-08-30T11:39:26Z Thefutureru 173374 /* Смерць Аляксея Навальнага */ 5189665 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». === Смерць Аляксея Навальнага === [[Файл:P20240222AS-0099_(53556136889).jpg|міні|Дар'я Навальная, Джо Байдэн і Юлія Навальная]] Пасля смерці бацькі 16 лютага 2024 года Навальная разам з маці сустрэлася 22 лютага ў Сан-Францыска з прэзідэнтам ЗША Джо Байдэнам, які выказаў спачуванні і абвясціў аб дадатковых санкцыях супраць Расіі. 1j55jlqf38zb382gqrskblpw1ggqu7f 5189666 5189665 2026-08-30T11:41:49Z Thefutureru 173374 5189666 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». === Смерць Аляксея Навальнага === [[Файл:P20240222AS-0099_(53556136889).jpg|міні|Дар'я Навальная, Джо Байдэн і Юлія Навальная]] Пасля смерці бацькі 16 лютага 2024 года Навальная разам з маці сустрэлася 22 лютага ў Сан-Францыска з прэзідэнтам ЗША Джо Байдэнам, які выказаў спачуванні і абвясціў аб дадатковых санкцыях супраць Расіі. У красавіку 2024 года яна ўдзельнічала ў дыскусіі пасля паказу ў Стэнфардзе адзначанага «Оскарам» дакументальнага фільма «Навальны» — разам з рэжысёрам Дэніэлам Роэрам і былым паслом ЗША ў Расіі Майклам Макфолам. c2k13w3lik5y1r4s4zlvq3kvt55gd6g 5189669 5189666 2026-08-30T11:42:56Z Thefutureru 173374 /* Смерць Аляксея Навальнага */ 5189669 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». === Смерць Аляксея Навальнага === [[Файл:P20240222AS-0099_(53556136889).jpg|міні|Дар'я Навальная, Джо Байдэн і Юлія Навальная]] Пасля смерці бацькі 16 лютага 2024 года Навальная разам з маці сустрэлася 22 лютага ў Сан-Францыска з прэзідэнтам ЗША Джо Байдэнам, які выказаў спачуванні і абвясціў аб дадатковых санкцыях супраць Расіі. У красавіку 2024 года яна ўдзельнічала ў дыскусіі пасля паказу ў Стэнфардзе адзначанага «Оскарам» дакументальнага фільма «Навальны» — разам з рэжысёрам Дэніэлам Роэрам і былым паслом ЗША ў Расіі Майклам Макфолам. 3 мая 2024 года Навальная атрымала ад імя бацькі пасмяротную ўзнагароду Інстытута Маккейна «За мужнасць і лідарства» на форуме інстытута ў Арызоне. j1lm9rcppreo8idkpsewpj2g6nhe1su 5189672 5189669 2026-08-30T11:43:40Z Thefutureru 173374 5189672 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». === Смерць Аляксея Навальнага === [[Файл:P20240222AS-0099_(53556136889).jpg|міні|Дар'я Навальная, Джо Байдэн і Юлія Навальная]] Пасля смерці бацькі 16 лютага 2024 года Навальная разам з маці сустрэлася 22 лютага ў Сан-Францыска з прэзідэнтам ЗША Джо Байдэнам, які выказаў спачуванні і абвясціў аб дадатковых санкцыях супраць Расіі. У красавіку 2024 года яна ўдзельнічала ў дыскусіі пасля паказу ў Стэнфардзе адзначанага «Оскарам» дакументальнага фільма «Навальны» — разам з рэжысёрам Дэніэлам Роэрам і былым паслом ЗША ў Расіі Майклам Макфолам. 3 мая 2024 года Навальная атрымала ад імя бацькі пасмяротную ўзнагароду Інстытута Маккейна «За мужнасць і лідарства» на форуме інстытута ў Арызоне. === Прэзідэнцкая кампанія ў ЗША 2024 года === У жніўні 2024 года Навальная далучылася да прэзідэнцкай кампаніі віцэ-прэзідэнта Камалы Харыс як палявы арганізатар у Філадэльфіі; яна займалася мабілізацыяй выбаршчыкаў і працай з мясцовымі супольнасцямі. Брытанскі публіцыст Алістэр Кэмпбел, які пазнаёміўся з ёй на публічным мерапрыемстве ў Нарвегіі ў канцы 2024 года, апісваў яе ролю ў кампаніі як валанцёрскую. 6y0lh548i8akr04sjb1px1hxqpekz2o 5189674 5189672 2026-08-30T11:44:36Z Thefutureru 173374 5189674 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Дар'я Аляксееўна Навальная | арыгінал імя = {{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}} | выява = Daria Navalnaya (EP-186471D DE1 0503).jpg | апісанне выявы = Дар'я Навальная на Еўрапейскім моладзевым форуме (EYE 2025) | дата нараджэння = 2001 | месца нараджэння = [[Масква]], Расія | Альма-матар = [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = палітычная актывістка | бацька = [[Аляксей Анатолевіч Навальны|Аляксей Навальны]] | маці = [[Юлія Навальная]] }} '''Дар'я Аляксееўна Нава́льная''' ({{lang-ru|Дарья Алексеевна Навальная}}; нар. 2001) — расійская палітычная актывістка. Старэйшае дзіця лідара расійскай апазіцыі Аляксея Навальнага і Юліі Навальнай. Пасля зняволення бацькі ў 2021 годзе стала публічна выступаць у яго абарону: у снежні таго ж года атрымала ад яго імя прэмію імя Сахарава Еўрапейскага парламента, а пазней расказвала пра яго дзейнасць і палітычную сітуацыю ў Расіі на канферэнцыі TEDWomen. == Дзяцінства і адукацыя == Дар'я Навальная нарадзілася ў 2001 годзе і вырасла ў [[Масква|Маскве]]. Яе бацька, Аляксей Навальны, быў самым вядомым унутраным крытыкам прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Маці — Юлія Навальная. У яе ёсць малодшы брат Захар. Навальная расказвала, што яе дзяцінства прайшло ва ўмовах дзяржаўнага сачэння за сям'ёй: яны з братам гулялі ў [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]] ў гульню — вызначаць супрацоўнікаў, якія сачылі за імі, і адрывацца ад іх. У 2019 годзе Навальная паступіла ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у Каліфорніі, дзе вывучала псіхалогію з дадатковай спецыялізацыяй па паліталогіі. Скончыла бакалаўрыят у чэрвені 2024 года, праз чатыры месяцы пасля смерці бацькі. == Грамадская дзейнасць == === Абарона бацькі падчас зняволення === Аляксей Навальны быў арыштаваны ў студзені 2021 года пры вяртанні ў Расію, куды ён прыляцеў з Германіі, дзе лячыўся пасля атручэння 2020 года атрутным рэчывам тыпу «Навічок» — заходнія ўрады і незалежныя расследавальнікі звязвалі атручэнне з расійскай дзяржавай. У красавіку 2021 года, калі бацька трымаў галадоўку ў знак пратэсту супраць умоў утрымання, а яго асабісты ўрач папярэджваў, што той блізкі да смерці, Навальная публічна заклікала ўлады дапусціць да яго медыкаў. У чэрвені 2021 года Навальная па відэасувязі атрымала ад імя бацькі ўзнагароду за маральную мужнасць Жэнеўскага саміту па правах чалавека і дэмакратыі і сказала дэлегатам, што бацька прасіў прысвяціць прэмію палітычным зняволеным Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. У кастрычніку 2021 года Еўрапейскі парламент назваў Аляксея Навальнага лаўрэатам прэміі імя Сахарава за свабоду думкі. Паколькі бацька заставаўся ў зняволенні, прэмію на цырымоніі ў [[Страсбур|Страсбуры]] 15 снежня 2021 года атрымала Навальная; яна зачытала падрыхтаваную ім у турме прамову, у якой ён заклікаў [[Еўрапейскі Саюз]] заставацца верным сваім заснавальным дэмакратычным каштоўнасцям. === Выступленні ў медыя і публікацыі === У 2023 годзе Навальная некалькі разоў расказвала пра становішча бацькі ў эфіры [[CNN]]: давала інтэрв'ю Фарыду Закарыю, была галоўнай госцяй спецыяльнага вячэрняга эфіру з вядучай Эрын Бернет, дзе заклікала вызваліць палітычных зняволеных і спыніць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайну ва Украіне]], а на вячэры Асацыяцыі карэспандэнтаў Белага дома сказала, што здароўе бацькі пагаршаецца і турэмны персанал пазбаўляе яго ежы. У кастрычніку 2023 года Навальная выступіла на канферэнцыі TEDWomen у [[Атланта|Атланце]] з прамовай «Урокі майго бацькі Аляксея Навальнага», у якой расказала пра яго атручэнне і зняволенне і пра ўласнае жыццё пад дзяржаўным наглядам. Навальная пісала пра бацьку і расійскую палітыку для ''The New York Times'' і ''Time'': у 2019 годзе аддзел меркаванняў ''The New York Times'' апублікаваў яе сумеснае з журналістам Адамам Уэстбрукам відэаэсэ пра жыццё падлеткаў у пуцінскай Расіі, а ў снежні 2022 года ''Time'' надрукаваў яе эсэ «Чаму Пуцін баіцца майго бацькі Аляксея Навальнага». === Смерць Аляксея Навальнага === [[Файл:P20240222AS-0099_(53556136889).jpg|міні|Дар'я Навальная, Джо Байдэн і Юлія Навальная]] Пасля смерці бацькі 16 лютага 2024 года Навальная разам з маці сустрэлася 22 лютага ў Сан-Францыска з прэзідэнтам ЗША Джо Байдэнам, які выказаў спачуванні і абвясціў аб дадатковых санкцыях супраць Расіі. У красавіку 2024 года яна ўдзельнічала ў дыскусіі пасля паказу ў Стэнфардзе адзначанага «Оскарам» дакументальнага фільма «Навальны» — разам з рэжысёрам Дэніэлам Роэрам і былым паслом ЗША ў Расіі Майклам Макфолам. 3 мая 2024 года Навальная атрымала ад імя бацькі пасмяротную ўзнагароду Інстытута Маккейна «За мужнасць і лідарства» на форуме інстытута ў Арызоне. === Прэзідэнцкая кампанія ў ЗША 2024 года === У жніўні 2024 года Навальная далучылася да прэзідэнцкай кампаніі віцэ-прэзідэнта Камалы Харыс як палявы арганізатар у Філадэльфіі; яна займалася мабілізацыяй выбаршчыкаў і працай з мясцовымі супольнасцямі. Брытанскі публіцыст Алістэр Кэмпбел, які пазнаёміўся з ёй на публічным мерапрыемстве ў Нарвегіі ў канцы 2024 года, апісваў яе ролю ў кампаніі як валанцёрскую. === Выступленне на Еўрапейскім моладзевым форуме (2025) === У чэрвені 2025 года Навальная была адной з галоўных спікерак Еўрапейскага моладзевага форуму (European Youth Event) у Еўрапейскім парламенце ў Страсбуры, дзе выступіла ў дыскусіі пра свабоду выказвання і дэмакратычныя каштоўнасці. У знак пратэсту супраць удзелу расійскіх спікераў украінская дэлегацыя пакінула залу: дэлегаткі заявілі, што іх не папярэдзілі пра выступленне загадзя і што такая роля расіян у Еўрапейскім парламенце абражае краіну, якая штодня абараняецца ад расійскага ўварвання. Арганізатары форуму адказалі, што мелі гонар прымаць Навальную на размове пра свабоду выказвання і дэмакратычныя каштоўнасці. kcr3958og0wqwz5zf3hejpe3gcvsjnr 0 813627 5189623 2026-08-30T10:58:25Z Thefutureru 173374 Новая старонка: «{{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], Рас...» 5189623 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы<ref name="thomson">{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="owen">{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref>. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле<ref name="plaque">Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.</ref><ref name="hewitt">{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}</ref>. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці<ref name="thomson" /><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}</ref>. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]<ref name="thomson" /><ref name=":0" />. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць<ref name="thomson" /><ref name="owen" /><ref name=":0" />. [[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]] У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка<ref name="thomson" />. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць<ref name="owen" /><ref name="hewitt" /><ref name="plaque" />. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref>. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»<ref name="thomson" /><ref name=":2" />. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})<ref name="wa1894">{{cite news |title=[Lease owned by "Russian Jack" and "German Charlie"] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.</ref>. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі<ref name=":0" /><ref name=":2" />. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»<ref name=":1" />. == Памяць == [[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]] У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе<ref name="agwa">«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="plaque" />. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску<ref name="hewitt" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля<ref name="clement">{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to "Russian Jack" |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}</ref>. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}</ref>.{{зноскі}} 6vm6r8rzlshtbe62btqxc991j896cwa 5189624 5189623 2026-08-30T10:59:00Z Thefutureru 173374 5189624 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы<ref name="thomson">{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="owen">{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref>. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле<ref name="plaque">Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.</ref><ref name="hewitt">{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}</ref>. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці<ref name="thomson" /><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}</ref>. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]<ref name="thomson" /><ref name=":0" />. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць<ref name="thomson" /><ref name="owen" /><ref name=":0" />. [[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]] У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка<ref name="thomson" />. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць<ref name="owen" /><ref name="hewitt" /><ref name="plaque" />. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref>. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»<ref name="thomson" /><ref name=":2" />. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})<ref name="wa1894">{{cite news |title=[Lease owned by "Russian Jack" and "German Charlie"] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.</ref>. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі<ref name=":0" /><ref name=":2" />. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»<ref name=":1" />. == Памяць == [[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]] У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе<ref name="agwa">«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="plaque" />. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску<ref name="hewitt" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля<ref name="clement">{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to "Russian Jack" |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}</ref>. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}</ref>.{{зноскі}} [Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1850-я гады]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Архангельску]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Аўстраліі]] nkgxsky2ggd64i7brxzb0yn3ckovk94 5189625 5189624 2026-08-30T10:59:40Z Thefutureru 173374 5189625 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы<ref name="thomson">{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="owen">{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref>. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле<ref name="plaque">Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.</ref><ref name="hewitt">{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}</ref>. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці<ref name="thomson" /><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}</ref>. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]<ref name="thomson" /><ref name=":0" />. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць<ref name="thomson" /><ref name="owen" /><ref name=":0" />. [[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]] У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка<ref name="thomson" />. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць<ref name="owen" /><ref name="hewitt" /><ref name="plaque" />. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref>. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»<ref name="thomson" /><ref name=":2" />. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})<ref name="wa1894">{{cite news |title=[Lease owned by "Russian Jack" and "German Charlie"] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.</ref>. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі<ref name=":0" /><ref name=":2" />. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»<ref name=":1" />. == Памяць == [[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]] У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе<ref name="agwa">«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="plaque" />. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску<ref name="hewitt" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля<ref name="clement">{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to "Russian Jack" |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}</ref>. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}</ref>.{{зноскі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1850-я гады]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Архангельску]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Аўстраліі]] 1kz2mhrra3zd1vcytn7zfjo2egampdn 5189626 5189625 2026-08-30T11:00:19Z Thefutureru 173374 5189626 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Рускі Джэк | арыгінал імя = {{lang-en|Russian Jack}} | выява = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg | апісанне выявы = Фрэдэрыкс, каля 1890 года | імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс | дата нараджэння = каля 1852 | месца нараджэння = [[Архангельск]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 17.4.1904 | месца смерці = Фрымантл, [[Заходняя Аўстралія]] | род дзейнасці = матрос, золаташукальнік }} '''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы<ref name="thomson">{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="owen">{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}</ref>. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле<ref name="plaque">Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.</ref><ref name="hewitt">{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}</ref>. == Біяграфія == Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці<ref name="thomson" /><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}</ref>. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]<ref name="thomson" /><ref name=":0" />. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць<ref name="thomson" /><ref name="owen" /><ref name=":0" />. [[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]] У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка<ref name="thomson" />. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць<ref name="owen" /><ref name="hewitt" /><ref name="plaque" />. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref>. Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»<ref name="thomson" /><ref name=":2" />. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})<ref name="wa1894">{{cite news |title=[Lease owned by "Russian Jack" and "German Charlie"] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.</ref>. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі<ref name=":0" /><ref name=":2" />. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»<ref name=":1" />. == Памяць == [[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]] У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе<ref name="agwa">«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}</ref><ref name="plaque" />. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску<ref name="hewitt" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля<ref name="clement">{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to "Russian Jack" |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}</ref>. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Cite book |author=Bridge, Peter J. |title=Russian Jack |location=Carlisle, W.A. |publisher=Hesperian Press |year=2002 |isbn=0-85905-283-4 |language=en}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1850-я гады]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Архангельску]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Аўстраліі]] qdpqiax0vm95vtkaq94ze29s0eeymrz 14 813628 5189690 2026-08-30T11:52:36Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Энергетыка Расіі]]» 5189690 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Энергетыка Расіі]] fagmzal6x8ljdakc1okba7lvsbm8mlt 14 813629 5189694 2026-08-30T11:56:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Энергетыка Беларусі]]» 5189694 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Энергетыка Беларусі]] 5hjwj0ez4l2h1kri5kaky7ni42iv18e