Віленскі ўніверсітэт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Віленскі ўніверсітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1735</id>
    <revision>
      <id>5189764</id>
      <parentid>5076693</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29828" sha1="oluh5ezm8ha88lf51kc9jdk0dqdlj7h" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта}}
'''Віленскі ўніверсітэт''', таксама '''Вільнюскі ўніверсітэт'''&lt;ref name=pr&gt;Варянты напісання ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.4., Мн., 1997, С.168 і 176, Напісанне '''Віленскі ўніверсітэт''' у БЭ прыярытэтнае.&lt;/ref&gt; — найбуйнейшая вышэйшая навучальная ўстанова сучаснай [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] ў [[Вільня|Вільні]], адзін з найстарэйшых універсітэтаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, буйны навуковы цэнтр.

Універсітэт складаюць 12 [[факультэт]]аў, 8 інстытутаў, найстарэйшая ў Літве [[бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта|бібліятэка]], 3 універсітэцкія шпіталі, [[абсерваторыя Вільнюскага ўніверсітэта|астранамічная абсерваторыя]], батанічны сад, вылічальны цэнтр і [[Касцёл Святых Янаў|касцёл Святога Яна]]. Універсітэт займае некалькі будынкаў і комплексаў будынкаў у розных раёнах Вільні і [[Коўна|Коўні]]. У [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта|Ансамблі Віленскага ўніверсітэта]] ў гістарычным цэнтры горада месцяцца адміністрацыя, бібліятэка, гістарычны, філалагічны і філасофскі факультэты.

== Гісторыя ==

=== Віленскі езуіцкі калегіум ===
[[Файл:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|thumb|left|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]].]]
На аснове парафіяльнай школы езуіты [[27 верасня]] [[1570]] года заснавалі ў [[Вільня|Вільні]] калегіум, разлічаны на 160 навучэнцаў. Адзін з галоўных заснавальнікаў езуіцкага калегіума віленскі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]].

=== Віленская акадэмія ===
[[7 ліпеня]] [[1578]] года ў [[Львоў|Львове]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]] быў выданы першы прывілей, які надаваў калегіуму такія самыя правы, што мелі акадэміі і ўніверсітэты, але без вялікай або малой пячаткі Вялікага Княства Літоўскага прывілей не меў сілы, у той час вялікай пячаткай распараджаўся [[Вялікія канцлеры літоўскія|канцлер]] [[Мікалай Радзівіл Руды]], кальвініст па веравызнанні. [[1 красавіка]] [[1579]] года Стэфанам Баторыем быў выдадзены другі прывілей, згодна з якім езуіцкі калегіум мусіў пераўтварыцца ў акадэмію ({{lang-la|Almae Academia et Universitas Vilnensis Societatis Jesu}}), а кароль і вялікі князь прызначаў дзеля гэтага адпаведныя сродкі. Канцлер зноў адмовіўся прыкладаць вялікую пячатку, але Стэфан Баторый упэўніў, таксама кальвініста, [[Падканцлер літоўскі|падканцлера]] [[Астафій Валовіч|Астафія Валовіча]] прыкласці да прывілея малую пячатку і тым самым надаць яму юрыдычную моц. Ужо [[30 кастрычніка]] [[1579]] года Папа [[Грыгорый XIII|Рыгор XIII]] сваёй булай зацвердзіў гэты прывілей.

Мовай выкладання ў акадэміі была [[Лацінская мова|лаціна]], як тады было прынята ў Еўропе, а выкладчыкі паходзілі з розных частак [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Першым рэктарам стаў [[Пётр Скарга]]. Акадэмія першапачаткова складалася з двух факультэтаў — [[філасофія|філасофскага]] і [[Тэалогія|тэалагічнага]]. У [[1641]] годзе кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] выдаў прывілей на заснаванне медыцынскага і юрыдычнага факультэтаў — у тым жа годзе юрыдычны факультэт быў створаны.

У 1735—1737 гадах пасаду рэктара займаў [[Кароль Бартольд]].

Віленская акадэмія была адзінай вышэйшай школай у Вялікім Княстве Літоўскім. Да найбольш вядомых вучоных, звязаных з гэтым перыядам вучэльні, належаць [[Мацей Сарбеўскі]] — паэт, які пісаў па-польску і па-лацінску, [[Войцех Віюк-Каяловіч]] — гісторык, [[Марцін Сміглецкі]] — аўтар папулярнага па ўсёй Еўропе падручніка логікі. Акадэмія была важным цэнтрам [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] ў акадэміі распрацаваныя правілы [[Літоўская мова|літоўскай мовы]] і ўпершыню распачаты друк на ёй у межах Вялікага Княства Літоўскага. У [[1753]] годзе адкрытая абсерваторыя, а пры ёй — фізічны і астранамічны факультэты.

У [[1773]] годзе [[Ордэн езуітаў]] быў скасаваны, а акадэмія перайшла ва ўладанне дзяржавы.

=== Галоўная школа Вялікага княства Літоўскага ===
{{main|Галоўная віленская школа}}
Пасля скасавання Ордэна іезуітаў (1773) Віленская акадэмія ў [[1781]] ператвараецца ў Галоўную школу Вялікага княства Літоўскага ({{lang-la|Schola Princips Magni Ducatus Lithuaniae}}) — свецкую вучэльню, рэфармаваную [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]]. Пачынаецца выкладанне па-польску і па-літоўску на некаторых факультэтах — літэратуры і гісторыі Польшчы і Літвы, прыродных і матэматычных навук. Афіцыйна школа па-ранейшаму называецца по-лацінску «Academia et Universitas Vilnensis», толькі без азначэння «Societatis Jesu». Але менавіта ў гэты час яе сталі часцей называць універсітэтам, а не акадэміяй як раней. Гэты перыяд час пэўнага росквіту навучальнай установы, хаця пры нацыянальна-культурным заняпадзе ў ВКЛ школа і была паланізаваная. У той жа час школа мела найлепшы ў Рэчы Паспалітай медыцынскі факультэт, створаны прыехаўшым з [[Вена|Вены]] Ёганам Петэрам Франкам.

=== Галоўная віленская школа ===
Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай пераіменавая на Галоўную віленскую школу ({{lang-ru|Главная виленская школа}}) і на нейкі час страціла свой былы статус і веліч.

=== Імператарскі Віленскі ўніверсітэт ===
[[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|thumb|right|210px|Вялікі двор Віленскага ўніверсітэта і касцёл Св. Яна (1840-1850-я)]]
Падпісаным [[4 красавіка|4]] (16) красавіка [[1803]] года [[Імператары расійскія|імператарам Расійскай імперыі]] [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] актам Галоўная віленская школа пераўтворана ў Імператарскі Віленскі ўніверсітэт і робіцца цэнтрам адукацыі для васьмі губерняў — [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]].

Ганаровым апекуном і патронам універсітэта становіцца князь [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адам Чартарыйскі]]. Некаторы час, да паўстання 1830—1831 гг., універсітэт зазнае час росквіту. Да найбольш вядомых вучоных гэтага часу, звязаных з універсітэтам, належаць [[Ян Снядэцкі]], [[Анджэй Снядэцкі]], [[Іаахім Лялевель]], [[Міхал Ачапоўскі]], [[Сіманас Даўкантас]], [[Юзаф Франк]]. Вучыліся тут [[Адам Міцкевіч]], [[Юліуш Славацкі]]. Колькасць студэнтаў узрасла ад 290 у [[1804]] да 1321 у [[1830]]. У [[1823]] годзе вучэльня стала найбуйнейшай у Расіі і Еўропе, пераважаючы па колькасці студэнтаў [[Оксфардскі ўніверсітэт]].

Складаўся з 4 факультэтаў — фізіка-матэматычны, медыцынскі, маральна-палітычны (з багаслоўем), літаратурны з мастацтвамі. Было 32 кафедры, выкладалася 55 прадметаў. Універсітэту належалі: батанічны сад, анатамічны музей, клініка, фізічная і хімічная лабараторыі, бібліятэка на 60000 тамоў.

Тут дзейнічалі тайныя студэнцкія арганізацыі [[філарэты|філарэтаў]], [[філаматы|філаматаў]]. У 1823 годзе па справе аб прыналежнасці да іх былі арыштаваныя і пасля доўгатэрміновага трымання за кратамі высланыя ў розныя гарады Расіі дзясяткі навучэнцаў, сярод якіх і Адам Міцкевіч. Адам Чартарыйскі быў адхілены ад універсітэта, яго месца заняў Мікалай Навасільцаў (1768—1838). Пасля гэтага паступова ўвадзілася руская мова.

З-за непасрэднай ці ўскоснай падтрымкі шматлікімі студэнтамі і выкладчыкамі [[Паўстанне 1830-1831|паўстання 1831]] года рэскрыптам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] [[1 мая]] [[1832]] года ўніверсітэт цалкам скасоўваецца. Медыцынскі і тэалагічны факультэты ператвараюцца ў Медыка-хірургічную акадэмію, якая потым перадаецца Кіеўскаму ўніверсітэту Св. Уладзіміра і ў каталіцкую Духоўную акадэмію, з часам пераведзеную ў [[Санкт-Пецярбург]]).

З [[1855]] у будынках універсітэта знаходзіцца Музей старажытнасцей, потым Публічная бібліятэка, архіў, а таксама дзве мужчынскія гімназіі.

У Віленскай мужчынскай гімназіі, якая дзейнічала на месцы ўніверсітэта, уў розны час вучыліся літаратар і калекцыянер Аляксандр Жыркевіч (1857—1927), польскі дзяржаўны дзеяч [[Юзаф Пілсудскі]] (1867—1935), савецкі дзяржаўны дзеяч [[Фелікс Дзяржынскі]] (1877—1926), акцёр [[Васіль Качалаў]] (1875—1948), мастак [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|Мсціслаў Дабужынскі]] (1875—1957), кампазітар [[Канстанцін Галкоўскі]] (1875—1963), рускі літаратуразнавец [[Міхаіл Міхайлавіч Бахцін|Міхаіл Бахцін]] (1895—1975).

=== Універсітэт Стэфана Баторыя ===
Па ўказе [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад [[28 жніўня]] [[1919]] года ў Вільні быў заснаваны ўніверсітэт. [[11 кастрычніка]] [[1919]] года адбылося ўрачыстае адкрыццё ўніверсітэта Стэфана Баторыя ({{lang-pl|Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie}}) на месцы былога Віленскага ўніверсітэта. Мовай выкладання ў міжваенны перыяд была выключна польская, таму ўніверсітэт успрымаўся як фарпост польскасці на шматэтнічным усходзе Другой Рэчы Паспалітай (т.зв. «[[Крэсы ўсходнія]]»)&lt;ref&gt;[http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski10.pdf A. Srebrakowski, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie 1919—1939] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716200557/http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski10.pdf |date=16 ліпеня 2020 }}, [http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski2.pdf Aleksander Srebrakowski, Litwa i Litwini na USB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716194332/http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski2.pdf |date=16 ліпеня 2020 }}, [http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/bialorusini.pdf Aleksander Srebrakowski, Białoruś i Białorusini na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716194358/http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/bialorusini.pdf |date=16 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;. Універсітэт не быў цэнтральным у Другой Рэчы Паспалітай; найбольш славіўся факультэт польскай філалогіі — менавіта ён даў жыццё паэтычнай групе «Жагарыстаў», да якой належаў і [[Чэслаў Мілаш]]. Між тым, некаторыя польскія дзеячы ([[Баляслаў Ліманоўскі]]) выступалі за роўную мажлівасць навучэння па-польску, па-беларуску і па-літоўску.

Пасля перадачы восенню [[1939]] года [[Вільня|Вільні]] [[Літва|Літоўскай Рэспубліцы]] ўніверсітэт быў на кароткі час літуанізаваны. Яго назва была змененая на ''Vilniaus Universitetas'', а [[літоўская мова]] ўпершыню была абвешчана адзінай афіцыйнай мовай выкладання. Аднак літоўскамоўнай прафесуры папросту не хапала, таму нейкі час з універсітэтам па-ранейшаму супрацоўнічалі польскія выкладчыкі, такім чынам польская мова заставалася ва ўжытку. Польскія традыцыі ўніверсітэта Стэфана Баторыя пераняў [[Торуньскі ўніверсітэт Мікалая Каперніка]], які стваралі былыя прафесары з Вільні. Туды ж, у [[Торунь]], трапіла і большасць архіваў міжваеннага часу.

== Сучасны ўніверсітэт ==
[[Image:The Grand Courtyard of Vilnius University.Lithuania.jpg|thumb|150px|right|Вялікі двор універсітэта сёння]]
[[Image:The Grand Courtyard of Vilnius University and the Church of St. John.Lithuania.jpg|thumb|right|150px|Касцёл Св. Янаў і званніца сёння]]
[[Image:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|150px|Універсітэцкая абсерваторыя]]
[[Image:Vilnius University.Commeorative bell.jpg|thumb|150px|Памятны звон у Вільнюскім універсітэце]]
[[Image:Vilnius University.Scheme of Central Campus.jpg|thumb|150px|Схема галоўных карпусоў Вільнюскага ўніверсітэта]]
У [[1940]] годзе Літоўская Рэспубліка была далучаная да СССР, а ўніверсітэт рэфармаваны на ўзор савецкіх вышэйшых школ. Большасць польскіх і літоўскіх прафесараў звольнена. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ([[1943]]—[[1944]]) быў закрыты. З восені [[1944]] дзейнічаў як ВНУ савецкага тыпу — Вільнюскі дзяржаўны ўніверсітэт, з [[1955]] да [[1989]] імя дзеяча камуністычнага руху [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцаса Міцкявічуса-Капсукаса]]. У [[1971]] Вільнюскі дзяржаўны ўніверсітэт імя В. Капсукаса быў узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]; у [[1979]] «за заслугі ў падрыхтоўцы спецыялістаў для народнай гаспадаркі, дасягненні ў галіне навуковых вынаходніцтваў і ў сувязі з 400-годдзем з дня заснавання» — [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]]. Тады ўніверсітэт быў тыповай правінцыйнай савецкай ВНУ. Галоўнай мовай выкладання стала руская, а па-літоўску выкладалася ў асноўным толькі адпаведная філалогія. Аднак паколькі ўніверсітэт меў рэспубліканскі статус, ён павялічыўся да памераў вялікага ўніверсітэта з дастатковай колькасцю факультэтаў, на якіх навучалася больш за 5000 студэнтаў (гэтая лічба ўвесь час павялічвалася).
[[Image:LT-2004-50litų-Vilnius University-b.png|thumb|Вільнюскі ўніверсітэт на 1-літавай памятнай манеце (2004) адбітай ў гонар яго 425-годдзя]]
Прынятым ў [[1990]] годзе Статутам універсітэта зацверджана яго аўтаномія, а пасля набыцця Літоўскай Рэспублікай незалежнасці ўніверсітэт ізноў літуанізаваны — вярнуліся парадкі 1939 года з тагачаснай назвай і літоўскай мовай выкладання.

=== Структура ===

==== Факультэты ====
* Прыродных навук
* Гісторыі
* Каўнаскі гуманітарны
* Камунікацыі
* Матэматыкі і інфарматыкі
* Медыцыны
* Права
* Фізікі
* Філалогіі
* Філасофіі
* Хіміі
* Эканомікі

==== Інстытуты ====
* Замежных моў
* Міжнародных зносін і палітычных навук

==== Цэнтры ====
* Даследванняў навакольнага асяроддзя
* Даследванняў рэлігіі
* Міжнародны цэнтр эканомікі і менеджмента ведаў

==== Бібліятэка ====
{{main|Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта}}
[[Image:Bronze door of Vilnius University library.Lithuania.jpg|thumb|100px|Дзверы ў бібліятэку з бронзавымі выявамі першай кнігі на літоўскай мове]]
Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта — найстарэйшая і адна з самых буйных у Літве. Гісторыю ўніверсітэцкай бібліятэкі прынята вясці ад бібліятэкі езуіцкага калегіуму, якая па тэстаменце вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] атрымала пасля яго смерці ([[7 ліпеня]] [[1572]]) вялікую колькасць кніг з яго прыватнай бібліяэткі.

У фондах бібліятэкі больш за 5,3 мільёнаў асобнікаў, сярод іх 178.306 выданых у [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст., звыш 250.000 рукапісных дакументаў (найстарэйшыя — з [[XIII стагоддзе|XIII]] ст.). Такім чынам, бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта з’яўляецца найбуйнейшай бібліятэкай Літоўскай Рэспублікі. У бібліятэцы больш за 27.000 чытачоў.

=== Ганаровыя доктары ===
* Ян Сафарэвіч (1916—1993), дзейны акадэмік Польскай Акадэміі навук, прафесар Кракаўскага Ягелонскага Універсітэта (1979)
* Здэнэк Чэшка, член-карэспандэнт Акадэміі навук Чэхіі, рэктар Пражскага Карлавага Універсітэта (1979)
* Вэрнэр Шэлер, прафесар ([[Германія]]) (1979)
* [[Валдас Вальдэмарас Адамкус]], адміністратар Агенцтва абароны навакольнага асяроддзя ЗША па пятым рэгіёне (1989)
* [[Чэслаў Олех]], дырэктар Міжнароднага матэматычнага цэнтра Стэфана Банаха, дзейны акадэмік Польскай Акадэміі навук, прафесар Варшаўскага Універсітэта (1989)
* Хрысціян Вінтор, прафесар універсітэта Франкфурта-на-Майне ([[Германія]]) (1989)
* Марцінас Ічас, прафесар, універсітэт [[Нью-Ёрк]]а (1992)
* [[Уладзімір Тапароў]], прафесар, Інстытут славяназнаўстава і балканістыкі Расійскай Акадэміі Навук (1994)
* [[Вацлаў Гавел]], прэзідэнт [[Чэхія|Чэхіі]] (1996)
* [[Юліюш Бардах]], прафесар Варшаўскага ўніверсітэта (1997)
* [[Збігнеў Бжазінскі]], урадавы прафесар ([[ЗША]]) (1998)
* Эдуард Любімскі, прафесар [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага Дзяржаўнага Універсітэта]] (2000)
* Юрый Сцяпанаў, прафесар, Расійская Акадэмія Навук (2002)
* [[Аляксандр Кваснеўскі]], [[Прэзідэнт Польшчы]] (2005)
* Ігар Новікаў, расійскі астраном, дырэктар Інстытута тэарэтычнай астрафізікі ў [[Капенгаген]]е (2005)
* Уладзімір Скулачоў, расійскі біяхімік, акадэмік Расійскай Акадэміі Навук, дырэктар Інстытута фізіка-хімічнай біялогіі ў [[Масква|Маскве]] (2005)
* Васіліяс Скоўрыс, кіраўнік Суда правасуддзя Еўрапейскіх суполак (2005)
* П’етра Умберта Дыні, італьянскі балтыст, прафесар Пізанскага ўніверсітэта (2005)

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Адольф Іванавіч Абіхт]] — урач.
* [[Уладзімір Галубовіч]] — беларускі і польскі археолаг.
* [[Тамаш Жэброўскі]]
* [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч]]
* [[Ігнат Легатовіч]]
* [[Якаў Навумавіч Мараш]]
* [[Міхал Ромер]]
* [[Дамінік Рудніцкі]] — этнограф
* [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч]]
* [[Язэп Фарботка]]
* [[Канстанцінас Шырвідас]] — літоўскі пісьменнік і лексікограф; адзін з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці.
* [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]], грамадскі дзеяч, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў.
* [[Юзаф Ярашэвіч]] — гісторык і этнограф.
* [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург]]
* [[Рафал Слізень]]

== Гл. таксама ==
* [[Ансамбль Вільнюскага ўніверсітэта]]
* [[Сымон Малеўскі]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Літаратура ==
* Kviečia Vilniaus universitetas 2006. Vilniaus universiteto leidykla, 2005
* Z dziejów Almae Matris Vilnensis. Księge pamiętkowa ku czei 400 lecia założenia i 75 lecia wskrzesienia Uniwersitetu Wilenskiego. Kraków: 1996.

== Спасылкі ==
* [http://www.vu.lt/english/ Universitas Vilnensis — Афіцыйная старонка Вільнюскага ўніверсітэта]
* [http://www.mb.vu.lt/ Афіцыйная старонка бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта]
* [http://pawet.net/book/other/astronomy/asrtonomy_in_wilno.html/ Астраномія ў Віленскім універсітэце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828053526/http://pawet.net/book/other/astronomy/asrtonomy_in_wilno.html |date=28 жніўня 2008 }}
* [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «I зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гiсторыi астраномii / Леанiд Лаўрэш.] - Мінск: Лімарыус, 2013. - 266 с.: іл.
* [https://www.repozytorium.uni.wroc.pl/dlibra/publication/119821/edition/116435/content Studenci Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w świetle danych statystycznych]

{{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт| ]]
[[Катэгорыя:Езуіцкая адукацыя]]
[[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]]</text>
      <sha1>oluh5ezm8ha88lf51kc9jdk0dqdlj7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2083</id>
    <revision>
      <id>5190006</id>
      <parentid>4835543</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6930" sha1="bdwyckegtgxlq2voh53gg28sodjuyf3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кернажыцкі}}
{{Вучоны}}
'''Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі''' ([[25 верасня]] (8 кастрычніка) [[1902]], вёска [[Выдранка (Краснапольскі раён)|Выдранка]], {{МН|Краснапольскі раён|у Краснапольскім раёне|}}, [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|28|2|1942}}, [[ГУЛАГ]]) — беларускі [[гісторык]], [[педагог]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] ([[1934]]), [[дацэнт]] [[БДУ]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і святара. У 1926 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. З 1930 года працаваў [[Старшы навуковы супрацоўнік|старшым навуковым супрацоўнікам]] у [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі]] [[АН БССР]], выкладаў у БДУ.

Сямейнае становішча: жонка, двое дзяцей.

11 снежня 1937 года арыштаваны [[НКУС БССР]] у Мінску па адрасе: вул. Свярдлова, д. 49, кв. 34.

[[14 мая|14 траўня]] 1939 года прыгавораны пазасудовым органам ([[Тройка НКУС|спецтройкай НКУС БССР]]) як «польскі шпіён» на 8 гадоў [[ГУЛАГ|папраўча-працоўных лагераў]].

Памёр у [[Краслаг]]у ў г. [[Канск]]у [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]].

Асабовая справа № 11843-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. Пасмяротна рэабілітаваны 5 чэрвеня 1958 года.

== Навукова-даследчыцкая дзейнасць ==
Сфера навуковых інтарэсаў — праблемы генезісу капіталізму ў беларускіх губерніях. Даследаваў аграрную гісторыю Беларусі познефеадальнай і капіталістычнай эпох, эвалюцыю феадальнага спосабу вытворчасці ў канцы XVII — 1-й пал. XIX ст. Займаўся пытаннямі распаду феадальна-прыгонніцкай сістэмы, перыядызацыі гісторыі познефеадальнага перыяду на Беларусі. Разам з Дз. Дудковым абгрунтаваў капіталістычны характар аграрнага ладу Беларусі пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы ў Расійскай імперыі]] (1861) пры адначасовым захаванні значных перажыткаў прыгонніцтва. Адзін са складальнікаў зборніка дакументаў «Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах» (т. 1, 1936).

Працы К. Кернажыцкага лічацца важнай вяхой у беларускай гістарыяграфіі ХХ стагоддзя&lt;ref&gt;{{bis.nlb.by|136335|Кернажыцкі Канстанцін Іванавіч}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* Гаспадарка старостваў на Беларусі і экономічны стан іх насельніцтва ў другой палове XVIII сталецьця // Запіскі аддзелу гуманітарных навук. Працы клясы гісторыі. Кн. 3. Т. 2. Менск, 1928
* Аграрная рэформа ў Бабруйскім старастве і эканамічнае становішча яго насельніцтва з XVII да паловы XIX ст.: Фармаванне капіталізму. — АН Беларусі, Навук.-даслед. ін-т гісторыі. — Мн., 1931. — 205 с.
* Да гісторыі аграрнага руху на Беларусі перад імпэрыялістычнай вайной. Менск, 1932. — 102 с.
* Гаспадарка прыгоннікаў на Беларусі ў канцы XVIII і першай палове XIX ст.: Да праблемы разлажэння феадалізму ў Беларусі. — Мн. : Выд-ва Бел. акад. навук, 1935. — 271 с.
* Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Т. 1. IX—XVIII ст. / Склалі: акадэмік В. К. Шчарбакоў, дацэнт К. І. Кернажыцкі і вучоны археограф [[Д. І. Даўгяла]]. Менск, 1936.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Кернажыцкі Канстанцін Іванавіч||238}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кернажыцкі Канстанцін Іванавіч||165}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кернажыцкі Канстанцін Іванавіч|382}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}
* [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf Кернажицкий Константин Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал = |спасылка = |адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача|выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|том = |старонкі =57–58|старонак =120|серыя = |isbn = 5-343-01246-9 |тыраж =1000}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кернажыцкі Канстанцін Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў ГУЛАГу]]
[[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]]</text>
      <sha1>bdwyckegtgxlq2voh53gg28sodjuyf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2334</id>
    <revision>
      <id>5189821</id>
      <parentid>5168294</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166116" sha1="pqm6m3bsd7gk0e3l2syuuczhlg1lgb9" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Мінск
 |выява                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 | photo1a = Мінск. Сквер па плошчы Незалежнасці.jpg
 | photo2a = Miensk, old town (34221353642).jpg
 | photo2b = Петрапаўлаўсяка царква на Нямізе.jpg
 | photo3a = Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2 (cropped) (cropped).jpg
 | photo3b = Babrujskaja vulica, Minsk.jpg
 | photo4a = Замалёўкі Мінска 16.jpg
 | photo4b = Замалёўкі Мінска 35.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 300
 | text = }}
 |унутранае дзяленне      = 9 раёнаў
 |від главы               = Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта{{!}}Старшыня гарвыканкама
 |першае згадванне        = 1067 
 |ранейшыя імёны          = Меньск, Менеск, Менск, Міньск
 |агламерацыя             = 2,645 млн
 |нацыянальны склад       =
 |канфесійны склад        = 
}}
'''Мінск'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Minsk}}; да 29 ліпеня 1939 г. — '''Менск'''{{efn-ua|Форма Менск з дакументаў знікае па выцісканні старабеларускай мовы з афіцыйнага ўжытку ў XVII ст. Па ўваходжанні горада ў склад Расійскай імперыі за афіцыйную ўзятая паланізаваная назва '''Минскъ'''. Аднак у народным беларускім маўленні захоўваецца беларуская форма '''Менск'''&lt;ref name=&quot;Špilieŭski&quot;/&gt;&lt;ref name=Jeĺski/&gt;. З часу надання беларускай мове статуса афіцыйнай у 1918 годзе форма '''Менск''' ([[Беларуская лацінка|бел. лацін.]]: ''Miensk'') замацоўваецца як афіцыйная&lt;ref name=&quot;hramata-2&quot;&gt;[[s:Другая Ўстаўная грамата|Другая Ўстаўная грамата]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hramata-3&quot;&gt;[[s:Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяя Ўстаўная грамата]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;69 гадоў таму Менск стаў Мінскам&quot;&gt;[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=18706 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам], {{ref-be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pam-1&quot;/&gt;.|}}, {{lang-be-latin|Miensk|1}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], аднак не ўваходзіць у іх склад. Утварае [[Мінская агламерацыя|агламерацыю]], у якой жыве звыш за 2,7 млн чалавек або амаль траціну насельніцтва Беларусі&lt;ref name=&quot;ahlamieracyja&quot; /&gt;. Займае плошчу ў 348,85 км². Знаходзіцца за 70 км на паўночны захад ад [[Геаграфічны цэнтр Беларусі|геаграфічнага цэнтру Беларусі]]. Гістарычны цэнтр утвараюць [[Верхні Горад|Верхні горад]], [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскае]] і [[Траецкае прадмесце|Траецкае прадмесці]], плануецца аднавіць [[Мінскае замчышча|Замчышча]].

Упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад 1067 годам. З канца XI — пачатку XII ст. цэнтр [[Менскае княства|Менскага княства]]. З пачатку XIV ст. у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр [[Мінская губерня|аднайменнай губерні]]. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] заняты французскімі войскамі, разбураны і разрабаваны французамі і рускімі&lt;ref name=&quot;Лукашэвіч1812 203-229&quot; /&gt;. У Першую сусветную вайну быў прыфрантавым горадам, у сакавіку 1918 года заняты нямецкімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года ў Мінску была абвешчана незалежнасць [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 18 сакавіка 1921 года канчаткова адышоў да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і стаў яе сталіцай. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] быў пад нямецкай акупацыяй, у ім дзейнічала савецкае падполле. У вайну горад моцна зруйнаваны, пазней атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]]. Адбудаваны ў 1946—1950-я гады. З 1991 года стаў сталіцай незалежнай Беларусі.

== Назва ==

=== Паходжанне ===
Ад 1920-х гадоў большасць даследчыкаў пагаджаецца, што назва Менск утвораная ад ракі [[Менка|Менкі]] (памяншальная форма ад «Мена», як відаць з летапіснага «Менеск»), на якой ён быў першапачаткова, перш чым быў перанесены на [[Няміга (рака)|Нямігу]], на яго цяперашняе месца&lt;ref name=&quot;be393&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|10к}} С. 393.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Вадзім Жучкевіч|Жучкевич В. А.]]|загаловак=Краткий топонимический словарь Белоруссии|год=1974|месца=Мн.|старонкі=232—234}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=14}}. З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць. Роспанд тлумачыў назву ад і.-е ''*moi-n-//*mei-n- : *min- *mei-'' «праходзіць міма, ісці». Неразнак паўтарыў гэтую версію, дадаўшы, што магчымае і іншае тлумачэнне: ад і.-е. ''*men-'' «малы» (параўн. ст.-рус., ст.-слав. ''мьнии'', праслав. ''*mьnjes-'' «меньшы», параўн. яшчэ літ. ''menkas'' «маленькі, дробны», лац. ''minus'' «меней»)&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;''Жучкевіч В.'' Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Роспонд С.'' Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Нерознак В. П.'' Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.&lt;/ref&gt;, ад слоў ''мень, менёк'' «рыба [[мянтуз]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн., 1974. — С. 232—233.&lt;/ref&gt;, «мяняць» (апошняе самае малаверагоднае&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kuzn&quot;&gt;Кузняцоў М. Таямніца далёкіх вякоў // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Уладзімір Караткевіч|Караткевіч У.]] Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. С. 385—570. [http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810204141/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html|date=10 жніўня 2010}}&lt;/ref&gt;). На думку К. Бугі, назву гэтай ракі славяне прынеслі з сабою з-за Прыпяці са славянскай прарадзімы&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.&lt;/ref&gt;.

{{няма АК 2|Утварэнне назваў з дапамогай утваральніка -''ск''- характэрнае для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элементу. Да гэтай групы назваў адносяцца [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Друцк]] і інш. (утвораныя ад балцкіх назваў рэк [[Віцьба]], [[Палата]], [[Друць]]), а ў цэнтральнабеларускім рэгіёне такім чынам утвораныя назвы [[Лагойск]], [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]. У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: [[Ліда]], [[Орша]], [[Дзісна]], [[Карма (Кармянскі раён)|Карма]] і інш. (ад адпаведных рачных назваў).|31|01|2026}}

Назва Менску з цягам часу была ў народзе міфалагізаваная. Паводле народнага падання, заснавальнікам Менска быў вядзьмар-асілак [[Мянеск]], які пабудаваў млын на месцы цяперашняга горада (у раёне рэчкі [[Пярэспа (рака)|Пярэспы]]) і малоў муку з камення, і ад яго імя пайшла назва горада&lt;ref&gt;[[Павел Шпілеўскі|Шпілеўскі П.]] Падарожжа па Палессі і беларускаму краю // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=31—32}}&lt;/ref&gt;. Грунтуючыся на гэтым паданні, выказвалі думку, што імя Мянеска і назву самога горада трэба звязваць з [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскім]] ''*men-'' «мяць, расціраць»&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларуская міфалогія|Менеск|[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], Прохараў А., Санько С.|315}}&lt;/ref&gt;. Вобраз Мянеска і яго млынарства мае пры гэтым глыбокія фальклорныя паралелі і каштоўны сам па сабе&lt;ref&gt;[[Уладзімір Лобач|Лобач У.]] [http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_miensk.html#annot_47 Паданьне пра заснаваньне Менска: сымболіка сюжэта й тыпалягічныя паралелі ў беларускім фальклёры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091223013731/http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_miensk.html#annot_47|date=23 снежня 2009}} // «[[Kryŭja]]», 7 кастрычніка 2008.&lt;/ref&gt;, у народнай свядомасці Мянеск увасабляў старажытны дух Менску.

=== Варыянты ===
[[Файл:Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1926).jpg|міні|Чатырохмоўная шыльда на [[Віленскі вакзал, Мінск|Віленскім вакзале]] ў 1926 годзе ([[беларуская мова|па-беларуску]], [[руская мова|па-руску]], [[польская мова|па-польску]], на [[ідыш]]). Беларуская назва — Менск]]
У [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] горад згадваецца пад 1067 годам пад назвамі ''Мѣньск'', ''Мѣнескь''. У пазнейшым [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісе]] назвы ''Меньск'' і ''Менеск'' пішуцца без [[яць]], праз «е». З канца XV ст. з’яўляецца назва ''Менск'' без мяккага знака. Аднак яшчэ ў XVI—XVII стагоддзях працягвала шырока выкарыстоўвацца форма «Менеск».

У лісце 1656 года маскоўскага менскага ваяводы Фёдара Арсеньева з маскоўскім царом [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксеем Міхайлавічам]] на адной старонцы словы «Менеск», «Менск», «Менскага» сустракаюцца 18 разоў і ніводнага разу «Мінск». У двух адпісках таго ж ваяводы назвы тыпу «Менеск», «Менск», «Менского пов(ету)» сустракаюцца 12 разоў і толькі аднойчы напісана «Мінской пов.». У адпісцы маскоўскага ваяводы Якаўлева 1657 года датычна сойміка менскай шляхты таксама ўжываецца толькі форма «Менск». З гэтага вынікае, што мясцовая шляхта карысталася толькі такой назвай&lt;ref name=&quot;pam-1&quot;&gt;[[Іван Крамко|Крамко І.]], [[Георгій Штыхаў|Штыхаў Г.]] Калі Менск стаў Мінскам // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=34—35}}&lt;/ref&gt;. У [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісе]] горад згадваецца 6 разоў, з якіх 5 — у форме «Менск» і адзін «Мінск».

Першую фіксацыю назвы ''Мінск'' (''Mynsko'') даследчыкі адзначаюць у лацінамоўнай [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|канцылярскай]] кнізе пад 1502 годам. Пазней у польскамоўных дакументах XVI—XVII стагоддзяў усё часцей ужываецца транскрыпцыя ''Minsk''. Прафесар кафедры беларускай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] А. Абрэмска-Яблоньска паказала, што назва «Мінск» з’явілася пад уплывам польскага [[Мінск Мазавецкі|Мінска Мазавецкага]] на грунце польскай адміністрацыйнай і моўнай экспансіі&lt;ref name=&quot;pam-1&quot;/&gt;. Цалкам форма «Мінск» (''Міньск'') замяняе «Менск» у афіцыйных дакументах толькі ў канцы XVII ст. разам з пашырэннем польскай мовы ў афіцыйным дзяржаўным ужытку. З польскамоўных дакументаў і карт пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] яе механічна перанеслі ў расійскія дакументы і карты{{Sfn|Шыбека З.|2007|с=9}}&lt;ref name=&quot;pam-2&quot;&gt;[[Іван Крамко|Крамко І.]], [[Георгій Штыхаў|Штыхаў Г.]] Калі Менск стаў Мінскам // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=36}}&lt;/ref&gt;.

У канцы XVIII ст. напісанне «Мінск» трывала замацавалася ў афіцыйных расійскамоўных дакументах, тым часам у народнай гаворцы ўжывалася толькі форма «Менск». Гэты факт засведчылі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] ў нататках пра свае падарожжы&lt;ref name=&quot;Špilieŭski&quot;&gt;[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. — Минск: «Беларусь», 2003. С. 131—132.&lt;/ref&gt; і гісторык [[Аляксандр Ельскі]] ў [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічным слоўніку Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]&lt;ref name=Jeĺski&gt;[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Mińsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/453 453].&lt;/ref&gt;, выдадзеным у 1885 годзе.

У 1891 годзе паэт [[Францішак Багушэвіч]] у прадмове да зборніка «[[Дудка беларуская]]» ўжывае паланізаваную форму&lt;ref&gt;Obrębska-Jabłońska, A. Czy ukraiński wpływ na toponimię białoruska? // Slavia Orientalis. — 1973. — № 2. — S. 261—265&lt;/ref&gt; «Міньск»: ''«Можа хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, Яна, гдзе наша мова жывець: Яна ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак»''&lt;ref&gt;Багушэвіч Ф. Творы: вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / уклад., прад. Я.
 Янушкевіча; камент. У. Содаля, Я. Янушкевіча. - Мн.: Маст. літ., 1991. - 309 с. - С. 17.&lt;/ref&gt;.

З 1916 года ў асяроддзі прагрэсіўнай беларускай інтэлігенцыі замацавалася назва «Менск Беларускі». Яна захоўвалася ў часы нямецкай і польскай акупацый, ужывалася ў дакументах эміграцыйных беларускіх урадаў{{Sfn|Шыбека З.|2007|с=9}}. 21 лютага 1918 года выдана [[Першая Устаўная грамата]] [[БНР]], дзе ўжываецца форма «Мінск-Беларускі». [[Другая Устаўная грамата]] і [[Трэцяя Устаўная грамата]] БНР ужо ўжываюць форму «Менск-Беларускі».

Форма «Менск» стала нормай за часамі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], ужывалася ва ўсіх афіцыйных дакументах, а таксама на дзяржаўным радыё&lt;ref name=&quot;5mitau&quot;&gt;{{cite web|author=Лашкевіч К.|url=http://news.tut.by/society/147246.html|title=5 афіцыёзных міфаў пра Мінск|publisher=[[TUT.BY]]|date=11 верасня 2009|access-date=17 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20090914120059/http://news.tut.by/society/147246.html|archive-date=14 верасня 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1930-я гады назву Менск ужывалі паўсюдна ў Беларусі, яна была звыклай і натуральнай жыхарам рэспублікі&lt;ref name=&quot;sur155&quot;&gt;[[Васіль Шур|Шур В.]] Беларускія ўласныя імёны: Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. — Менск: «Мастацкая літаратура», 1998. С. 155.&lt;/ref&gt;.

29 ліпеня 1939 года пастановай 2-й сесіі [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] горад перайменавалі ў «Мінск»&lt;ref name=&quot;pam-2&quot;/&gt;. Перайменаванне адбылося не з лінгвістычных, а з сацыяльна-палітычных прычын&lt;ref name=&quot;sur155&quot;/&gt;, было выклікана [[Рэпрэсіі ў БССР|ўзмацненнем рэпрэсій]] супраць беларускіх нацыянальных кадраў і было замацаваннем [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі беларусаў]] на ўзроўні назваў гарадоў&lt;ref&gt;[[Уладзімір Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] [http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/print.aspx?id=88157 Дык няўжо ж нам ніколі ня склеіць, ня сшыць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915193639/http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/print.aspx?id=88157 |date=15 верасня 2009 }} // «[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]», 30 ліпеня 2008 г.&lt;/ref&gt;.

5 верасня 1991 года [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскі гарадскі Савет народных дэпутатаў]] накіраваў Вярхоўнаму Савету просьбу пра вяртанне гораду гістарычнай назвы «Менск», але ў гэтым было адмоўлена&lt;ref&gt;[http://www.lawbelarus.com/local/sub04/texa6636.htm Рашэнне Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 5 верасня 1991 г. № 167 «Аб гербе г. Мінска і аб вяртаньні гораду яго гістарычнай назвы Менск»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=18706 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 29 ліпеня 2008 г.&lt;/ref&gt;. За вяртанне назвы «Менск», паводле сведчання [[Алег Анатолевіч Трусаў|Алега Трусава]], прагаласавалі 142 дэпутаты пры неабходных 173&lt;ref name=&quot;5mitau&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Мінска}}

=== Старажытны горад ===
[[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|міні|[[Бітва на Нямізе]]. Выява з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]]
Дакладная дата заснавання Менска невядомая. Паводле археалагічных звестак, самыя раннія паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада вядомы з IX стагоддзя, калі басейн [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] засялялі славянскія плямёны [[крывічы|крывічоў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]].

Упершыню згадваецца (''Меньскъ'', ''Менскъ'', ''Менескъ'') у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад 1067 годам, калі спалены аб’яднанымі войскамі Яраславічаў (вялікага князя кіеўскага Ізяслава, пераяслаўскага князя Святаслава і чарнігаўскага князя Усевалада) падчас вайны з полацкім князем [[Усяслаў Брачыславіч|Усяславам Брачыславічам]]. Месца і час узнікнення Менска ў наш час дыскусійныя — адны даследчыкі ([[А. Ясінскі]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. Штыхаў]] і інш.) лічаць, што горад узнік у даслявянскія часы на рацэ Менцы прытоку Пцічы, за 16 км на захад ад сучаснага цэнтру горада, дзе захаваўся [[Гарадзішча на Менцы|комплекс археалагічных помнікаў]], і перанесены на цяперашняе месца пасля 1085 года, калі другі раз спалены [[Уладзімір Манамах|Уладзімірам Манамахам]]. Іншыя даследчыкі лічаць, што дзяцінец (пазней [[Менскі замак]]) пабудаваны на правым беразе Свіслачы пры ўпадзенні ў яе ракі [[Няміга (рака)|Нямігі]] ў 2-й палове XI ст., напярэдадні падзей 1067 года для абароны паўднёвых межаў Полацкага княства.

=== Менскае княства ===
[[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|міні|Пячатка [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], першага менскага князя]]
У канцы XI — пачатку XII стагоддзяў Менск становіцца сталіцай удзельнага [[Менскае княства|Менскага княства]]. Першым [[менскі князь|менскім князем]] быў [[Глеб Усяславіч]], потым княствам валодалі яго нашчадкі Глебавічы. У 1116 годзе Менск вытрымаў амаль 2-месячную аблогу войскамі [[Вялікія князі кіеўскія|вялікага князя кіеўскага]] [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], але ў 1119 годзе быў захоплены і далучаны да яго ўладанняў, князь Глеб Усяславіч зняволены і памёр у кіеўскай турме. З сярэдзіны XII ст. Менск зноў стаў цэнтрам незалежнага княства і адным з буйных гарадоў [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]]&lt;ref name=&quot;Zaharuĺski&quot;/&gt;, менскія князі вялі барацьбу за гегемонію ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і неаднакроць займалі полацкі сталец. Палітычнае ўзвышэнне і зручнае геаграфічнае становішча спрыялі эканамічнаму росту Менска і яго пераўтварэнню ў рамесна-гандлёвы цэнтр.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Miensk._Менск_(1772).jpg|міні|злева|160пкс|Панарама Менска ад пункту на Залатой Горцы, гравюра апублікавана ў 1772 годзе.]]
[[Файл:Miensk. Менск (1591).gif|міні|160пкс|Пячатка з выявай [[Герб Мінска|герба Менска]] ў 1591 годзе]]
[[Файл:Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720).jpg|міні|160пкс|Герб [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], каля 1720 года]]
У XIII ст. узмацніліся сувязі Менскага княства з [[Навагрудак|Наваградкам]], пазней — з [[Вільнюс|Вільняй]] і [[Трокі|Трокамі]]&lt;ref name=&quot;evkl285&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=285|артыкул=Менск|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}&lt;/ref&gt;. Пра раннія адносіны Менскага княства з Вялікім княствам Літоўскім пэўна нічога не вядома. У 1326 годзе менскі князь Васіль ездзіў у [[Ноўгарад]] як адзін з паслоў вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а.

У грамаце 1387 года караля Ягайлы свайму брату Скіргайлу Менск выступае другім пасля [[Полацк]]а вялікім горадам у цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі. У 1390 годзе кароль [[Ягайла]] заснаваў на [[Траецкае прадмесце|Траецкай Гары]] першы і працяглы час адзіны касцёл у горадзе. Паводле дакументаў канца XVI ст., у Менску таксама было 10 прыходскіх цэркваў і 4—5 манастырскіх.

Менская [[харугва]] брала ўдзел [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] 15 ліпеня 1410 года. Па [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года горад увайшоў у [[Віленскае ваяводства]]. Па смерці вялікага князя [[Вітаўт]]а, за часамі змагання за сталец Вялікага Княства Літоўскага паміж [[Свідрыгайла]]м і [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] у 1433 годзе Менск захапілі войскі Свідрыгайлы, яны спалілі горад і паланілі яго жыхароў. У 1444 годзе Менск уваходзіў у лік 14 найбольш развітых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;evkl285&quot; /&gt;. У 2-й палове XV ст. утварыўся [[Менскі павет]] Віленскага ваяводства.

14 сакавіка 1499 года вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў Менску [[магдэбургскае права]]&lt;ref name=&quot;Magdeburg&quot;&gt;[http://mensk.by/modules.php?name=Articles&amp;pa=showarticle&amp;articles_id=89 Тэкст Магдэбургскага права]&lt;/ref&gt;. Кіраванне горадам перайшло да [[магістрат]]а з 12 радцаў, якія разам з [[войт]]ам выбіралі сярод сябе 2 рочных [[бурмістр]]аў. У 1505 годзе Менск захапілі і спалілі крымскія татары, ацалеў толькі замак. У 1508 годзе ў час [[Мяцеж Глінскіх|мецяжа Глінскіх]] Менск вытрымаў амаль месячную аблогу. У 1513 годзе архімандрыт [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Узнясенскага манастыра]] адкрыў на [[Мінскі замак|Менскім замку]] першы шпіталь-прытулак для хворых і калек. Ваколіцы горада 3—4 разы спусташалі [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія войскі]], апошні раз у 1519 годзе&lt;ref name=&quot;evkl285&quot; /&gt;.

У 1547 годзе вялікі пажар знішчыў Менскі замак і амаль увесь горад, пасля гэтага Менск перапланаваны, цэнтр перанесены на Новае, або [[Верхні Горад|Высокае Места]]&lt;ref name=&quot;evkl285&quot; /&gt;. У сярэдзіне XVI ст. у горадзе было 300 двароў, і 35 вуліц і завулкаў. У 1564 годзе ў Менску ўзнікла [[Кальвінізм|кальвінісцкая]] супольнасць. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў горад стаў цэнтрам [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], найбуйнейшага ў Вялікім Княстве Літоўскім, у склад якога ўваходзіла 60 гарадоў і мястэчак.

Прывілеем ад 16 ліпеня 1569 года Менску дазволена будаўніцтва [[Гасціны двор (Мінск)|гасцінага двара]]; тым жа прывілеем дазволена стварэнне ў горадзе [[цэх|рамесных цэхаў]] на класічных еўрапейскіх прынцыпах. У 1582 годзе ў Менску з’явілася мураваная [[Мінская ратуша|ратуша]]&lt;ref&gt;Дзянісаў У. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Ратуша // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=213}}&lt;/ref&gt;, дзе праз некаторы час на вежы ўсталявалі першы гарадскі гадзіннік&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=289|артыкул=Менская ратуша|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}}&lt;/ref&gt;. У 1588—1755 гадах, пачаргова з Наваградкам, праз год у Менску праходзілі сесіі [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]].
[[Файл:Alexander von Polen.jpg|міні|160пкс|Вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]], які надаў Менску [[магдэбургскае права]]]]
[[Файл:Mienskaja ratuša. Менская ратуша (1800).jpg|міні|злева|[[Мінская ратуша|Менская ратуша]] на выяве [[18 стагоддзе|XVIII ст]].]]
[[12 студзеня]] [[1591]] года [[Кароль Рэчы Паспалітай|кароль]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] надаў гораду герб «''фикгуру внебовзятья панны Марыи''»&lt;ref&gt;[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]]. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Пячаткі і герб // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=215}}&lt;/ref&gt;. У 1592 годзе пры саборнай царкве адкрылася першая [[Брацкія школы ў Вялікім Княстве Літоўскім|брацкая школа]]. У 1605 годзе ў Менску заснаваны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|кляштар дамініканцаў]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=294|артыкул=Менскі кляштар дамініканцаў|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}}&lt;/ref&gt; — першы вядомы кляштар у горадзе, а ў 1611 годзе — Петрапаўлаўскі манастыр&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=296|артыкул=Менскі Петрапаўлаўскі манастыр|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}&lt;/ref&gt;, адзіны асяродак супраціўнікаў [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] на працягу [[17 стагоддзе|XVII]]—[[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў. У 1620 годзе ў Менску наладзілі рэгулярнае паштовае злучэнне з іншымі буйнымі гарадамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Да сярэдзіны XVII ст. горад атрымаў абарончую лінію з землянога вала і бастыёнаў, пры якіх існавалі Койданаўская, Лошыцкая і Юраўская брамы. Архітэктуру ў XVI—XVII стст. вызначалі вуліцы, прылеглыя да [[Мінскі замак|Менскага замка]], [[Верхні Горад|Верхняга Горада]] (Рынку), [[Нізкі Рынак|Ніжняга Рынку]] і [[Траецкае прадмесце|Траецкай Гары]], забудаваныя дамамі арыстакратыі, купцоў, заможных рамеснікаў. На плошчы Верхняга Рынку сфарміраваўся ансамбль, мастацкі сілуэт якога стваралі групы культавых будынкаў ([[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|касцёл і манастыр бернардзінак]], [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|касцёл і манастыр бернардынцаў]], [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа і манастыр базыльян]], [[Мінская ратуша|ратуша]]).

У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] [[3 ліпеня]] [[1655]] года Менск захапіла маскоўскае войска&lt;ref&gt;Соўсь Г. [http://www.svaboda.org/content/Article/1181469.html 3 ліпеня 1655 году расійскае войска захапіла Менск] // «[[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]]», 3 ліпеня 2008 г.&lt;/ref&gt;. За наступныя чатыры гады акупацыі горад вельмі моцна пацярпеў ад рабункаў і амаль спусцеў&lt;ref name=&quot;evkl288&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=288|артыкул=Менск|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}&lt;/ref&gt;. У 1655 годзе поп [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] Іван, які ў гэты час быў у Менску, напісаў ліст цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею Міхайлавічу]], у якім прасіў грошай, а таксама засведчыў, што акупацыйны маскоўскі гарнізон «''все татары да мордва, — рускава ничего не знают''»&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Сагановіч НВ|к}}&lt;/ref&gt;.

[[3 ліпеня]] [[1660]] года войскі Рэчы Паспалітай вызвалілі Менск з-пад маскоўскай акупацыі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=24|артыкул=|аўтар=}}&lt;/ref&gt;. На [[1667]] год у горадзе было каля 300 двароў. У тым жа годзе горад стаў часткай першага ў Вялікім Княстве Літоўскім міждзяржаўнага маршруту [[Вільнюс|Вільня]]—Менск—[[Магілёў]]—[[Смаленск]]—[[Масква]]. У 2-й палове XVII ст. падарожнікі адзначалі ў Менску шматлікія цэрквы і камяніцы, развіты гандаль.

У 1697 годзе Менск моцна пацярпеў ад пажару. У часе [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]] (1700—1721) праз горад некалькі разоў у 1706—1708 і 1720 гадах праходзілі расійскія і шведскія войскі. У 1708 годзе ў Менску была маравая пошасць і вялікі пажар. Нават у сярэдзіне XVIII ст. гэтыя падзеі адбіваліся на ўзроўні сацыяльна-эканамічнага развіцця горада.

У 1713 годзе [[Мінскі езуіцкі калегіум|рэзідэнцыя езуітаў у Менску]] атрымала статус калегіума — навучальнай установы, што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўніверсітэта{{Sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=168}}. У 1749 годзе побач з езуіцкім калегіумам збудавалі аптэку з лабараторыяй (першая менская аптэка адкрылася яшчэ ў 1659 годзе). Па скасаванні ордэна езуітаў у 1773 годзе, калегіум пераўтварылі ў свецкую навучальную ўстанову — [[Менская гімназія|Менскую гімназію]]. На 1775 год у Менску было больш за 400 двароў (у канцы XVIII ст. — да 1000 двароў), на 1790 год — больш за 40 вуліц і завулкаў. Згодна з пастановай магістрата 1786 года, на ўсіх будынках усталявалі нумары. У 1791 годзе ў Менску адкрыўся шпіталь войска Вялікага Княства Літоўскага. У 1790-я гады ў горадзе было 89 крам, штогод праводзіліся 2 кірмашы, якія цягнуліся каля 2 тыдняў. У канцы XVIII ст. у Менску пачалі выступаць прафесійныя тэатральныя калектывы (у 1825 годзе пад гарадскі тэатр адрэстаўравалі [[Мінскі гарадскі тэатр|палац Радзівілаў]] на Высокім Рынку).

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Miensk, Radzivił. Менск, Радзівіл (1800).jpg|міні|Будынак [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]] на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. У Гарадскім тэатры адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія»]]
[[Файл:Minsk COA (Minsk Governorate) (1796).gif|120пкс|міні|злева|Герб горада ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]]]
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Мінск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. [[14 мая|14 траўня]] [[1795]] года расійскія ўлады скасавалі [[Магдэбургскае права ў Мінску|Магдэбургскае права]], а 29 снежня 1796 года — далі гораду новы герб з [[Герб Расіі|дзвюхглавым арлом]].

У 1793 годзе ўтвораная [[Мінская епархія]] [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]], 28 студзеня 1798 года — [[Мінская дыяцэзія]] Рымска-Каталіцкай царквы, адкрылася каталіцкая духоўная семінарыя (дзейнічала да 1869 года)&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=564}}&lt;/ref&gt;. У 1799 годзе ў горадзе з’явілася першая муніцыпальная лякарня. На 1800 год у Мінску было 1009 дамоў, з іх 39 мураваных. У 1803 годзе ўтварыўся аркестр, які выступаў з публічнымі канцэртамі ў гарадскім парку, а ў святочныя дні — у галерэі ратушы.

У канцы 1811 года адбыўся, скліканы князем [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхалам Клеафасам Агінскім]], [[мінскі з’езд арыстакратаў|мінскі з’езд арыстакратыі літоўска-беларускіх губерняў Расійскай імперыі]], на якім абмяркоўвалі [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)|праект аднаўлення Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з расійскім манархам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] і на якім адбылося прымірэнне былых прыхільнікаў [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]] і былых [[Таргавіцкая канфедэрацыя|таргавіцкіх канфедэратаў]].

У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 8 ліпеня ў Мінск увайшлі французскія войскі. 27 ліпеня горад стаў цэнтрам дэпартамента адноўленага [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. Адміністрацыйная рада Мінскага дэпартамента наладзіла выпуск першай мінскай газеты «[[Tymczasowa gazeta Mińska|Тымчасовая газета Мінская]]» ({{lang-pl|«Tymczasowa gazeta Mińska»}}). 16 лістапада горад зноў занялі расійскія войскі. У часе вайны горад быў моцна разбураны і разрабаваны французамі і рускімі&lt;ref name=&quot;Лукашэвіч1812 203-229&quot; /&gt;.

Зімой 1822 года [[Мікіта Міхайлавіч Мураўёў|Мікіта Мураўёў]] напісаў т.зв. «[[Праект канстытуцыі М. М. Мураўёва|мінскі варыянт Канстытуцыі Расіі]]».

[[30 мая|30 траўня]] [[1835]] года адбыўся моцны пажар, які знішчыў амаль усю цэнтральную частку Мінска. У 1836 годзе ў горадзе адкрылася першая публічная бібліятэка, у 1837 годзе — з’явілася ўласная пажарная каманда. У выніку эпідэміі халеры [[1848]] года ў Мінску загінула 1,1 тыс. чалавек. У 1859 годзе адбыўся ўвод у эксплуатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Мінск—[[Бабруйск]].

У 1839 годзе, нягледзячы на гвалт з боку ўлад Расійскай імперыі, прадстаўнікі [[Троіцкі манастыр базыльянак|мінскіх уніятаў]] адмовіліся далучацца да [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]{{Sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=187}}.

9 лютага 1852 года, нягледзячы на забарону расійскіх улад&lt;ref&gt;Ярмалінская В. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=421}}&lt;/ref&gt;, на сцэне [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]] адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «[[Сялянка (опера)|Ідылія]]» на музыку [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Канстанціна Крыжаноўскага]], лібрэта напісаў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. У 1857 годзе на загад расійскага цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у Мінску знішчылі будынак [[Мінская ратуша|мінскай ратушы]] і прылеглы да яе сквер з векавых пірамідальных таполяў. Паводле ўспамінаў відавочцаў, ратушу зруйнавалі з прычыны таго, што «''… яна сваім існаваннем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра Магдэбургскае права …''»{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=91}}.

У 1857 годзе [[Уладзіслаў Сыракомля]] апублікаваў у [[Вільнюс|віленскім]] часопісе «[[Teka Wileńska]]» свой нарыс «Мінск: беглы позірк на цяперашні стан Мінска», які стаў першай абагульняючай гістарычнай працай, прысвечанай Мінску.

У лістападзе 1862 года падчас мінскага дваранскага сходу [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1859—1863) [[Аляксандр Дамінікавіч Лапа]] і яшчэ 254 двараніна Мінскай губерні (з 296 прысутных) падпісалі афіцыйны зварот да расійскага манарха аб іх жаданні злучыць [[Мінская губерня|Мінскую губерню]] (а разам з ёй і іншыя [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскія губерні]]) з польскімі губернямі ў рамках [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў нейкую асобную аўтаномію (якая б ахоплівала тэрыторыі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу ў 1772 годзе]]).
[[Файл:Miensk. Менск (1863).jpg|міні|Паўстанцы пад Мінскам, 1863 год]]
[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Daminikanskaja. Менск, Высокі Рынак-Дамініканская (1898).jpg|міні|злева|Пустка на месцы зруйнаванай [[Мінская ратуша|ратушы]] і [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўская царква]] па маскоўскай перабудове, 1898 год]]
[[Файл:Kurloŭski rasstrel, Miensk.jpeg|міні|злева|Мітынг перад [[Дом губернатара, Мінск|Домам губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]] 18 (31) кастрычніка 1905 года. Далейшае развіццё прывяло да падзеі, якая ўвайшла ў гісторыю як [[Курлоўскі расстрэл]]]]
[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Sadovaja. Менск, Захараўская-Садовая (1944-49).jpg|200пкс|міні|[[Першая мінская электрастанцыя]]]]
У 1863—1870 гадах у сувязі з [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем]] царскія ўлады ўвялі ў Мінску ваеннае становішча. Нягледзячы на гэта, гарадчане прынялі ўдзел у выступленніі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|10к}} С. 394.&lt;/ref&gt;. У 1866 годзе па задушэнні паўстання расійскія ўлады перайменавалі бальшыню цэнтральных вуліц Мінска (агулам 17 назваў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)|к}} С. 220.&lt;/ref&gt;), што з’явілася шараговым захадам царызму ў палітыцы русіфікацыі беларусаў і змаганні з нацыянальна-вызвольным рухам. Іншым кірункам гэтай палітыкі стала руйнаванне расійскімі ўладамі помнікаў сакральнай архітэктуры: у 2-й палове XIX ст. яны знішчылі мураваныя касцёлы [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|баніфатаў]], [[Касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (Мінск)|кармелітаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францішканаў]], знявечылі касцёлы [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|бернардзінцаў]] і [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]], перабудавалі ў маскоўскім стылі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую]] і [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскую]] цэрквы.

У 1870-я гады праз Мінск пракладзеныя [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Маскоўска-Брэсцкая]] і [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменская]] чыгункі. У 1873 годзе пачаў дзейнічаць Мінскі камерцыйны банк, у горадзе з’явіўся водаправод. У 1876 годзе было заснавана [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]], якое з канца 1880-х гадоў па сутнасці пачало выконваць у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] многія функцыі, характэрныя для [[земства]]ў, не ўведзеных у [[Заходні край|Заходніх губернях]] паводле расійскай [[земская рэформа|земскай рэформы]].

У 1890 годзе ў Мінску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 года пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстання. 10 траўня 1892 года адбылося ўрачыстае адкрыццё конкі — першага гарадскога грамадскага транспарту. У 1895 годзе ў Мінску адкрылася метэастанцыя, а 12 студзеня 1895 года — [[Першая мінская электрастанцыя|электрастанцыя]]. 26 верасня 1891 года ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Гарадскім садзе]] адбыўся палёт аэранаўта Драўніцкага на паветраным шары і яго спуск на парашуце ўласнага вырабу. На 1897 год у Мінску было 7467 будынкаў, з іх 2110 мураваных, 140 вуліц і завулкаў; дзейнічалі 18 сакральных будынкаў.

У 1870—1880-я гады ў Мінску дзейнічалі народніцкія гурткі. 7 красавіка 1876 года адбылася стачка працоўных чыгуначных майстэрняў, першая ў Мінску. 28 траўня 1889 года ў газеце «[[Мінскі лісток (1886)|Минскій листокъ]]» упершыню надрукавалі беларускую паэму «[[Тарас на Парнасе]]». У 1898 годзе ў горадзе адбыўся [[I з’езд РСДРП|першы з’езд РСДРП]], у 1900 годзе ўтварылася [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы]] (СДКПіЛ). 18 студзеня 1900 года адбылася першая ў Мінску вулічная дэманстрацыя працоўных. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]] 16 лютага адбылася палітычная дэманстрацыя і стачка навучэнцаў сярэдніх навучальных устаноў; 18 кастрычніка царскія ўлады расстралялі мітынг на [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]] ([[Курлоўскі расстрэл]]); 8 снежня адбылася ўсеагульная стачка ў Мінску. 1 снежня 1906 года ў Мінску ўтварылася беларускае кніжнае аб’яднанне «[[Мінчук]]».

У 1911 годзе ў Мінскай губерні было ўведзена [[земства|земскае самакіраванне]], хоць з вялікімі абмежаваннямі.

[[21 жніўня]] [[1911]] года ў прадмесці [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] заснавалі [[Мінская балотная доследная станцыя|Мінскую балотную доследную станцыю]] — першую дзяржаўную навуковую ўстанову на Беларусі. На 1913 год у Мінску было 10,3 тыс. будынкаў (з іх 15 % мураваныя), 305 вуліц і завулкаў, працавалі 104 фабрыкі, заводы і мануфактуры, на якіх было 5,1 тыс. работнікаў.

У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з кастрычніка [[1915]] года Мінск становіцца прыфрантавым горадам, у якім размяшчаюцца штаб [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] і іншыя франтавыя арганізацыі і ўстановы, шпіталі. Дзейнічаў Мінскі аддзел [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]].
Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года тут утварыўся [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]].

[[27 сакавіка]] [[1917]] года створаны [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|мінскі Беларускі нацыянальны камітэт]], які імкнуўся дабіцца стварэння аўтаноміі Беларусі ў складзе федэратыўнай Расійскай рэспублікі; аб’яднаць на аснове салідарнасці ўсе беларускія арганізацыі дзеля агульнанацыянальных беларускіх інтарэсаў; арганізаваць у Беларусі развіццё беларускамоўнай культуры і асветы. У красавіку-ліпені 1917 года адбыліся з’езды беларускіх нацыянальных арганізацый і партый. 20 красавіка (3 траўня) 1917 года жыхары горада змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]]{{Sfn|Tarasiuk D.|2007|с=114—115}}.

У лістападзе 1917 года ў Мінску ўтварыўся каардынацыйны цэнтр беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — [[Вялікая беларуская рада]]. 5 снежня ў горадзе распачаўся [[Першы Усебеларускі з’езд]]. У ноч з 17 на 18 снежня (паводле старога стылю) бальшавікі разагналі з’езд. 18 снежня дэлегаты Рады Усебеларускага з’езда, у складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам, патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную беларускую вайсковую раду]] (ЦБВР), а таксама выдзелілі з свайго складу кіроўны орган — Выканаўчы камітэт рады Усебеларускага з’езда. Ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належала Першаму Усебеларускаму з’езду. Выканкам Усебеларускага з’езда атрымаў даручэнне, як толькі будзе магчымым, узяць уладу ў Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да вырашальнага моманту.

=== Найноўшы час ===
[[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|Беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] над будынкам [[Народны сакратарыят БНР|Народнага сакратарыята БНР]] у колішнім [[Дом губернатара (Мінск)|Доме губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]], [[1918]] год]]
Савецкая ўлада была ўстаноўлена ў Мінску 8 лістапада 1917. 13 снежня 1917 года ў горадзе ўведзена ваеннае становішча. Пад ціскам германскіх войск 19 лютага 1918 адбылася эвакуацыя [[Савецкая ўлада|савецкіх]] органаў улады. У гэты час праявілі актыўнасць польскія і беларускія добраахвотныя ваенізаваныя фарміраванні, а на будынку дзяржаўнай адміністрацыі Менска ўпершыню з’явіўся [[бела-чырвона-белы сцяг]] як сцяг беларускай дзяржавы&lt;ref&gt;[http://pk-in-tourism.by/wp-content/uploads/2017/07/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.%D0%AF.%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.pdf Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі. — Спб., 2003]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда 20 лютага прыняў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі і стварыў першы ўрад — [[Народны Сакратарыят Беларусі]] на чале з [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпам Варонкам]].

[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Školnaja. Менск, Высокі Рынак-Школьная (06.1918) (4).jpg|міні|злева|Нямецкія войскі на Высокім Рынку, 1918 год.]]
З 21 лютага горад акупаваны войскамі кайзераўскай Германіі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БЭ|10}} — С. 394&lt;/ref&gt;.

[[25 сакавіка]] 1918 года ў Менску [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] была абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. У красавіку 1918 года адкрылася Менская вышэйшая музычная школа, неўзабаве пераўтвораная ў Беларускую кансерваторыю. На базе Менскага педагагічнага інстытута рыхтавалася адкрыццё Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, планавалася адкрыццё сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаў&lt;ref&gt;[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 386.&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку-лістападзе 1918 года група мясцовых землеўладальных дваран-кансерватараў выступіла з ініцыятывай стварэння «[[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]».

У пачатку [[1919]] года горад занялі бальшавіцкія войскі. [[5 студзеня]] ўрад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] пераязджае ў Менск, ён становіцца яе сталіцай&lt;ref name=&quot;at&quot;&gt;[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // «Наша Слова» № 34 (822), 5 верасня 2007.&lt;/ref&gt;. 8 жніўня 1919 года [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскія войскі]] з невялікімі стратамі занялі горад, які трапляе пад часовую польскую адміністрацыю — Грамадзянскую ўправу ўсходніх зямель і з 15 верасня становіцца адміністрацыйным цэнтрам Мінскай акругі&lt;ref name=&quot;DU&quot;&gt;Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174&lt;/ref&gt;. У ліпені—кастрычніку 1920 года Менск займалі бальшавікі, потым зноў палякі. 18 сакавіка 1921 года згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] горад адышоў да [[БССР]].

[[18 красавіка]] [[1921]] года ў Менску адкрыўся [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] і першая навуковая бібліятэка. У 1925 годзе ў Менску і БССР увогуле пачаліся першыя радыёперадачы. У 1928 годзе ў горадзе адкрыўся першы хлебазавод&lt;ref&gt;[http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo Ретро: Хлебопекарни Минска во время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170727115536/http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo |date=27 ліпеня 2017 }}&lt;/ref&gt;. 1 студзеня 1929 года [[Інстытут беларускай культуры]], што месціўся ў Менску з 1922 года, рэарганізаваны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускую акадэмію навук]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 401.&lt;/ref&gt;. 13 кастрычніка 1929 года ў горадзе адбыўся пуск трамвая. У 1933 годзе пачаў дзейнічаць [[Аэрапорт Мінск-1|менскі аэрапорт]].

У 1924—1930 гадах цэнтр [[Мінская акруга|Менскай акругі]], з 1934 года — [[Мінскі раён|раёна]], з 1938 года — [[Мінская вобласць|вобласці]].
[[Файл:Savieckaja, Miensk.jpg|міні|злева|[[Праспект Незалежнасці, Мінск|Вуліца Савецкая]]. Праваруч будынак Дзяржбанка, кінатэатр Чырвоная Зорка. Зіма 1933—1934 гадоў]]
[[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Padhornaja. Менск, Францішканская-Падгорная (1935).jpg|міні|[[Вуліца Леніна, Мінск|Вуліца Ленінская]] ад перакрыжавання з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]], 1935 год]]
[[Файл:Miensk - Ratuša.jpg|міні|[[Мінская ратуша|Гарадская ратуша]] на [[Верхні Горад|Высокім Рынку]], адноўленая ў 2004 годзе. На другім плане — [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі]]]]
У 1936 годзе савецкія ўлады ўзарвалі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую царкву]], унікальны помнік архітэктуры эпохі [[Адраджэнне|Рэнесанс]]&lt;ref&gt;Квитницкая Е. Д. Особенности средневековых храмов Белоруссии // «Архитектурное наследство» № 23, 1975. С. 85.&lt;/ref&gt;{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=60}}&lt;ref name=&quot;val68&quot;&gt;{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 68.&lt;/ref&gt;. У 1937—1941 гадах ва [[Курапаты|ўрочышчы Курапаты]] бальшавікамі былі расстраляныя паводле розных ацэнак ад 30 000 да 250 000 жыхароў Беларусі&lt;ref&gt;Winnicki Z. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. S. 77—78.&lt;/ref&gt;. Акрамя Курапатаў, сталінскія расстрэлы адбываліся на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]], у [[Лошыцкі яр|Лошыцкім Яры]], [[Парк Чалюскінцаў|Камароўскім лесе]], [[Трасцянец (Лоеўскі раён)|Трасцянцы]] і іншых месцах і прадмесцях горада.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[28 чэрвеня]] [[1941]] да [[3 ліпеня]] [[1944]] года Мінск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У Мінску і яго наваколлях нямецкі рэжым стварыў 9 лагераў і [[Мінскае гета|яўрэйскае гета]], дзе было знішчана больш за 400 тысяч чалавек. Мінск быў моцна зруйнаваны ў ходзе баявых дзеянняў.

=== Пасляваенны час ===
[[Файл:Царква Святога Духа Мінск.jpg|міні|злева|Адноўленая ў 2011 годзе [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Царква Святога Духа]]]]
У студзені [[1946]] года ў Мінску адбыўся [[Мінскі працэс 1946 года|судовы працэс над нямецкімі ваеннымі злачынцамі]].

Найбольш каштоўныя помнікі архітэктуры Мінска знішчаныя савецкімі ўладамі ў паваенны час: у 1950 годзе быў узарваны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканскі касцёл і кляштар]], на аднаўленне якіх напярэдадні была атрыманая кантрыбуцыя ад Германіі, у 1951 годзе знявечаны [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкі касцёл]] і знішчаная частка [[Мінскі езуіцкі калегіум|калегіума з гадзіннікавай вежай]], у 1950-я скапаная замкавая гара і вывезеная за межы горада&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 14.&lt;/ref&gt;, у сярэдзіне 1960-х знішчаны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцінскі касцёл з кляштарам]], [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (адзіны помнік у Мінску архітэктуры готыкі), знішчаная [[Вуліца Няміга|забудова Нямігі]], у 1962 годзе знішчаная [[Мінская мячэць]], у 1984 годзе знішчаны [[Мінскі гарадскі тэатр|будынак першага гарадскога тэатра]] (колішні палац Радзівілаў).

1 студзеня 1956 года ў Мінску пачаліся тэлевізійныя трансляцыі. 26 чэрвеня 1974 года Мінску прысвоена ганаровае званне «Горад-Герой». 26 чэрвеня 1984 года адбыўся ўвод у эксплуатацыю [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]].

[[27 ліпеня]] [[1990]] года Мінск становіцца сталіцай незалежнай Беларусі. [[5 верасня]] 1991 года гарадскія ўлады зацвердзілі гістарычна герб Мінска. У [[1993]] годзе ў Мінску адбыўся Першы з’езд беларусаў свету, у 1994 годзе — першая сустрэча беларускай моладзі свету. У 1991 годзе знішчаны [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскі вакзал]].

У лістападзе 2004 года адбудаваная [[мінская ратуша]], у 2011 годзе — [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Царква Святога Духа]], у якой размясцілася дзіцячая філармонія. У сакавіку 2011 года дзеля будаўніцтва гатэля была знішчаная [[Першая мінская электрастанцыя]], помнік прамысловай архітэктуры XIX ст.

== Геаграфія ==

=== Геаграфічнае становішча ===
Мінск знаходзіцца ў цэнтры Беларусі на паўднёва-ўсходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Горад займае плошчу каля 348,84 кв. км&lt;ref name=&quot;ate&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vl&quot;/&gt;. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае 220 м. Найбольш прыпаднятая частка Мінска размяшчаецца ў раёне [[Кальварыя (прадмесце)|Кальварыі]]. Яе абсалютная вышыня 280,4 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў [[Пойма|абалоне]] [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў раёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўкі]].

=== Клімат ===
{{main|Клімат Мінска}}
Клімат умерана-кантынентальны, са значным уплывам атлантычнага марскога паветра. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — каля 700 мм. Лета цёплае, але не гарачае. Сярэднясутачная тэмпература ў ліпені 18,5&amp;nbsp;°C. Зіма мяккая, з частымі адлігамі, сярэднясутачная тэмпература ў студзені −4.5&amp;nbsp;°C. У апошнія гады намецілася выразная тэндэнцыя да падвышэння тэмпературы ў зімовы перыяд.
* Сярэднегадавая тэмпература — 6,7&amp;nbsp;°C
* Сярэднегадавая хуткасць ветра — 2,4 м / с
* Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 77 %
{{Клімат горада
|Горад_род=Мінска
|Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/26850.htm Надвор'е і клімат]
| Сту_сяр=-4.5           | Сту_сяр_апад=45
| Лют_сяр=-4.4           | Лют_сяр_апад=38
| Сак_сяр=0.0            | Сак_сяр_апад=44
| Кра_сяр=7.2            | Кра_сяр_апад=42
| Май_сяр=13.3           | Май_сяр_апад=65
| Чэр_сяр=16.4           | Чэр_сяр_апад=89
| Ліп_сяр=18.5           | Ліп_сяр_апад=89
| Жні_сяр=17.5           | Жні_сяр_апад=68
| Вер_сяр=12.1           | Вер_сяр_апад=60
| Кас_сяр=6.6            | Кас_сяр_апад=53
| Ліс_сяр=0.6            | Ліс_сяр_апад=48
| Сне_сяр=-3.4           | Сне_сяр_апад=49
| Год_сяр=6.7            | Год_сяр_апад=690
| Сту_сяр_мін=-6.7       | Сту_сяр_макс=-2.1
| Лют_сяр_мін=-7.0       | Лют_сяр_макс=-1.4
| Сак_сяр_мін=-3.3       | Сак_сяр_макс=3.8
| Кра_сяр_мін=2.6        | Кра_сяр_макс=12.2
| Май_сяр_мін=8.1        | Май_сяр_макс=18.7
| Чэр_сяр_мін=11.7       | Чэр_сяр_макс=21.5
| Ліп_сяр_мін=13.8       | Ліп_сяр_макс=23.6
| Жні_сяр_мін=12.8       | Жні_сяр_макс=22.8
| Вер_сяр_мін=8.2        | Вер_сяр_макс=16.7
| Кас_сяр_мін=3.6        | Кас_сяр_макс=10.2
| Ліс_сяр_мін=-1.3       | Ліс_сяр_макс=2.9
| Сне_сяр_мін=-5.5       | Сне_сяр_макс=-1.2
| Год_сяр_мін=3.1        | Год_сяр_макс=10.6
| Сту_а_макс=10.3        | Сту_а_мін=-39.1
| Лют_а_макс=13.6        | Лют_а_мін=-35.1
| Сак_а_макс=18.9        | Сак_а_мін=-30.5
| Кра_а_макс=26.0        | Кра_а_мін=-18.4
| Май_а_макс=30.9        | Май_а_мін=-5.0
| Чэр_а_макс=32.5        | Чэр_а_мін=0
| Ліп_а_макс=33.9        | Ліп_а_мін=3.8
| Жні_а_макс=34.6        | Жні_а_мін=1.7
| Вер_а_макс=30.3        | Вер_а_мін=-4.7
| Кас_а_макс=24.7        | Кас_а_мін=-12.9
| Ліс_а_макс=16.0        | Ліс_а_мін=-20.4
| Сне_а_макс=10.3        | Сне_а_мін=-30.6
| Год_а_макс=34.6        | Год_а_мін=-39.1
|}}

=== Водная сістэма ===
[[Файл:View of Minsk.jpg|thumb|Свіслач у цэнтры горада]]
Каля горада праходзіць [[водападзел]] басейнаў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага мораў]]. Праз Мінск цячэ рака Свіслач (прыток ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]), у якую ў межах горада ўпадаюць яшчэ [[Рэкі Мінска|шэсць невялікіх рэчак]]. Усе яны належаць да Чарнаморскага вадазбору. У 1968—1976 гадах для водазабеспячэння Мінска пабудавана [[Вілейска-Мінская водная сістэма]], якая ў межах горада ўтварае [[водна-зялёны дыяметр Мінска]]. У яго ўваходзяць вадасховішчы [[Вадасховішча Крыніца|Крыніца]], [[Вадасховішча Дразды|Дразды]], [[Камсамольскае возера]], вадаём цэнтральнай часткі горада, [[Лошыцкае вадасховішча|Лошыцкае]] (вадасховішча [[ЦЭЦ-2]]) і [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскае вадасховішчы]].

У 1981—1985 гадах для забеспячэння вадой прамысловых раёнаў пабудавана ўнікальная паводле горадабудаўнічых і ландшафтных асаблівасцяў [[Сляпянская водная сістэма]], якая складалася з [[Цнянскае вадасховішча|Цнянскага]] і [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага]] вадасховішчаў і [[Цна (прыток Свіслачы)|ракі Цнянкі]], і якую планавалася замкнуць у кальцо [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкай воднай сістэмай]].

У ліпені 2022 года пачалася рэалізацыя інвестыцыйнага праекта, каб цалкам перавесці Мінск на водазабеспячэнне з падземных [[артэзіянскія воды|артэзіянскіх]] крыніц. У самім горадзе і на найбліжэйшых тэрыторыях дастатковых запасаў вады не было, але яны былі на адлегласці 35-40 кіламетраў ад горада. Каб падняць гэту ваду, было прасвідравана і пабудавана 87 новых свідравін, яшчэ больш за 40 перабурана. Пабудавана 114 кіламетраў трубаправодаў вялікага дыяметра. 10 студзеня 2025 года абвешчана аб поўным пераходзе Мінска на артэзіянскія крыніцы водазабеспячэння.

== Насельніцтва ==

=== Гістарычная дынаміка ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|-
! Насельніцтва Мінска ў XVI—XIX стст. (тыс. чал.)
! Насельніцтва Мінска ў XX—XXI стст. (тыс. чал.)
|-
|&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:400 height:200
PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.4,0.4,0.9)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:22 align:left
  bar:1600 from:0 till:5
  bar:1667 from:0 till:2
  bar:1797 from:0 till:6
  bar:1811 from:0 till:11
  bar:1827 from:0 till:15
  bar:1860 from:0 till:27
  bar:1880 from:0 till:42
  bar:1897 from:0 till:91
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1600 at: 4 text: 4-5 shift:(-4) 
  bar:1667 at: 4 text: 2 shift:(-4) 
  bar:1797 at: 4 text: 6 shift:(-4) 
  bar:1811 at: 4 text: 11 shift:(-4) 
  bar:1827 at: 4 text: 15 shift:(-4) 
  bar:1860 at: 4 text: 27 shift:(-4) 
  bar:1880 at: 4 text: 42 shift:(-4) 
  bar:1897 at: 4 text: 91 shift:(-4) 
&lt;/timeline&gt;
|&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:400 height:200
PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.4,0.4,0.9)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2000
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:22 align:left
  bar:1897 from:0 till:91
  bar:1910 from:0 till:111
  bar:1926 from:0 till:128
  bar:1939 from:0 till:239
  bar:1959 from:0 till:509
  bar:1970 from:0 till:907
  bar:1979 from:0 till:1262
  bar:1989 from:0 till:1607
  bar:1999 from:0 till:1680
  bar:2009 from:0 till:1829
  bar:2014 from:0 till:1929
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1897 at: 50 text: 91 shift:(-8) 
  bar:1910 at: 50 text: 111 shift:(-8) 
  bar:1926 at: 50 text: 128 shift:(-8) 
  bar:1939 at: 50 text: 239 shift:(-8) 
  bar:1959 at: 50 text: 510 shift:(-8) 
  bar:1970 at: 50 text: 907 shift:(-8) 
  bar:1979 at: 50 text: 1262 shift:(-12)
  bar:1989 at: 50 text: 1607 shift:(-12)
  bar:1999 at: 50 text: 1680 shift:(-12)
  bar:2009 at: 50 text: 1829 shift:(-12)
  bar:2014 at: 50 text: 1929 shift:(-12)
&lt;/timeline&gt;
|}
* 1600 год — 4—5 тыс. чал.;
* 1667 год — 2 тыс. чал.;
* 1797 год — 5794 чал., з іх [[шляхта|шляхты]] каля 12 %, [[духавенства]] 2,5 %, разначынцаў і часовых жыхароў 4,5 %;
* 1800 год — 6656 чал., у тым ліку 3182 [[іўдаізм|іўдзеі]];
* 1811 год — 11,2 тыс. чал.;
* 1812 год — 3480 чал.;
* 1825 год — 15,6 тыс. чал.;
* 1858 год — 23 006 чал., у тым ліку 11 971 [[Іўдаізм|іўдзей]], 10 596 [[Хрысціянства|хрысціян]] (6951 [[Каталіцтва|каталік]], 3 526 [[Праваслаўе|праваслаўных]], 119 [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]]), 439 [[Іслам|магаметан]];

Прырост насельніцтва ў XX—XXI стст. адбываецца за кошт міграцыі. Міграцыйнае сальда ў Мінску ў адрозненне ад іншых рэгіёнаў Беларусі станоўчае. Для Мінска характэрна ўстойлівае перавышэнне колькасці прыбылых над выбылымі. Пачынаючы з 2000 года, штогадовы міграцыйны прырост для Мінска складае ў сярэднім 14&amp;nbsp;843 чалавекі. Найбольшы міграцыйны прырост насельніцтва дае ўнутраная міжабласная міграцыя (у параўнанні з міжнароднай міграцыяй)&lt;ref name=&quot;Hurko&quot; /&gt;. Паводле апошняга перапісу насельніцтва, які праводзіўся ў кастрычніку 2009 года, ў Мінску пражывала 1&amp;nbsp;836&amp;nbsp;808 чалавек&lt;ref name=&quot;2009-Census&quot; /&gt;.

&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27
PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.4,0.4,0.9)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:1600 till:2000
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:1600 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:20 start:1600 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:22 align:left
  bar:2001 from:1600 till:1690
  bar:2002 from:1600 till:1699
  bar:2003 from:1600 till:1710
  bar:2004 from:1600 till:1722
  bar:2005 from:1600 till:1745
  bar:2006 from:1600 till:1759
  bar:2007 from:1600 till:1776
  bar:2008 from:1600 till:1795
  bar:2009 from:1600 till:1814
  bar:2010 from:1600 till:1844
  bar:2011 from:1600 till:1864
  bar:2012 from:1600 till:1885
  bar:2013 from:1600 till:1901
  bar:2014 from:1600 till:1922
  bar:2015 from:1600 till:1938
  bar:2016 from:1600 till:1960
  bar:2017 from:1600 till:1975
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:2001 at: 1625 text: 1690 shift:(-12) 
  bar:2002 at: 1625 text: 1699 shift:(-12) 
  bar:2003 at: 1625 text: 1710 shift:(-12) 
  bar:2004 at: 1625 text: 1722 shift:(-12) 
  bar:2005 at: 1625 text: 1745 shift:(-12) 
  bar:2006 at: 1625 text: 1759 shift:(-12) 
  bar:2007 at: 1625 text: 1776 shift:(-12) 
  bar:2008 at: 1625 text: 1795 shift:(-12) 
  bar:2009 at: 1625 text: 1814 shift:(-12) 
  bar:2010 at: 1625 text: 1844 shift:(-12) 
  bar:2011 at: 1625 text: 1864 shift:(-12) 
  bar:2012 at: 1625 text: 1885 shift:(-12) 
  bar:2013 at: 1625 text: 1901 shift:(-12) 
  bar:2014 at: 1625 text: 1922 shift:(-12) 
  bar:2015 at: 1625 text: 1938 shift:(-12) 
  bar:2016 at: 1625 text: 1960 shift:(-12) 
  bar:2017 at: 1625 text: 1975 shift:(-12) 
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* 2001 год — 1&amp;nbsp;689&amp;nbsp;874 чал.;
* 2002 год — 1&amp;nbsp;699&amp;nbsp;347 чал.;
* 2003 год — 1&amp;nbsp;709&amp;nbsp;778 чал.;
* 2004 год — 1&amp;nbsp;722&amp;nbsp;109 чал.;
* 2005 год — 1&amp;nbsp;744&amp;nbsp;598 чал.;
* 2006 год — 1&amp;nbsp;758&amp;nbsp;828 чал.;
* 2007 год — 1&amp;nbsp;775&amp;nbsp;551 чал.;
* 2008 год — 1&amp;nbsp;794&amp;nbsp;747 чал.;
* 2009 год — 1&amp;nbsp;814&amp;nbsp;367 чал.;
* 2010 год — 1&amp;nbsp;843&amp;nbsp;685 чал.;
* 2011 год — 1&amp;nbsp;864&amp;nbsp;090 чал.;
* 2012 год — 1&amp;nbsp;885&amp;nbsp;067 чал.;
* 2013 год — 1&amp;nbsp;901&amp;nbsp;059 чал.;
* 2014 год — 1&amp;nbsp;921&amp;nbsp;807 чал.;
* 2015 год — 1&amp;nbsp;938&amp;nbsp;280 чал.;
* 2016 год — 1&amp;nbsp;959&amp;nbsp;781 чал.&lt;ref name=&quot;mc-belstat&quot;/&gt;;
* 2017 год — 1&amp;nbsp;974&amp;nbsp;819 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;
* 2024 год — 1&amp;nbsp;992&amp;nbsp;862 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|title=Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|website=www.belstat.gov.by|access-date=2024-03-28|archive-date=2 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402055418/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Нараджальнасць — 11,4 на 1000 насельніцтва, смяротнасць — 9,7 (2008). Колькасць нараджэнняў на 1000 жанчын ва ўзросце 20—24 гады за перыяд 1990—2005 знізілася з 138 нованароджаных да 58, у жанчын 25—29 гадоў — з 95 да 75 адпаведна

У 2006 годзе жаночае насельніцтва перавышала мужчынскае: жанчын — 53,7 %, мужчын — 46,3 %. Узроставая структура насельніцтва Мінска: дзяцей — 13,3 %, падлеткаў — 4,5 %, асоб працаздольнага ўзросту — 67,9 %, асоб старэйшых за працаздольны ўзрост — 17,6 %. Доля дзяцей і падлеткаў за апошнія 5 год знізілася з 20,6 % да 17,6 %. Колькасць насельніцтва ў працаздольным узросце павялічылася за гэты перыяд з 66,5 % да 67,9 %; асоб старэйшай узроставай катэгорыі — з 16,5 % да 17,6 %. На 1000 [[шлюб]]аў прыходзіцца 416 [[развод]]аў.

У 2008 годзе нарадзілася каля 20,8 тыс. дзяцей.

=== Нацыянальны склад ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Народ
! Перапіс 1926
! Перапіс 1939&lt;ref name=&quot;demoscope&quot;/&gt;
! Перапіс 1959
! Перапіс 1970
! Перапіс 1979
! Перапіс 1989
! Перапіс 1999
! Перапіс 2009&lt;ref name=&quot;perepic&quot;/&gt;
|-
| [[Беларусы]]
|   55.778
|  124.061
|  325.026
|  601.890
|  871.210
|1.153.991
|1.333.222
|1.455.825
|-
| [[Рускія]]
|   12.617
|   28.711
|  116.327
|  214.260
|  282.977
|  325.125
|  264.020
|  184.070
|-
| [[Украінцы]]
|     1.465
|     6.650
|    18.345
|    35.214
|    46.226
|    53.244
|    39.948
|    27.362
|-
| [[Палякі]]
|   4.481
|   3.364
|   5.580
|   9.419
|  14.647
|  18.479
|  17.581
|  13.420
|-
| [[Яўрэі]]
|  53.686
|  70.998
|  38.842
|  47.058
|  46.332
|  39.154
|  10.141
|   5.187
|-
| [[Армяне]]
|      16
|     142
|     …
|     687
|   1.096
|   1.746
|   2.039
|   1.955
|-
| [[Татары]]
|
|    1.618
|    1.749
|    2.182
|    2.875
|    2.925
|    2.102
|    1.239
|-
| [[Азербайджанцы]]
|
|     39
|
|    217
|    591
|  1.102
|  1.559
|  1.517
|-
| [[Кітайцы]]
|
|         10
|        …
|        …
|        …
|        …
|        …
|      1.349
|-
| [[Туркмены]]
|
|
|
|
|
|
|
|      1.016
|-
| [[Літоўцы]]
|
|    377
|    …
|    757
|    695
|    892
|    724
|    935
|-
| [[Арабы]]
|
|
|
|
|
|
|
|    787
|-
| [[Грузіны]]
|
|    147
|    …
|    324
|    518
|    897
|    828
|    687
|-
| [[Цыганы]]
|
|     111
|     …
|     953
|   1.056
|   1.369
|   1.239
|     573
|-
| [[Малдаване]]
|
|    21
|   …
|   360
|   496
|   839
|   511
|   392
|-
| [[Казахі]]
|
|    74
|   …
|   223
|   297
|   526
|   189
|   386
|-
| [[Таджыкі]]
|
|
|
|
|
|
|
|    326
|-
| [[Туркі]]
|
|      4
|    …
|    …
|    …
|    …
|    …
|    314
|-
| Усяго
|
| 238.948
| 509.667
| 917.428
|1.273.496
|1.607.077
|1.680.567
|1.697.340
|}

=== Жыллё ===

Пасля Вялікай Айчыннай вайны актыўна будаваліся буйныя заводы (машынабудавання, станкабудавання), што прывяло да прытоку насельніцтва ў горад і ўтварылася ўстойлівае адставанне ўмоў пражывання грамадзян ад колькасці тых, хто прыязджае. Для зніжэння праблем з жыллём актыўна будаваліся інтэрнаты (у 60-70-я гады). У 1990-х гадах змяніліся ўмовы для пастаноўкі на ўлік — з 6 м² жылой плошчы на 15 м² агульнай плошчы, што змяніла 60 тыс. тых, хто мае патрэбу ў жыллі 110 тыс. На пачатак 2010 года ў інтэрнатах пражывае каля 33 тыс. сем’яў&lt;ref name=&quot;pron&quot;/&gt;. На 2010 год у арэнду пад жыллё здавалася 32 тысячы кватэр&lt;ref name=&quot;bdg&quot;/&gt;.

У 2010 годзе аб’ём уводзімага жылля з дзяржпадтрымкай складаў каля 80 %, у 2011 годзе — 75 %, у 2012 годзе не павінен перавысіць 50 % і потым — паступова змяншацца&lt;ref name=&quot;belanews&quot;/&gt;.

На ўліку тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў, на канец 2010 года знаходзілася 855,6 тыс. грамадзян (сем’яў), што на 62,4 тыс. больш, чым на канец 2009 года&lt;ref name=&quot;tut-1&quot;/&gt;. На пачатак 2011 года ў Мінску ў чарзе на паляпшэнне жыллёвых умоў знаходзяцца 280 тыс. сем’яў&lt;ref name=&quot;tut-2&quot;/&gt;.

Кошт 1 м² агульнай плошчы кватэр жылых дамоў вызначае [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]]&lt;ref name=&quot;mk-1&quot;/&gt;. Тым не менш, рэальныя кошты на жыллё вызначаюцца рынкам. У 2010 годзе самым дарагім жыллём (па даных [[Нацыянальнае кадастравае агенцтва|Нацыянальнага кадастравага агенцтвы]]) была трохпакаёвая кватэра па вул. Масквіна, 10 (520000 долараў ЗША, 3235,8 долара за м²)&lt;ref name=&quot;tut-3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;date&quot;/&gt;.

Па меркаванні [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] колькасць насельніцтва Мінска варта абмежаваць 1,8 млн чалавек&lt;ref name=&quot;tut-4&quot;/&gt;.

=== Беспрацоўе ===
Па афіцыйнай статыстыцы, узровень беспрацоўя ў Мінску складае 0,3 % ад агульнага ліку эканамічна актыўнага насельніцтва (3340 чалавек; даныя на люты 2011 года)&lt;ref name=&quot;bezrab.1&quot;/&gt;. У той жа час, у [[Мінгарвыканкам]]е прызнаюць існаванне значнага незарэгістраванага беспрацоўя на падставе даных перапісу 2009 года: тады 5,6 % працаздольнага насельніцтва Мінска (каля 70 000 чалавек) вызначылі свой статус як беспрацоўныя&lt;ref name=&quot;bezrab.2&quot;/&gt;. У якасці прычын значнага разыходжання афіцыйнага і рэальнага ўзроўня беспрацоўя завуць неабходнасць удзелу ў грамадскіх працах і невялікі памер дапамогі па беспрацоўі&lt;ref name=&quot;bezrab.2&quot;/&gt;. Напачатку 2011 года ў Мінску дапамога складала 68,2 тысяч рублёў — $22,5 па курсе на люты 2011 года&lt;ref name=&quot;bezrab.1&quot;/&gt; пры сярэднім памеры бюджэту пражытковага мінімуму ў 296,9 тысяч рублёў&lt;ref name=&quot;naviny-1&quot;/&gt;, а ў другой палове 2010 года — 50 тысяч ($16), што з’яўляецца адным з самых нізкіх паказчыкаў на тэрыторыі былога СССР&lt;ref name=&quot;bezrab.3&quot;/&gt;. У той жа час, Аляксандр Лукашэнка агучыў меркаванне пра неабходнасць памяншэння памераў дапамогі па беспрацоўі як занадта вялікага&lt;ref name=&quot;bezrab.3&quot;/&gt;.

Па даных Камітэта па працы, занятасці і сацыяльнай абароне Мінгарвыканкама, у сярэднім на пошук працы ў зарэгістраваных беспрацоўных сыходзіла не больш за дзвюх з паловай месяцаў&lt;ref name=&quot;bezrab.2&quot;/&gt;. Сярэдні ўзрост зарэгістраванага беспрацоўнага — 34,6 года&lt;ref name=&quot;bezrab.2&quot;/&gt;.

=== Здароўе ===
Залішняя маса цела: на атлусценне цярпіць ад 10 да 13 % дзяцей &lt;ref name=&quot;tut-5&quot;/&gt;.

== Кіраванне горадам ==
{{асноўны артыкул|Кіраўнікі Мінска}}
[[Файл:Минский горисполком.jpg|thumb|300px|Будынак [[Мінгарвыканкам]]а]]
Прадстаўнічая ўлада прадстаўлена гарадскім Саветам дэпутатаў, выканаўчая — гарадскім выканаўчым камітэтам. Кіраўнік [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінгарвыканкама]] з 2020 года — [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]].

=== Адміністрацыйны падзел ===
{{main|Раёны Мінска}}
[[Файл:Minsk all districts color-2011-05-02.png|thumb|300px|{{nobr|1 – [[Цэнтральны раён, Мінск|Цэнтральны раён]]}}; {{nobr|2 – [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкі раён]]}}; {{nobr|3 – [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]]}}; {{nobr|4 – [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раён]]}}; {{nobr|5 – [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі раён]]}}; {{nobr|6 – [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]]}}; {{nobr|7 – [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кастрычніцкі раён]]}}; {{nobr|8 – [[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]]}}; {{nobr|9 – [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі раён]]}}.]]
Адміністрацыйны падзел горада Мінска быў праведзены ў [[1938]] годзе ў сувязі са значным ростам насельніцтва горада (да 218 тыс. чалавек). Пастановай [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] ад [[17 сакавіка]] [[1938]] года былі створаны Сталінскі (з [[2 лістапада]] [[1961|1961 г.]] Заводскі), Варашылаўскі (з [[2 лістапада]] [[1961|1961 г.]] Савецкі) і Кагановіцкі (з [[20 ліпеня]] [[1957|1957 г.]] Кастрычніцкі) раёны.

Станам на 2025 год, тэрыторыя Мінска дзеліцца на 9 адміністрацыйных раёнаў, якія кіруюцца раённымі адміністрацыямі.

Абмяркоўваецца варыянт злучэння [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] з г. Мінскам у агульны рэгіён са спецыяльным (сталічным) статусам.

=== Жылыя раёны ===
{| valign=top
|-
|valign=top|
* [[Жылы раён Азярышча, Мінск|Азярышча]]
* [[Жылы раён Акадэмгарадок, Мінск|Акадэмгарадок]]
* [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]]
* [[Жылы раён Аэрадромная, Мінск|Аэрадромная]]
* [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]]
* [[Валгаградская (мікрараён, Мінск)|Валгаградская]]
* [[Жылы раён Вялікая Сляпянка, Мінск|Вялікая Сляпянка]]
* [[Вяснянка (жылы раён)|Вяснянка]]
* [[Дражня (жылы раён)|Дражня]]
* [[Жылы раён Дразды, Мінск|Дразды]]
* [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]]
* [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёны Луг]]
|valign=top|
* [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]]
* [[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчына]]
* [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]]
* [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]]
* [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]]
* [[Жылы раён Малы Трасцянец, Мінск|Малы Трасцянец]]
* [[Масюкоўшчына (жылы раён, Мінск)|Масюкоўшчына]]
* [[Паўднёвы Захад (жылы раён, Мінск)|Паўднёвы Захад]]
* [[Жылы раён Паўночны Пасёлак, Мінск|Паўночны Пасёлак]]
* [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]]
* [[Сокал (жылы раён, Мінск)|Сокал]]
* [[Сосны (Мінск)|Сосны]]
|valign=top|
* [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]]
* [[Жылы раён Сцяпянка, Мінск|Сцяпянка]]
* [[Жылы раён Сярова, Мінск|Сярова]]
* [[Уручча (жылы раён)|Уручча]]
* [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]]
* [[Жылы раён Усходні, Мінск|Усходні]]
* [[Жылы раён Харкаўская, Мінск|Харкаўская]]
* [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]]
* [[Красны Бор (жылы раён, Мінск)|Чырвоны Бор]]
* [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]]
* [[Жылы раён Трактарны, Мінск|Трактарны]]
|}

=== Афіцыйныя сімвалы горада ===
{{main|Герб Мінска|Сцяг Мінска|Гімн Мінска}}
[[Герб]] быў нададзены Мінску [[12 студзеня]] [[1591]] года велікакняжацкім прывілеем. На гербе і сцягу адлюстравана Ушэсце Багародзіцы: [[Багародзіца]] ў чырвона-фіялетавай адзежы на срэбным воблаку, яе ўзносяць у неба два анёлы, якія ляцяць, а над імі два [[херувім]]ы. Паводле легенды абраз з выявай Ушэсця прыбыў у горад уверх па цячэнню Свіслачы з [[Кіеў|Кіева]], разбуранага [[татары|татарамі]].

Герб і сцяг г. Мінска зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 27 сакавіка [[2001]] г. № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб гербе горада Мінска і палажэння аб сцягу горада Мінска».

== Эканоміка ==
Мінск забяспечвае 31,2 % валавога ўнутранага прадукту краіны (па выніках 2024 года). Высокая доля Мінска ў ВУП абумоўлена канцэнтрацыяй бізнесу, дзяржаўных структур, навукі, IT-сектара і гандлю — так, гандаль займае 15,6 % эканомікі сталіцы, а сфера інфармацыйных тэхналогій — 11,5 %. Доля прамысловасці ў эканоміцы горада адносна нізкая, нягледзячы на наяўнасць мноства прамысловых аб’ектаў — 16,9 %&lt;ref&gt;[https://officelife.media/article/60651-kazhdyy-vtoroy-rubl-v-ekonomiku-belarusi-prinosyat-minsk-i-minskaya-oblast/ Каждый второй рубль в экономику Беларуси приносят Минск и Минская область]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Транспартная сістэма ==
{{main|Транспарт у Мінску}}
Сталіца мае развітую сістэму гарадскога транспарту, якая ахоплівае ўсе раёны і ўключае [[Мінскі метрапалітэн|метро]], [[Мінскі аўтобус|аўтобусы]], [[Мінскі тралейбус|тралейбусы]], [[Мінскі трамвай|трамваі]], [[Мінскае маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] і [[Мінскія гарадскія лініі|гарадскія чыгуначныя лініі]].

У горадзе дзейнічае адзін аэрапорт — [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальны аэрапорт «Мінск»]].

== Культура ==

=== Музеі ===
У Мінску 18 музеяў:
* [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]
* [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]
* [[Нацыянальны музей гісторыі і культуры Рэспублікі Беларусь]]
* [[Літаратурны музей Янкі Купалы]]
* [[Літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]]
* [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча]]
* [[Літаратурны музей Петруся Броўкі]]
* [[Мемарыяльны музей Заіра Азгура]]
* [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]
* [[Музей гісторыі беларускай літаратуры]]
* [[Мінскі музей сучаснага выяўленчага мастацтва]]
* [[Мінскі музей гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]
* Мінскі музей гісторыі медыцыны
* [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]
* Музей ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь
* [[Дом Ваньковічаў|Мінскі музей Ваньковічаў]]
* [[Дом-музей І з’езда РСДРП|Дом-музей]] [[I з’езд РСДРП|I з’езда РСДРП]]
* [[Музей валуноў]]
* [[Музей старажытнабеларускай культуры]]

=== Тэатры ===
Станам на 1 красавіка 2024 года, у горадзе 12 тэатраў:

* [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
* [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]
* [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага]]
* [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі]]
* [[Дзяржаўны маладзёжны тэатр эстрады]]
* [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр]]
* [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача]]
* [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек]]
* [[Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр]]
* [[Новы драматычны тэатр (Мінск)|Новы драматычны тэатр]]
* [[Драматычны тэатр Беларускай арміі]]
* [[Тэатр-студыя кінаакцёра]]

Раней таксама дзейнічалі тэатры:

* [[Сучасны мастацкі тэатр, Мінск|Сучасны мастацкі тэатр]]
* [[ІнЖэст]]
* [[Эксперыментальны тэатр EYE]]
* [[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»]]
* [[Тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор»]]&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Тэатры Мінска&quot; widths=&quot;220&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Выява:Minsk Drama Theatre.jpg|[[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага]]
Выява:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
Выява:Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы (Менск).jpg|[[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Працуюць: [[Беларуская дзяржаўная філармонія]], [[Мінскі цырк]], кінастудыя «[[Беларусьфільм]]», [[Мінскі заапарк]]. 11 дамоў культуры, 9 палацаў культуры, у т.л. [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]]. 8 народных тэатраў.

=== Кінатэатры ===
{{main|Кінатэатры Мінска}}
[[Файл:Multiplex Belarus.JPG|thumb|230px|Мультыкомплекс «[[кінатэатр Беларусь, Мінск|Беларусь]]»]]
На студзень 2021 года ў Мінску працуюць наступныя кінатэатры

==== Сетка УП «Кінавідэапракат» Мінгарвыканкам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kinominska.by/objects |title=Архіўная копія |access-date=19 студзеня 2021 |archive-date=3 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303213603/https://kinominska.by/objects |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;u&gt;:&lt;/u&gt; ====
* [[Аўрора (кінатэатр, Мінск)|Аўрора]]
* [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|Беларусь]]
* [[Бярэсце (кінатэатр, Мінск)|Бярэсце]]
* [[Дом кіно (Мінск)|Дом Кіно]]
* [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|Кіеў]]
* [[Камсамолец (кінатэатр, Мінск)|Камсамолец]]
* [[Мір (кінатэатр, Мінск)|Мір]]
* [[Масква (кінатэатр, Мінск)|Масква]]
* [[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]]
* [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Перамога]]
* [[Піянер (кінатэатр, Мінск)|Піянер]]
* [[Ракета (кінатэатр, Мінск)|Ракета]]
* [[Салют (кінатэатр, Мінск)|Салют]]
* [[Дом па праспекце Незалежнасці, 13#Цэнтральны|Цэнтральны]]

==== Прыватныя сеткі кіназалаў: ====

* 3D Кіно ў Замку
* 3D Кіно ў Карона-сіці
* Falcon Club буцік Кіно
* Silver Screen у «Галілео»
* Silver Screen у «ArenaCity»
* Silver Screen у «[[Dana Mall]]»
* АртКінатэатр у «Еўропа»
* АртКінатэатр у «Тытан»

3D-кіназала [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] — малы зал

== Адукацыя ==
{{main|Адукацыя ў Мінску}}
У Мінску знаходзяцца 22 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] дзяржаўнай формы ўласнасці&lt;ref name=&quot;minedu-1&quot;/&gt; (у тым ліку [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]], [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]], і іншыя), 9 прыватных вну і 1 прафсаюзны ([[Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных зносін]])&lt;ref name=&quot;minedu-2&quot;/&gt;. У першай палове 1990-х гадоў працаваў [[Польскі народны ўніверсітэт у Мінску|Польскі народны ўніверсітэт]].

Таксама ў горадзе дзейнічае больш 200 сярэдніх агульнаадукацыйных [[школа|школ]], больш 25 [[гімназія|гімназій]], 33 [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова|сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў]]&lt;ref name=&quot;minedu-3&quot;/&gt;.

== Грамадства ==
{{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}}

== Спорт ==
{{састарэла}}
{{Урэзка
  | Выраўноўванне = right
  | Загаловак    = Спартыўныя збудаванні
  | Утрыманне   =
:* '''Футбольныя''':
* [[Дынама (стадыён, Мінск)|Стадыён «Дынама»]] (41 020 месцаў)
* [[Трактар (стадыён, Мінск)|Стадыён «Трактар»]] (17 600)
* [[Тарпеда (стадыён, Мінск)|Стадыён «Тарпеда»]] (5200)
* Стадыён «[[Дынама-Юні]]» (4500)
* Стадыён «Лакаматыў»
* Футбольны манеж&lt;ref name=&quot;chatoff&quot;/&gt;
:* '''Хакейныя''':
* [[Мінск-Арэна]] (15 000)
* Лядовая пляцоўка [[Палац спорту (Мінск)|Палаца спорту]] (3311)
* [[Мінскі лядовы палац спорту]] (1823)
* Крыты каток парку імя Горкага (767)
:* '''Іншыя''':
* [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]]
* Палац тэніса
* Палац воднага спорту
* Скейтпарк&lt;ref name=&quot;tut-6&quot;/&gt;
 | Подпіс =}}
У 2007 у Мінску 3519 спартыўных будынкаў, у т.л. 18 буйных стадыёнаў, 664 спартыўныя залі, 57 плавальных басейнаў, 6 манежаў, 5 спартыўных будынкаў са штучным лёдам, 138 стралковых ціраў. У ліку найболей буйных: «[[Мінск-Арэна]]», [[Мінскі палац спорту]], палац воднага спорту, [[Футбольны манеж]], [[Мінскі лядовы палац спорту]], [[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па тэнісе|палац тэніса]], стадыёны «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]», «[[Трактар (стадыён, Мінск)|Трактар]]», спартыўны аздараўленчы комплекс «Алімпійскі» і інш.

У горадзе маюцца дзве футбольныя каманды, якія ўваходзяць у вышэйшую лігу [[Беларусь|Беларусі]] — «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і «[[ФК Мінск|Мінск]]». Раней у вышэйшай лізе ўдзельнічалі прафесійныя футбольныя каманды з Мінска «[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]» (у 2004 годзе клуб збанкрутаваўся, выступае ў ніжэйшых лігах), «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (раней — «МТЗ-РІПА»; з 2012 года па фінансавых прычынах клуб выступае ў ніжэйшых лігах), «[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]]» (выступае ў другой лізе), «Лакаматыў» (цяпер — [[ФК СКВІЧ|СКВІЧ]], выступае ў Першай лізе), «[[ФК Атака Мінск|Атака]]» (спыніў існаванне ў 1997 годзе), «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93]]» (спыніў існаванне ў 1998 годзе). У горадзе базуюцца хакейныя клубы «[[ХК Дынама Мінск|Дынама]]» ([[Кантынентальная хакейная ліга|КХЛ]]), «[[Юнацтва-Мінск]]» ([[Вышэйшая хакейная ліга|ВХЛ]]), «Юніёр» ([[Беларуская экстраліга]]) і «[[ХК Юнацтва-Мінск|Юнацтва]]» ([[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]]). Таксама ў горадзе ёсць 3 мужчынскіх баскетбольных клуба: [[Цмокі-Мінск]], Віталюр, Бдуір, і 2 жаночых: Цмокі-Мінск і Гарызонт. У горадзе ёсць тытулаваная мужчынская каманда па [[гандбол]]у — клуб [[ГК СКА Мінск|СКА]], а таксама створаны ў 2008 годзе клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]».

== Экалогія ==
[[Файл:Chimneys in Minsk.jpg|thumb|злева|Трубы [[ЦЭЦ-2]]]]
Мінск знаходзіцца на другім месцы ў Беларусі па ўзроўню забруджвання паветра (31 тыс. тон супраць 50 тыс. тон у Наваполацку)&lt;ref name=&quot;telegraf&quot;/&gt;. Узровень забруджвання значна скараціўся за 20 год удвая з 65 тыс. тон&lt;ref name=&quot;nn.1&quot;/&gt;. Агульны ўзровень забруджвання ў Мінску склаў 247,4 тыс. тон, у тым ліку 85 % — ад аўтамабіляў&lt;ref name=&quot;nav.1&quot;/&gt;. Найбольш распаўсюджаныя небяспечныя забруджвальнікі — азон, хром-VI, дыяксід азоту і вуглевадароды C12-C19&lt;ref name=&quot;nav.1&quot;/&gt;. [[Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя]] кантралюе сярэднесутачныя [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыі]] [[цвёрдая часціца|цвёрдых часціц]] [[РМ-10]], [[дыяксід азоту|дыяксіду азоту]], узровень [[фармальдэгід]]у, [[дыяксід вугляроду|дыяксіду вугляроду]], дозы [[Гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]]&lt;ref name=&quot;tut-7&quot;/&gt; Часам у Мінску назіраецца перавышэнне дазволенага ўзроўню фармальдэгіду і [[аміяк]]у ў паветры&lt;ref name=&quot;nav.1&quot;/&gt;. У 2008 годзе былі агучаны планы вынясення [[МАЗ]] і [[МТЗ]] за гарадскую мяжу&lt;ref name=&quot;nn.1&quot;/&gt;.

== Архітэктура і славутасці ==
{{main|Храмы Мінска|Фантаны Мінска|Славутасці Мінска}}
{{main|Спіс вуліц Мінска|Плошчы Мінска|Масты Мінска}}
[[Файл:Minsk Catholic Mary church.jpg|thumb|140px|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]
У Мінску створана 5 ахоўных зон:
* [[Траецкае прадмесце]],
* [[Ракаўскае прадмесце]],
* [[Верхні горад]],
* [[Новы Горад (Мінск)|Новы горад]],
* ахоўныя аб’екты даваеннай забудовы.

Каля былога [[Мінскае замчышча|Мінскага замчышча]] сфарміравалася ахоўная зона гісторыка-культурнай спадчыны.

Захаваліся помнікі архітэктуры:
* Мінская Марыі-Магдалінская царква,
* Мінская Аляксандра-Неўская царква,
* [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|Мінскі Свята-Духаўскі кафедральны сабор]],
* Мінскі Петра-Паўлаўскі сабор,
* [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі|Мінскі касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і кляштар езуітаў,
* Мінскі касцёл святога Іосіфа і манастыр бернардынцаў,
* [[Касцёл святога Сымона і святой Алены|Мінскі касцёл Сімяона і Алены]] (Чырвоны касцёл),
* Мінскі Крыжаўзвядзенскі касцёл (Кальварыйскі касцёл) і брама (1839—1841),
* Мінскі касцёл Найсвяцейшай Троіцы (Траецкі залатагорскі касцёл святога Роха),
* [[Пішчалаўскі замак|Мінскі Пішчалаўскі замак]],
* Мінскія гандлёвыя рады,
* [[Гасціны двор (Мінск)|гасціны двор]] (18—20 ст.),
* будынкі [[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Мінск)|мужчынскага духоўнага вучылішча]] (2-я пал. 18 ст.),
* ваенны шпіталь (1830-я),
* будынак Мінскай жаночай гімназіі,
* духоўнай кансісторыі (19 ст.),
* [[Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Мінск)|жаночай Марыінскай гімназіі]] (1879),
* адміністрацыйны будынак (1852),
* будынак гарадскога тэатра (1890),
* Мінская гарадская сядзіба (Белая дача),
* [[Ваньковічы|Мінскія сядзібы Ваньковічаў]],
* [[Сінагога Зальцмана]]
* шэраг будынкаў—помнікаў жылой, грамадскай, культавай і прамысловай архітэктуры 19 — пач. 20 ст.

=== Страчаная спадчына ===
* [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскі вакзал]] ([[1890]])

[[Файл:Miensk, Śviatoha Ducha. Менск, Сьвятога Духа (XIX).jpg|thumb|125px|злева|Грэка-каталіцкая [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]] (адбудавана ў 2011 годзе)]]

* Сакральныя збудаванні:
** Грэка-каталіцкія (уніяцкія): [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]] ([[XVII стагоддзе|XVII ст.]]), царква Уваскрэшання Хрыстова (XVIII ст.)
[[Файл:Mechet Minsk.jpg|thumb|Мінская мячэць]]
[[Файл:Miensk, daminikany. Менск, дамініканы (XIX, I).jpg|thumb|123px|злева|[[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў, Мінск|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2004-253, Weißrussland, Minsk, ehemalige Synagoge.jpg|thumb|Халодная сінагога (1928)]]
** Магаметанскія: [[Мінская мячэць|мячэць]] ([[1905]])
** Праваслаўныя: капліца Святога Аляксандра Неўскага (1869), манастыр Праабражэння Гасподняга (1618), царква Маці Божай Казанскай (1912—1914), царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы ў [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскім падвор’і]] ([[1885]])
** Пратэстанцкія: [[Лютэранская кірха (Мінск)|Лютэранская кірха]] ([[1846]]), царква Святога Мікалая на Нямецкіх могілках ([[XIX стагоддзе|XIX ст.]])
** Рымска-каталіцкія: [[Мінскі езуіцкі калегіум|калегіум езуітаў]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (вядомы таксама як Фарны касцёл&lt;ref name=&quot;nv&quot;/&gt;, [[1390]], [[1720]]), [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.), [[Касцёл Святога Роха і кляштар рахітаў (Мінск)|касцёл Святога Роха і кляштар рахітаў]] ([[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]), [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак]] ([[1640]]), [[Касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (Мінск)|касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў]] ([[1763]]), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бенедыкцінаў (Мінск)|касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бенедыкцінаў]] ([[XVIII стагоддзе|XVIII]]—[[XIX стагоддзе|XIX]] стст.), [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў]] ([[1605]]—[[1640]]), [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў]] ([[1709]]), [[Кляштар марыявітак (Мінск)|кляштар марыявітак]], [[Юбілейная капліца (Мінск)|Юбілейная капліца]] ([[1826]])
** Іўдзейскія: [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (1590)
[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская (1918) (3).jpg|thumb|[[Калегіум езуітаў, Мінск|Калегіум езуітаў]]]]

* [[Мінскае капішча]]
* [[Мінскі замак]] ([[XI стагоддзе|XI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.)
* [[Мінскі гарадскі тэатр|Гарадскі тэатр]] ([[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]])
* [[Нізкі Рынак]]
* [[Няміга (гістарычна-архітэктурны комплекс)|Няміга]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XIX стагоддзе|XIX]] стст.)
* Палацы, сядзібы: [[Палац Сапегаў (Мінск)|гарадская сядзіба Сапегаў]] ([[XVII стагоддзе|XVII ст.]]), [[Палац Чапскага (Мінск)|палац Чапскага]] ([[1894]])
* [[Плябанскія млыны]]
* [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Польскі банк]] ([[1910-я]])
* [[Цёмныя Крамы]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.)

{{Панарама|Belarus-Minsk-Independence Square-5.jpg|1000px|Панарамны від плошчы Незалежнасці ўначы|100%}}

=== Сады і паркі ===
{{main|Водна-зялёны дыяметр Мінска|Сады і паркі Мінска}}

У Мінску налічваецца 26 [[парк]]аў, 159 [[сквер]]аў і 26 [[бульвар]]аў агульнай плошчай больш 2 тыс.га. Шматлікія паркі пабудаваны яшчэ ў [[1980-я|80-я гады]] [[XX стагоддзе|XX-га стагоддзі]] і на сапраўдны момант маюць патрэбу ў рэканструкцыі. Акрамя таго, тэмпы будаўніцтва новых аб’ектаў зялёнай гаспадаркі адстаюць ад тэмпаў узвядзення жылля. Таму ў [[2011]]—[[2015]] гадах у Мінску будзе рэалізавана праграма будаўніцтва і рэканструкцыі паркаў, сквераў і бульвараў&lt;ref name=&quot;tut-8&quot;/&gt;.

Вакол Мінска і ў гарадскіх межах створаныя зоны адпачынку мясцовага значэння:
* [[Мінскае мора]],
* [[Пціч]],
* [[Вяча (вадасховішча)|Вяча]] і інш.

Побач з горадам размешчаны курорт рэспубліканскага значэння «Ждановічы». У прыгараднай зоне адпачынку находзяцца спартыўна-аздараўленчыя комплексы «[[Стайкі, спартыўны комплекс|Стайкі]]» і «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]».

{{Сады і паркі Мінска}}

=== Помнікі ===
{{main|Помнікі Мінска}}
[[Файл:Victory-square.jpg|thumb|Плошча Перамогі]]
* На [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ўстаноўлены [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумент Перамогі]],
* на праспекце Пераможцаў — архітэктурна-скульптурны комплекс «[[Мінск — горад-герой]]»,
* на [[Востраў слёз|востраве мужнасці і смутку]] на р. Свіслач — мемарыяльная капліца-помнік «Сынам айчыны, якія загінулі за яе межамі» і інш.
* [[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Я. Купалу]], [[Помнік Якубу Коласу (Мінск)|Я. Коласу]], [[Помнік Максіму Багдановічу|М. Багдановічу]], [[Помнік Адаму Міцкевічу (Мінск)|А. Міцкевічу]], [[Помнік Язэпу Драздовічу (Мінск)|Я. Драздовічу]], [[Помнік Максіму Горкаму (Мінск)|М. Горкаму]], [[Помнік Дзяржынскаму (Мінск)|Ф. Дзяржынскаму]], [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Мінск)|У. Леніну]], [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Т. Шаўчэнку]], [[Помнік Аляксандру Пушкіну, Мінск|А. Пушкіну]], [[Помнік Сяргею Іванавічу Грыцаўцу (Мінск)|С. Грыцаўцу]], [[Помнік Канстанціну Цыялкоўскаму (Мінск)|К. Цыялоўскаму]], [[Помнік Марату Казею|М. Казею]];
* на тэрыторыі ўніверсітэцкага гарадка [[БДУ]] помнікі Е. Полацкай, К. Тураўскаму, Ф. Скарыну, М. Гусоўскаму, С. Буднаму, В. Цяпінскаму.

=== Фантаны ===
{{main|Фантаны Мінска}}

== Міжнародныя адносіны ==
'''Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый'''&lt;ref name=&quot;Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый у Мінску&quot;/&gt;

* [[Сусветны банк]]
* [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця]]
* Офіс [[АБСЕ]] (закрыты ў 2011 годзе&lt;ref name=&quot;АБСЕ&quot;/&gt;)
* [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]
* Міжнародная федэрацыя таварыства [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]
* [[Міжнародная фінансавая карпарацыя]]
* [[Міжнародны валютны фонд]]
* [[Міжнародны навукова-тэхнічны цэнтр]]
* Прадстаўніцтва [[Еўракамісія|Еўракамісіі]]
* Прадстаўніцтва [[ААН]]/[[ПРААН]]
* Прадстаўніцтва [[ЮНІСЕФ|Дзіцячага Фонду ААН (ЮНІСЕФ)]]
* Штаб кватэра/Выканаўчы Камітэт [[СНД|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]
* [[Эканамічны суд Садружнасці Незалежных Дзяржаў|Эканамічны Суд СНД]]

Гл. таксама [[Спіс дыпламатычных місій у Беларусі]]

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг ААЭ}} [[Абу-Дабі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] (з [[2007]] года)
* {{Сцяг Турцыі}} [[Анкара]], [[Турцыя]] (з [[2007]] года)
* {{Сцяг Індыі}} [[Бангалор]], [[Індыя]] (з [[1986]] года)
* {{Сцяг Кыргызстана}} [[Бішкек]], [[Кыргызстан]] (з [[1997]] года)
* {{Сцяг Германіі}} [[Бон]], [[Германія]] (з [[1993]] года)
* {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] (з [[2005]] года)
* {{Сцяг Турцыі}} [[Газіянтэп]], [[Турцыя]] (з 2018 года)
* {{Сцяг Таджыкістана}} [[Душанбэ]], [[Таджыкістан]] (з [[1998]] года)
* {{Сцяг Пакістана}} [[Ісламабад]], [[Пакістан]] (з 2015 года)
* {{Сцяг Расіі}} [[Калуга]], [[Расія]] (з 2015 года)
* {{Сцяг Малдовы}} [[Кішынёў]], [[Малдова]] (з [[2000]] года)
* {{Сцяг Францыі}} [[Ліён]], [[Францыя]] (з [[1976]] года)
* {{Сцяг Польшчы}} [[Лодзь]], [[Польшча]] (з [[1992]] года)
* {{Сцяг Расіі}} [[Мурманск]], [[Расія]] (з 2014 года)
* {{Сцяг Расіі}} [[Новасібірск|Навасібірск]], [[Расія]] (з 2012 года)
* {{Сцяг Расіі}} [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расія]] (з 2017 года)
* {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Нотынгем]], [[Вялікабрытанія]] (з [[1986]] года)
* {{Сцяг Кітая}} [[Пекін]], [[Кітай]] (з [[2016]] года)
* {{Сцяг Японіі}} [[Сэндай]], [[Японія]] (з [[1973]] года)
* {{Сцяг Грузіі}} [[Тбілісі]], [[Грузія]] (з [[2015]] года)
* {{Сцяг Ірана}} [[Тэгеран]], [[Іран]] (з [[2006]] года)
* {{Сцяг Расіі}} [[Ульянаўск]], [[Расія]] (з 2015 года)
* {{Сцяг Расіі}} {{Сцяг Башкартастана}} [[Уфа]], [[Башкартастан]], [[Расія]] (з 2017 года)
* {{Сцяг В’етнама}} [[Ханой]], [[В’етнам]] (з 2004 года)
* {{Сцяг Зімбабвэ}} [[Харарэ]], [[Зімбабвэ]] (з 2023 года)
* {{Сцяг В’етнама}} [[Хашымін]], [[В’етнам]] (з 2008 года)
* {{Сцяг Кітая}} [[Чанчунь]], [[Кітай]] (з [[1992]] года)
* {{Сцяг Кітая}} [[Шэньчжэнь]], [[Кітай]] (з 2014 года)
* {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Эйндхавен]], [[Нідэрланды]] (з [[1994]] года)&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://minsk.gov.by/ru/city/|title = Международные связи г. Минска|publisher = Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20191214030723/https://minsk.gov.by/ru/city/|archive-date = 14 снежня 2019|access-date = 22 кастрычніка 2018|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{Асноўны артыкул|Вядомыя асобы Мінска}}

== Заўвагі ==
{{Notelist-ua}}

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;ate&quot;&gt;Адзіны рэестр адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь (гэта лічба актуальная з 26.03.2012 года) [http://ate.nca.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200326232349/http://ate.nca.by/ |date=26 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vl&quot;&gt;[http://vl.nca.by/lcounter.php?fnum=Minsk.zip Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь. ДУП «Нацыянальнае кадастравае агенцтва». гл. файл «Табліца кадастравых коштаў земляў ацэначных зон г. Мінск.xlsx»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ahlamieracyja&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BC%20%D0%93.%D0%97.,%20%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%98.%D0%98.%20%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A3%20%D0%9E%20%D0%92%D0%AB%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A6%20%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98%20-%20%D0%A1.%20109-112.pdf |title=К ВОПРОСУ О ВЫДЕЛЕНИИ ГРАНИЦ МИНСКОЙ АГЛОМЕРАЦИИ Озем Г. З., Запрудский И. И. |access-date=13 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522202557/http://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BC%20%D0%93.%D0%97.,%20%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%98.%D0%98.%20%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A3%20%D0%9E%20%D0%92%D0%AB%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A6%20%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98%20-%20%D0%A1.%20109-112.pdf |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Лукашэвіч1812 203-229&quot;&gt;Беларусь и война 1812 года: Документы / сост. А. М. Лукашевич, Д. Л. Яцкевич; редкол.: В. И. Адамушко (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларусь, 2011. — С. 203—229.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zaharuĺski&quot;&gt;''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь IX—XIII стст. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 240 с. — ISBN 985-09-0152-7.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hurko&quot;&gt;Этнокультурные процессы Центральной Беларуси в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.] ; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Фил. «Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы». – Минск : Беларуская навука, 2016. – 539 с. С. 408-409&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mc-belstat&quot;&gt;[http://minsk-city.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/sotsialnaya-sfera/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislennost-i-estestvennyi-prirost-naseleniya_2/ Численность и естественный прирост населения Минска.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827002652/http://minsk-city.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/sotsialnaya-sfera/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislennost-i-estestvennyi-prirost-naseleniya_2/ |date=27 жніўня 2017 }} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2009-Census&quot;&gt;Перепись населения Республики Беларусь. Численность населения областей и районов. [https://web.archive.org/web/20100918143235/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-5.pdf Город Минск]. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;demoscope&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=20&amp;gor=3&amp;Submit=OK Дэмаскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;perepic&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20100918152111/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-5.pdf&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pron&quot;&gt;[http://news.pro-n.by/655-article.html Часопіс «Пра нерухомасць» № 7 ад 5 красавіка 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101108045901/http://news.pro-n.by/655-article.html |date=8 лістапада 2010 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bdg&quot;&gt;{{Cite web |url=http://bdg.by/news/society/12953.html |title=У Мінску пабудуюць два прыбытковых дома |access-date=24 снежня 2011 |archive-date=1 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101130245/http://bdg.by/news/society/12953.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belanews&quot;&gt;[http://belanews.ru/2011/10/17/22588/ Каго выкінуць з «чаргі» на жыллё і што будзе з льготнымі крэдытамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111223055655/http://belanews.ru/2011/10/17/22588/ |date=23 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-1&quot;&gt;[http://news.tut.by/society/219920.html Чарга тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жылля, за год вырасла больш за на 62 тысячы сем'яў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113072936/http://news.tut.by/society/219920.html |date=13 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-2&quot;&gt;[http://news.tut.by/geonews/216166.html Будаўніцтва жылля для чаргоўнікаў у Мінску падаражэе не больш чым на 12 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110226014858/http://news.tut.by/geonews/216166.html |date=26 лютага 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk-1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://mk.by/2010/10/21/30937/ |title=Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт: Рашэнне ад 23 верасня 2010 года № 2214 |access-date=24 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127135006/http://mk.by/2010/10/21/30937/ |archive-date=27 студзеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-3&quot;&gt;[http://news.tut.by/economics/218757.html У Мінску пачалі скупляць кватэры коштам ды мільёна долараў і даражэй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113085239/http://news.tut.by/economics/218757.html |date=13 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;date&quot;&gt;[http://news.date.bs/culture_221020.html Топ-10 самых дарагіх кватэр Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825210200/http://news.date.bs/culture_221020.html |date=25 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-4&quot;&gt;[http://news.tut.by/geonews/219812.html Лукашэнка: «Не трэба збіраць у Мінску ўсё насельніцтва Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110427102916/http://news.tut.by/geonews/219812.html |date=27 красавіка 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bezrab.1&quot;&gt;{{cite news|url=http://telegraf.by/2011/02/v-minske-srednee-posobie-po-bezrabotice-sostavljaet-okolo-22-dollarov.html|title=У Мінску сярэдні дапаможнік па беспрацоўі складае каля 22 долараў|date=2011-02-28|publisher=telegraf.by}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bezrab.2&quot;&gt;{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2011/02/23/ic_articles_116_172587/|title=Колькі рэальна беспрацоўных у Мінску?|date=2011-02-23|publisher=[[Беларускія навіны]]|access-date=24 снежня 2011|archive-date=11 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111203529/http://naviny.by/rubrics/society/2011/02/23/ic_articles_116_172587/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naviny-1&quot;&gt;{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/03/ic_news_113_360693/|title=Бюджэт пражытковага мінімуму павялічылі амаль на 5%|date=2011-02-03|publisher=[[Беларускія навіны]]|access-date=24 снежня 2011|archive-date=11 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111091821/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/03/ic_news_113_360693/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bezrab.3&quot;&gt;{{cite news|url=http://telegraf.by/2010/09/lukashenko-potreboval-postepenno-umen-shit--posobija-po-bezrabotice.html|title=Лукашэнка запатрабаваў паменшыць дапамогу па беспрацоўі|date=2010-09-16|publisher=telegraf.by}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-5&quot;&gt;[http://news.tut.by/health/247413.html Каля чвэрці мінскіх школьнікаў маюць залішнюю масу цела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113085317/http://news.tut.by/health/247413.html |date=13 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;afn&quot;&gt;{{cite news|url=http://afn.by/news/i/131974|title=Чацвёртую частку паступленняў у бюджэт Мінска забяспечылі 5 платнікаў|publisher=[[afn.by]]|date=2011-02-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bdg.top10&quot;&gt;{{cite news|url=http://bdg.by/news/bussiness/14579.html|title=Топ-10 найбуйнейшых падаткаплатнікаў Мінска|publisher=[[Беларуская дзелавая газета]]|date=2011-04-22|access-date=23 снежня 2011|archive-date=1 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101094000/http://bdg.by/news/bussiness/14579.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belapan.1&quot;&gt;{{cite news|url=http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/|title=Больш 55% паступленняў у бюджэт Мінска за першы квартал забяспечана платнікамі недзяржаўнага сектара эканомікі|date=2011-04-22|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=23 снежня 2011|archive-date=22 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522010630/http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |title=Архіўная копія |access-date=23 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522010630/http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |title=Архіўная копія |access-date=23 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522010630/http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bdg.2&quot;&gt;{{cite news|url=http://bdg.by/news/finance/13645.html|title=Мінск - асноўны плацельшчык ПДВ|publisher=[[Беларуская дзелавая газета]]|date=2010-01-26|access-date=23 снежня 2011|archive-date=8 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008110034/http://bdg.by/news/finance/13645.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naviny-2&quot;&gt;{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/04/ic_news_113_360782/|title=Чвэрць падатковых паступленняў у бюджэт Мінска прыйшло ад малога бізнесу|publisher=[[Беларускія навіны]]|date=2011-02-04|access-date=23 снежня 2011|archive-date=11 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111105149/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/04/ic_news_113_360782/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;news.tut.by&quot;&gt;[http://news.tut.by/economics/245901.html У Мінску 15 гасцініц прывядуць у адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130525114809/http://news.tut.by/economics/245901.html |date=25 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kluby&quot;&gt;[http://kluby-minska.narod.ru/ Начныя клубы і дыскатэкі Мінска]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk-2&quot;&gt;[http://mk.by/2010/03/02/9674/ В минувшем году минчане и гости столицы личным авто и такси чаще предпочитали общественный транспорт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303222226/http://mk.by/2010/03/02/9674/ |date=3 сакавіка 2016 }}, ''[[Минский курьер]]'' (2 марта 2010)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gandliar&quot;&gt;[http://gandliar.com/foto/belarus/minsk/airport-minsk.html Аэрапорты Мінска]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;minedu-1&quot;&gt;[http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=104 Спіс дзяржаўных вну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113000917/http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=104 |date=13 студзеня 2009 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;minedu-2&quot;&gt;[http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=105 Спіс прыватных вну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071220142345/http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=105 |date=20 снежня 2007 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;minedu-3&quot;&gt;[http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=100 Спіс дзяржаўных ССНУ Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090112235856/http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&amp;func=viewpage&amp;pageid=100 |date=12 студзеня 2009 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;chatoff&quot;&gt;[http://www.chatoff.by/minsk/museums-galleries/futbolniy-manezh Футбольны манеж]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-6&quot;&gt;[http://news.tut.by/tv/232049.html Помнік Максіму Багдановічу ідэальны для катання на скейце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110626082416/http://news.tut.by/tv/232049.html |date=26 чэрвеня 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;telegraf&quot;&gt;{{Cite web |url=http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |title=За 2010 год забруджванне паветра ў Беларусі зменшылася на 17,5 % |access-date=12 ліпеня 2011 |archive-date=15 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815231534/http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nn.1&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=16733 Заводы МАЗ і МТЗ вынесуць за рысу гораду]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nav.1&quot;&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550/ Не сосновый бор, но дышать можно смело] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |date=27 сакавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-7&quot;&gt;Анастасия Янушевская. [http://news.tut.by/society/133642.html Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояния атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090918210318/http://news.tut.by/society/133642.html |date=18 верасня 2009 }} // «[[БелаПАН]]», [[4 красавіка]] [[2009]].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nv&quot;&gt;[[Аляксей Ярмоленка]]. [http://media.catholic.by/nv/n44/art7.htm Мінская Фара] // «[[Наша Вера]]», № 2 (44), 2008.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tut-8&quot;&gt;[http://news.tut.by/summer/249459.html Паркі Мінска з 12 верасня пераходзяць на восеньскі рэжым працы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113065605/http://news.tut.by/summer/249459.html |date=13 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый у Мінску&quot;&gt;[http://mfa.gov.by/ru/about/foreign_missions/ Дыпламатычныя прадстаўніцтвы замежных дзяржаў у Рэспубліцы Беларусь&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090331042020/http://www.mfa.gov.by/ru/about/foreign_missions/ |date=31 сакавіка 2009 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;АБСЕ&quot;&gt;[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/51297/ ПРАВА.RU — У Мінску зачынены офіс АБСЕ&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10}}
* ''[[Томас Бон (1963)|Бон, Т.]]'' «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч; навук. рэд. [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Г. Сагановіч]]. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с.
* {{кніга|загаловак = [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т.]]|адказны =  рэд. Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя|год = 2005|том = 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч|старонак = 788|isbn = 985-11-0378-0}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-1}}
* {{кніга|загаловак = Гісторыя Мінска. 1-е выданне.|месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 2006|isbn = 985-11-0344-6|ref=Гісторыя Мінска}}
* {{кніга|аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Денисов В. Н.]]|загаловак = Площадь Свободы в Минске|месца = Минск|выдавецтва = Полымя|год = 1985|старонак = 80}}
* {{кніга|аўтар = Карповіч Т.|загаловак = Культурнае жыццё Мінска I паловы XIX стагоддзя|месца = Мінск|выдавецтва = Рыфтур|год = 2007|старонак = 64|isbn = 978—985-6700-57-9}}
* {{кніга|аўтар = Лакотка А.|загаловак = Сілуэты старога Мінска. Нарысы драўлянай архітэктуры|месца = Мінск|выдавецтва = Полымя|год = 1991|старонак = 126}}
* {{кніга|загаловак = Мінск на старых паштоўках|адказны = Уклад. [[Вячка Целеш|Целеш В. М.]]|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1984|старонак = 128}}
* {{кніга|загаловак = Мінск. Стары і новы|адказны = аўт.-склад У. Валажынскі; пад рэд. З. Шыбекі|месца = Мінск|выдавецтва = Харвест|год = 2007|старонак = 272|isbn = 978-985-16-0092-8}}
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Минск}}
* {{кніга|аўтар = Пазняк З.|загаловак = Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1985|старонак = 111|ref=Пазняк З.}}
* {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}}
* {{Крыніцы/Памяць/Мінск|2}}
* {{кніга|загаловак = Страчаная спадчына|адказны = Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, М. Ткачоў: Уклад. Т. Габрусь|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|старонак = 351|isbn = 985-01-0415-5}}
* {{Кніга|аўтар = [[Захар Васільевіч Шыбека|Шыбека З. В.]]|загаловак = Минскъ сто гадоў таму|месца = Мінск|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]|год = 2007|старонак = 304|isbn = 978-985-01-0729-9|тыраж = 3000|ref=Шыбека З.}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|5}}
* {{кніга|аўтар = Tarasiuk D.|загаловак = Między nadzieją a niepokojem: Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918|месца = Lublin|выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej|год = 2007|старонак = 211|isbn = 978-83-227-2629-7|ref=Tarasiuk D.}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Minsk|Мінск}}

* [https://locator.by/minsk Карта Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180806025036/https://locator.by/minsk |date=6 жніўня 2018 }}
{{OSM relation|59195|Мінск}}
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.minsk-old-new.com/ Старонка пра стары і новы Мінск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130202043427/http://www.minsk-old-new.com/ |date=2 лютага 2013 }} {{Ref-ru}}
* [http://www.radzima.org/be/gorad/minsk-mensk.html Здымкі на Radzima.org]
* [http://mensk.by МЕНСК.BY]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Yg30CXQoO7A Як будаваўся Мінск. Фільм 1954 года]

{{Сталіцы Еўропы}}
{{Адміністрацыйны падзел Мінска}}
{{Жылыя раёны Мінска}}
{{Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
{{Гарады-героі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мінск| ]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]</text>
      <sha1>pqm6m3bsd7gk0e3l2syuuczhlg1lgb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лізавета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3564</id>
    <revision>
      <id>5190035</id>
      <parentid>5188301</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5190035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7597" sha1="ncb0dcm7wv22e28sy7tqcfrq827jioz" xml:space="preserve">{{Імя|Беларуская форма=Лізавета|Арыгінальнае напісанне={{lang-he|אֱלִישֶׁבַע}}|Тып=біблейскае|Паходжанне=старажытнаяўрэйскае|Тлумачэнне імя=«Бог мой — клятва»|Пол=жаночае|Іншыя формы=Елізавета, Елісавета, Альжбета|Вытворныя формы=Ліза, Вета, Лісавета, Лісаветка|Англ.=Elizabeth, Lisbeth|Балг.=Елисавета, Елизабета|Венг.=Erzsébet|Ісп.=Isabel|Італ.=Elisabetta|Літ.=Elzbieta, Elžbieta, Alžbieta|Ням.=Elisabeth|Польск.=Elżbieta|Славац.=Alžbeta|Славен.=Elizabeta|Укр.=Єлизавета|Фр.=Élisabeth, Isabelle|Чэшск.=Alžběta}}'''Лізаве́та''' — [[Жанчына|жаночае]] [[Асабістае імя|асабовае імя]], паходзіць ад старажытнаяўрэйскага {{lang-he|אֱלִישֶׁבַע}} (сучаснае вымаўленне {{IPA|[e.li.ˈʃe.va]}}, ''Элішэва''). значэнне якога перадаецца як «Бог мой — клятва».&lt;ref name=&quot;Усціновіч1242&quot;&gt;Усціновіч А. К. ''Слоўнік асабовых уласных імён'' / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Літаратура і Мастацтва, 2011. — С. 124. — 240 с. — ISBN 978-985-6941-10-1. — [https://knihi-online.com/slounik-asabovych-ulasnych-imion-uscinovic.html Электронная версія].&lt;/ref&gt; У беларускай мове ўжываюцца таксама формы '''Альжбета,''' '''Елізавета і''' '''Елісавета'''.&lt;ref name=&quot;Завальнюк2&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Завальнюк У. М.; Раманцэвіч В. К.|загаловак=Слоўнік асабовых уласных імён|адказны=пад агульнай рэдакцыяй А. А. Лукашанца|год=2017|месца=Мінск|выдавецтва=Народная асвета|старонак=286|url=https://knihi-online.com/slounik-asabovych-ulasnych-imion-zavalniuk-ramancevic.html|спасылка=https://knihi-online.com/slounik-asabovych-ulasnych-imion-zavalniuk-ramancevic.html}}&lt;/ref&gt;

== Паходжанне ==
Імя паходзіць ад старажытнаяўрэйскага імя ''Элішэва''. Яно згадваецца ў [[Стары Запавет|Старым Запавеце]] як імя жонкі [[Аарон (Біблія)|Аарона]], а ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] адпаведнае яму імя носіць [[Лізавета (маці Яна Хрысціцеля)|маці Яна Хрысціцеля]]. Праз грэчаскую і лацінскую мовы імя ўвайшло ў хрысціянскі іменаслоў і атрымала шматлікія формы ў мовах Еўропы.

== У беларускай мове ==
[[Файл:Alžbieta Jaŭchimija Radzivił (Višniavieckaja). Альжбета Яўхімія Радзівіл (Вішнявецкая) (V. Ślandzinski, 1884).jpg|злева|міні|[[Альжбета Яўхімія Вішнявецкая]]]]
''Лізавета'' ўваходзіць у сучасны беларускі іменаслоў. А. Усціновіч падае яго як ассноўную форму імя; вытворнымі формамі названы ''Ліза'', ''Вета'', ''Лісавета'' і ''Лісаветка''.&lt;ref name=&quot;Усціновіч1242&quot; /&gt;
[[Файл:Marceli Krajewski - Elżbieta Rakuszanka.jpg|міні|[[Эльжбета Ракушанка]]]]
Асобнае месца ў беларускім іменаслове займае форма ''Альжбета''. Яна засведчана ў беларускіх пісьмовых помніках з XVI стагоддзя. Усціновіч прыводзіць гістарычныя формы ''Альжбета'' (1528), ''Ольжбета'' (1555), ''Олежбета'' (1558), ''Алжбета'' (1541), ''Олжута'' (1540) і ''Ольжута'' (1539); вытворнымі ад ''Альжбеты'' з'яўляюцца ''Аля'', ''Алька'', ''Бета'' і ''Альжбетка''.&lt;ref name=&quot;Усціновіч1242&quot; /&gt;

Мікалай Бірыла адносіў ''Альжбету'' да каталіцкіх імён і зафіксаваў тры выпадкі яго ўжывання ў беларускіх помніках XVI стагоддзя, у тым ліку ''Грыбовая Альжбета'' ў матэрыялах Ашмяншчыны за 1528 год і ''Альжбета Станіславовая Охадовская'' ў ваўкавыскіх матэрыялах за 1567 год.&lt;ref name=&quot;Бірыла1732&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Бірыла М. В.|загаловак=Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы|год=1966|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=328|старонка=173|url=https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/New/Biryla_Mikalaj.Bielaruskaja_antrapanimija.zip/Biryla_1.1966.pdf|спасылка=https://www.scribd.com/document/1001916334/Biryla-1-1966}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:BathoryErzsebet.jpg|міні|[[Эржэбэт Батары]]]]

== Асноўныя формы ў іншых мовах ==

* '''[[Элізабэт]]''' ({{lang-en|Elizabeth}}, {{lang-de|Elisabeth}}, {{lang-fr|Élisabeth}}) — англійская, французская і нямецкая форма;
* '''[[Эльжбета]]''' ({{lang-pl|Elżbieta}}) — польская;
* '''[[Эржэбэт]]''' ({{lang-hu|Erzsébet}}) — венгерская;
* '''[[Ісабель|Ізабэла, Ізабэль]]''' ({{lang-es|Isabel}}) — іспанская;
* '''[[Альжбета]]''' ({{lang-sk|Alžbeta}}, {{lang-cs|Alžběta}}) — беларуская, славацкая і чэшская;

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;

== Літаратура ==

* {{Кніга|аўтар=Бірыла М. В.|загаловак=Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы|год=1966|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=328|url=https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/New/Biryla_Mikalaj.Bielaruskaja_antrapanimija.zip/Biryla_1.1966.pdf}}
* {{Кніга|аўтар=Усціновіч А. К.|загаловак=Слоўнік асабовых уласных імён|адказны=навук. рэд. А. А. Лукашанец|год=2011|месца=Мінск|выдавецтва=Літаратура і Мастацтва|старонак=240|isbn=978-985-6941-10-1|url=https://knihi-online.com/slounik-asabovych-ulasnych-imion-uscinovic.html}}
* {{Кніга|аўтар=Завальнюк У. М.; Раманцэвіч В. К.|загаловак=Слоўнік асабовых уласных імён|адказны=пад агульнай рэдакцыяй А. А. Лукашанца|год=2017|месца=Мінск|выдавецтва=Народная асвета|старонак=286|url=https://knihi-online.com/slounik-asabovych-ulasnych-imion-zavalniuk-ramancevic.html}}

[[Катэгорыя:Жаночыя імёны]]</text>
      <sha1>ncb0dcm7wv22e28sy7tqcfrq827jioz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>8147</id>
    <revision>
      <id>5189708</id>
      <parentid>3212504</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="t84fvw1bx0yad0maipt5v6i7xllyvae" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Этнаграфія паводле краін|Беларусь]]
[[Катэгорыя:Культура Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі‎]]</text>
      <sha1>t84fvw1bx0yad0maipt5v6i7xllyvae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сакрат Яновіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11779</id>
    <revision>
      <id>5189835</id>
      <parentid>5182130</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47030-55</username>
        <id>173386</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */</comment>
      <origin>5189835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8823" sha1="t1aqrag10b471uchf8eq9j77lrl3ehr" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Яновіч}}
{{Пісьменнік
| Імя              = Сакрат Яновіч
| Арыгінал імя   = Sokrat Janowicz
| Фота             = 
| Месца нараджэння = 
| Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[перакладчык]]
| Мова твораў= беларуская, польская
}}
'''Сакрат Яно́віч''' ({{ДН|4|9|1936}}, {{МН|Крынкі|у Крынках}}, [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] — {{ДС|17|2|2013}}, Крынкі&lt;ref name=&quot;pam&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=105106 Памёр пісьменнік Сакрат Яновіч (Крынкі, Падляшша)], [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] (18.02.2013)&lt;/ref&gt;) — беларускі пісьменнік, аўтар 30 кніг. Член [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]] і [[Саюз польскіх пісьменнікаў|Саюза польскіх пісьменнікаў]] (з 1971), старшыня Клубу Саюза польскіх пісьменнікаў у [[Беласток]]у (1976—1981).

{{змест злева}}

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і шаўца. Скончыў Беластоцкі электратэхнікум (1955). Працаваў брыгадзірам электраманцёраў на баваўняным камбінаце пад Беластокам. Перакладчык, потым журналіст у газеце [[Ніва (1956)|«Ніва»]] (з 1956). Загадчык арганізацыйнага аддзела Галоўнага праўлення [[БГКТ|Беларускага грамадска‑культурнага таварыства]] (1959—1962). У 1960 скончыў завочнае аддзяленне беларускай філалогіі Настаўніцкага інстытута ў Беластоку. У 1958—1970 супрацоўнічаў са Службай бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]], назіраючы за асяродкам газеты «Ніва», а таксама Беларускага грамадска-культурнага таварыства (у 2007 прызнаўся пра гэта ў [[люстрацыя|люстрацыйнай анкеце]]).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |title=Польскае радыё для замежжа: Сакрат Яновіч — агент спецслужбаў ПНР |access-date=18 мая 2007 |archive-date=29 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929104942/http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Калі ён разарваў супрацоўніцтва са спецслужбамі, у [[1970]] яго звольнілі з «Нівы» нібыта «за беларускі нацыяналізм»&lt;ref name=&quot;pam&quot;/&gt;, застаўся беспрацоўным, нейкі час рабіў грузчыкам, тэхнікам бяспекі працы. Скончыў завочны факультэт польскай і славянскай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] ([[1973]]). Інструктар-метадыст Беластоцкага гарадскога Дому культуры (2-я пал. 1970-х), тэхнічны рэдактар «Нівы» (1-я пал. 1980‑х). Старшыня [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускага дэмакратычнага аб’яднання]] (утворана на пач. 1990). Напачатку [[XXI стагоддзе|XXI ст.]] займаўся актыўнай літарганізатарскай дзейнасцю, у яго Villa Socrates праходзілі шматлікія беларускія і міжнародныя інтэлектуальныя спатканні.

== Творчасць ==
Дэбютаваў апавяданнем у 1956 («Ніва», Беласток). Пісаў на беларускай і польскай мовах.

Аўтар зборнікаў апавяданняў і мініяцюр. Сакрат Яновіч напісаў каля 30 кніг. Яго польскамоўнае эсэ «Беларусь, Беларусь» (1987) называюць публікацыяй найбольш вядомай польскаму чытачу, літартуразнаўца [[Альжбета Дамбровіч]] заўважае, што гэта антыпольскі твор, які быў напісаны з гледзішча штораз меншай нацыянальнай меншасці, якая працягвае раставаць, і аўтар яго ішоў на свядомую правакацыю. У кнізе «Доўгая смерць Крынак» (1993) Сакрат Яновіч прарочыць смерць сваёй малой радзімы, апакаліпсіс невялікага мястэчка, якое прытулілася да польска-беларускай мяжы, мае доўгую і пакручастую гісторыю.

Пераклаў на польскую мову «Вітражы» [[Янка Брыль|Я. Брыля]] (Варшава, 1979), п’есу [[Я. Шабан]]а «Шрамы» (для Драматычнага тэатра імя A. Вянгеркі ў Беластоку).

== Узнагароды ==
[[Крыж заслугі|Сярэбраны Крыж заслугі]].

== Бібліяграфія ==
* «Загоны», апавяданні (Беласток, 1969);
* «Wielkie miasto Białystok» («Вялікі горад Беласток»), мініяцюры (1973);
* «Не пашанцавала» (Беласток, 1978);
* «Zapomnieliska» («Забыцці»), мініяцюры (Вроцлаў, 1978);
* «Сярэбраны яздок», проза (Мінск, 1978);
* «Ściana» («Сцяна»), аповесць (Ольштын, 1979);
* «Małe dni» («Малыя дні»), мініяцюры (Варшава, 1981);
* «Samosiej» («Самасей»), аповесць (Варшава, 1981);
* «Trzecia pora» («Трэцяя пара»), мініяцюры (Варшава-Беласток, 1983);
* «Miniatures» («Мініяцюры»), мініяцюры (бел., англ.; Лондан, 1984);
* «Srebrny jeździec» («Сярэбраны яздок»), гістарычнае апавяданне (Варшава, 1984);
* «Białoruś, Białoruś» («Беларусь, Беларусь»), эсэ (1987);
* «Terra Incognita: Białoruś» («Terra Incognita: Беларусь»), эсэ (1993);
* «Dolina pełna losu» («Даліна, поўная лёсу»), аповесці (1994);
* «Nasze tysiąc lat» («Нашая тысяча гадоў»), размовы з Юр’ем Хмялеўскім (2000);
* «Ojczystość. Białoruskie ślady i znaki» («Айчына. Беларускія сляды і знакі»), зборнік эсэ (2001);
* «[[Хатняе стагоддзе]]», аповесць (Крынкі, 2008)&lt;ref&gt;''Яновіч С.'' [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 Хатняе стагоддзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172050/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 |date=16 ліпеня 2019 }} / Рэд. Ю.Хмялеўскі, маст.рэд. П. Грэсь — Крынкі: Villa Sokrates, 2008. — 161 с., іл., 21 см — ISBN 978-83-913706-6-6-0&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БП 1917-90|Яновіч Сакрат}}
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Яновіч Сакрат}}
* Sokrat Janowicz Pisarz transgraniczny; Studia, wspomnienia, materiały. — Białystok: Trans Humana, 2014. — 520 s. — ISBN 978-83-64817-03-8

== Спасылкі ==
* [http://knihi.com/janovic/ Выбраныя творы] С. Яновіча — Эл.рэсурс knihi.com

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Яновіч Сакрат}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]]</text>
      <sha1>t1aqrag10b471uchf8eq9j77lrl3ehr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір (князь полацкі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15187</id>
    <revision>
      <id>5189855</id>
      <parentid>5170933</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Праблемы атаяснення */</comment>
      <origin>5189855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47915" sha1="1e42ik6r1f0ohf2o3s31uirmog9mfsu" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], старажытнарускія крыніцы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў такую версію [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў думку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. У 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішча з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма, ён не ведаў пра Хроніку Лівоніі Генрыха Латвійскага. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Полацкія ўраднікі спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі [[дзяк]]а Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў ураднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне сваёй самастойнасці, выклікала ва Уладзіміра абурэнне, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з [[лук]]аў, закідвалі замак стрэламі. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не прынесла поспеху і [[баліста]], якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя планы спраўдзіліся бы, бо немцаў было мала. Аднак, Уладзімір вымушаны быў адмовіцца ад гэтага, бо даведаўся пра набліжэнне флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара]] з войскам, якое той збіраў тры гады і цяпер высадзіўся на [[Саарэмаа|Эзелі]]. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей, здабыча|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў яму, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапанаваў аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>1e42ik6r1f0ohf2o3s31uirmog9mfsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189886</id>
      <parentid>5189855</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Праблемы атаяснення */</comment>
      <origin>5189886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47938" sha1="24pe5z3gi98t1uurue08wzdhoklsszr" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], старажытнарускія крыніцы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішча з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма, ён не ведаў пра Хроніку Лівоніі Генрыха Латвійскага. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Полацкія ўраднікі спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі [[дзяк]]а Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў ураднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне сваёй самастойнасці, выклікала ва Уладзіміра абурэнне, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з [[лук]]аў, закідвалі замак стрэламі. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не прынесла поспеху і [[баліста]], якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя планы спраўдзіліся бы, бо немцаў было мала. Аднак, Уладзімір вымушаны быў адмовіцца ад гэтага, бо даведаўся пра набліжэнне флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара]] з войскам, якое той збіраў тры гады і цяпер высадзіўся на [[Саарэмаа|Эзелі]]. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей, здабыча|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў яму, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапанаваў аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>24pe5z3gi98t1uurue08wzdhoklsszr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189888</id>
      <parentid>5189886</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Праблемы атаяснення */ аказваецца, ведаў, але ў літаратурным нямецкім пераказе</comment>
      <origin>5189888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47841" sha1="1owo7ygky218gge194wkpn8v5t0ndm3" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], старажытнарускія крыніцы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішча з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Полацкія ўраднікі спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі [[дзяк]]а Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў ураднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне сваёй самастойнасці, выклікала ва Уладзіміра абурэнне, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з [[лук]]аў, закідвалі замак стрэламі. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не прынесла поспеху і [[баліста]], якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя планы спраўдзіліся бы, бо немцаў было мала. Аднак, Уладзімір вымушаны быў адмовіцца ад гэтага, бо даведаўся пра набліжэнне флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара]] з войскам, якое той збіраў тры гады і цяпер высадзіўся на [[Саарэмаа|Эзелі]]. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей, здабыча|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў яму, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапанаваў аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>1owo7ygky218gge194wkpn8v5t0ndm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189889</id>
      <parentid>5189888</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Праблемы атаяснення */</comment>
      <origin>5189889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47845" sha1="5aq66j3p0x9j4216jl20n9439bmc7sn" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], старажытнарускія крыніцы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішчава з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Полацкія ўраднікі спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі [[дзяк]]а Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў ураднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне сваёй самастойнасці, выклікала ва Уладзіміра абурэнне, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з [[лук]]аў, закідвалі замак стрэламі. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не прынесла поспеху і [[баліста]], якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя планы спраўдзіліся бы, бо немцаў было мала. Аднак, Уладзімір вымушаны быў адмовіцца ад гэтага, бо даведаўся пра набліжэнне флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара]] з войскам, якое той збіраў тры гады і цяпер высадзіўся на [[Саарэмаа|Эзелі]]. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей, здабыча|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў яму, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапанаваў аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>5aq66j3p0x9j4216jl20n9439bmc7sn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189890</id>
      <parentid>5189889</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Праблемы атаяснення */</comment>
      <origin>5189890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47814" sha1="1ndubwscf3noei2yxmlucs22gcpw2pt" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], летапісы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішчава з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Полацкія ўраднікі спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі [[дзяк]]а Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў ураднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне сваёй самастойнасці, выклікала ва Уладзіміра абурэнне, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з [[лук]]аў, закідвалі замак стрэламі. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не прынесла поспеху і [[баліста]], якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя планы спраўдзіліся бы, бо немцаў было мала. Аднак, Уладзімір вымушаны быў адмовіцца ад гэтага, бо даведаўся пра набліжэнне флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмара]] з войскам, якое той збіраў тры гады і цяпер высадзіўся на [[Саарэмаа|Эзелі]]. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей, здабыча|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў яму, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапанаваў аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>1ndubwscf3noei2yxmlucs22gcpw2pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189961</id>
      <parentid>5189890</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дзейнасць */</comment>
      <origin>5189961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47459" sha1="dar5csr4yyb1sojpi6iitg7nmq680hr" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], летапісы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішчава з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне сваіх служэбнікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Служэбнікі Уладзіміра спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі кукенойскага [[дыякан]]а Стэфана, каб паклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў служэбнікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне самастойнасці, абурыла Уладзіміра, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат палачан немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не спрабаваў узяць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане закідвалі замак стрэламі з [[лук]]аў. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не дапамагла і [[баліста]], зробленая палачанамі на ўзор нямецкіх, бо зроблена была няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выгнаць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Планы маглі здзейсніцца пакуль немцаў было мала, але падходзіў флот крыжакоў з Германіі, а на [[Саарэмаа|Эзелі]] высадзіўся дацкі кароль [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар]] -- суадносіны сіл змяніліся, Уладзімір адступіў.

Такім чынам, у 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей (здабыча)|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў пра сыход крыжакоў з Лівоніі і прасіў аднавіць наступ. Аднак, сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка не чакаў падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Паход на Рыгу праз смерць князя Уладзіміра не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Стрыйкоўскі не згадваў у гэтым паходзе полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем пасля яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смаленцаў, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, што імаверна стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі, а таксама прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>dar5csr4yyb1sojpi6iitg7nmq680hr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189963</id>
      <parentid>5189961</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Пасля смерці Уладзіміра */</comment>
      <origin>5189963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47478" sha1="hs50j4bhwt0jwsezss2d8sm9smgwc21" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзімір
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = князь полацкі
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = да 1184
 | перыядканец               = 1216
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Усяслаў Васількавіч]]
 | пераемнік                 = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]]

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  =
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
}}
'''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216).

== Праблемы атаяснення ==
Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], летапісы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная.

Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.&lt;!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--&gt; З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]].

У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}.

[[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].

Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішчава з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы.

Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна.

Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый.

Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча.

Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}.

Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі.

== Да 1184 года ==
Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе.

Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам.

== Дзейнасць ==

=== З 1184 года ===
Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]].

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

=== Паход 1203 года ===
У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка {{нп5|Ікшкіле|Ікскюль|ru|Икшкиле}}, лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў сябе полацкім падданым.

=== Паход 1206 года ===
У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне сваіх служэбнікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Служэбнікі Уладзіміра спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі кукенойскага [[дыякан]]а Стэфана, каб паклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў служэбнікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне самастойнасці, абурыла Уладзіміра, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат палачан немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не спрабаваў узяць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане закідвалі замак стрэламі з [[лук]]аў. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не дапамагла і [[баліста]], зробленая палачанамі на ўзор нямецкіх, бо зроблена была няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выгнаць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Планы маглі здзейсніцца пакуль немцаў было мала, але падходзіў флот крыжакоў з Германіі, а на [[Саарэмаа|Эзелі]] высадзіўся дацкі кароль [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар]] -- суадносіны сіл змяніліся, Уладзімір адступіў.

Такім чынам, у 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей (здабыча)|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў пра сыход крыжакоў з Лівоніі і прасіў аднавіць наступ. Аднак, сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка не чакаў падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам.

=== Падзеі 1209 года ===
Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі.

=== Мір з біскупам у 1210 годзе ===
Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]].

У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў.

Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон.

=== Падзеі 1216 года ===
У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}}

== Пасля смерці Уладзіміра ==
Па смерці князя Уладзіміра паход на Рыгу не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Пазней Стрыйкоўскі не называў сярод ўдзельнікаў паходу на Галіч полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем па яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смалян, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак, гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, імаверна, гэта стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі і прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе.

== У мастацтве ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]])
Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]].
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2.
* ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&amp;nbsp;1-14. — P. 12-13;&lt;!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --&gt;
* ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81;
* ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935.
* ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975.
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}}
* ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938.
* {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}}
* {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}}
* {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}}
* {{кніга
|аўтар          = Загарульскі Э. М.
|частка         = 
|загаловак      = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = 
|год            = 1998
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 260
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          =
|ref            = Загарульскі
}}
* История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см.
* {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}}
* {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}}
* ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005.
* ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3.
* {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}}
* {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }}
* {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}}
* ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138.
* {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}}
* {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}}

{{продкі}}
{{Ізяславічы Полацкія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Князі полацкія]]
[[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]]</text>
      <sha1>hs50j4bhwt0jwsezss2d8sm9smgwc21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зміцер Жылуновіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15705</id>
    <revision>
      <id>5189907</id>
      <parentid>5098661</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзены звесткі пра працу Змітра Жылуновіча ў Жлобіне ў 1909—1910 гадах; дададзена крыніца.</comment>
      <origin>5189907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26535" sha1="fhypx8ekjv0672zbsg1nab630su78uz" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Псеўданімы         = ''Авадзень''; ''Авадзён''; ''Аглядальнік''; ''В.Аса''; ''Беларус''; ''Беларус-Камуніст''; ''Бэйгар''; ''Вар''; ''П.Вартавы''; ''Паўлюк Вартавы''; ''Васа''; ''Сымон Гляк''; ''Габрусь Друк''; ''Сымон Друк''; ''Зета''; ''Зміжыла''; ''Зміцер''; ''Знаёмы''; ''Змітро Капылянін''; ''Янка Кліч''; ''Коммунист Беларус''; ''Мешчанін''; ''Мінчанін''; ''Цішка Г.''; ''Мужык''; ''С.Смык''; ''Я.Смык''; ''Стары С-Д''; ''Твой сын Змітро''; ''Чырвонь''; ''Язэп Чырвонь''; ''Шулятнік''; ''А.''; ''Ц. Г.''; ''Д. Ж.''; ''З. Ж.''; ''У. Ж.''; ''Ул. Ж.''; ''Д.Ж-ч''; ''З.Ж-ч''; ''Я.К-іч'' і інш.
| Жонка = Надзея Сцяпанаўна
| Дзеці = Галіна
| Гады актыўнасці =
| Кірунак =
| Жанр =
| Дэбют = у газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» ([[1908]]); першая кніга — «Pieśni» ([[1913]])
}}
'''Зміцер Хведаравіч Жылуновіч''' або '''Змітро Жылуновіч''', вядомы пад псеўданімам '''Цішка Гартны''' ({{lang-be-latin|Ciška Hartny|1}}; {{ДН|23|10|1887|4|11}}, мястэчка [[Капыль]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|11|4|1937}}, [[Магілёў]], псіхіятрычная лячэбніца) — беларускі [[пісьменнік]], [[паэт]] і [[перакладчык]], грамадскі і дзяржаўны дзеяч. Акадэмік АН БССР (1928).

== Біяграфія ==
Паходзіць з сялян. У 1905 годзе скончыў двухкласную школу ў Капылі. Працаваў рамеснікам-гарбаром у Капылі, Літве, Украіне. У 1909—1910 гадах працаваў у [[Жлобін]]е.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост. Жлобін у 1908—1913 гадах
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;

Удзельнік [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Гартный Тишка
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 139-140
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;, з 1906 член Капыльскай арганізацыі [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Ствараў рукапісныя часопісы.

У траўні 1913 года пачаў працу на заводзе «Вулкан» у [[Санкт-Пецярбург]]у. У 1914 годзе пераходзіць на завод «Айваз». Быў удзельнікам культурна-выдавецкай суполкі «[[Знание (Пецярбург)|Знание]]».

[[Файл:Статут аб выбарах у Устаноўны Збор (1917).pdf|міні|злева|page=3|«Статут аб выбарах у Устаноўны Збор». 1917]]
З лютага па снежань 1918 — сакратар [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газеты «[[Дзянніца (газета)|Дзянніца]]». З кастрычніка 1918 прыняты ў [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]]. Аўтар маніфеста аб утварэнні [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]], з 1 студзеня 1919 па 3 лютага 1919 старшыня [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага ўрада]] яе.

У 1919—1920 — сакратар газеты «Красная звезда» &lt;!--заря?--&gt; ([[Харкаў]]), палітработнік на Паўднёвым фронце Чырвонай Арміі. Потым — літаратурны супрацоўнік у штабе [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] (у [[Смаленск]]у). З 1920 года — сакратар і адказны рэдактар газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]».

З 1921 жыве ў [[Мінск]]у. Узначальваў [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржвыдавецтва БССР]] і [[Цэнтральны архіў БССР]], працаваў намеснікам наркама асветы і старшынёй [[Галоўмастацтва БССР]], з’яўляўся членам прэзідыума [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]] і навуковым сакратаром камісіі па вывучэнні рэвалюцыйнага руху на Беларусі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

У сакавіку 1922 наведаў [[Берлін]], наладзіў выданне беларускіх падручнікаў і [[Мастацкая літаратура|мастацкіх]] кніг. За два месяцы было надрукавана 10 назваў агульным [[наклад]]ам 138 500 экзэмпляраў (у тым ліку кніга паэзіі «Песьні працы і змаганьня» і першая частка рамана «Сокі цаліны» Гартнага). У красавіку 1922 узначаліў беларускае кааператыўнае выдавецтва «Адраджэнне», якое выпусціла за адзін год 14 кніг. Неўзабаве выдавецтва было абвінавачана ў «нацыянал-шавінізме» і было перайменавана ў выдавецтва «[[Савецкая Беларусь, выдавецтва|Савецкая Беларусь]]». У снежні выдавецтва выпусціла № 1 часопіса «[[Полымя (1922)|Полымя]]», рэдактарам якога стаў Жылуновіч&lt;ref name=a1&gt;{{Кніга|аўтар = М. В. Нікалаеў і інш.|частка = |загаловак = Гісторыя беларускай кнігі|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год = 2011|том = 2. Кніжнасць новай Беларусі|старонкі = 195-199|старонак = 436|серыя = |isbn = 978-985-11-0599-7|тыраж = 5800}}&lt;/ref&gt;. У гэтым жа годзе разам з часткай іншых творцаў пытае дазволу на стварэнне беларускай літаратурнай арганізацыі «[[Вір, арганізацыя|Вір]]». Статут «Віру» зацверджаны не быў.

У 1925 зноў ездзіў да Берліну з мэтай удзелу ў [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]]. У 1927 годзе разам з [[Янка Купала|Купалам]], [[Міхась Чарот|Чаротам]] і [[Міхась Зарэцкі|Зарэцкім]] наведаў Польшчу і [[Чэхаславакія|Чэхію]], выступіў перад беларусамі [[Варшава|Варшавы]]&lt;ref name=a3&gt;{{Кніга|аўтар = Янка Купала|частка = Поўны збор твораў у 9 тамах|загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2002|том = 8|старонкі = 110|старонак = 462|серыя = |isbn = 985-02-0551-2|тыраж = 5800}}&lt;/ref&gt;.

Ініцыятар стварэння літаратурнай арганізацыі «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]»&lt;ref&gt;Статут арганізацыі быў зацверджаны ў 1928 годзе.&lt;/ref&gt;. Член ЦВК БССР у 1920—1931. Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|БелАН]] з 1928. Удзельнік [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1934. У 1934—1936 працаваў у [[Інстытут гісторыі БелАН|Інстытуце гісторыі БелАН]].

Выключаны з [[ВКП(б)]] 16.1.1931 з фармулёўкай «''за сувязь з &lt;…&gt; нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі''». Арыштаваны 15.11.1936, пераведзены (7.4.1937) у Магілёўскую псіхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (па афіцыйнай версіі ад гангрэны лёгкіх; па іншых звестках — скончыў жыццё самагубствам)&lt;ref name=a2&gt;{{Кніга|аўтар = Янка Купала|частка = Поўны збор твораў у 9 тамах|загаловак = Каментарная частка|арыгінал = |спасылка = |адказны = Аўтары каментароў: С. В. Забродская, Э. А. Золава, Т. Р. Строева, А. І. Шамякіна|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|том = 9, кніга 1|старонкі = 616|старонак = 686|серыя = |isbn = 985-02-0552-0|тыраж = 5800}}&lt;/ref&gt;.

Пахаваны на ўскраіне [[Пячэрскі лесапарк|Пячэрскага парку]] ў Магілёве. На выяўленым месцы пахавання 11.4.1989 устаноўлены помнік. На магіле жонкі Надзеі Жылуновіч на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках Мінска]] змешчаны надпіс-[[кенатаф]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-04}}&lt;/ref&gt;.

Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15.10.1955. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10.9.1987.

== Сям’я ==
Жонка — Жылуновіч Надзея Сцяпанаўна (народжаная ў верасні 1894 года ў Ленінградзе ў сям’і рабочага). 8.10.1938 асобай нарадай пры НКВД асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў [[Баровічы (Ленінградская вобласць)|Баровічы]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17.6.1966 [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўным судом БССР]].

Дачка Галіна нарадзілася 21.2.1917 года ў Ленінградзе. Член [[ВЛКСМ]], паступіла ў [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мін­скі медыцынскі інстытут]]. 25.8.1937 у Мінску арыштавана, 8.10.1938 асобай нарадай пры НКВД разам з маці асу­джана за «неданясенне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградскай вобласці. Пасля вызвалення жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17.6.1966 Вярхоўным судом БССР.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ГАРТНЫ Цішка |url=http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=27737 |accessdate=7 лістапада 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210723180959/https://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=27737 |archivedate=23 ліпеня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Беларускі мовазнавец (беларуская, руская мовы), кандыдат філалагічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага.

== Творчасць ==
[[Файл:Ц. Гартны. Раман “Бацькава воля”. Ч. 1. 1.jpg|thumb|Ц. Гартны. Раман «Бацькава воля». Ч. 1. Аўтограф. 1921 г.]]
[[Файл:Ц. Гартны. Раман “Бацькава воля”. Ч. 1. 2.jpg|злева|thumb|Ц. Гартны. Раман «Бацькава воля». Ч. 1. Аўтограф. 1921 г.]]
Друкавацца пачаў з 1908 — верш «Бяздольны» ў газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Выступаў як паэт, празаік, драматург, публіцыст, даследчык гісторыі беларускай літаратуры, крытык.

[[Файл:Pieśni (1913).pdf|міні|злева|«Pieśni». 1913]]
У 1912 газета «[[Правда (газета)|Правда]]» змяшчае некалькі вершаў і нарыс, прысвечаны працаўнікам. Першая кніга «Pieśni» (''Песні'') выйшла ў 1913&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Цішка Гартны — пачынальнік рабочай тэматыкі ў беларускай паэзіі і прозе. У рамане «Сокі цаліны» (нап. 1914—1929) паказаў шляхі фарміравання характару рэвалюцыйнага змагара, узняў некранутыя пласты народнага жыцця, разгарнуў шырокія малюнкі заводскіх будняў, стварыў яскравыя вобразы сялян-местачкоўцаў. У зборніках апавяданняў «Трэскі на хвалях» (1924) і «Прысады» (1927) адлюстравана разбуджаная рэвалюцыяй беларуская вёска. У творах Цішкі Гартнага заўважаўся паварот ад аднабаковай рамантызацыі і лірыка-эмацыянальнага ўспрыняцця грамадзянскай вайны да рэалістычнага паказу канкрэтнага чалавека і яго псіхалогіі&lt;ref&gt;БЭ ў 18 т. Т. 5&lt;/ref&gt;. У рамане «Перагуды» (1935) паказаў вёску ў перыяд калектывізацыі. У зборніку «Узгоркі і нізіны» (1928) — даследаванні творчасці [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, [[М. Чарот]]а, [[А. Гурло]].

Ц. Гартны пераклаў на беларускую мову першую кнігу рамана [[Аляксандр Аляксандравіч Фадзееў|А. Фадзеева]] «Апошні з удэге» (Мн.. 1932), пачаў перакладаць «[[Мёртвыя душы]]» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]]&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = ''Збор твораў. У 4 т.''
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Аўт. прадм. [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|С. Александровіч]]
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = Маст. літ.
|год            = 1987
|том            =  1: Вершы, 1909-1935. Апавяданні 1909-1927
|старонкі       = 28
|старонак       = 438 с. 3 л. іл., 1 л. партр.
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

==== Крытыка і прызнанне ====
[[Файл:Помнік Цішку Гартнаму, Капыль.jpg|thumb|[[Помнік Цішку Гартнаму]] ў [[Капыль|Капылі]]]]
[[Файл:Bust of Tsishka Hartny in the local history museum in Kapyl.jpg|міні|злева|Бюст Цішкі Гартнага працы [[Заір Азгур|Заіра Азгура]] ў [[Капыльскі раённы краязнаўчы музей|Капыльскім раённым краязнаўчым музеі]]]]
Вось як адзначыў творчасць Цішкі Гартнага [[Янка Купала]]:

{{цытата|Цішка не «майструе вершаў», а пяе, пяе ўсёй сваёй набалелай душой, усім сваім сэрцам гарачым, кіпучым. Нойдзеце тут і галубіныя песні кахання, і сумныя жальбы, і смелыя жаданні, і ва ўсім чуваць песняра праўдзівага, вынасіўшага кожнае слова ў сваіх набалелых грудзях.|[[s:be: Агляд кніг (Купала)|Агляд кніг]] (1913)}}

Цішка Гартны мог стаць першым [[Народны паэт Беларусі|Народным паэтам Беларусі]] — у 1923 пленум ЦК КП(б)Б пастанавіў надаць яму такое званне. З невядомых прычын пастанова не была зведзена ў жыццё&lt;ref name=&quot;a2&quot;/&gt;.

Творы Гартнага перакладаліся на рускую, украінскую і іншыя мовы&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.
[[Файл:Мінск. Карла Маркса. Мемарыяльныя дошкі Панцеляймону Панамарэнку, Змітру Жылуновічу і Кірылу Мазураву.jpg|міні|злева|Мемарыяльныя дошкі [[Панцеляймон Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]], Змітру Жылуновічу (справа ўверсе) і [[Кірыл Мазураў|Кірылу Мазураву]] на [[Дом Свянціцкага|доме па вул. Карла Маркса, 30]] у Мінску]]
У 2000 годзе ў [[Капыль|Капылі]] перад [[Капыльскі раённы краязнаўчы музей|Капыльскім раённым краязнаўчым музеем]] устаноўлены [[помнік Цішку Гартнаму]] (скульптар [[Уладзімір Бандарэнка]])&lt;ref name=&quot;racyja&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/padarozhzhy/tym-shto-pajshli-pamirats-kab-zhyla-bats/ |title=«Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына» |access-date=26 студзеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190817121018/https://www.racyja.com/padarozhzhy/tym-shto-pajshli-pamirats-kab-zhyla-bats/ |archivedate=17 жніўня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Яго імем названы вуліцы ў [[Мінск]]у, [[Капыль|Капылі]]. З 1989 па 2004 г. у беларускай сталіцы былі 2 вуліцы ў яго гонар: [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] і [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Цішкі Гартнага]].

== Бібліяграфія ==

===== Прыжыццёвыя кнігі =====
* ''Песьні'' ([[1913]])
* ''Хвалі жыцьця'' ([[1918]]) — п’есы
* ''Песьні працы і змаганьня'' ([[1922]])
* ''Сокі цаліны'' ([[1922]])
* ''Трэскі на хвалях'' ([[1924]]) — апавяданні
* ''Сацыялістка'' ([[1924]]) — п’есы
* ''Урачыстасьць'' ([[1925]])
* ''Дзьве сілы'' ([[1927]]) — п’есы
* ''Прысады'' ([[1927]]) — п’есы, апавяданні
* ''Узгоркі і нізіны'' ([[1928]]) — зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў
* ''На новым месцы'' ([[1930]]) — зборнік аповесцяў
* ''Гаспадар'' ([[1930]])
* ''Зялёны шум'' ([[1931]])
* ''Гоман зарніц'' ([[1932]])
* ''Наступ на горны'' ([[1932]]) — вершы, апавяданні
* Збор твораў у 4 тамах ([[1929]]—[[1932]])

===== Пасмяротныя выданні =====
* Вершы. Мн., 1967;
* Зб. тв: У 4 т. Мн., 1987—1989. т. 1-3;
* Насустрач сонцу: Выбр. апавяданні. Мн., 1978.
* Выбраныя творы / уклад. прадм. і камент. Серафіма Андраюка. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — 604 с. (Беларускі кнігазбор, том 60). ISBN 978-985-08-1411-1.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;7&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Цішка Гартны (1923).pdf|«Цішка Гартны». 1923
Сцэнічныя творы (1923—1924). Кніжка 2.pdf|page=3|«Сцэнічныя творы». 1923—1924
Трэскі на хвалях (1924).pdf|page=5|«Трэскі на хвалях». 1924
Урачыстасьць (1925).pdf|«Урачыстасьць». 1924
Выбраныя апавяданьні (Гартны, 1926).pdf|page=5|«Выбраныя апавяданьні». 1926
Прысады (1927).pdf|«Прысады». 1927. Вокладка — [[Васіль Елісеевіч Літко|Васіль Літко]]
Прысады (1928).pdf|«Прысады». 1928 Вокладка — Васіль Літко
Збор твораў (Гартны, 1929—1932). Том 1.pdf|«Збор твораў». Том 1. 1929—1932
Гаспадар (1930).pdf|page=5|«Гаспадар». 1930
Прысады (1930).pdf|page=5|«Прысады». 1930
На новым месцы (1930).pdf|«На новым месцы». 1930
Соцыялістычныя высоты (1930).pdf|«Соцыялістычныя высоты». 1930
Цішка Гартны. Гоман зарніц. 1932.jpg|«Гоман зарніц». 1932
Наступ на горны (1932).pdf|«Наступ на горны». 1932
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|5}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
** Клачко А. М. Цішка Гартны: (Крытычна-біяграфічны нарыс). Мн., 1961;
** Ялугін Э. Без эпітафіі: Дакументальная аповесць. Мн., 1989;
** Успаміны пра Цішку Гартнага : зборнік / складальнікі : Г. Д. Жылуновіч, С. Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1984. — 173 с.
** ЭГБ, т. 3;
** Возвращенные имена.
** ''Мяснікоў, А. Ф.'' Сто асоб беларускай гісторыі. — Мінск: «Літаратура і мастацтва», 2009. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-61-4

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/zhylunovich.html ЖЫЛУНОВІЧ Зміцер Хведаравіч]
* [http://bellib.by/2011-06-13-09-13-35/category/%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96-3.html Апавяданні Цішкі Гартнага на bellib.by]{{Недаступная спасылка}}
* [http://arche.bymedia.net/2006-9/paciupa906.htm Найлепшы верш Цішкі Гартнага?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415005124/http://arche.bymedia.net/2006-9/paciupa906.htm |date=15 красавіка 2012 }} (артыкул Ю. Пацюпы)
* [https://csl.bas-net.by/personalii/66128/jilunovich-dmitriy-fedorovich/ Зміцер Жылуновіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}

{{Кіраўнікі ўрадаў Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Жылуновіч Зміцер}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]]
[[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі ўрада БССР]]
[[Катэгорыя:Зміцер Жылуновіч| ]]
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]]
[[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР]]</text>
      <sha1>fhypx8ekjv0672zbsg1nab630su78uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жлобін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16269</id>
    <revision>
      <id>5189878</id>
      <parentid>5189416</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Удакладнены звесткі пра жаночую гімназію Мірановіч, дададзены спасылка на асобны артыкул і крыніца</comment>
      <origin>5189878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59602" sha1="5tsnx50lzbhp0ckw2jhedor5tndjthc" xml:space="preserve">{{значэнні|Жлобін (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Жлобін
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Жлобінскі
 |від кіраўніка           = старшыня райвыканкама
 |дата заснавання         = XV ст.
 |першае згадванне        = 1654
 |ранейшыя назвы          = Злобін
 |нацыянальны склад       = [[беларусы]] — 79,8[[Працэнт|%]]; [[рускія]] — 15,1%; [[украінцы]] — 2,8%; іншыя — 2,3%
 |канфесійны склад        = [[Выява:Christian cross.svg|6px|Хрысціянскі крыж]] [[Хрысціянства|хрысціяне]] — [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[Каталіцызм|католікі]] і інш.
}}
'''Жло́бін'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Žlobin}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна. Трэці па колькасці насельніцтва горад у вобласці (пасля [[Гомель|Гомеля]] і [[Мазыр]]а). Размешчаны на [[Раўніна|раўніне]] Гомельскае [[Палессе]], за 93 км ад Гомеля, 215 км ад [[Мінск]]а. Прыстань на [[Дняпро|Дняпры]]. Буйны чыгуначны вузел (кірункі на [[Мінск]], [[Магілёў]], [[Гомель]], [[Калінкавічы]]); аўтадарогі на [[Бабруйск]], Гомель, [[Рагачоў]], [[Светлагорск]].

== Назва ==
У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Жлоба, Жлобіч&lt;ref&gt;''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 146.&lt;/ref&gt;. З прозвішчам Жлоба звязваў назву Жлобіна географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]]&lt;ref&gt;''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 124.&lt;/ref&gt;.

З іншага боку, ёсць гідронім [[Жлобінскае|Жлобін]], так называецца возера каля [[Баранавічы|Баранавічаў]] (цяпер у складзе горада).

Ёсць некалькі версій паходжання назвы «Жлобін», у тым ліку адкінутыя, легендарныя, тапанімічныя і лінгвістычныя.

Працяглы час у літаратуры сцвярджалася, што старая назва Жлобіна — «Хлепень», нібыта згаданая ў 1492 годзе ў сувязі з [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайной Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. Аднак сучасныя даследаванні паказалі, што гаворка ішла пра іншае паселішча — вёску Хлепень каля Сычова ў сучаснай Смаленскай вобласці Расіі. Атаясненне Хлепеня і Жлобіна прызнана памылковым&lt;ref name=&quot;zk2025&quot;&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.&lt;/ref&gt;.

Паводле народнай легенды, назва Жлобін паходзіць ад імя легендарнага заснавальніка Злобіна — ваяра, які нібыта выратаваў людзей ад цмока. Паселішча было названа ў ягоны гонар, а з часам назва змянілася на «Жлобін». Версія падмацоўваецца мясцовымі паданнямі і тыповай практыкай утварэння назваў ад імёнаў першапасяленцаў&lt;ref name=&quot;zk2025&quot; /&gt;.

Яшчэ адна легенда сцвярджае, што ў балотах каля сучаснага Жлобіна жыў дванаццацігаловы цмок, які патрабаваў даніну людзьмі. Малады асілак Пятрок забіў цмока, але загінуў у баі. На месцы яго пахавання паставілі крыж, а пазней быў заснаваны замак Злобін. Назву нібыта далі ад слова «злоба» або ад крыку плытагонаў «Злоообін!» у небяспечным месцы на павароце Дняпра&lt;ref name=&quot;zk2025&quot; /&gt;.

Назва можа паходзіць ад мясцовых геаграфічных умоў — узгоркаў над Дняпром, на якіх не даставала паводкавая вада. У гэтым выпадку «злобак», «злобень» азначалі ўзвышша, сухое месца ў забалочанай мясцовасці. Версія падтрымліваецца шэрагам беларускіх тапанімістаў, уключаючы Ю. Татарынава&lt;ref name=&quot;zk2025&quot; /&gt;.

Апублікаваная ў выданні «Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік» (2025) балцкая версія&lt;ref name=&quot;zk20252&quot;&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 65—73.&lt;/ref&gt; была цалкам скапіравана з артыкула «Жлобін» Беларускай Вікіпедыі (версіі паміж 1 мая 2023 і 16 мая 2025), але гэтыя звесткі на праўдзе не пацверджаліся крыніцамі, хоць зноскі на іх стаялі, таму з вікіпедыйнага артыкула іх выдалілі 16 мая 2025 года.

Разглядаецца таксама магчымасць паходжання ад фіна-угорскіх або іранскіх кораняў, звязаных са значэннямі «вільготнае месца», «талая вада» ці «рака» (камскі, таджыцкі, персідскі адпаведнікі). У такім выпадку «Жлобін» мог значыць «паселішча на вільготным месцы»&lt;ref name=&quot;zk2025&quot; /&gt;.

== Геральдыка ==
Герб і сцяг Жлобіна зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 28 студзеня 2002 года пад № 80&lt;ref name=&quot;геральдыка&quot;&gt;[https://geraldika.by/gerb-goroda-zhlobin/ Герб горада Жлобіна] // Геральдыка Беларусі.&lt;/ref&gt;.

Афіцыйны [[герб Жлобіна]] — сярэбрана-чорная [[ладдзя]] на блакітным полі іспанскага шчыта. Сцяг уяўляе сабой блакітнае прамавугольнае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры якога размешчана бела-чорная ладдзя&lt;ref name=&quot;геральдыка&quot; /&gt;.

Выява ладдзі адсылае да значэння [[Дняпро|Дняпра]] як гандлёвага і культурнага шляху, які спрыяў фарміраванню Жлобіна. Ладдзя сімвалізуе падарожжа і накіраванасць у будучыню.

Падчас публічнага абмеркавання герба разглядаліся і іншыя варыянты, у тым ліку грыфон з мячом як сімвал роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]&lt;ref&gt;Адамушко В. І., Елінская М. М. «Гербы и флаги Беларуси». — Мінск: Беларусь, 2006. — С. 254.&lt;/ref&gt;. Аднак перамог праект з ладдзёй, падтрыманы большасцю ўдзельнікаў конкурсу.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
Вынікі [[Археалогія|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя пасяленні людзей на тэрыторыі сучаснага горада ўзніклі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынны час]], задоўга да заснавання Жлобіна. На ўзбярэжжы Дняпра ў межах горада знойдзены рэшткі паселішча перыяду [[Бронзавы век|бронзавага веку]] (II — пачатак I тысячагоддзя да [[Наша эра|н.э.]]). На тэрыторыі гарадскога парку культуры і адпачынку «Прыдняпроўскі» выяўлены сляды пасялення перыяду [[Жалезны век|жалезнага веку]]&lt;ref name=&quot;Cisieckaja&quot;/&gt;, якое існавала ў канцы I тысячагоддзя да н. э. — пачатку I тыс. н.э.&lt;ref name=&quot;M.&quot;/&gt;.

=== У Рэчы Паспалітай ===
Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] [[казакі|казацкі]] гетман [[Іван Залатарэнка]], які ваяваў на баку [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], у сваім лісце ад 15 ліпеня 1654 года паведаміў, што яго войскі спалілі «замак Злобін» (разам з замкамі [[Рэчыца]], [[Стрэшын]], [[Рагачоў]] і Горваль). Больш позніх пісьмовых звестак пра гэты замак не маецца&lt;ref name=&quot;Tkačoŭ-1&quot;/&gt;. Злобін таксама згадваецца як мястэчка ў шэрагу іншых дакументаў, звязаных з вайной 1654—1655 гадоў&lt;ref name=&quot;M.&quot;/&gt;.

Паводле [[Археалогія|археалагічных]] даных, [[Жлобінскі замак]] існаваў у XV—XVII стагоддзях ля ўпадання ручая Чорначка ў раку Дняпро, побач з сучасным гарадскім паркам «Прыдняпроўскі». Абарончыя ўмацаванні складаліся з 2-х частак: [[Замак|замка]] і падзамка. Пляцоўка замка ўзвышаецца над нізінай на 3—4 м (цяпер тут знаходзіцца сучасны будынак — спартыўная школа). Пляцоўка падзамка, якая выцягнута з поўначы на поўдзень, узвышаецца над нізінай на 2 — 3 м (стадыён спартыўнай школы). Побач знаходзіцца і першапачатковае неўмацаванае [[Сярэднявечча|сярэдневяковае]] [[Селішча (археалогія)|селішча]]&lt;ref name=&quot;Tkačoŭ-2&quot;/&gt;. На ім размясціўся парк «Прыдняпроўскі»&lt;ref name=&quot;Babin&quot;/&gt;. Пры археалагічных абследаваннях знойдзены матэрыял XIV—XVIII стагоддзяў&lt;ref name=&quot;M.&quot;/&gt;. Такім чынам, вызначана, што гістарычная частка Жлобіна размяшчаецца пераважна паміж [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Свята-Троіцкім саборам]], [[Дняпро|Дняпром]], былым ручаём Чорначка, які цяпер знаходзіцца ў калектары, і колішнім шляхам Рагачоў — Рэчыца, цяпер вуліцай Карла Маркса&lt;ref name=&quot;M.&quot;/&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Файл:Сучасны выгляд Жлобінскага замчашча. 2025 год.jpg|Сучасны выгляд Жлобінскага замчышча. 2025 год
Файл:Тэрыторыя Старога горада Жлобіна. Сучасны выгляд. 2025.jpg|Тэрыторыя Старога горада Жлобіна. Сучасны выгляд. 2025 год
Файл:Тэрыторыя парка Прыдняпроўскі, дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025.jpg|Тэрыторыя парка «Прыдняпроўскі», дзе раней знаходзілася селішча каля Жлобінскага замка. 2025 год
&lt;/gallery&gt;

[[Файл:POL COA Chodkiewicz.svg|left|100 px|thumb|Герб Хадкевічаў.]]
У XV—XVI стагоддзях гэта мясцовасць знаходзілася ва ўладаннях [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (якое 1 ліпеня 1569 года [[Люблінская унія|аб’ядналася]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]).

У публікацыях сустракаецца меркаванне аб тым, што першая пісьмовая згадка аб Жлобіне пад назвай Хлепень адносіцца да 1492 года, але гэта памылка&lt;ref name=&quot;Tkačoŭ-3&quot;/&gt;. Імаверна, яна ўзнікла ў выніку таго, што з беларускім горадам [[Рагачоў]] (паблізу Жлобіна) блыталі сяло, якое ў XV стагоддзі знаходзілася на сумежжы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы — {{нп5|Рагачова (Дмітраўскі раён)|Рагачова|ru|Рогачёво (Дмитровский район)|}} (у сучасным Дмітраўскім раёне [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]), а непадалёк ад яго ёсць в. [[Хляпень]] ([[Сычоўскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]])&lt;ref name=&quot;docs&quot;/&gt;. Дакументаў пра тое, што ў Жлобіна была назва Хлепень, няма.

З 1509 года ў складзе [[Рагачоўская воласць|Рагачоўскай воласці]], ва ўладанні каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], з 1556 года ў складзе скарбовага Рагачоўскага маёнтка. З 1563 года ва ўладанні полацкага шляхціца&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Злобін пазначаны на картах 1772, 1776 і 1799 гадоў&lt;ref name=&quot;M.&quot;/&gt;.

У 1790 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] выдаў прывілей на штотыднёвыя таргі і 4 гадавыя кірмашы ў Жлобіне, які тады належаў І. Халецкаму. Былі прыстань і паромная пераправа, вялося будаўніцтва рачных суднаў. З 1792 года дзейнічала [[Кафедральны сабор Жыватворнай Тройцы (Жлобін)|Крыжаўзвіжанская царква]].

=== У Расійскай імперыі ===
З 1793 года, пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]], Жлобін у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Падчас [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расіяй 1812 года]] французскія войскі 20 ліпеня 1812 года занялі Жлобін, але ў хуткім часе адступілі. Паводле рэвізіі 1816 года ў Жлобіне 189 двароў.

З 1818 года Жлобін стаў мястэчкам. Паводле інвентару 1847 года меў 965 жыхароў. У 1860 годзе меліся царква, паштовая станцыя (24 камплекты коней), прыстань і пераправа.

У 1863 годзе шляхта Жлобіншчыны далучылася да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў у Польшчы, Літве і Беларусі]] супраць уладаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Гл. таксама: [[Паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета]]

У 1863 годзе замест састарэлага ўзведзены новы будынак царквы, дзейнічалі [[народнае вучылішча]] (у 1864 годзе 15 вучняў, у 1889 годзе 92 вучні), [[хлебазапасны магазін]]. З 1876 года працаваў дрожджавы завод, з 1868 года — крупарушка. Праз мястэчка праходзіла дарога з Магілёва на поўдзень Беларусі.

16 лістапада 1873 года была адкрыта чыгунка Асіповічы — Гомель і чыгуначная станцыя Жлобін 2-га класа. За 1 км на захад ад мястэчка было збудавана паравознае дэпо, вагонныя майстэрні, памяшканні для пасажыраў. Пазней быў узведзены аднапавярховы драўляны вакзал.

13 мая 1880 года ў пажары згарэла 159 дамоў, царква, усе 5 яўрэйскіх малітоўных дамоў, народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, 65 лавак і складоў з таварамі. Адбудоўвалася мястэчка паводле новага плана. У 1880 годзе 164 двары, 430 жыхароў, 6 лавак, цукровы завод. 16 мая 1889 года ў пажары згарэла 89 дамоў з надворнымі пабудовамі.

Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы [[Карпілаўка (Жлобінскі раён)|Карпілаўка]], якая ў 1905 годзе ўвайшла ў склад Жлобіна, — 301 двор, 1307 жыхароў, капліца, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, чыгуначнае вучылішча, 8 крупарушак, 4 пастаялыя двары і 2 карчмы. Паблізу размяшчаўся казённы завод для прэсавання сена, якое накіроўвалася ў ваенныя акругі.

24 снежня 1902 года адкрыта чыгунка Віцебск — Жлобін, 2 лістапада 1915 года — чыгунка Жлобін — Калінкавічы. Пашыраўся гандаль, асабліва хлебам, лёнам, пянькой. Працавалі 2 вінакурні. З 22 снежня 1905 года да 2 студзеня 1906 года адбывалася забастоўка чыгуначнікаў. З 1908 года дзейнічала пазыкова-ашчадная каса. Мелася паштовае аддзяленне.

У 1909 годзе ў Жлобіне, які адносіўся да Лукаўскай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні, налічвалася 486 гаспадарак, 4270 жыхароў, 613 драўляных і 4 мураваныя будынкі. 27 красавіка 1910 года жыхары Жлобіна на беразе Дняпра сустракалі мошчы прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]], якія на параходзе «Галавачоў» перавозілі з Кіева ў Полацк. У той жа дзень параход спыняўся ў Стрэшыне, а святыню таксама сустракалі жыхары прыбярэжных вёсак Жлобіншчыны — Казіміраўкі, Страдубкі, Чапліна, Холмечы і іншых&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост 1908—1913 гадоў
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |date=2026-03-31
 |language=be
 |access-date=2026-08-29
}}&lt;/ref&gt;. У 1910 годзе быў атрыманы дазвол на адкрыццё [[Жаночая гімназія Мірановіч|прыватнай чатырохкласнай жаночай навучальнай установы А. Е. Мірановіч]]. У чэрвені 1914 года яна атрымала правы прагімназіі, а ў ліпені 1915 года была пераўтворана ў сямікласную жаночую гімназію; пры ёй працавала бібліятэка.&lt;ref name=&quot;mironovich-gymnasium&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/pachatak-zhanochaj-adukacyi/
 |title=Пачатак жаночай адукацыі
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt; У 1913 годзе адкрыта крэдытнае таварыства.

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Выява:Žłobin. Жлобін (1915).jpg|Мястэчка Жлобін, агульны выгляд. 1915 г.
Выява:Žłobin, Hałoŭnaja. Жлобін, Галоўная (1905).jpg|Галоўная вуліца. Да 1914 г.
Выява:Žłobin. Жлобін (1901-17) (2).jpg|Тэатр. Да 1918 г.
Выява:Žłobin, Dniapro. Жлобін, Дняпро (1901-17).jpg|Мост праз Дняпро. Да 1914 г.
Выява:Žłobin, Nabiarežnaja. Жлобін, Набярэжная (1901-17).jpg|Набярэжная. Да 1914 г.
Выява:Žłobin, Carkoŭnaja. Жлобін, Царкоўная (1901-17).jpg|Жлобін. Да 1918 г.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== 1917—1941 ===
У час рэвалюцыйных падзей 1917 года [[Часовы ўрад Расіі]] вырашыў выкарыстаць для барацьбы з рэвалюцыйнымі выступленнямі рабочых польскія часці [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]]. Корпус польскіх легіянераў знаходзіўся ў раёне Жлобіна. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Ю. Доўбар-Мусніцкі заявіў аб сваім нейтралітэце ў адносінах да савецкай улады, аднак у 12 студзеня 1918 года ён [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|аб’явіў вайну Савецкай Расіі]]. Каля станцыі Жлобін упарты бой, аж да рукапашных стычак, працягваўся 6, а гарматны агонь — 30 гадзін; атрымаўшы перамогу ў гэтым баі, чырвонаармейскія атрады ўвайшлі ў Жлобін.

З 2 сакавіка да лістапада 1918 года акупаваны нямецкімі войскамі. Немцы пратрымаліся ў Жлобіне да 24 лістада 1918 года. 25 сакавіка 1918 года абвешчана аб прыналежнасці тэрыторыі да [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 24 лістапада 1918 года ўладу ўзялі бальшавікі. З 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] Жлобін увайшоў у склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў уключыць яго ў састаў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. У 1919 годзе Жлобін становіцца цэнтрам воласці. Да восені 1920 года пабудавана электрастанцыя магутнасцю 35 конскіх сіл. 9 мая 1923 года створана Жлобінская воласць.

У сакавіку 1924 года Рагачоўскі павет, у т. л. Жлобін, вернуты [[БССР|Беларускай ССР]]. З 17 ліпеня 1924 года Жлобін — адміністрацыйны цэнтр Жлобінскага раёна (да 26 ліпеня 1930 года ў [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]]). У 1924 годзе на паўночнай ускраіне мястэчка заснавана метэастанцыя, працавала ветэрынарная лячэбніца. З 3 ліпеня 1925 года — горад.

У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны Жлобін». У 1927—1929 гадах пабудавана чыгуначная сярэдняя школа, у 1933 годзе — будынак сярэдняй школы № 2 (цяпер № 5). У 1934 годзе працавалі шпаларэзны завод, электрастанцыя, рамонтна-вагонны ўчастак, машынна-трактарная станцыя (з 1932 года) і майстэрня, дрэваапрацоўчы камбінат (145 рабочых), нафтавы млын і крупарушка, цагельня (56 рабочых), металаапрацоўчая, камвольная, кравецкая, абутковая майстэрні, мэблевая фабрыка, маслазавод, друкарня, кузня. З 5 чэрвеня 1931 года выдавалася раённая газета, а затым чыгуначная шматтыражная газета «Ударнік». У 1937 годзе ўзведзены будынак для яшчэ адной сярэдняй школы, у 1940 годзе — новы будынак для чыгуначнай школы. У 1938—1939 гадах на станцыі Жлобін-Паўночны пабудаваны новы будынак дэпо.

З 20 лютага 1938 года [[Жлобінскі раён]] — у Гомельскай вобласці. З 27 лістапада 1938 года Жлобін — горад раённага падпарадкавання.

У 1930-х гадах Жлобінскі раён моцна пацярпеў ад масавых савецкіх рэпрэсій. У кантэксце прымусовай калектывізацыі ўлады высялялі заможных сялян, канфіскоўвалі маёмасць, абвінавачвалі людзей у «контррэвалюцыйнай» дзейнасці&lt;ref name=&quot;памяць&quot;&gt;Памяць: Жлобін, Жлобінскі раён. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 320—325.&lt;/ref&gt;. У 1931 годзе з раёна было гвалтоўна пераселена 158 сямей (734 чалавекі) на Урал&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt;, а ў 1933 годзе каля 50 двароў вывезлі ў Адэскую вобласць у складзе 4 500 гаспадарак з БССР&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt;. Да сакавіка 1936 года колькасць перасяленых з БССР складала 1779 чалавек пры плане 2000&lt;ref name=&quot;памяць&quot; /&gt;.

У кнізе «Памяць» названыя імёны каля 250 чалавек са Жлобіншчыны, асуджаных або рэпрэсаваных як «шпіёны» ці «ворагі народа». Фіксаваліся выпадкі супраціву: падпалы калгасаў, адмова ад галасавання за Сталіна, агітацыя за іншых кандыдатаў&lt;ref&gt;Газета «Звязда», 1936.&lt;/ref&gt;. Мелі месца масавыя арышт і дэпартацыі сярэднякоў і нават беднякоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания. 7 марта 1930 г.|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/87843-materialy-ogpu-o-peregibah-i-iskrivleniyah-v-protsesse-kollektivizatsii-i-raskulachivaniya-7-marta-1930-g|title=Материалы ОГПУ о перегибах и искривлениях в процессе коллективизации и раскулачивания}}&lt;/ref&gt;.

Больш падрабязна: «[[Савецкія рэпрэсіі ў Жлобінскім раёне]]».

=== 1941—1945 ===

Ужо 27 чэрвеня 1941 года, праз пяць дзён пасля пачатку вайны, [[Люфтвафэ]] нанеслі бомбавы ўдар па Жлобінскім чыгуначным вузле&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 370.&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень быў сфармаваны Жлобінскі знішчальны батальён з больш як 100 чалавек — супрацоўнікаў [[НКУС]], партыйных, савецкіх і камсамольскіх актывістаў. Ён узначальваўся А. Міронавым, А. Ярашавым і М. Шапірам. Батальён удзельнічаў у баях і эвакуацыі&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 372.&lt;/ref&gt;.

4 ліпеня 1941 года нямецкія войскі захапілі Жлобін. Савецкія войскі 6 ліпеня 1941 года адбілі горад, але пад націскам намнога большых сіл праціўніка адступілі за Дняпро.

З 13 ліпеня па 17 жніўня 1941 года войскі 63-га стралковага корпуса пад камандаваннем Л. Пятроўскага правялі [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1941)|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыю]], занялі Жлобін і пратрымалі яго да сярэдзіны жніўня. Гэта быў першы контрудар [[Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на фронце&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 374.&lt;/ref&gt;.

Падчас акупацыі ([[Жлобінскі гета]] існавала з верасня 1941 па красавік 1942) было забіта не менш за 2000 яўрэяў&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 376.&lt;/ref&gt;. Усяго акупанты загубілі 2500 жыхароў Жлобіна, Стрэшына і іншых населеных пунктаў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму за 9 км на поўдзень ад горада).

З восені 1941 года пачалі дзейнічаць першыя падпольныя групы на чале з Цітам Мінянковым, Паўлам Скварчэўскім і інш. Увосень 1942 года на Жлобіншчыну прыбылі дзве падрыхтаваныя групы — І. Крышнёва і Д. Шыбінскага — для стварэння партызанскіх атрадаў. Яны ўтварылі [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»|атрад «Смерць фашызму»]]&lt;ref&gt;[[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]]&lt;/ref&gt; і «[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)|Жалязняк]]»&lt;ref&gt;[[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 1943 года партызаны з атрадаў «Смерць фашызму» і «Жалязняк» правялі аперацыю «[[Рэйкавая вайна]]», падарваўшы больш за 1200 рэек на Жлобінскім участку чыгункі&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 382.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1944 года савецкія войскі выйшлі на левы бераг Дняпра насупраць Жлобіна, але да 6 чэрвеня 1944 года горад не быў вызвалены.

23 лютага 1944 года ў ходзе [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1944)|Рагачоўска-Жлобінскай наступальнай аперацыі]] савецкія войскі вызвалілі вёску Майскае, а 26-27 чэрвеня 1944 года Жлобін і навакольныя населеныя пункты былі канчаткова вызвалены падчас [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]]&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці''. — С. 389—390.&lt;/ref&gt;.

''Падрабязней:'' [[Партызанскі атрад «Смерць фашызму»]], [[Партызанскі атрад «Жалязняк» (Жлобінскі раён)]]

=== 1945—1990 ===

Пасля вайны ў Жлобіне і раёне засталося крыху больш за 3 000 жыхароў, хоць напярэдадні вайны іх было звыш 19 000. Да 1959 года насельніцтва аднавілася — налічвалася ўжо 19 200 чалавек&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 404. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]&lt;/ref&gt;.

У 1963 годзе да Жлобіна далучаны пасёлак пеньказавода. Раней былі далучаны пасёлкі Ветка-Вір, Жлобін-Падольскі, Рабочы. З 17 сакавіка 1963 года — горад абласнога падпарадкавання. У 1975 годзе ў Жлобіне быў адкрыты мясакамбінат&lt;ref&gt;Там жа. — С. 406&lt;/ref&gt;. У 1977 годзе пачала працу новая навучальная ўстанова, сёння — тэхналагічны каледж&lt;ref&gt;Там жа. — С. 406&lt;/ref&gt;. 30 снежня 1978 года пабудаваны завод штучнага футра, а таксама каледж сферы абслугоўвання&lt;ref&gt;Там жа. — С. 407&lt;/ref&gt;.

У канцы 1984 года — [[Беларускі металургічны завод]]. Пабудавалі яго з удзелам фірмаў «Фест-Альпіне» (Аўстрыя) і «Даніэлі» (Італія). Першы расплаў і разліўка сталі (СТАЛЬ 1 ГОСТ) адбыліся 15 кастрычніка 1984 года — гэта дата лічыцца днём заснавання завода. Яго першым дырэктарам стаў [[Дзярожант Лявонавіч Акопаў|Дзярожант Акопаў]]&lt;ref&gt;Там жа. — С. 408&lt;/ref&gt;.

=== 1991—2020 ===

Пасля распаду СССР Жлобін працягваў развівацца як важны прамысловы і культурны цэнтр рэгіёна. У 1993 годзе быў пабудаваны Палац культуры металургаў&lt;ref&gt;''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2025. — С. 413. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view]&lt;/ref&gt;.

У 1995 годзе ўзведзены новы мураваны будынак Свята-Троіцкай царквы&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;.

У 1996 годзе адкрыўся тэхнікум пры БМЗ (цяпер — металургічны каледж)&lt;ref&gt;Там жа. — С. 413&lt;/ref&gt;.

4 студзеня 2002 года [[Жлобінскі раён]] і горад Жлобін аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Жлобінскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Жлобін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&amp;q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 &quot;Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&amp;q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2004 годзе быў узведзены новы будынак чыгуначнага вакзала&lt;ref&gt;Там жа. — С. 414&lt;/ref&gt;, а ў 2006 годзе адкрыты Цэнтр алімпійскага рэзерву&lt;ref&gt;Там жа. — С. 414&lt;/ref&gt;.

У 2007 годзе на БМЗ увялі ў эксплуатацыю трубную вытворчасць&lt;ref&gt;Там жа. — С. 414&lt;/ref&gt;. У Красным Беразе быў адкрыты мемарыял «Дзяцям — ахвярам вайны»&lt;ref&gt;Там жа. — С. 414&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе ў Цэнтры алімпійскага рэзерву адкрыўся аквапарк&lt;ref&gt;Там жа. — С. 415&lt;/ref&gt;.

У 2009 годзе ў сувязі з 65-годдзем вызвалення Беларусі Жлобін быў узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30900355&amp;q_id=7494277
 |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 29 чэрвеня 2009 года № 355 «Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам „За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны“»
 |access-date=2026-08-29
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127010012/https://etalonline.by/document/?regnum=p30900355&amp;q_id=7494277
 |archive-date=2024-11-27
 |url-status=live
}}&lt;/ref&gt;.

У 2012 годзе хакейны клуб «Металург» стаў чэмпіёнам Беларусі&lt;ref&gt;Там жа. — С. 415&lt;/ref&gt;. У 2013 годзе горад прымаў рэспубліканскі фестываль «Дажынкі»&lt;ref&gt;Там жа. — С. 415&lt;/ref&gt;. У 2013—2021 гадах праводзілася электрыфікацыя чыгуначных участкаў&lt;ref&gt;Там жа. — С. 415&lt;/ref&gt;. У 2020 годзе адкрыты новы будынак [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей|Жлобінскага гісторыка-краязнаўчага музея]]&lt;ref&gt;Там жа. — С. 416&lt;/ref&gt;.

22 снежня 2014 года ў склад горада ўключаны большая частка вёскі [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]] і пасёлак [[Рубеж (Жлобінскі раён)|Рубеж]] [[Малевіцкі сельсавет|Малевіцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2020 года Жлобін стаў адным з гарадоў, дзе прайшлі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]]. 17 жніўня забастоўка на БМЗ увайшла ў актыўную фазу: былі спынены ўсе тры мартэлі (электрадугавыя печы), з іх быў сліты метал, і завод спыніў працу&lt;ref&gt;[https://opendemocracy.net/articles/belarus-workers-strike OpenDemocracy.net]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/20200817/zavod-na-pereglyad-chem-zakonchilas-stachka-na-bmz-1055326722.html Sputnik Беларусь]&lt;/ref&gt;. Каля 2 000 рабочых падпісалі зварот з патрабаваннем перагляду вынікаў выбараў.

Некалькі працоўных — Яўген Говар, Аляксандр Баброў і Ігар Повараў — былі асуджаныя на рэальныя турэмныя тэрміны за нібыта «арганізацыю» страйку&lt;ref name=&quot;рэпрэсіі2020&quot;&gt;[https://be.wikipedia.org/wiki/Палітычныя_рэпрэсіі_ў_Жлобіне_пасля_выбараў_2020_года Падрабязней пра палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне]&lt;/ref&gt;. Асобны прысуд атрымаў супрацоўнік БМЗ Аляксандр Гашнікаў — 14 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму за спробы стварэння незалежнага прафсаюзу і арганізацыю працоўнага руху ў краіне&lt;ref name=&quot;рэпрэсіі2020&quot; /&gt;.

=== З 2021 года ===

Пасля грамадска-палітычных падзей у Беларусі ў 2020 годзе і пачатку расійска-украінскай вайны ў 2022 годзе [[Беларускі металургічны завод]] сутыкнуўся з праблемамі на міжнародным рынку. Заводу стала цяжка прадаваць прадукцыю ў краіны Заходняй Еўропы і ЗША. 12 мая 2023 года санкцыі супраць БМЗ увяла [[Украіна]], а ў жніўні таго ж года — [[Еўрапейскі саюз]]. Да санкцый далучыліся [[Швейцарыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]] і [[Нарвегія]]. Таксама ў санкцыйны спіс ЗША трапілі сам завод, генеральны дырэктар Дзмітрый Корчык і звязаная з БМЗ кампанія BELKAPSTEEL&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Тым не менш, афіцыйнае кіраўніцтва заяўляе пра станоўчую дынаміку. У 2023 годзе, паводле слоў генеральнага дырэктара Дзмітрыя Корчыка, было выпушчана на 250 тысяч тон сталі больш, чым у папярэднім годзе (плюс 12 %), а экспарт пракату чорных металаў вырас да 1,6 млн тон (плюс 17 %). Доля інавацыйнай прадукцыі склала 41 %, а работнікам была выплачана 13-я зарплата&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.belsteel.com/ |title=Беларускі металургічны завод. Афіцыйны сайт |access-date=22 чэрвеня 2025 |archive-date=22 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622200120/https://belsteel.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасля падзей жніўня 2020 года ў Жлобінскім раёне адбыўся шырокі палітычны пераслед. Дзясяткі жыхароў былі асуджаныя за ўдзел у пратэстах, каментары ў інтэрнэце або за публічныя выказванні салідарнасці. Штрафы, «хатняя хімія», пазбаўленне волі — гэта найбольш тыповыя формы пакарання. Прысуды выносіліся паводле артыкулаў 342, 364, 369, 130 КК, а ў асобных выпадках — нават за нібыта «здраду дзяржаве».

У 2024 годзе Жлобін заняў першае месца сярод усіх раённых цэнтраў Гомельшчыны па колькасці палітычна матываваных крымінальных спраў — 168 зафіксаваных выпадкаў, што саступае толькі [[Гомель|Гомелю]]&lt;ref&gt;[https://gomelspring.org/be/news/11103 Гомельская Вясна: «Жлобін — самы пацярпелы ад рэпрэсіяў горад Гомельшчыны»]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:80000
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1847 from:0 till:965
  bar:1880 from:0 till:430
  bar:1897 from:0 till:1307
  bar:1909 from:0 till:4270
  bar:1939 from:0 till:19300
  bar:1959 from:0 till:19200
  bar:1970 from:0 till:25000
  bar:1995 from:0 till:67600
  bar:2013 from:0 till:75335
  bar:2016 from:0 till:75956
  bar:2026 from:0 till:75732
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XIX стагоддзе''': 1847 год — 965 чал.; 1880 год — 430 чал.; 1897 год — 1&amp;nbsp;307 чал. (перапіс)(2100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}})
* '''XX стагоддзе''': 1909 год — 4&amp;nbsp;270 чал.; 1939 год — 19,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1959 год — 19,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1970 год — 25 тыс. чал. (25,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}); 1995 год — 67,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2013 год — 75&amp;nbsp;335 чал.; 2016 год — 75&amp;nbsp;956 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 76&amp;nbsp;068 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 75&amp;nbsp;732 чал.

== Эканоміка ==
	
Прадпрыемствы лёгкай, металургічнай ([[Беларускі металургічны завод]]), харчовай, будматэрыялаў прамысловасці, фабрыка інкрустацыі.
	
Гасцініцы «Славянская», «Юбілейная».

== Культура ==

* Дзейнічае [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей]].

У 1955 годзе ў Жлобіне здымаўся мастацкі фільм «[[Спіс беларускіх фільмаў|Зялёныя агні]]» (рэжысёры С. І. Сплашноў, І. А. Шульман, кінастудыя «[[Беларусьфільм]]»).

=== Нематэрыяльная спадчына ===

* Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}.

== Славутасці ==
[[Файл:Жлобін. Храм Свяціцеля Васіля Вялікага.jpg|міні|Стары будынак храма Свяціцеля Васіля Вялікага.]]
* [[Свята-Троіцкая царква (Жлобін)|Свята-Троіцкая царква]] ([[1995]]).
* [[Касцёл Маці Божай Каралевы Свету (Жлобін)|Касцёл Маці Божай Каралевы Свету]]&lt;ref&gt;https://catholic.by/3/news/belarus/2614-u-kastsjole-my-sustrakaemsya-z-tym-khto-josts-lyubouyu-u-zhlobine-asvechany-novy-kastsjol-abnoulena&lt;/ref&gt;.
* [[Храм Свяціцеля Васіля Вялікага (Жлобін)|Храм Свяціцеля Васіля Вялікага]].
* [[Жлобінскі заапарк]].

== Спорт ==
* [[Лядовы палац «Металург»]]
* Хакейны клуб «[[ХК Металург Жлобін|Металург]]»
* Футбольны клуб «[[ФК Жлобін|Жлобін]]»

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Жлобіна|Ганаровыя грамадзяне Жлобіна}}

* [[Вульф Іосіфавіч Агранаў]] (1918—1995) — мастак-пастаноўшчык тэатра і кіно, заслужаны дзеяч мастацтваў Украінскай ССР.
* [[Яўген Ігаравіч Ахраменка]] (нар. 1995) — беларускі прафесійны трэкавы велагоншчык, майстар спорту міжнароднага класа.
* [[Макар Уласавіч Барташоў]] (1909—1948) — савецкі афіцэр, удзельнік савецка-японскай вайны, Герой Савецкага Саюза, палкоўнік.
* [[Гірш Ізраілевіч Добін]] (1905—2001) — яўрэйскі пісьменнік і журналіст, удзельнік антынацысцкага падполля і партызанскага руху.
* [[Сяргей Сяргеевіч Мацвейчык]] (нар. 1988) — беларускі футбаліст.
* [[Леанід Пашкоўскі]] (нар. 1987) — беларускі журналіст, відэаблогер-падарожнік і акцёр, аўтар праекта «Хочу домой».
* [[Усевалад Мікалаевіч Сцебурака]] (нар. 1981) — беларускі пісьменнік, шоумен і тэлевядучы.
* [[Леў Мікалаевіч Тамкоў]] (1937—1997) — беларускі архітэктар, заслужаны архітэктар Беларусі.
* [[Арыэль Шламо-Залман]] (1895—1970) — ізраільскі празаік і рэдактар ізраільскіх энцыклапедый.

== Гл. таксама ==

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Жлобіна]]
* [[Жлобінскі аўтобус]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cisieckaja&quot;&gt;''Цісецкая, К.'' [http://news.21.by/culture/2013/04/23/754070.html Гліняны посуд жалезнага веку] // Новы дзень. Жлобінская раённая газета. 2013, 23 красавіка.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;M.&quot;&gt;[https://drive.google.com/file/d/0B447NwA7uDpcblB0eEFoMUFlbzg/edit?usp=sharing Маслюкоў, Т. В. Археалагічныя абследаванні ў Жлобіне] // Археологические исследования в еврорегионе «Днепр» в 2012 году: междунар. сб. науч. ст. / междунар. редкол. : О. М. Демиденко (отв. ред.), Н. Н. Кривальцевич (зам. отв. ред.), [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|О. М. Макушников]] (науч. ред.), Ю. В. Панков (отв. секр.) [и др.] ; Гом. обл. исполн. ком., [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории НАН Б]], [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины]] [и др.]. — Гомель: [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]], 2013. — С. 63—66. ISBN 978-985-439-791-7.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tkačoŭ-1&quot;&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] Мн., [[1991]], с. 152—153.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tkačoŭ-2&quot;&gt;Ткачов, М. А. Изучение средневековых памятников Белоруссии // Археологические открытия 1983 года. М., 1985, с. 407—408. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Babin&quot;&gt;Бабин, В. Археологи изучают старый Жлобин // Нюанс-плюс. Еженедельная информационно-рекламная газета. 2013. № 27. С. 2. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tkačoŭ-3&quot;&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/tkachou/04/%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96.html Ткачоў, М. А. Замкі і людзі.] [[Мінск|Мн.]], [[1991]], с. 178 (гл. спасылку 164).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;docs&quot;&gt;[https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:C8fPFhEmYMUJ:school9_zlobin.at.tut.by/%25D0%25A1%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BD%25D1%258B%25D0%25B5%2520%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%2520%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B8%2520%25D0%2596%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B1%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0.pdf+&amp;hl=be&amp;gl=by&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESgy764tgM8o826hGpll6SVxAhaS0_avxXJsIZnA8lZeEacXNhsKicLsVdxhexepDMMmgSQoIbsYcL9NNtyhHeGFy4g18MFwRzUmZ_VEEHvvTugavY4K9zrZCUsdN0uu1pSws5ZS&amp;sig=AHIEtbQ-R5BfvZKkC1qzUlP1t8FPHabFNw Спорные вопросы истории Жлобина (историко-краеведческий очерк). {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Гарады і вёскі Беларусі. Гомельская вобласць. [[Мінск|Мн.]], 2004.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;kino&quot;&gt;[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2466/annot/ Информация о фильме «Зелёные огни» // Кино-Театр.ru. {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Жлобин}}{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Жлобін|Кірычэнка, П.|369}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жлобін|306—307}}
* ''Жлобінскі край: ад мінулага да сучаснасці. Гісторыка-краязнаўчы даведнік''. — 2025. — 463 с. — С. 65-73. — [https://drive.google.com/file/d/1fXSVxbinig2sF05LkqTeHXssAfQKplXu/view].

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Žlobin|Жлобін}}
* {{bis.nlb.by|146105|Жлобін}}
{{OSM relation|5598358|Жлобін}}

{{Жлобінскі раён}}
{{Гомельская вобласць}}
{{Населеныя пункты на Дняпры}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Жлобін| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>5tsnx50lzbhp0ckw2jhedor5tndjthc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нароўля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16277</id>
    <revision>
      <id>5189941</id>
      <parentid>5179471</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199531" sha1="s8b18ivw6duuxi9z5netffdif2wnt2s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Нароўля
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Нараўлянскі 
 |першае згадванне        = 1604
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1971
 |нацыянальны склад       = перапіс 2009 г.: [[беларусы]] (89,4%), [[рускія]] (7,06%), [[украінцы]] (2,68%), [[палякі]] (0,6%), [[немцы]] (0,25%), [[яўрэі]] (0,049%)
 |канфесійны склад        = праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іудзеі
}}
'''Наро́ўля'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Naroŭlia}}, {{lang-ru|Наровля}}) — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню Нароўля згадана як вёска-слабада [[20 ліпеня]] [[1604]] г. У першай палове XVIII ст. ужо згадваецца як [[мястэчка]]. У 1829 г.&lt;ref name=&quot;elib.bsu.by&quot;&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.&lt;/ref&gt; стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 г. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац]] (1850) і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку]] (1913), якія дагэтуль галоўныя сімвалы горада. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай сучаснага герба (2001) Нароўлі. 27 верасня 1938 г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а 3 лістапада 1971 г. — статус горада. Нароўля моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (1986), у 1986—1995 гг. выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. Знаходзіцца па аўтадарозе за 326 км ад [[Мінск]]а (па геаграфічнай прамой — 268 км), за 173 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 40 км ад Мазыра, за 29 км ад чыгуначнай станцыі Ельск на лініі [[Калінкавічы]]—[[Оўруч]]. Аўтадарогі на [[Мазыр]], [[Ельск]], [[Аляксандраўка (Нараўлянскі раён)|Аляксандраўку]] (пагранічны пункт з [[Украіна]]й). Насельніцтва 8 388 чал. (2025).

== Назва ==
Паводле [[Гідраніміка|гідранімічнай]] версіі, назва паселішча ўтворана ад імя прытока Прыпяці — ракі Нароўлі ([[Нараўлянка|Нараўлянкі]]). Узнікненне тапоніма ад гідроніма было распаўсюджанай назоўнай практыкай у старажытнасці. Адна з першых пісьмовых згадак гідроніма ў форме «рэчка Нароўля» — 3 чэрвеня 1581 г. у акце Мазырскага земскага суду «Пацвярджэнне прывілея баярам Мітковічам на Лук’янаўскі востраў [зямлі] і дом у г. Мазыры»&lt;ref&gt;[https://ia804500.us.archive.org/33/items/kamunikat-13824-1.djvu/13824-1.pdf Акты, издаваемые Виленскою комиссиею для разбора древних актов. — Т. XXIV. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1897. — 547 с. — С. 386.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзіміра Тапарова]], славянская назва ракі ўтварылася з гідроніма [[Балты|балцкага]] паходжання *''Narav-'' або *''Narū-s'' , праз дадаванне да яго славянскага суфіксу ''-ля'' (&gt; Нароўля), пазней дадаўся суфікс ''-янка'' (&gt; Нараўлянка)&lt;ref&gt;''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 144—146, 277.&lt;/ref&gt;.

Корань ''Nar-'' звязаны з літоўскім ''nerti'' «ныраць», ''naras'' «нырок (у ваду)». Назвы з гэтым коранем ([[Нарач (возера)|Нарач]], [[Нараў]], [[Нара (рака)|Нара]]) адлюстроўваюць або глыбіню водаў, або імклівасць цячэння (у выніку перападу вышыняў). Паблізу Нараўлянкі цякуць прыпяцкія прытокі з, імаверна, балцкімі назвамі [[Мытва]] і [[Жалонь]]&lt;ref&gt;''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — Москва, 1962. — С. 232—233.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], няясна, што ўзнікла раней — назва паселішча або ракі. Ён дапускаў магчымасць паходжання назвы «Нароўля» ад балцкай гідранімічнай асновы ''Nar-''. Таксама не выключаў магчымасці паходжання ад славянскага выразу «на рву» або фінскага ''narvaine'' «парогі, быстрыны»&lt;ref&gt;''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — С. 251.&lt;/ref&gt;.

«Славянскую» версію падтрымліваў [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]]. На яго думку, у назве Нароўля прыстаўка ''на-'' паказвае, што паселішча знаходзіцца паблізу нейкага аб’екта, суфікс ''-ля'' — што гэта менавіта паселішча, а не мясцовасць, а назву ''Рова'', ''Роўка'' давалі імклівым, але невялікім рэчкам, [[Ручай|ручаям]], якія «ірвалі» зямлю, «прарывалі» [[рэчышча]]&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 41.&lt;/ref&gt;. Таксама ёсць версіі, што паселішча знаходзілася «на роўнай» мясцовасці і атрымала назву ад гэтага або што пасяленне ці астрог узніклі «на [[Роў (фартыфікацыя)|рове]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 40.&lt;/ref&gt;.

У XIX—XX стст. часам ужывалася напісанне мястэчка (пасёлка) па-руску як «Наровль».

== Прыроднае асяроддзе ==
Нароўля знаходзіцца на раўніннай мясцовасці. На [[поўдзень]] ад вёскі [[Барбароў]] знікаюць апошнія адгор’і [[Мазырская града|Мазырскай марэннай грады]]. Прыроднае асяроддзе Нароўлі характарызуецца густымі лясамі, заліўнымі лугавінамі, рачнымі [[затока]]мі, [[старыца]]мі, [[прыток]]амі Прыпяці&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6.&lt;/ref&gt;. Сучасны горад знаходзіцца на правым беразе павольнай ракі Прыпяць, якая трошкі выгінаецца ў раёне горада і таму вельмі дабаўляе маляўнічасці і без таго прыгожым краявідам.

Удалай асаблівасцю [[горад]]а з’яўляецца тое, што яго цэнтральная частка прымыкае да берага [[Прыпяць|Прыпяці]], дзе знаходзіцца цудоўны дзеючы гарадскі пясчаны пляж, які актыўна выкарыстоўваецца гараджанамі (звычайна ў цёплае летняе надвор’е). Прыпяць ранняй вясной часта шырока разліваецца і вымывае берагі, таму звычайна позняй [[вясна|вясной]] спецыяльныя службы намываюць [[пясок]] на гарадскім пляжы&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BMs8CX_ksnM Намыв пляжа в Наровле]&lt;/ref&gt;. Праз горад цячэ павольны, вузкі і мелкі прыток Прыпяці — рака [[Нараўлянка]], якая ўпадае у Прыпяць каля гарадскога парку паблізу альтанкі і ўмоўна падзяляе Нароўлю на дзве часткі.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Прыпяць.jpg|thumb|Выгіб [[Прыпяць|Прыпяці]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]]. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (05).jpg|thumb|[[Прыпяць]] каля прыстані горада. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Гарадскі пляж (01).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Гарадскі пляж (02).jpg|thumb|Гарадскі пляж у цэнтральнай частцы горада. Фота 2017 г.
File:Палацава-паркавы ансамбль (Альтанка-маяк).jpg|[[Прыпяць]] каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацу Горватаў]] і пляжу (злева) зімой. Фота 2012 г.
&lt;/gallery&gt;

Гадавая [[тэмпература паветра]] на два [[Градус Цэльсія|градусы Цэльсія]] вышэйшая, чым на [[поўнач]]ы [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Непадалёку ад Нароўлі залягаюць крышталічныя пароды, выяўлены прамысловыя залежы [[Павараная соль|кухоннай солі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. [[Глебы]] ў большасці дзярнова-падзолістыя, супясчаныя. Шмат [[тарфянік]]аў. [[Глеба]] і [[клімат]] дазваляюць атрымліваць высокія і ўстойлівыя [[ураджай|ўраджаі]] сельскагаспадарчых культур, асабліва на асушаных [[тарфянік]]ах&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

У прыродных хвойных і змешаных [[лес|лясах]], якія абкружаюць ці прымыкаюць да Нароўлі, пераважаюць [[хвоя|сосны]] і [[дуб]]ы, многім з якіх па 200—300 год&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. У самім горадзе камунальнымі службамі робяцца штучныя насажэнні дрэў, кустоў і кветак. Маюцца дзіцячы і гарадскі паркі.

[[Жывёлы|Жывёльны свет]] Нараўляншчыны вельмі разнастайны і шматлікі: [[лісіца]], [[воўк]], [[рысь]], [[казулі|казуля]], [[лось]], [[янот]], [[куніца]]. З [[птушкі|птушак]] шмат цецерукоў, дзікіх качак, рабчыкаў, глушцоў. Паблізу вадаёмаў можна сустрэць бабра, выдру, андатру. У рацэ, затоках, старыцах і штучных канавах (паміж тарфянікаў) шмат [[рыбы]], галоўным чынам, — [[Акунь звычайны|акуні]], [[шчупак]]і, [[лінь|ліні]], [[сом|самы]], [[сазан]]ы, [[карась|карасі]], [[мянтуз]]ы&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Таму з даўніх часоў на высокім узроўні было развіта [[рыбалоўства]] (напрыклад, вясной у Прыпяці і прытоках лавілі дзясяткі тысяч пудоў рыбы), а маянткоўцы любілі паляваць на [[дзік]]а і [[лось|лася]]&lt;ref&gt;''Urbański, A''. Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 115.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|[[Лес]] каля Нароўлі
File:Naroŭlia forest - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Покрыва лесу каля Нароўлі
File:Naroŭlia forest - 5 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Імхі покрыва нараўлянскага лесу
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|thumb|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім парку
File:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Гарадскі парк
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
{{асноўны артыкул|Гісторыя Нароўлі}}

=== У часы Вялікага Княства Літоўскага ===
У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)&lt;ref&gt;Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.&lt;/ref&gt;. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]&lt;ref&gt;[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — S. 194.]&lt;/ref&gt;, што кароль і зацвердзіў.

[[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]]

Ці не ўпершыню Нароўля, як вёска-слабада [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], згадана [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.&lt;ref&gt;Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.&lt;/ref&gt; Вёска-слабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію (з [[Кміты (род)|роду Кмітаў]]) у гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])&lt;ref&gt;Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці [[Лукаш Сапега|Лукаша Сапегі]] (які з пачатку 1600-х гг. падпісваўся як «граф на [[Чарнобыль|Чарнобылі]]») вёска Нароўля ў 1626 г. перайшла ў валоданне [[ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] і вялікага гетмана літоўскага [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] (1557—1633), якому Лукаш Сапега завяшчаў усе свае маёнткі. Леў Сапега аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], усвяцкага старосты&lt;ref&gt;''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.&lt;/ref&gt;. У [[1627]] г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзафу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце&lt;ref&gt;[https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — S. 69.]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']]

З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100&lt;/ref&gt;.

10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхаілам Слушкам]] (каля 1655—1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёлу Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]]]]
У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (імаверна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728)&lt;ref name=&quot;files.knihi.com&quot;&gt;''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.&lt;/ref&gt;. У 1728 г. у мястэчку Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)&lt;ref name=&quot;files.knihi.com&quot;/&gt;.
У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)&lt;ref&gt;''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.&lt;/ref&gt;. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)&lt;ref&gt;Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.&lt;/ref&gt;.

У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.&lt;/ref&gt;. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і адміністратара маёнтка (шляхціца Адахоўскага)&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—397; Гайдамацький рух на Україні в XVIII ст. Збірник документів. — Київ: Наукова думка, 1970. С. 190—191, 581.&lt;/ref&gt;.

Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;Narowla&quot;&gt;''Jelski, A.'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]]]
У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якой прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка Нароўля разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава (Антонаў)]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]] і інш.), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.&lt;/ref&gt;. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, вераемна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»), таму таксама стаў спадчыннай уласнасцю Аскеркаў. У мястэчку жыло як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |archivedate=18 верасня 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.&lt;/ref&gt;.

Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.&lt;/ref&gt;.

У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат яўрэяў]]&lt;ref&gt;''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.&lt;/ref&gt;. У [[1790]] г. у Нароўлі ўжо меўся мураваны панскі дом, які належаў [[Ян Мікалай Аскерка|Яну Мікалаю Аскерку]] (1735—1796)&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.&lt;/ref&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка Нароўля апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні.

У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) — у тым ліку мястэчка Нароўля — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.&lt;/ref&gt;. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.&lt;/ref&gt;. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі&lt;ref name=&quot;ReferenceP&quot;&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]]
У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ReferenceQ&quot;&gt;Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.&lt;/ref&gt;, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод.

[[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']]
У 1808 г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка Нароўля) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]]&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceP&quot;/&gt;. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне&lt;ref name=&quot;elib.bsu.by&quot;/&gt;. У выніку падзелу агульнага маёнтка паміж братамі, Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) 10 ліпеня 1829 г. атрымаў маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі)&lt;ref name=&quot;elib.bsu.by&quot;/&gt;. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 117.&lt;/ref&gt;.

У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.&lt;/ref&gt;. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі толькі 6 коней&lt;ref&gt;''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]]
У [[1850]] г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй [[Горваты|роду Горватаў]]. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.&lt;/ref&gt;.

У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.&lt;/ref&gt;.

У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак Нароўля (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903).

[[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка)'']]
У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.&lt;/ref&gt;. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;.

У [[1897]] г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі жыло 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] [[Горваты|роду Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, паромная пераправа&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.&lt;/ref&gt;. Кірмашы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.&lt;/ref&gt;. У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;.

У 1901 г. адкрыта Нараўлянская калегіяльная кампанія па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілля Кушалевіч Пайкін. З 1902 г. па ініцыятыве Іллі Пайкіна і Эдварда Горвата ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі па вузкакалейцы лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Драўніну пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;.

У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935).

У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.&lt;ref&gt;Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|left|150px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911)]]
У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла жыў&lt;ref&gt;''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.&lt;/ref&gt; выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка.

У [[1909]] г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння&lt;ref&gt;Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|200px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]]
У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод.

У [[1916]] г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935)&lt;ref name=&quot;Vańkovičy-1&quot;/&gt;.

У лютым [[1917]] г., пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]], у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.&lt;/ref&gt;.

У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]] і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]]
Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]]
Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца|капліц]]а Горватаў каля палаца
Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў
Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў
Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])''
Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г.
&lt;/gallery&gt;

=== У савецкія часы ===
[[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|250px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]]
З кастрычніка 1917 г. разгарнулася [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і барацьба за ўладу і тэрыторыі паміж рознымі сіламі]]. З лістапада [[1917]] г. мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў&lt;ref&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.&lt;/ref&gt;.

У сакавіку [[1918]] г. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.&lt;/ref&gt;. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак аб дзейнасці структур БНР у ваколіцах Нароўлі невядома&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.&lt;/ref&gt;. Гэта тэрыторыя стане прадметам перагавораў дэлегацыі БНР ва Украіне наконт дзяржаўнай граніцы. У студзені 1919 г. занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;, вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|палком Стракапытава]], пасля зноў Чырвонай арміяй. У сакавіку 1920 г. польскім войскам&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.&lt;/ref&gt;, з 27 чэрвеня 1920 г. Чырвонай арміяй, 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|падраздзяленнямі арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада 1920 г.&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.&lt;/ref&gt; З таго часу усталявалася [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкая ўлада]]. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці ў 1920 г. канчаткова выехалі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Адміністрацыйна з 16 студзеня 1919 да [[4 лютага]] [[1924]] г. мястэчка знаходзілася ў складзе [[РСФСР]], а пасля — [[БССР]].

У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка), адбыліся выбары ў сельскія саветы&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.&lt;/ref&gt;. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца.

[[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]]
[[17 ліпеня]] [[1924]] г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам Нароўля ўвайшоў у склад [[БССР]] у выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення рэспублікі]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]].

З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі, атрымала новую назву «[[Чырвоны Мазыранін]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.&lt;/ref&gt;. У [[1925]] г. мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceR&quot;&gt;Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|250px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]]
У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;/&gt;. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель; адноўлена суднабудаўнічая верф; пабудаваны лесазавод&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;/&gt;. З 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая раённая газета — «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]» (з 1965 г. мае назву «[[Прыпяцкая праўда]]»). У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] [[Горваты|роду Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 442.&lt;/ref&gt; Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой Прыпяць у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у [[1935]] г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceR&quot;/&gt;.

[[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.&lt;/ref&gt;, мелася 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі&lt;ref&gt;Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.&lt;/ref&gt;. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.)&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.&lt;/ref&gt;.

24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР]], у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі і падарвалі шмат дамоў&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.&lt;/ref&gt;. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. 29-30 лістапада 1943 гг. у ходзе «[[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]]» 415-й стралковая дывізія [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) вызвалілі Нароўлю ад фашыстаў&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|250px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]]
[[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;/&gt;. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;/&gt;. [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Будынак былога палацу Горватаў]] у 1943 г. быў разбомблены і спалены.

У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі)&lt;ref name=&quot;ngpl.guo.by&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна ў новыя дамы. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;.

У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.).

25 снежня 1962 г. Нароўля страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра.

У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.&lt;/ref&gt;.

У [[1966]] г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)&lt;ref&gt;[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН&quot;&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=25 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |

''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''&lt;br /&gt;
''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''&lt;br /&gt;
''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''&lt;br /&gt;
''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.''

|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=26 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}
[[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).&lt;/ref&gt;. У ім жыло каля 6 600 чалавек&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;.
У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. У лістападзе [[1982]] г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль.

Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]).

[[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]]]]
У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.&lt;/ref&gt; Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]].

[[26 красавіка]] [[1986]] г. Нароўля пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада&lt;ref&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.&lt;/ref&gt;. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.&lt;/ref&gt;.

25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]])&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.&lt;/ref&gt;.

У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў.

=== У складзе Рэспублікі Беларусь ===

[[28 студзеня]] [[1992]] г. быў зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]».

20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Нараўлянскі раён]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&amp;q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 &quot;Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&amp;q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1996 г. завершана газіфікацыя Нароўлі і асноўных населеных пунктаў Нараўлянскага раёна.

[[20 верасня]] [[1998]] г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]&lt;ref&gt;[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]&lt;/ref&gt;. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў.

[[4 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і [[19 красавіка]] [[2001]] г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь.

[[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|250px|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка). Фота 2017 г.]]
У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва.

[[1 верасня]] [[2008]] г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]».

[[26 красавіка]] [[2011]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] з прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011 Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район]&lt;/ref&gt;.

30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. [[16 ліпеня]] [[2013]] г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»&lt;ref name=&quot;ngpl.guo.by&quot;/&gt;.

[[16 снежня]] [[2013]] г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»&lt;ref&gt;[https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98 НАРОВЛЯНСКИЙ ЗАВОД СТРОЙДЕТАЛЕЙ]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|250px|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]]
У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раёне — ад 500)&lt;ref name=&quot;Дело жизни Василия Чайки&quot;&gt;{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |title=Дело жизни Василия Чайки |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071432/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю дзіцячы Дом сямейнага тыпу — для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў. У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071834/https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[26 красавіка]] [[2020]] г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], Аляксандр Лукашэнка прыехаў у Нароўлю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624104901/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|250px|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]]
[[12 лістапада]] [[2020]] г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (прыблізна 21 тысяча [[долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне&lt;ref&gt;[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]&lt;/ref&gt;.

[[26 красавіка]] [[2021]] г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1956—2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date= |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле]&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе ўраджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»&lt;ref&gt;''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.&lt;/ref&gt;, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 годзе мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=450|height=128|type=rect|x=1795,1885,1897,1941,1959,1970,1991,1998,2004,2005,2006,2008,2009,2016,2017,2018|y=139,452,1100,4700,4800,6600,10800,7100,8000,8329,8500,8400,8110,7929,7910,8046}}&lt;/div&gt;
* '''XVII стагоддзе''': [[1628]] — 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]]&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1050. S. 21, 33, 38, 100&lt;/ref&gt;.
* '''XVIII стагоддзе''': [[1768]] — 201 прыгонны селянін (без уліку яўрэяў)&lt;ref&gt;''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 221.&lt;/ref&gt;, [[1795]] — 139 прыгонных сялян (без уліку яўрэяў)&lt;ref name=&quot;ReferenceQ&quot;/&gt;.
* '''XIX стагоддзе''': [[1885]] — 452 чал.&lt;ref&gt;[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Narowla // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 917].&lt;/ref&gt;; [[1897]] — 1,145 тыс. чал.
* '''XX стагоддзе''': [[1909]] — 1,528 тыс. чал. мястэчка (без уліку 486 жыхароў вёскі Нароўля)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;; 1923 г. — 2550 чал.; з іх 1789 асоб жылі за кошт нясельскіх заняткаў. Мелася 26 крам&lt;ref name=&quot;ia902303.us.archive.org&quot;&gt;[https://ia902303.us.archive.org/22/items/kamunikat-46270-1.pdf/46270-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 8-9. — С. 15.]&lt;/ref&gt;; [[1924]] — 1,683 чал. мястэчка (без уліку 1092 чал. у вёсцы Нароўля і 929 чал. у былым маёнтку Нароўля двараніна [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]])&lt;ref&gt;[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 г.]&lt;/ref&gt;; [[1925]] — 2,775 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;; 1926—2513 чал.&lt;ref name=&quot;ia902303.us.archive.org&quot;/&gt;; [[1938]] — 4,7 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;; [[1941]] — 4,7 тыс. чал.; [[1959]] — 4,8 тыс. чал.; [[1970]] — 6,6 тыс. чал.; [[1991]] — 10,8 тыс. чал.; [[1998]] — 7,1 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 296.&lt;/ref&gt;
* '''XXI стагоддзе''': [[2004]] — 8,0 тыс. чал.; [[2005]] — 8 329 чал.; [[2006]] — 8,5 тыс. чал.; [[2008]] — 8,4 тыс. чал.; [[2009]] — 8110 чал.&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2016]] — 7929 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2016&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip |date=6 ліпеня 2016 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2017]] — 7910 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2017&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |date=13 жніўня 2020 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2018]] — 8046 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2018&quot;&gt;[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ |date=5 красавіка 2018 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;; [[2022]] — 8374 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |accessdate=1 верасня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220512025227/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933/ |archivedate=12 мая 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва мястчэка Нароўля складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;. У [[1897]] г. у мястэчку Нароўля [[яўрэі]] складалі 92,5 % (1060 чалавек з 1145 местачкоўцаў&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Евреи в Наровле&quot;&gt;[http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle Евреи в Наровле]&lt;/ref&gt;) — без уліку сялян вёскі Нароўля; у 1923 г. — 1460 яўрэяў. У 1926 г. у Нароўлі яўрэяў — 1357 асоб (53,99 %); беларусаў — 991 асоба (39,43 %); палякаў — 59 асоб (2,34 %); рускіх — 49 асоб (1,94 %); украінцаў — 30 асоб (1,19 %); латышоў і літоўцаў — 8 асоб; немцаў — 6 асоб; татар не было&lt;ref name=&quot;ia800300.us.archive.org&quot;&gt;[https://ia800300.us.archive.org/21/items/pbc.gda.pl.Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T/Statisticni_tablici_ukrainskogo_Olesevic_T.pdf Олесевич, Т. Статистичні таблиці украінського населення СССР за переписом 17 грудня 1926 року. — Т. 2. — Варшава, 1930. — 128 с. — С. 64.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ia600201.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS093823_1930_014/NDIGCZAS093823_1930_014.pdf «Табор». Воєнно-літературний журнал. — 1930. — ч. 14. — С. 85.]&lt;/ref&gt;. Беларускую мову назвалі роднай 881 асоба, а рускую мову — 244 асобы&lt;ref name=&quot;ia800300.us.archive.org&quot;/&gt;. З 1930-х гг. у мястэчку расце працэнт [[беларусы|беларусаў]], якія сюды перасяляюцца з навакольных вёсак.

Паводле дадзеных перапісу 1939 года, у Нароўлі жылі 2 266 [[беларусы|беларусаў]] (57,9 %), 1 167 [[яўрэі|яўрэяў]] (29,8 %), 205 [[рускія|рускіх]] (5,2 %), 138 [[украінцы|украінцаў]] (3,5 %), 84 [[палякі|паляка]] (2,1 %) і 57 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=673 Нараўлянскі раён]&lt;/ref&gt;. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у Нароўлю прыехала шмат людзей, якія вымушана пакінулі забруджаныя [[радыенуклід]]амі вёскі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] ў зоне адсялення.

Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у Нароўлі жыло 8 110 чалавек, з якіх [[беларусы]] налічвалі 7 251 чалавек (89,4 %), [[рускія]] — 573 (7,06 %), [[украінцы]] — 218 (2,68 %), [[палякі]] — 49 (0,6 %), [[немцы]] — 21 (0,25 %), па 4 прадстаўніка [[татары|татар]] і [[яўрэі|яўрэяў]], па 3 — [[літоўцы|літоўцаў]], [[марыйцы|марыйцаў]], [[узбекі|узбекаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[лезгіны|лезгінаў]], па 2 — ад [[казахі|казахаў]] і [[башкіры|башкір]], 1 прадстаўнік [[грузіны|грузінскага народа]]&lt;ref name=&quot;Национальности и религия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |title=Национальности и религия |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628100608/http://narovlya.gov.by/ru/religiya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У [[2017]] г. у Нароўлі нарадзілася 118 і памерла 90 чалавек. [[Каэфіцыент нараджальнасці]] — 14,8 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 13,5, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 11,3, па Рэспубліцы Беларусь — 10,8), каэфіцыент [[смяротнасць|смяротнасці]] — 11,3 на 1000 чалавек (Сярэдні паказчык па раёне — 15,4, па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — 13, па Рэспубліцы [[Беларусь]] — 12,6)&lt;ref&gt;Демографический ежегодник Республики Беларусь / Национальный статистический комитет Республики Беларусь. — Минск, 2018. — С. 164—166.&lt;/ref&gt;.

У цяперашнія часы вернікі пераважна праваслаўнага веравызнання. Ёсць невялікая колькасць вернікаў каталіцкай і пратэстанцкай канфесій, а таксама малая колькасць [[іслам|мусульман]] і [[іўдаізм|іўдзеяў]].

== Радыяцыйна-экалагічная сітуацыя (з 1986 г.) ==
[[Файл:Polesie State Radioecological Reserve (OpenStreetMap).png|250px|thumb|[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]]]
[[Файл:Feeding Przewalski's horses.jpg|250px|thumb|[[Конь Пржавальскага ў Беларусі|Коні Пржавальскага ў Палескім запаведніку]]. Фота 2020 г.]]
Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 г.]], уся тэрыторыя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] была забруджана [[Цэзій-137|цэзіем-137]]. Яна ў залежанасці ад шчыльнасці забруджвання глебы падзелена на зоны. Горад Нароўля знаходзіцца ў зоне, дзе на 2015 г. шчыльнасць забруджвання [[глеба|глебы]] [[Цэзій-137|цэзіем-137]] складае ад 5 да 15 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/кв.км. і дзе жыхары маюць права на адсяленне&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 34.&lt;/ref&gt;. Насупраць Нароўлі праз раку [[Прыпяць]] знаходзіцца тэрыторыя [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Радыелагічны маніторынг у раёне, кантроль за станам здароўя людзей ніколі не спыняліся&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;&gt;[https://www.sb.by/articles/narovlya-istorii-vernosti-i-vozrozhdeniya-.html Чем живет сегодня один из наиболее пострадавших от аварии на ЧАЭС районов]&lt;/ref&gt;. У 1986—1987 гг. праводзілася дэзактывацыя тэрыторыі Нараўлянскага раёна&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;/&gt;.

Для зніжэння негатыўнага ўздзеяння радыяцыйнай абстаноўкі, распрацавана спецыяльная сістэма медыцынскага забеспячэння, у аснове якой дыспансерызацыя насельніцтва з абавязковым ультрагукавым даследаваннем [[Шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]: раз на год дыспансерызацыю праходзяць дарослыя, а два разы на год — дзеці&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;. Усіх жыхароў правяраюць і на апараце-спектрометры выпраменьвання чалавека, які паказвае ўзровень унутранага радыяцыйнага апраменьвання&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;.

Нараўлянскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі рэгулярна ажыццяўляе кантроль за прадуктамі харчавання, якія ўжывае насельніцтва, у тым ліку з асабістых падворкаў. Калі раней у цэнтры часта фіксавалі перавышэнне ўтрымання ўзроўню радыенуклідаў у прыватным малацэ, то ў апошнія гады пагроза зыходзіць толькі з боку лясных дароў ([[грыб]]ы і [[Ягада|ягады]]). Кожная дзясятая праверка ягад і грыбоў у цэнтры выяўляае іх «забруджанасць», прычым перавышэнне ўтрымання радыяцэзія ў грыбах дасягае 44 раз. Даследаванне дароў лесу, гародніны, вырашчаных на агародзе, і іншых прадуктаў у цэнтры бясплатнае&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;. У 2018 г. у 13 жыхароў Нараўлянскага раёна зафіксавалі перавышэнне нормы назапашвання [[радыенуклід]]аў у [[арганізм]]е. Як высветлілася, прычына ва ўжыванні мясцовых дзікарослых грыбоў і ягад&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;. Радыяцыйныя рызыкі для [[Здароўе|здароўя]] людзей на Нараўляншчыне застаюцца, але, на думку спецыялістаў, кіраваць імі можна&lt;ref name=&quot;sb.by&quot;/&gt;.

Адным з кірункаў дзеянняў улад, улічваючы, што глеба раёна рабруджана цэзіем, з’яўляецца правядзенне ахоўных мерапрыемстваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], якія дазваляюць атрымліваць экалагічную прадукцыю. У першую чаргу гэта прымяненне павышаных доз мінеральных фосфарных і калійных угнаенняў, а таксама [[вапнаванне глеб]]ы&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 36.&lt;/ref&gt;. Для забеспячэння вытворчасці нарматыўна чыстага ад [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідаў]] [[малако|малака]] ў прыватных гаспадарках насельніцтва штогадова ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] ствараюцца культурныя пашы для жывёлы прыватных гаспадарак&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;/&gt;.

== Адміністрацыя ==
{{асноўны артыкул|Нараўлянскі раён}}
Горад Нароўля не мае ўласнага гарадскога выканаўчага камітэту: яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт, бо [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад Нароўля былі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Паводле перапісу 2009 г., у Нароўлі жыў 71 % ад усяго насельніцтва Нараўлянскага раёна&lt;ref name=&quot;Национальности и религия&quot;/&gt;.

== Эканоміка ==
[[Файл:Narowlya 03.jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]. Фота 2014 г.]]
[[Файл:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Аддзяленне «Беларусбанка» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.]]
Прадпрыемствы і арганізацыі [[Харчовая прамысловасць Беларусі|харчовай]], лясной гаспадаркі, меліярацыі, [[Прамысловасць будаўнічых матэрыялаў Беларусі|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] і гідрасістэм, камунальнаных паслуг, бытавога абслугоўвання і гандлю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |title=Список предприятий, организаций, учреждений Наровлянского района |access-date=2 ліпеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629001845/http://narovlya.gov.by/ru/predpr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Сярод значных дзяржаўных кампаній — ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка — горадаўтваральнае прадпрымства, якое займала 74,1 % у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі горада ў 2006 г.&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;&gt;[http://kaznachey.com/doc/e8YRXPJ7DU5/ Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]&lt;/ref&gt;); ДСЛГУ «Нараўлянскі спецлясгас». «[[Нараўлянскі завод гідраапаратуры]]» — буйное дзяржаўнае прадпрыемства, якое спецыялізуецца на вырабе фільтраэлементаў, фільтраў, гідрасістэм, а таксама высокаякаснага спецадзення, [[пальчаткі|пальчатак]], пасцельнай бялізны і іншых тавараў бытавога прызначэння; аказвае паслугі па цынкаванні металавырабаў і аўтаперавозках грузаў на тэрыторыі Беларусі і за яе межамі.

На 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2015 г. у раёне зарэгістравана 152 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 52 мікраарганізацый і 7 малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 89 індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 65.&lt;/ref&gt;. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |title=Наровлянский район. Вехи истории |access-date=2 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |archivedate=22 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З 2012 г. дзейнічае прыватнае прадпрыемства «Палеская Мэблевая кампанія» (створанае ў канцы 2011 г.), якое выпускае сучасную корпусную і мяккую мэблю. У 2014 г. створана ТАА «Белпластмантаж», якое ажыццяўляе вытворчасць пластмасавых вырабаў, якія выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве. Іншыя прадпрыемствы прыватнай формы ўласнасці: ПГУП «ПлайартСтрой»; ТАА «БелИВВа»; ТАА «Окнострой»; ТАА «Калода»; ТДА «БелКансалт-А» (будаўніцтва і выраб мяккіх дахавых матэрыялаў).

Маюцца дзяржаўная гасцініца «Нараўлянка» (46 нумароў рознай цэнавай катэгорыі)&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;, аддзяленні некаторых беларускіх [[банк]]аў і [[банкамат]]ы, аддзяленні кампаній мабільнай сувязі, галоўпаштамп, атэлье пашыву, аптэкі, сталовыя на прадпрыемствах, рэстаран, некалькі кафэ (у тым ліку, прыватныя)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |title=Семья Назарчук из Наровли живет ради счастья друг друга |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241021081209/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/semya-nazarchuk-iz-narovli-radi-schastya-drug-druga-zhivet/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |title=Вкусно, по-белорусски. Отведать блюда национальной кухни приглашает кафе «Турист» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917124438/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vkusno-po-belorusski-otvedat-blyuda-natsionalnoj-kuhni-priglashaet-kafe-turist-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |title=О работе фирменного магазина ОАО «Красный Мозырянин» в Наровле |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241030130022/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-rabote-firmennogo-magazina-oao-krasnyj-mozyryanin-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |title=Как кормят на фабрике ОАО «Красный Мозырянин» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=24 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241024133545/https://narovlya.by/proektpp/kak-kormyat-na-fabrike-oao-krasnyj-mozyryanin/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==

=== Адукацыя ===

У Нароўлі працуюць дашкольныя ўстановы, гімназія, 2 сярэднія школы, прафесійны ліцэй, дзіцячая школа мастацтваў, ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», ДУА «Нараўлянскі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі», ДУА «Нараўлянскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр»&lt;ref&gt;[https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

=== Медыцына ===
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць дзяржаўныя гарадская паліклініка (на 375 наведванняў у змену) і раённая бальніца (на 100 ложкаў (10 ложкаў сястрынскага догляду)), аддзяленне хуткай медыцынскай дапамогі, медпункты на прадпрыемствах.

=== СМІ ===
Выпускаецца раённая газета «[[Прыпяцкая праўда]]» (1932), маецца праграма радыёвяшчання «Нараўлянскае раённае радыё»&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/narovlanskoe_rayonnoe_radio/ Наровлянское районное радио]&lt;/ref&gt;.

=== Транспарт ===
{{main|Нараўлянскі аўтобус}}
У горадзе маецца аўтобусная станцыя (вул. Корзуна, 58). Пасажырскія перавозкі ў раёне забяспечвае філіял «Аўтобусны парк № 2» ААТ «Гомельаблаўтатранс»: абслугоўвае 10 маршрутаў, уключаючы 2 гарадскія і 1 міжгародні маршрут, 7 прыгарадных. Працягласць маршрутнай сеткі, якая абслугоўваецца філіялам, складае 702,4 км, у тым ліку па прыгарадных маршрутах — 546,7 км, міжгародніх маршрутах — 140 км, гарадскім маршруце — 15,7 км.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Рачны пасажырскі транспарт ужо не функцыянуе, як гэта было ў савецкія часы.

== Культура ==
[[Файл:Нароўля. Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей (01).jpg|250px|thumb|[[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] у гістарычным будынку пачатку XX ст. Фота 2017 г.]]

Дзейнічаюць раённы дом культуры, раённая бібліятэка імя Давіда Сімановіча, дзіцячая бібліятэка, [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]] (1982), цэнтр рамёстваў (з 15 красавіка 1999 г.) і цэнтр фальклору, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі (2011), гарадскі і дзіцячы паркі.

[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (02).jpg|thumb|250px|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Альтанка ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' у гарадскім парку]] каля месца ўліцця ракі [[Нараўлянка]] ў раку [[Прыпяць]]. Фота 2017 г.]]

З 2000 г. на базе сярэдняй школы № 2 дзейнічае краязнаўчы гурток пад кіраўніцтвам вядомага нараўлянскага настаўніка гісторыі і краязнаўцы [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Васілевіча Чайкі]] (нар. 1965)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |title=Як заахвоціць школьнікаў цікавіцца гісторыяй свайго краю? |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192538/https://zviazda.by/be/news/20170209/1486670085-yak-zaahvocic-shkolnikau-cikavicca-gistoryyay-svaygo-krayu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.&lt;/ref&gt;.
Намаганнямі апантанага [[Васіль Васілевіч Чайка|Васіля Чайкі]] і юных краязнаўцаў у дзвюх нараўлянскіх гарадскіх школах створаны пяць вельмі цікавых музеяў&lt;ref name=&quot;Дело жизни Василия Чайки&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]&lt;/ref&gt;: у сярэдняй школе № 3 — «Музей побыту», «Музей сельпо» (2012) і «Музей промыслаў і рамёстваў» (з 2000 г. з экспазіцыямі «ткацтва», «прадметы хатняга ўжытку», «земляробства», «рыбалоўства», «Кавальская справа», «сталярная і бондарная справа» і «бортніцтва»); у сярэдняй школе № 2 — музей гісторыі Нараўлянскага раёна і музей «Свет дзяцінства» (2015). У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада.

У 2009 г. у нараўлянскім лясгасе створаны музей прыроды і экалогіі, дзе таксама можна даведацца пра гісторыю лясной справы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |title=Наровлянский район. Грани самобытности |access-date=28 чэрвеня 2022 |archive-date=28 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628125914/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news181107.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Дзіцячая школа мастацтваў: 8 аддзяленняў — 18 спецыяльнасцяў (фартэпіяна, скрыпка, баян, акардэон, цымбалы, домра, ксілафон, ўдарная ўстаноўка, труба, блок-флейта, харавое дырыжыраванне, харэаграфія, аддзяленне выяўленчага мастацтва, аддзяленне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, гітара, балалайка).

[[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.]]
[[6 лістапада]] [[2010]] г. урачыста адкрыта [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]], каб увекавечыць памяць землякоў, якія праявілі гераізм на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у партызанскіх атрадах, сваёй працай зрабілі значны ўклад у развіццё раёна і праславілі Нараўляншчыну.

20 ліпеня (1604 года) — дзень першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. У [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] (17 верасня) у горадзе праводзіцца, паміж іншага, фестываль «БульбаКРАЙ»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |title=Наровле фестиваль «БульбаКРАЙ» угощал гостей праздника блюдами из картофеля |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917180612/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-festival-bulbakraj-ugoshhal-gostej-prazdnika-blyudami-iz-kartofelya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і ўзнагароджанне пераможцаў конкурсу «Сядзіба ўзорнага парадку»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |title=Награды получили лучшие хозяева усадеб Наровлянщины |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=17 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917200616/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nagrady-poluchili-luchshie-hozyaeva-usadeb-narovlyanshhiny/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 30 лістапада (дзень вызвалення Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх войск) адзначаецца як мясцовае свята. Праводзіцца песенны фестываль «Галасы Нараўляншчыны» і фестываль творчасці «Калядныя сустрэчы».

У апошнія гады ў горадзе з асаблівай урачыстасцю і вялікай тэатральнасцю каля ракі Прыпяць адзначаецца [[Купалле]] (вечар 6 ліпеня), на якое народна-абрадавае святкаванне прыязджаюць людзі і з іншых рэгіёнаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |title=Чего не хватает Наровлянщине для привлечения туристов? |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chego-ne-hvataet-narovlyanshhine-dlya-privlecheniya-turistov/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |title=В Наровле празднуют Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911120557/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/v-narovle-prazdnuyut-kupale/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |title=На Наровлянщине широко отметили один из самых загадочных и любимых народных праздников — Купалье |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=27 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127084444/https://narovlya.by/novosti/kultura/strong-na-narovlyanshhine-shiroko-otmetili-odin-iz-samyh-zagadochnyh-i-lyubimyh-narodnyh-prazdnikov-strong-strong-strong-strong-kupale-strong-strong-strong/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З [[1992]] г. зноў адкрыта [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная царква Іаана Багаслова]], якая месціцца ў драўляным будынку непрывабнага архітэктуранага рашэння (вул. Камсамольская, дом 6)&lt;ref&gt;[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]&lt;/ref&gt;. У 2005 г. па блаславенні епіскапа Стафана была распрацавана дакументацыя на будаўніцтва новага і цэглавага будынка царквы Іаана Багаслова&lt;ref&gt;[https://turov.by/eparchia/temples/15819/ Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова]&lt;/ref&gt;. Будаўніцтва пачалося на тэрыторыі побач са старым будынкам царквы, але новы храм знаходзіцца ў недабудаваным стане.

З [[1996]] г. дзейнічае пратэстанцкая [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква Хрысціян веры Евангельскай]] (вул. Камуністычная, дом 39). З [[1998]] г. дзейнічае мураваны каталіцкі [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (вул. Камуністычная, дом 33). 
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім парку. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ &quot;Брыз&quot; каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ &quot;Брыз&quot; у гарадскім парку. Фота 2017 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 48.jpg|thumb|Дом культуры на плошчы Леніна. Фота 2021 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Нематэрыяльная спадчына ===

* Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}.

== Фізкультура, спорт і турызм ==
[[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|250px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы ''(на першым плане — воданапорная вежа)'']]
У горадзе маюцца ДУА «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны цэнтр дзяцей і моладзі» (вул. Кастрычніцкая, д. 33а), ДУ «Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб» (вул. Макаранкі, д. 31а), гарадскі стадыён «Страла», футбольныя палі і спартыўныя пляцоўкі пры ўстановах сярэдняй адукацыі, спартыўныя залы, 2 [[вулічная атлетыка|воркаўт-пляцоўкі]] (на пляжы каля Кастрычніцкай плошчы і вуліцы Корзуна), скейт-пляцоўка на Кастрычніцкай плошчы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |title=Что в Наровле сделано для занятий спортом |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=27 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027153603/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/chto-v-narovle-sdelano-dlya-zanyatij-sportom/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 2022 г. адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп».

Да рэканструкцыі нараўлянскага стадыёна «Страла» футбалісты з Нароўлі звычайна выступалі ў складзе каманды [[ФК Славія Мазыр|футбольнага клуба «Славія-Мазыр»]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |title=Об утверждении Программы социально-экономического развития Наровлянского района на 2016—2020 годы |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225061512/https://rynak.by/images/pdf/Narovlia2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а пасля адкрыцця абноўленага стадыёна «Страла» горад з 2024 г. мае сваю моладзевую футбольную каманду «Страла» (Нароўля)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |title=В Наровле прошел товарищеский матч по футболу |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=21 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621192742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-proshel-tovarishheskij-match-po-futbolu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Мясцовыя экскурсаводы праводяць туры па гораду, месцам баявой славы Нараўлянскага раёна, у нараўлянскі ўчастак [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] (маршрут з’яўляецца бяспечным для здароўя)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Наровлянский район. Туристические маршруты |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619231926/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |title=Как на Наровлящине стартовал экскурсионный тур «Путь на Чернобыль» |access-date=6 лістапада 2024 |archive-date=3 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103061843/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kak-na-narovlyashhine-startovala-ekskursionnyj-tur-put-na-chernobyl/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Праводзіцца прамысловая экскурсія на фабрыцы «Чырвоны Мазыранін»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://korovka.by/ekskursii/ |title=Экскурсии |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=18 сакавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318113625/https://korovka.by/ekskursii/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;people.onliner.by&quot;&gt;[https://people.onliner.by/2023/03/20/konfetnaya-fabrika «Хочу быть здесь директором». Отправились с детьми на конфетную фабрику]&lt;/ref&gt;. У 2023 г. дырэктар фабрыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Піляк|Аляксандр Піляк]] выказаўся аб планах зрабіць у адным з гістарычных будынкаў фабрыкі [[музей]]&lt;ref name=&quot;people.onliner.by&quot;/&gt;. У 2024 г. у [[Мінск]]у на ХXII Рэспубліканскім турыстычным конкурсе «Пазнай Беларусь» кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]» была ўдастоена ўзнагароды як лепшы аб’ект прамысловага турызму ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |title=Чарговая перамога нараўлянскай кандытарскай фабрыкі |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213171134/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/ocherednaya-pobeda-narovlyanskoj-konditerskoj-fabriki/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Нараўлянскі раён з’яўляецца цэнтрам турыстычнай рыбалкі Беларусі. Асаблівай папулярнасцю карыстаецца [[рыбалка]] на [[Прыпяць|Прыпяці]] ва ўрочышчы Баравіца, якое пачынаецца адразу за мяжой горада Нароўля ўздоўж [[Прыпяць|Прыпяці]] ў кірунку вёскі [[Канатоп (Нараўлянскі раён)]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |title=Что может повысить туристическую привлекательность Наровлянщины? Ответы местных жителей |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216101608/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news219685.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Забудова ==
{{асноўны артыкул|Спіс вуліц Нароўлі}}
[[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка «Наровль» і хутар Калегаў на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']]
[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|250px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўязная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]]
Старажытнай забудовы ў сучасным горадзе засталося вельмі мала. У пачатку XX ст., не лічачы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў і належных да панскага двара мураваных пабудоў]], у мястэчку было толькі некалькі мураваных дамоў, а астатнія былі драўлянымі. З прычыны разбуральных рэвалюцыйных і ваенных падзей амаль не захавалася даўнейшая драўляная і мураваная забудова. Яшчэ ў пачатку 1950-х гадоў у мястэчку сустракаліся драўляныя тратуары&lt;ref&gt;''Хандрос, Б.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html Наровлянская история] / Б. Хандрос // Мишпоха. — 2003. — № 13.&lt;/ref&gt;. У савецкія часы ў першай палове XX ст. адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі/хутара [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|двара паноў Горватаў]], дзе знаходзіліся палац, парк і [[Чырвоны Мазыранін|кандытарская фабрыка Горватаў]], у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля&lt;ref&gt;''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.&lt;/ref&gt;.

Даведнік «Увесь СССР» (1930) адзначаў, што Нароўля: «тыповае прырэчнае палескае мястэчка (2513 жыхароў) з велічэзным каштоўным паркам. Цікавы палац, [[Нараўлянская сінагога|стыльная сінагога]], краёвы музей. Пражыванне таннае»&lt;ref&gt;[https://dn790000.ca.archive.org/0/items/ves_sssr_spravochnik_putevoditel/ves_sssr_spravochnik_putevoditel.pdf Весь СССР : Справочник-путеводитель / Сост. Б. Б. Веселовский и др.; под ред. Д. В. Полуяна. — М. : Изд. Трансрекламы НКПС, 1930. — Ч. IV. Маршруты по Союзу ССР. — С. 84.]&lt;/ref&gt;.

У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. У [[1981]] г. быў створаны праект дэталёвага плана цэнтра Нароўлі. Асноўныя вуліцы горада былі забудаваны 2-5-павярховымі цэглавымі дамамі. Утварылася некалькі [[мікрараён]]аў. Горад плаваналі прасторным. Рака [[Нараўлянка]] ўмоўна падзяляе горад на 2 жылыя масівы — заходні і ўсходні. У горадзе маецца дзве плошчы — Кастрычніцкая і Леніна, з якіх апошняя з’яўляецца галоўнай (цэнтральнай), дзе знаходзіцца адміністрацыя горада&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;/&gt;. Прамыслова-складская зона фармуецца ў асноўным на паўднёва-усходніх ускраінах горада&lt;ref name=&quot;ReferenceS&quot;&gt;Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.&lt;/ref&gt;. Тэрыторыя адпачынку — паркі, гарадскі пляж, бульвар каля Кастрычніцкай плошчы, стадыён «Страла»&lt;ref&gt;Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. — С. 99.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Makarenko street in Naroŭlia town - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|250px|thumb|Прыгожы будынак крамы ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] на вуліцы Макаранкі, але вельмі пашарпаны, расфарбаваны і з залішнім плотам. Фота 2014 г. ''(Пазней пафарбаваны ў шэры і зялёны колеры толькі з двух бакоў&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=AyPn6C5rFjw Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! 24 суббота. Наровля.] — гл. на 1-й хвіліне&lt;/ref&gt;)'']]
Пасля высялення жыхароў па [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], многія дамы ў прыватным сектары засталіся закінутымі і паступова струхлелымі. Гарадскія ўлады такія дамы зносілі, але на іх месцы нічога не было пабудавана, таму прыватны сектар стаў выглядаць прарэджаным. На ўскраінах горада пераважаюць прыватныя аднапавярховыя драўляныя або цагляныя дамы. Пачалося будаўніцтва катэджаў. У 2006 г. плошча горада складала 1022 га&lt;ref name=&quot;kaznachey.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num53/d53586/index.html Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 30 ноября 2006 г. № 133. Об утверждении Программы социально-экономического развития города Наровля на 2006—2010 гг.]&lt;/ref&gt;. Згодна з генеральным планам ад 2007 г., горад быў пашыраны ва ўсходнім кірунку (да аб’яздной дарогі P 37), дзе да 2014 г. былі пабудаваны два новыя мікрараёны — «Новы» і «Сонечны»&lt;ref name=&quot;ReferenceS&quot;/&gt;.

Нягледзячы на чысціню і прастор на вуліцах, у сучасным горадзе прысутнічае аляпаватага выгляду гарадская скульптура і вулічная мэбля, лысыя ўчасткі зямлі без травы, безгустоўны дызайн гарадской інфраструктуры і ландшафтнай архітэктуры, пераробка рамонтам пачатковага архітэктурнага стылю будынка, [[сайдынг]], сотавы полікарбанат, прафнасціл, недагляд стану дрэў (пры наяўнасці ўласнага нараўлянскага лясгаса), дрэнны стан тратуараў, ускраінных дарог, малога памеру [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|гісторыка-этнаграфічны музей]]&lt;ref&gt;[https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;В кадре Наровля, Беларусь&quot;&gt;[https://www.drive2.com/c/505452643187950448/ В кадре Наровля, Беларусь]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |title=Белорусская губинка. Наровля |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018010215/https://glubinka.by/gomelskaya-oblast/narovlyanskij-rajon/narovlya.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |title=Чему необходимо уделить внимание в Наровле в Год благоустройства? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221215119/https://narovlya.by/novosti/chemu-neobhodimo-udelit-vnimanie-v-narovle-v-god-blagoustrojstva/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oqsT0Lno9dw Прекрасный Город НАРОВЛЯ! 4k]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=3EoUxC6kEfo Город в котором я ЖИВУ! Много вопросов, мало ответов]&lt;/ref&gt;.

Цікавы будынак гасцініцы «Нараўлянка» у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] быў перароблены рамонтам, які спрасціў аблічча будынка. На плошчы Леніна адбыліся самыя значныя змяненні з савецкага перыяду: будынак райвыканкама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] быў абшаляваны з фасаду [[сайдынг]]ам, чым быў парушаны гарманічны архітэктурны ансамбль з былым будынкам кампартыі і Домам культуры (таксама ў стылі [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]]); перароблены рамонтам будынак галоўпаштампа (паштовага аддзялення). На калоны магазіна «Наровляночка» на плошчы Леніна ў стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]] знізу быў дабаўлены «абутак», а інтэр’ер цалкам зменены і бакавое [[акно]] на другім паверсе замуравана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С. Р. в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 45-й секундзе.&lt;/ref&gt;. У гістарычным драўляным [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|будынку пачатку XX ст. нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (які ўнесены ў Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь) замест драўляных уваходных дзвярэй і акон былі ўстаўлены сучасныя пластыкавыя дзверы са шклопакетам і аконныя шклопакеты, а сам будынак пафарбаваны ў [[ружовы колер]]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vsBSC0Yg1k8 Наровля с воздуха в 4k UHD] — на 50-й секундзе&lt;/ref&gt;. Даведзены да стану руін [[Нараўлянская сядзіба|будынак былога палацу Горватаў]].

У 2023—2024 гг. прайшла добрая рэканструкцыя стадыёна «Стрела»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |title=В Наровле начался демонтаж стадиона |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321105726/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-nachalsya-demontazh-stadiona/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=21 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а таксама частковае аздабленне парка новай цікавай і элегантнай гарадской мэбляй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |title=Новые скамейки устанавливают работники коммунального предприятия в городском парке культуры и отдыха в Наровле |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202140310/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-novye-skamejki-ustanavlivayut-rabotniki-kommunalnogo-predpriyatiya-v-gorodskom-parke-strong-strong-kultury-i-otdyha-v-narovle-strong/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Знешні выгляд будынка Нараўлянскага раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям з белай сілікатнай цэглы ў 2023 г. быў затынкаваны і пафарбаваны ў едкія колеры, чым быў зменены пачатковы архітэктурны стыль будынка і спрошчаны знешні дэкор, а арыгінальная вежа была накрыта чатырохскатным дахам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |title=Наровлянский районный отдел по чрезвычайным ситуациям |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154128/https://mchs.gov.by/glavnoe/344697/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |title=На территории Наровлянского РОЧС прошло торжественное мероприятие, посвященное Дню Конституции Республики Беларусь |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320154126/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-territorii-narovlyanskogo-rochs-proshlo-torzhestvennoe-meropriyatie-posvyashhennoe-dnyu-konstitutsii-respubliki-belarus/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |title=Прафесія ратавальніка стала прызваннем для начальніка Нараўлянскага РАНС |access-date=24 лютага 2025 |archive-date=16 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216025749/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/professiya-spasatelya-stala-prizvaniem-dlya-nachalnika-narovlyanskogo-rochs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 2023 г. абшыты і патынкаваны першы паверх гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы, чым быў парушаны стыль і знешні выгляд гістарычнага будынка&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=yWvqhnaF4Ww Сделан в С. С. С.Р в прямом эфире! Ёлка в городе Наровля. 2023 г.] — на 6-й хвіліне 14-й секундзе і на 9-й хвіліне 25-й секундзе.&lt;/ref&gt;.

Асобныя наведвальнікі адзначаюць адсутнасць у горадзе добрага кафэ ці рэстарана і празмернасць акцэнту на савецкую эпоху&lt;ref name=&quot;В кадре Наровля, Беларусь&quot;/&gt;. Аднак заўважаюць, што горад можа даставіць пазітыўныя эмоцыі і некалькі дзясяткаў сімпатычных фотаздымкаў&lt;ref&gt;[https://alkobugi.livejournal.com/4193.html Дождливая Наровля]&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 45.jpg|thumb|Плошча Леніна. Справа — абшаляваны сайдынгам фасад райвыканкама. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 04.jpg|thumb|Сярэдняя школа №2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту. Фота 2021 г.
File:Makarenko street in Naroŭlia town - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Вуліца Макаранкі каля стадыёна «Стрела». Фота 2014 г.
File:Oktiabrskaya - Kastrychnitskaya square in Naroŭlia town - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Металадахоўка і сайдынг на арыгінальным савецкім будынку рэстарана «Волна» на Кастрычніцкай плошчы. Фота 2014 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 59.jpg|thumb|Вуліца Леніна на ўскраіне. Фота 2021 г.
&lt;/gallery&gt;

== Славутасці ==
[[Файл:Нароўля. Помнік выселеным вёскам (02).jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994). ''(Цэнтральная частка горада каля Прыпяці)''. Фота 2017 г.]]
* Стаянка перыяду [[мезаліт]]у — [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[9 тысячагоддзе да н.э.|9]]—[[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзі да н.э.]]) на усходняй ускраіне горада, на правым беразе р. Прыпяць, на двух баках яра, паміж старыцамі, урочышчы Баравіца, Піваварава — {{ГККРБ 4|313В000538 }}
* Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палацава-паркавага комплексу Горватаў]] ([[1850]]) — {{ГККРБ 4|312Г000536}}
* Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі пачатку XX ст., заснаванай Горватамі]]
* Нешматлікія фрагменты гістарычнай забудовы канца XIX ст. (мураваная гарадская лазня і інш.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |title=Как это было: история бани в Наровле |access-date= |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313130620/https://narovlya.by/novosti/kak-eto-bylo-istoriya-bani-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|Драўляны жылы дом Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]], які служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай, 12 — {{ГККРБ 4|313Г000535}}
* Іўдзейскія могілкі
* Брацкая магіла ([[1943]]) па вул. Кастрычніцкай — {{ГККРБ 4|313Д000537}}
* [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|Помнік Уладзіміру Леніну (1983)]] — адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]], — скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык]] (1932—1989)
* Помнік выселеным вёскам (1994) — з граніту і чорнага мармуру
* [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|Каталіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] (1998)
* Будынкі цэнтральнай і дзіцячай бібліятэкі
* Памятны знак на валуне і 100-мм супрацьтанкавая гармата Т-12, усталяваны ў 2019 годзе ў гонар 75-годдзя Вялікай Перамогі і памяці Героя Савецкага Саюза Андрэя Корзуна на вуліцы, названай у яго гонар&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/v-narovle-otkryli-pamyatnyy-znak-v-chest-pogibshikh-voinov-na-frontakh-velikoy-otechestvennoy-voyny.html В Наровле открыли памятный знак в честь погибших на фронтах Великой Отечественной войны]&lt;/ref&gt;
* Камень-валун і [[100-мм супрацьтанкавая гармата МТ-12]] у гонар загінулых на франтах [[Вялікая Айчыная вайна|Вялікай Айчынай вайны]] (2019) — на паўднёвым беразе ракі Нараўлянка.
* [[Манументальны жывапіс|Мурал]] Герою Савецкага Саюза [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэю Рыгоравічу Корзуну]] (2024) — на сцяне [[Нараўлянскі завод гідраапаратуры|Нараўлянскага завода гідраапаратуры]]&lt;ref&gt;[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-otkryli-mural-andreyu-korzunu/ В Наровле открыли мурал Андрею Корзуну]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/narovlyanskiy-zavod-gidroapparatury-po-sluchayu-prazdnika-otkryl-mural-v-chest-geroya-sovetskogo-soyu.html Наровлянский завод гидроаппаратуры открыл мурал в честь Героя Советского Союза Андрея Корзуна]&lt;/ref&gt;.
* Мурал з выявай работніка лесааховы на доме №14 на вуліцы Леніна (2025)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |title=В Наровле появился новый мурал |access-date=11 кастрычніка 2025 |archive-date=5 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905200742/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-poyavilsya-novyj-mural/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Narowlya 04.jpg|250px|thumb|Будынак аўтастанцыі (вул. Корзуна, 58). Крайні злева — будынак раённага аддзела па надзвычайным сітуацыям. Фота 2017 г.]]
Цікавасць прадстаўляюць будынкі ў стылях [[Сталінскі ампір|савецкага класіцызму]] (Дом культуры на плошчы Леніна і былы будынак кампартыі, будынак гастранома «Центральный» на Кастрычніцкай плошчы) і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (будынак суду Нараўлянскага раёна па вуліцы Леніна, невялікія па памеру будынак крамы «Продукты» (дом 10) на вуліцы Макаранкі і будынак былога кінатэатра «Юность» (пераабсталяваны ў 2022 г. у маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Олимп»), будынак аўтастанцыі на вуліцы Корзуна-58, магазін «Наровляночка» на плошчы Леніна), а таксама некаторыя іншыя ў стылі прамысловай архітэктуры (сучасны будынак фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і раённая паліклініка).

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 36.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Цікавы гістарычны дом з сілікатнай цэглы на вуліцы Піянерскай. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 11.jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|thumb|Прыгожы будынак крамы кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]». Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 38.jpg|thumb|Будынак аднаго з беларускіх банкаў на вуліцы Леніна. Фота 2021 г.

&lt;/gallery&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Царква Святога Апостала Іаана Багаслова]] (каля 1760 г.) — першапачатковы будынак
* [[Нараўлянская сінагога]] (XVIII ст.)
* [[Нараўлянская сядзіба|Фамільная каталіцкая капліца Горватаў (XIX ст.)]]
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (03).jpg|thumb|Гістарычныя будынкі фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у руінах. Фота 2017 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 54.jpg|thumb|Пераробленыя рамонтам галоўпаштамп і аддзяленне сувязі і магазін «Нараўляначка». Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 47.jpg|thumb|Гімназія №1 на вуліцы Леніна пасля рамонту. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 29.jpg|thumb|Кастрычніцкая плошча. Фота 2021 г.
File:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 17.jpg|thumb| Пераробленая рамонтам гасцініца «Наровлянка» на вуліцы Кастрычніцкай. Фота 2021 г.

&lt;/gallery&gt;

== У мастацтве ==
[[Файл:Aron Kascialianski - Sinagoga u Narouli - near 1927 AD.JPG|250px|thumb|Карціна [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арона Касталянскага]] «Сінагога ў Нароўлі», каля [[1927]] г. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]]
У пачатку XX ст. мастакі Б. Шышка і Ян Віткевіч з натуры зрабілі малюнкі [[Нараўлянская сінагога|нараўлянскай сінагогі]].

Каля 1927 г. [[Арон Рыгоравіч Касталянскі]] (1891—1934) намаляваў карціну «Сінагога ў Нароўлі», якая цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]].

Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) намаляваў акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»&lt;ref&gt;[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]&lt;/ref&gt;.

Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» і будынку былога палаца Горватаў. У 1983 г. у нараўлянскім парку рэжысёр [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]] (1933—1983) здымаў некалькі эпізодаў сваёй кінакарціны «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]»&lt;ref&gt;[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vse-o-kino-narovlyanshhiny-znaet-lyubov-stepanenko/ Усё пра кіно Нараўляншчыны ведае Любоў Сцепанчанка]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) намаляваў карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны Мазыранін“»&lt;ref&gt;[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]&lt;/ref&gt;.

Беларускі паэт [[Уладзімір Міхайлавіч Верамейчык]] (1937—1999), маці якога нарадзілася ў вёсцы [[Ліхаўня]]&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142]&lt;/ref&gt; Нараўлянскага раёна, узнёсла ўпамінае Нароўлю у сваіх вершах «На беразе Прыпяці» (1978), «Роздум вечарам, калі моцна балела сэрца» (1978), «Сельскай гаспадарцы» (1978), «Каханая паехала ў Александрыю» (1981), «Падарожжа за Нароўлю» (1985)&lt;ref&gt;Гл.: кнігу паэзіі Уладзіміра Верамейчыка «Клянуся Прыпяццю» (1988).&lt;/ref&gt;; а ў вершы «Палескі трохкутнік» указаў тры галоўныя мясціны, якія мелі ў яго жыцці асаблівае значэнне, — Нароўля, [[Брагін]], [[Хойнікі]]&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_11_verstka.pdf М. Канцавая. Загалоўкі ў паэзіі Уладзіміра Верамейчыка // Полымя. — 2017. — № 11. — С. 142.]&lt;/ref&gt;.

У творчасці рускамоўнага паэта [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014) Нароўля паўстала як месца дзяцінства, апаленае Другой сусветнай вайной і адзначанае прыгажосцю палескай прыроды і асабістай памяццю, у тым ліку, аб яўрэйскіх каранях сям'і і сваіх сяброў. Тэма Палесся і Нароўлі гучыць у яго вершах «Сыновья Наровли — други мои верные!», «В переулочке — ин дэр гесэлэ», «Птица вскрикнула. Ветка хрустнула», «Полесье — детства материк» і многіх іншых.

У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў Нароўлю ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога [[Нараўлянская сядзіба|палацу Горватаў у Нароўлі]].

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Нароўлі}}
* [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), жыхар Нароўлі
* [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734), трымальнік фальварка Нароўля
* [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Антоніевіч Аскерка]] (1708—1767), [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]], багрымавіцкі староста, уласнік Нароўлі
* [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (1794), уласнік Нароўлі
* [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943), спадчыннік (па жонцы) маёнтка Нароўлі, сенатар (1928—1935) [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], віцэ-старшыня [[Начальная рада арганізацый землеўласнікаў|Начальнай рады арганізацый землеўласнікаў]] (1936)
* [[Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. 1983), беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], прадпрымальнік у сферы турызму
* [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), уласнік Нароўлі, закладальнік нараўлянскага палаца Горватаў
* [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч
* [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), уласнік Нароўлі, буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917)
* [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), галоўны ўрач (1921—1936) нараўлянскай бальніцы, партызан-медык, заслужаны ўрач БССР (1956)
* [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990), партызанка, настаўніца, дырэктар нараўлянскай сярэдняй школы
* [[Навум Львовіч Каламінскі]] (1938—2007), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]
* [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019), псіхолаг, [[доктар псіхалагічных навук]], [[прафесар]]
* [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка]] (1952—1981), актывіст беларускамоўнага самвыдату ў 1970-х гг.
* [[Соф'я Міхайлаўна Міровіч|Соф’я Міхайлаўна Міровіч (Нікольская)]] (1889—1976), артыстка оперы (лірыка-каларатурнае сапрана), заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1938)
* [[Давід Рыгоравіч Сімановіч]] (1932—2014), беларускі паэт, перакладчык
* [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1905—1976), беларускі батанік, акадэмік [[НАН Беларусі]]
* [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1919—1943), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]]
* [[Уладзімір Васілевіч Тугай]] (1951—2024), беларускі гісторык, дэкан (1991—2005) гістарычнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]], [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]]
* [[Пётр Васільевіч Цыбуленка]] (нар. 1952), беларускі вучоны, [[кандыдат тэхнічных навук]], дэкан (2007—2019) факультэта горнай справы і інжынернай экалогіі [[БНТУ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bntu.by/person/cybulenko-petr |title=Цыбуленко Петр Васильевич |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071835/https://bntu.by/person/cybulenko-petr |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Васіль Васілевіч Чайка]] (нар. 1965), нараўлянскі краязнавец, школьны настаўнік і педагог дататковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй]] (1955—2020), непасрэдны ўдзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], пажарнік нараўлянскай пажарнай часткі, кавалер [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], першы ганаровы грамадзянін Нараўлянскага раёна (2020).
* [[Мікалай Міхайлавіч Шаўцоў]] (нар. 1948), дырэктар (1991—1994) фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», старшыня (1994—1996) Нараўлянскага райвыканкама, дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі, загадчык аддзела кадраў і ўліку Галоўнага ўпраўлення кадравай палітыкі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь
* [[Ірына Леанідаўна Юркова]] (нар. 1965), спецыяліст у галіне хіміі высокіх энергій, [[доктар хімічных навук]], [[дацэнт]]
* [[Арсеній Ільіч Ярэй]] (1920 — пасля 1985), [[Міністэрства харчовай прамысловасці БССР|міністр харчовай прамысловасці Беларускай ССР]] (1965—1980), ветэран вайны

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vańkovičy-1&quot;&gt;Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с.
* ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с.
* ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с.
* [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с.
* Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.
* Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с.
* Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с.
* Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с.
* ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.
* ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с.
* ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с.
* Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с.
* Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с.
* Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
* Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с.
* ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с.
* ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28.
* ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121.
* ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301.
* Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с.
* ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с.
* ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.
* ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.
* ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s.
* ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917.
* ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.
* [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.]
* [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.]
* ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s.
* ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s.
* Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894.

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Naroŭlia|Нароўля}}
{{OSM relation|5598639|Нароўля}}
* [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }}
* [https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |date=13 жніўня 2022 }}
* [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com
* [http://szliachta.org/p02_by/naroulia01-05/naroulia01.html Палацавы комплекс Горватаў ў Юркавым куточку]{{Недаступная спасылка}}
* [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }}
* [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // onliner.by
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Нараўлянскі раён}}
{{Гомельская вобласць}}

[[Катэгорыя:Нароўля| ]]
[[Катэгорыя:Сапегі]]
[[Катэгорыя:Слушкі]]
[[Катэгорыя:Аскеркі]]
[[Катэгорыя:Сіверсы]]
[[Катэгорыя:Гольсты]]
[[Катэгорыя:Горваты]]
[[Катэгорыя:Ваньковічы]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>s8b18ivw6duuxi9z5netffdif2wnt2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жодзіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16345</id>
    <revision>
      <id>5190083</id>
      <parentid>5160153</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5190083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26493" sha1="6gsk7za04sxnh2j987k760dk387nc6e" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Жодзіна
 |вобласць                = Мінская
}}
'''Жо́дзіна'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Žodzina}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]].

== Назва ==
{{няма АК 2|Ранейшая назва Жодзіна — «Жодзін».|25|11|2025}}

{{няма АК 2|Паходзіць ад назвы рэчкі, на сутоку якой з [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Плісай]] паселішча ўзнікла.|25|11|2025}} У П. Маштакова згадваецца рака Паджодзінка (прыток Плісы)&lt;ref&gt;''П. Л. Маштаковъ''. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. С.-Петербургъ, 1913. С. 97.&lt;/ref&gt;. На думку У. Тапарова, назва ракі Паджодзінка няясная, зрэшты вылучаецца корань ''жод-/жад-'', які ўтварае шэраг гідронімаў на старой балцкай тэрыторыі Верхняга Падняпроўя&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.&lt;/ref&gt;.

На думку А. Ванагаса, літоўскія рачныя назвы ''Žadalis, Žadikė, Žad-upys'' могуць быць звязаныя з літ. ''žãdinti'' «будзіць, падымаць»&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 395—396.&lt;/ref&gt;.

У. Тапароў згадвае як стараіндыйскае ''nadī'' «рака, водная плынь» пайшло ад *''nad''- «гучаць, шумець, раўсці, цурчэць»&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров.'' Речь и река/речка (из области мнимых этимологических парадоксов) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропейцы. Кн. 2. Москва, 2006. С. 205.&lt;/ref&gt;.

{{няма АК 2|Значэнне рачной назвы (Пад)жодзінка звязанае з цячэннем вады, «Цякучая (рака)».|25|11|2025}}

== Геаграфія ==
Знаходзіцца за 44 км ад [[Мінск]]а; чыгуначная станцыя на лініі Мінск—[[Орша]], на аўтадарозе Мінск—[[Масква]]. Горад размешчаны на [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]] [[Верхнебярэзінская нізіна|Верхнебярэзінскай нізіны]]. Каля 70 % усёй тэрыторыі знаходзіцца на вышыні 180—220 м над узроўнем мора, на [[Пліса (прыток Бярэзіны)|р. Плісе]].

Плошча тэрыторыі горада: больш за 23 км²

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню згадваецца каля 1688 г. як в. Жодзіна Слабада ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] на рацэ Паджодзінцы, належала [[Радзівілы|Радзівілам]].

=== Пад уладай Расійскай імперыі ===
З 1793 г. — у складзе Расійскай імперыі, [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З завяршэннем будаўніцтва чыгункі Масква — [[Брэст]] (1871) — чыгуначная станцыя.

=== Найноўшы час ===
У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі.

25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска ўвайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]].

У жніўні 1919 — ліпені 1920 вёска знаходзілася пад польскай уладай.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі войскамі.

З 1924 г. стала цэнтрам сельсавета [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. 21 студзеня 1958 года вёска Жодзіна пераўтворана ў пасёлак гарадскога тыпу з уключэннем у яго склад пасёлкаў Смалявіцкай ДРЭС (з 1979 года [[Жодзінская ЦЭЦ]]), завода дарожных і меліярацыйных машын і вёсак Зарэчча і Крушынкі&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Жодзіна, Смалявіцкага раёна, Мінскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 21 студзеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 1.&lt;/ref&gt;. У 1958 г. быў пабудаваны [[Беларускі аўтамабільны завод]] (БелАЗ).

З 1963 года — горад абласнога падпарадкавання.

У 1964 годзе да Жодзіна былі далучаны вёскі [[Судабоўка]] і [[Дымкаўка]].&lt;ref&gt;…[https://zhodinonews.by/2021/03/06/kak-zhodino-chut-ne-stal-kupriyanovskom/ Але ўжо '''''ў 1964 годзе''''' Навуковы ўвайшоў у гарадскую мяжу. Тады ж да горада былі '''''далучаны вёскі Судабоўка, Дымкаўка'''''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220828143154/https://zhodinonews.by/2021/03/06/kak-zhodino-chut-ne-stal-kupriyanovskom/ |date=28 жніўня 2022 }}…&lt;/ref&gt;

== Насельніцтва ==

&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:180 barincrement:40
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:80000
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1781 from:0 till:230
  bar:1796 from:0 till:374
  bar:1897 from:0 till:697
  bar:1970 from:0 till:22000
  bar:1991 from:0 till:56000
  bar:1995 from:0 till:59100
  bar:2005 from:0 till:61200
  bar:2010 from:0 till:61822
  bar:2015 from:0 till:62560
  bar:2017 from:0 till:64303
  bar:2023 from:0 till:64000
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XVIII стагоддзе''': 1781 год — 230 чал.; 1796 год — 374 чал.&lt;ref name=&quot;vn&quot;/&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 697 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XX стагоддзе''': 1970 год — 22 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VSE&quot;/&gt; (22,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}); 1991 год — 56 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VES&quot;/&gt;; 1995 год — 59,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 61,2 тыс. чал.; 2006 год — 61,2 тыс. чал.; 2009 год — 61 577 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;/&gt;; 2010 год — 61 822 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;/&gt;; 2011 год — 62 075 чал.&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;/&gt;; 2012 год — 62 432 чал.&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot;/&gt;; 2013 год — 62 696 чал.&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot;/&gt;; 2014 год — 63 157 чал.&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot;/&gt;; 2015 год — 62 560 чал.&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;/&gt;; 2016 год — 63 888 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 64 303 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Рэлігія ==
* [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца» (Жодзіна)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца»]]
* [[Свята-Міхайлаўская царква (Жодзіна)|Свята-Міхайлаўская царква]]
* [[Петра-Паўлаўская царква (Жодзіна)|Петра-Паўлаўская царква]]
* [[Касцёл Маці Божай Фацімскай (Жодзіна)|Касцёл Маці Божай Фацімскай]]
* Баптысты сёмага дня
* Дом малітвы евангельскіх хрысціян-баптыстаў

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Рэлігія&quot; perrow=&quot;10&quot;&gt;
Жодзіна, Царква.jpg|Царква
Жодзіна, Касцёл Маці Божай Фацімскай.jpg|Касцёл Маці Божай Фацімскай
Жодзіна. Капліца.jpg|Капліца
Жодзіна. Капліца Святога Міхаіла Арханёла.jpg|Капліца Святога Міхаіла Арханёла
Жодзіна. Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла.jpg|Петра-Паўлаўская царква
Жодзіна. Царква святога Міхала Арханёла.jpg|Свята-Міхайлаўская царква
Жодзіна. Царква адвентыстаў сёмага дня.jpg|Царква адвентыстаў сёмага дня
Жодзіна. Дом малітвы евангельскіх хрысціян-баптыстаў.jpg|Дом малітвы евангельскіх хрысціян-баптыстаў
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы электраэнергетыкі, машынабудавання ([[Беларускі аўтамабільны завод|БелАЗ]]) і металаапрацоўкі, харчовай, лёгкай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Дружба», «Раніца». [[Жодзінская ГЭС]], [[Жодзінская ЦЭЦ]].

* [[Рэміз|ААТ «Жодзінскі вопытна-эксперыментальны завод „Рэміз“»]]

&lt;gallery&gt;
Жодзіна (станцыя).jpg|Станцыя Жодзіна
Жодзіна, Прыпыначны пункт &quot;Жодзіна-Паўднёвае&quot;.jpg|Прыпыначны пункт &quot;Жодзіна-Паўднёвае&quot;
Жодзіна, РУП “Навукова-практычны центр НАН Беларусі па земляробству”.jpg|Будынак. РУП “Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробству”
Жодзіна. Пошта.jpg|Пошта
Жодзіна.Галоўны_ўваход_БелАЗа.jpg|Галоўны ўваход БелАЗа
Жодзіна. Філіял «Жодзінскі хлебазавод» ААТ «Барысаўхлебпрам».jpg|Філіял «Жодзінскі хлебазавод» ААТ «Барысаўхлебпрам»
&lt;/gallery&gt;

== Сацыяльная сфера ==

=== Адукацыя ===
Жодзінская школа вядзе сваё летазлічэнне з 1864 г., калі пастановай Барысаўскай павятовай камісіі па народнай адукацыі ў сяле Жодзіна адкрылася народная вучэльня. Да 1901 г. вучэльня месцілася ў драўлянай хаце пры царкве.
У горадзе працуе:
* 14 установы дашкольнай адукацыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zhodino-edu.gov.by/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F |title=Архіўная копія |access-date=15 красавіка 2019 |archive-date=14 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814203444/https://zhodino-edu.gov.by/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;,
* 7 школ,
* 2 гімназіі, з якіх адна жаночая,
* Прафесійны ліцэй,
* [[Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж]].

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;10&quot; caption=&quot;Сацыяльная сфера&quot;&gt;
Жодзіна. Дзіцячы сад.jpg|Дзіцячы сад
Жодзіна. Сярэдняя школа № 4.jpg|Сярэдняя школа № 4
Жодзіна. Сярэдняя школа № 5.jpg|Сярэдняя школа № 5
Жодзіна. Сярэдняя школа № 6.jpg| Сярэдняя школа № 6
Жодзіна. Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж.jpg|Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж
Жодзіна. Паліклініка.jpg|Паліклініка
Жодзіна. Лазня.jpg|Лазня
Жодзіна. Асілак.jpg|Асілак
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Культура і грамадства ==
[[Цэнтральная гарадская бібліятэка (Жодзіна)|Цэнтральная гарадская бібліятэка]] — інфармацыйны і грамадска-культурны цэнтр горада Жодзіна.

=== Сродкі масавай інфармацыі ===
Мясцовая прэса прадстаўлена гарадскою грамадска-палітычнай газетай «{{нп3|Жодзінскія навіны|Жодзінскія навіны|en|Zhodzinskiya Naviny}}»&lt;ref&gt;http://www.zhodinonews.by&lt;/ref&gt;. Выдаецца са студзеня 1991 г.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Жодзінскія навіны&quot; perrow=&quot;10&quot;&gt;
Жодзіна. Жодзінскія навіны 1.jpg|
Жодзіна. Жодзінскія навіны 2.jpg|
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Славутасці ===
* [[Манумент у гонар савецкай маці-патрыёткі (Жодзіна)|Манумент у гонар савецкай маці-патрыёткі]]
* [[Дом-музей А. Ф. Купрыянавай|Жодзінскі дом-музей А. Ф. Купрыянавай]], у экспазіцыі музея прадстаўленыя асабістыя рэчы сям’і Купрыянавых, прадметы побыту даваеннага і ваеннага часу
* Касцёл Маці Божай Фацімскай (1990-я)
* Цэрквы Багародзіцкая і Міхайлаўская (1990-я)
* Памятны знак у гонар вызвалення горада Жодзіна 2 ліпеня 1944 года сіламі 3-яй танкавай брыгады 5-га танкавага войска. Быў усталяваны Ў 2010 годзе ў гарадскім скверы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82/4/ |title=Архіўная копія |access-date=8 мая 2019 |archive-date=11 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511043653/http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82/4/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Помнік Пятру Іванавічу Купрыянаву]]
* [[Фігура Божай Маці (Жодзіна)|Фігура Божай Маці]] (2021)

=== Страчаная спадчына ===
* Царква Св. Міхала Архангела (1864).

=== Спорт ===
* Футбольны клуб «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»
* Стадыён «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]»

&lt;gallery&gt;
Жодзіна, фігура Божай Маці (05-11-2021).jpg|Фігура Божай Маці
Жодзіна, помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам.jpg|Помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам
Жодзіна, помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам (валун).jpg|Помнік маці Купрыянава і пяці яе загінуўшым сынам (валун)
Жодзіна, помнік Купрыянаву.jpg|помнік Купрыянаву
Жодзіна, помнік Купрыянаву (2).jpg|помнік Купрыянаву
Жодзіна. Памятная таблічка.jpg|
Жодзіна. Памятная таблічка 1.jpg|
Жодзіна. Помнік 1.jpg|
Жодзіна. Помнік.jpg|Памятны знак у гонар вызвалення горада Жодзіна
Жодзіна. Помнік 2.jpg|
Станцыя Жодзіна. Памятная таблічка.jpg|Станцыя Жодзіна. Памятная таблічка
Жодзіна. Дом культуры.jpg|Дом культуры
Жодзіна. Кінатэатр «ЮНАЦТВА».jpg|Кінатэатр «ЮНАЦТВА»
Жодзіна. Дом-музей А.Ф. Купрыянавай.jpg|Дом-музей А.Ф. Купрыянавай
Жодзіна. Помнік ушанавання памяці загінуўшых уражэнцаў у Другой сусветнай вайне 1.jpg|Помнік ушанавання памяці загінулых ураджэнцаў у Другой сусветнай вайне
Жодзіна. Помнік ушанавання памяці загінуўшых уражэнцаў у Другой сусветнай вайне 2.jpg| 
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Жодзіна}}
* [[Алесь Аркуш]] (нар. 1960) — беларускі [[паэт]], [[эсэ]]іст, выдавец.
* [[Мікалай Іванавіч Астапковіч|Мікалай Астапковіч]] (нар. 1954) — шматразовы чэмпіён свету па веславанню [[Веславанне на байдарках і каноэ|на байдарках і каноэ]].
* [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] (нар. 1973) — беларускі дыпламат і дзяржаўны дзеяч, [[прэм’ер-міністр Беларусі]].
* [[Сяргей Канстанцінавіч Дзік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны.
* [[Мікіта Крыўцоў]] (1992—2020) — беларускі футбольны фанат, загінулы ўдзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]].
* [[Пётр Іванавіч Купрыянаў]] (1926—1944), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]]&lt;ref name=&quot;bel9&quot;/&gt;.
* [[Эдуард Аляксандравіч Пятровіч]] (нар. 1939) — вучоны-эканаміст, Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі БССР.
* [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў]] (нар. 1958) — беларускі [[пісьменнік]], перакладчык, выдавец.
* [[Марына Новік]] (нар. 1984) — беларуская [[лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]], шматразовая чэмпіёнка Беларусі.
* [[Сяргей Гудзілін]] (нар. 1987) — беларускі фотажурналіст, фатограф.

== Сімволіка горада ==

=== Герб і сцяг горада ===
{{main|Герб Жодзіна}}
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;2&quot;&gt;
File:Coat of Arms of Žodzina, Belarus.svg|Герб горада
File:Flag of Zhodzina.svg|Сцяг горада
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Гімн горада ===
Музыка і словы С. Ждановіча.

&lt;center&gt;
У Беларусі на Міншчыне,

Над ціхаплыннай Плісой,

Горад, вядомы між іншымі

Волатаў слаўнай сям’ёй.

''Прыпеў'':

Жыхары горада,

Шчасця, ды сто год вам,

Працы ў божы дзень, моцнай сям’і,

Мірнага неба ўсім,

Сталым і маладым,

Разам ствараем лёс, разам заўжды!

Са старажытнаю назваю

Ды маладою душой,

Жодзіна, зоркаю яснаю

Ззяй на Радзіме сваёй!
&lt;/center&gt;

== Гарады-пабрацімы ==
[[Файл:Жодзіна. Гарады-пабрацімы.jpg|міні|Гарады-пабрацімы]]
* {{сцяг|Украіна}} [[Крывы Рог]], [[Украіна]] ([[2018]]-2022)&lt;ref&gt;https://www.0564.ua/news/3344215/krivij-rig-rozirvav-pobratimski-stosunki-z-biloruskim-mistom-zodino&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;10&quot; caption=&quot;Галерэя&quot;&gt;
Жодзіна. ЗАГС.jpg|ЗАГС
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Гарады Мінскай вобласці]]
* [[Гарады Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;!--&lt;ref name=&quot;gki&quot;&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vn&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч]]. [http://vn.belinter.net/kraeved/6.html Смалявіччына ў перыяд феадалізму] // Літаратура/Памяць/Смалявіцкі раён і Жодзіна — С. 27—48; 58—59.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VSE&quot;&gt;{{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article040746.html|Жодино}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VES&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/129346 Жодино] // {{Літаратура/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2011-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2012-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2013-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2014-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bel9&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9|||39}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Жодино}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жодзіна|307—308}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Žodzina|Жодзіна}}
{{OSM relation|79911|Жодзіна}}
* [http://www.zhodino.minsk-region.by/ Жодзінскі гарадскі выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120814112128/http://www.zhodino.minsk-region.by/ |date=14 жніўня 2012 }} {{ref-ru}}
* [http://zhodzina.by Інфармацыйны партал ZHODZINA.BY]
* [http://www.youtube.com/watch?v=7Ht-GZSE14k Канал СТВ: Жодзіна. Падарожжы дылетанта]
* [http://knihi.com/Andrej_Chadanovic/Z_caho_pacynajecca_Zodzina.html Верш А.Хадановіча «З чаго пачынаецца Жодзіна?»]
* Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-zhodino-11949/ Жодзіна]

{{Смалявіцкі раён}}
{{Мінская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Жодзіна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1643 годзе]]</text>
      <sha1>6gsk7za04sxnh2j987k760dk387nc6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Мацвеевіч Галадзед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18007</id>
    <revision>
      <id>5189699</id>
      <parentid>5178945</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13083" sha1="sr0ugxxiel12uaou57722emau2ksutf" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | тытул                    = 3-і Старшыня [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]]
 | перыядпачатак             = 7 мая 1927
 | перыядканец             = 30 мая 1937
 | папярэднік              = [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Язэп Адамовіч]]
 | пераемнік                = [[Даніла Іванавіч Валковіч|Даніла Валковіч]]
 | тытул_2                    = 2-і сакратар ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б) Беларусі]]
 | перыядпачатак_2             = 12 снежня 1925
 | перыядканец_2               = 1927
}}
'''Мікалай Мацвеевіч Галадзед''' ([[21 мая|21 траўня]] [[1894]], с. [[Стары Крывец]], Навазыбкаўскі павет, [[Чарнігаўская губерня]] — [[21 чэрвеня]] [[1937]], [[Мінск|Менск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі савецкі палітычны дзеяч&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Голодед Николай Матвеевич
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 154
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;. 3-і Старшыня [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сяле [[Стары Крывец]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] (цяпер [[Бранская вобласць]]) у сям’і [[Беларусы|беларускага]] селяніна-печніка. Працаваў ад сямі гадоў: пастухом, парабкам, падсобным рабочым, пазней шахцёрам на [[Крывы Рог|Крыварожжы]]&lt;ref name=&quot;archive&quot;&gt;{{cite web|url = https://archives.gov.by/index.php?id=507483|title = Деятели белорусского национального возрождения и государственного строительства в 1918-1920-х годах. Голодед Николай|publisher = archives.gov.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190525193409/https://archives.gov.by/index.php?id=507483|archivedate = 25 мая 2019|accessdate = 25-05-2019|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Сябра палкавога камітэта адной з часцей [[Паўночна-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночна-Заходняга фронту]]. У 1917 годзе зблізіўся з [[Бальшавізм|бальшавікамі]], вёў рэвалюцыйную агітацыю. Праз небяспеку смяротнага пакарання за антыўрадавыя выступленні, дэзерціраваў з фронту, вярнуўся ў Стары Крывец, дзе кіраваў раздзелам і захопам памешчыцкіх зямель&lt;ref name=&quot;archive&quot;/&gt;. Сябра [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]] з студзеня 1918 года. Стварыў чырвонагвардзейскі атрад, які вёў баі з нямецкімі войскамі і войскамі [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]. Займаўся падпольнай работай, быў арыштаваны&lt;ref name=&quot;archive&quot; /&gt;.

У 1918—1924 гадах у [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]: старшыня сельсавета, сябра рэвалюцыйных камітэтаў. У 1921—1924 гадах старшыня выканкамаў у [[Навазыбкаўскі павет|Навызабкаўскім]] і [[Горацкі павет|Горацкім]] паветах, старшыня «тройкі» па барацьбе з бандытызмам&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. З 1922 года адначасова з партыйнай работай вучыўся на рабфаку [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкага сельскагаспадарчага інстытута]]&lt;ref name=&quot;archive&quot;/&gt;.

Навучанне скончыць не паспеў у сувязі з прызначэннем у 1924 годзе сябрам [[Часовае беларускае бюро ЦК РКП(б)|Часовага беларускага бюро ЦК РКП(б)]], створанага для вырашэння пытання [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]]&lt;ref name=&quot;archive&quot;/&gt;. З 12 снежня 1925 па 1927 год другі сакратар [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt; і сябра Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]&lt;ref name=&quot;archive&quot; /&gt;. З 7 траўня 1927 года па 30 траўня 1937 года Старшыня [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]]&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Сябра Бюро і Сакратарыяту ЦК КП(б) Беларусі, дэлегат XIV—XVII з’ездаў ВКП(б), на XVI-м і XVII-м з’ездах абіраўся кандыдатам у сябры ЦК партыі&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Сябра [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] і ЦВК БССР з 1924 года.

6 снежня 1930 года старшыня СНК Мікалай Галадзед і кіраўнік спраў СНК і Эканамічнай Нарады БССР М. Калевіч паставілі подпіс пад пастановай СНК БССР аб выключэнні са складу [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]] акадэмікаў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэты]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпана Некрашэвіча]], [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылы Гарэцкага]], [[Аляксандр Давыдавіч Дубах|Аляксандра Дубаха]], таксама пазбавіўшы іх годнасці акадэмікаў «''як ворагаў пралетарскай рэвалюцыі''»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= |загаловак= Ворагі пралетарскай дыктатуры Ластоўскі, Пічэта, Лёсік, Некрашэвіч, Гарэцкі і Дубах — пазбаўлены годнасьці акадэмікаў|арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне= Зьвязда № 286 (3884)|тып= газета|месца= Менск|выдавецтва= |год= 8 сьнежня 1930|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 1|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

У 1933 годзе быў сябрам Палітычнай камісіі для перагляду расійска-беларускага слоўніка і новых правіл беларускай мовы.

=== Арышт і смерць ===
Быў арыштаваны ў Маскве 14 чэрвеня 1937 года, абвінавачаны ва ўдзеле ў праватрацкісцкім блоку і ўкраінскай нацыянал-фашысцкай арганізацыі. Накіраваны ў Менск. Паводле афіцыйнай версіі, выкінуўся з акна 5-га паверха ў часе допытаў у будынку НКУС БССР. Па неафіцыйных звестках, быў збіты да смерці, а потым супрацоўнікі дзяржбяспекі інсцэнавалі самагубства. Паводле іншых звестак, расстраляны&lt;ref name=&quot;archive&quot;/&gt;.

У 1956 годзе пасмяротна рэабілітаваны і адноўлены ў партыі.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] (1935).

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:Мінск. Карла Маркса. Мемарыяльная дошка Мікалаю Галадзеду.jpg|міні|злева|Мемарыяльная дошка Мікалаю Галадзеду на [[Дом Свянціцкага|доме па вул. Карла Маркса, 30]] у Мінску]]
Імем Мікалая Галадзеда названы [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|вуліца]] і [[Праезд Галадзеда (Мінск)|праезд]] у Мінскім мікрараёне [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://vulica.by/golodeda.html Улица Голодеда]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Галадзед Мікалай Мацвеевіч}} С. 447
* {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* Якутов В. Д. Н. М. Голодед: Страницы биографии. Мн., 1981;
* Страницы истории Компартии Белоруссии: суждения, аргументы, факты. Мн., 1990;

== Спасылкі ==
* {{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=76952|title = Загадкавая гібель Мікалая Галадзеда|author = Анатоль Сідарэвіч|authorlink = Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|date = 26-7-2012|publisher = nashaniva.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/save/https://nn.by/?c=ar&amp;i=76952|archivedate = 25-05-2019|accessdate = 25-05-2019}}
* [http://www.knowbysight.info/GGG/02087.asp Н. М. Голодед — Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991] {{ref-ru}}
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61082 Шифротелеграмма В. Ф. Шаранговича И. В. Сталину о Н. М. Голодеде и А. Г. Червякове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120320190928/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61082 |date=20 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}
* [https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61093 Записка Н. И. Ежова И. В. Сталину о самоубийстве Н. М. Голодеда с приложением проекта приказа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190130070718/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61093 |date=30 студзеня 2019 }} {{ref-ru}}
* {{bis.nlb.by|128639|Галадзед Мікалай Мацвеевіч}}
{{Кіраўнікі ўрадаў Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Галадзед Мікалай Мацвеевіч}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Старшыні СНК БССР]]
[[Катэгорыя:Самазабойцы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навазыбкаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР]]</text>
      <sha1>sr0ugxxiel12uaou57722emau2ksutf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генрых Латвійскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18022</id>
    <revision>
      <id>5189964</id>
      <parentid>4420746</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9344" sha1="ao4wtxae4e0h2gdk6gwrrvpjv4lxtt8" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя                = Генрых Латвійскі
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = 
| Шырыня             = 
| Подпіс             = 
| Герб               =
| Шырыня герба       =
| Подпіс герба       =
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы         = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці        = 
| Месца смерці       = 
| Грамадзянства      = 
| Род                =
| Бацька             =
| Маці               =
| Жонка              =
| Дзеці              =
| Род дзейнасці      = святар, пісьменнік, гісторык, храніст
| Гады актыўнасці    = 
| Кірунак            = 
| Жанр               = 
| Дэбют              = 
| Мова твораў        = 
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
| Вікікрыніцы        =
}}
'''Генрых Латвійскі''' або '''Генрых з Летаў''' ({{lang-la|Henricus de Lettis}}, {{lang-de|Heinrich von Lettland}}; [[1187]]/[[1188]], [[Ніжняя Германія]] — пасля [[1259]]) — каталіцкі святар Рыжскага архібускупства, місіянер сярод [[латгалы|латгалаў (летаў)]] абапал {{нп5|Імера (прыток Гаўі)|Імеры|lv|Jumara}}. Аўтар «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]»&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Генрих Латвийский
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 144
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
[[Выява:Henriku kroonika papp.jpg|250px|thumb|Старонка копіі «Хронікі Лівоніі»]]
[[Файл:Rubenes baznīca 2000-04-29.jpg|250px|міні|Царква ў {{нп3|Рубэнэ||lv|Rubene}}, дзе ў 2000 годзе была знойдзена меркаваная магіла Генрыха Латвійскага]]
У сваёй «Хроніцы» Генрых паслядоўна ўжывае займеннік «мы», кажучы пра немцаў. Аднак, следам за [[Андрэйс Пумпурс|Андрэйсам Пумпурсам]] у эпасе «[[Лачплэсіс]]», латвійская гістарыяграфія 1-й паловы XX ст. пачынаючы з {{нп3|Арвед Швабэ|Арведа Швабэ|ru|Швабе, Арвед}} настойвае, што Генрых быў латышом&lt;ref name=&quot;Chronicler&quot;&gt;Linda Kaljundi, Kaspars Kļaviņš. The Chronicler and the Modern World: Henry of Livonia and the Baltic Crusades in the Enlightenment and National Traditions // Crusading and Chronicle Writing on the Medieval Baltic Frontier: A Companion to the Chronicle of Henry of Livonia / Edited by Marek Tamm, Linda Kaljundi and Carsten Selch Jensen. — Ashgate Publishing, Ltd., 2011. — [http://books.google.ru/books?id=29nXNAk3nL4C&amp;pg=PA445 P. 445—449]. {{ref-en}}&lt;/ref&gt; (магчыма, узятым у дзіцячым узросце на выхаванне немцамі).

Выхоўваўся ў манастыры {{нп3|Аўгусцінскі ордэн|аўгусцінцаў|ru|Августинский орден}} у {{нп3|Зегеберге||ru|Зегеберг}} на гары [[Сегэ]] ў [[Гольштэйн|Галштыніі]]. У 1205 годзе Генрых юнаком трапіў у [[Рыга|Рыгу]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; і пазней пачаў [[Місіянерства|місіянерскую]] дзейнасць у [[Лівонія|Лівоніі]]. У 1208 годзе пасвечаны [[епіскап|біскуп]]ам [[Альбрэхт Буксгеўдэн|Альбертам]] у святара, атрымаў прыход у {{нп3|Рубенэ||lv|Rubene}} (''Папендорф'', {{lang-de|Ymera}}) за 12 км на поўнач ад [[Цэсіс|Вендэна]], пазней нададзены яму ў [[феод|леннае]] ўладанне.

У 1225—1227 гадах Генрых  склаў «[[Хроніка Лівоніі|Хроніку Лівоніі]]» ({{lang-la|Chronicon Livoniae}}, {{lang-de|Livländische Chronik}}), дзе падрабязна апісаў падзеі [[лівонскі крыжовы паход|нямецкай каланізацыі]] і гісторыю навяртання ў [[хрысціянства]] [[куршы|куршаў]], [[лівы|ліваў]], [[латгалы|латгалаў]], [[эсты|эстаў]] і [[селы|селаў]]. Хронікі Генрыха — найбольш аўтарытэтная крыніца па гісторыі Лівоніі канца XII і пачатку XIII стагоддзяў&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, адметная дэталёвым апісаннем фактаў, дакладнасцю імёнаў, геаграфічных назваў, храналогіі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

== Навуковыя выданні Хронікі ==
* Leonid Arbusow, Albert Bauer (Hrsg.): ''[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00000734-8 Heinrici Chronicon Livoniae / Heinrichs Livländische Chronik]''. ({{нп3|Monumenta Germaniae Historica||ru|Monumenta Germaniae Historica}}; SS rer. Germ.; 31). 2. Auflage. Hahn, Hannover 1955;
* E. Pabst (Hrsg.): ''Heinrich's von Lettland Livländische Chronik. Ein getreuer Bericht wie das Christenthum und die deutsche Herrschaft sich im Lande der Liven, Letten und Ehsten Bahn gebrochen. Nach Handschriften mit vielfacher Berichtigung des üblichen Textes aus dem Lateinischen übersetzt und erläutert''. Gressel, Reval 1867;
* [http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm «Хроника Ливонии» Генриха Латвийского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221083442/http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm |date=21 лютага 2020 }} / Введение, перевод и комментарии [[Сяргей Аляксандравіч Аннінскі|С. А. Аннинского]]. 2-е издание.

== У мастацтве ==
Генрых Латвійскі стаў героем паэмы [[Візма Бэлшавіца|Візмы Бэлшавіцы]] «Заўвагі Генрыха Латвійскага на палях Лівонскай хронікі» ({{lang-lv|Indriķa Latvieša piezīmes uz Livonijas hronikas malām}}, 1969), дзе вобраз латыша-храніста, вымушанага прыхільна апісваць заваёвы чужога яму рэжыму, выкарыстаны паэтэсай, як лічыцца, каб выказаць сваё стаўленне да савецкага рэжыму ў Латвіі&lt;ref name=&quot;Chronicler&quot;/&gt;. Генрых Латвійскі адзін з галоўных персанажаў рамана [[Леанід Дайнека|Леаніда Дайнекі]] «Меч князя Вячкі», таксама згадваецца ў аповесці [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]] «Дзень калі ўпала страла».

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Генрих Латыш}}
* Iben Fonnsberg-Schmidt, ''Papieże i krucjaty bałtyckie 1157—1254'', przekł. Bogusław Solecki, Warszawa 2009, s. 27-29.
* Hermann Hildebrand, ''Die Chronik Heinrichs von Lettland. Magisterarbeit'', Dorpat 1867 (Digitalisat)
* Hermann Hildebrand, ''Heinrich von Lettland'', [w:] ''Allgemeine Deutsche Biographie'' (ADB). Band 11, Duncker &amp; Humblot, Leipzig 1880, S. 637—639.
* Friedrich Wilhelm Bautz, ''Heindrich von Lettland'', [w:] ''Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon'' (BBKL). Band 2, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 682—683.

== Спасылкі ==
* {{нп3|Леанід Арбузаў|Arbusov, Leonid|uk|Леонід Арбузов (1848–1912)}}. ''{{нп3|Нарыс гісторыі Ліфляндыі, Эстляндыі і Курляндыі|Grundriss der Geschichte Liv-, Est- und Kurlands|uk|Нарис історії Ліфляндії, Естландії і Курляндії}}''. — Riga: Jonck und Poliewsky, 1918.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Постаці латвійскага каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Сярэдневякоўя]]
[[Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Постаці латвійскай гісторыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі XIII стагоддзя]]</text>
      <sha1>ao4wtxae4e0h2gdk6gwrrvpjv4lxtt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18029</id>
    <revision>
      <id>5190154</id>
      <parentid>5176782</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1690" sha1="t5ycq8xbou63tlrz6iyjx67vmfy5z8n" xml:space="preserve">{{Хімічны элемент}}
{{значэнні2|Неон (значэнні)}}
'''Неон''' ({{lang-la|Neonum}}) '''Ne''' — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 10, ат. м. 20,179, адносіцца да [[інертныя газы|інертных газаў]]. Прыродны складаецца з 3 стабільных ізатопаў з масавымі лікамі 20—22; найбольшая колькасць па аб’ёме ​ [[Неон-20|&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;Ne]] (90,92 %). У атмасферы 1,82∙10​−3 % па аб’ёме. Адкрыты ў 1898 разам з [[крыптон]]ам, назва ад грэч. neos — новы.

Аднаатамны газ без колеру і паху, tпл −248 52 °C, tкіп −245,93 °C, шчыльнасць 0,89994 кг/м (пры нармальных умовах). Хімічна інертны; атрыманы толькі клатраты (напрыклад, Ne∙6H2O). Вылучаюць пры рэктыфікацыі вадкага паветра. Выкарыстоўваюць у газаразрадных крыніцах [[святло|святла]] (чырвонае свячэнне), вадкі — як холадагент у тэхніцы нізкіх тэмператур, неонава-геліевую сумесь — як рабочае асяроддзе ў газавых лазерах.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]</text>
      <sha1>t5ycq8xbou63tlrz6iyjx67vmfy5z8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190155</id>
      <parentid>5190154</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1724" sha1="tcsdgt6217jkduzr68banvx1tfr1kl6" xml:space="preserve">{{Хімічны элемент}}
{{значэнні2|Неон (значэнні)}}
'''Неон''' ({{lang-la|Neonum}}) '''Ne''' — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 10, ат. м. 20,179, адносіцца да [[інертныя газы|інертных газаў]]. Прыродны складаецца з 3 стабільных ізатопаў з масавымі лікамі 20—22; найбольшая колькасць па аб’ёме ​ [[Неон-20|&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;Ne]] (90,92 %). У атмасферы 1,82∙10​−3 % па аб’ёме. Адкрыты ў 1898 разам з [[крыптон]]ам, назва ад грэч. neos — новы.

Аднаатамны газ без колеру і паху, tпл −248 52 °C, tкіп −245,93 °C, шчыльнасць 0,89994 кг/м (пры нармальных умовах). Хімічна інертны; атрыманы толькі клатраты (напрыклад, Ne∙6H2O). Вылучаюць пры рэктыфікацыі вадкага паветра. Выкарыстоўваюць у газаразрадных крыніцах [[святло|святла]] (чырвонае свячэнне), вадкі — як холадагент у тэхніцы нізкіх тэмператур, неонава-геліевую сумесь — як рабочае асяроддзе ў газавых лазерах.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Неон|||}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]</text>
      <sha1>tcsdgt6217jkduzr68banvx1tfr1kl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190157</id>
      <parentid>5190155</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1910" sha1="evr5fya4etecrftvoq3dsuu0wck1mkv" xml:space="preserve">{{Хімічны элемент}}
{{значэнні2|Неон (значэнні)}}
'''Неон''' ({{lang-la|Neonum}}) '''Ne''' — хімічны элемент VIII групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 10, ат. м. 20,179, адносіцца да [[інертныя газы|інертных газаў]]. Прыродны складаецца з 3 стабільных ізатопаў з масавымі лікамі 20—22; найбольшая колькасць па аб’ёме ​ [[Неон-20|&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;Ne]] (90,92 %). У атмасферы 1,82∙10​−3 % па аб’ёме. У 1898 годзе разам з [[крыптон]]ам яго адкрылі [[Уільям Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс]], назва ад грэч. neos — новы.

Аднаатамны газ без [[колер]]у і паху, [[тэмпература плаўлення|tпл]] −248 52 °C, [[тэмпература кіпення|tкіп]] −245,93 °C, шчыльнасць 0,89994 кг/м (пры нармальных умовах). Хімічна інертны; атрыманы толькі клатраты (напрыклад, Ne∙6H2O). Вылучаюць пры рэктыфікацыі вадкага паветра. Выкарыстоўваюць у газаразрадных крыніцах [[святло|святла]] (чырвонае свячэнне), вадкі — як холадагент у тэхніцы нізкіх тэмператур, неонава-геліевую сумесь — як рабочае асяроддзе ў газавых лазерах.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Неон|||}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]</text>
      <sha1>evr5fya4etecrftvoq3dsuu0wck1mkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуглярод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18424</id>
    <revision>
      <id>5190102</id>
      <parentid>4848163</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5190102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="c72wn1ffv32jqqnale7uo08b7uq762o" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​12C (98,892 %) і ​13C (1,108 %). Ізатопам ​12C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​14C. У зямной кары ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — карбін — атрымана штучна) і аморфны (кокс, [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з металамі і некаторымі неметаламі (напрыклад, бор, [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае арганічная хімія.

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>c72wn1ffv32jqqnale7uo08b7uq762o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190113</id>
      <parentid>5190102</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3288" sha1="6e52f08zpqkqlmbyyqy4b2vflewhw7b" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​12C (98,892 %) і ​13C (1,108 %). Ізатопам ​12C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​14C. У зямной кары ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — карбін — атрымана штучна) і аморфны (кокс, [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з металамі і некаторымі неметаламі (напрыклад, бор, [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае арганічная хімія.

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>6e52f08zpqkqlmbyyqy4b2vflewhw7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190114</id>
      <parentid>5190113</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3292" sha1="srfnlv32j09kqvgiubup00v1t4wy3ze" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​12C (98,892 %) і ​13C (1,108 %). Ізатопам ​12C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​14C. У зямной кары ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — карбін — атрымана штучна) і аморфны (кокс, [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з металамі і некаторымі неметаламі (напрыклад, бор, [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>srfnlv32j09kqvgiubup00v1t4wy3ze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190115</id>
      <parentid>5190114</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3373" sha1="3sewmyn32orj3icqpucf0fzuz8glat2" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​12C (98,892 %) і ​13C (1,108 %). Ізатопам ​12C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​14C. У зямной кары ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — карбін — атрымана штучна) і аморфны (кокс, [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>3sewmyn32orj3icqpucf0fzuz8glat2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190123</id>
      <parentid>5190115</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3442" sha1="gdajg8ctadpe862g4zwwv0x8wcdg2hb" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C (98,892 %) і &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; (1,108 %). Ізатопам ​​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;C. У [[зямная кара|зямной кары]] ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — карбін — атрымана штучна) і аморфны (кокс, [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>gdajg8ctadpe862g4zwwv0x8wcdg2hb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190124</id>
      <parentid>5190123</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3450" sha1="eta1nm0mvpdsiynylcjawwxwp05p3qk" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C (98,892 %) і &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; (1,108 %). Ізатопам ​​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;C. У [[зямная кара|зямной кары]] ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — [[карбін]] — атрымана штучна) і аморфны ([[кокс]], [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>eta1nm0mvpdsiynylcjawwxwp05p3qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190125</id>
      <parentid>5190124</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3490" sha1="rk41m19ya3kttm28ajacv1fsw3gl6eq" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C (98,892 %) і &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; (1,108 %). Ізатопам ​​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;C. У [[зямная кара|зямной кары]] ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — [[карбін]] — атрымана штучна) і аморфны ([[каменнавугальны кокс|кокс]], [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае карбіды. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>rk41m19ya3kttm28ajacv1fsw3gl6eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190126</id>
      <parentid>5190125</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3494" sha1="q1iee50iu17rthwq0bwsgqaw9ce8pc4" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C (98,892 %) і &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; (1,108 %). Ізатопам ​​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;C. У [[зямная кара|зямной кары]] ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак раслін і жывёл (гл. біягены).

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — [[карбін]] — атрымана штучна) і аморфны ([[каменнавугальны кокс|кокс]], [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае [[карбіды]]. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>q1iee50iu17rthwq0bwsgqaw9ce8pc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190152</id>
      <parentid>5190126</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3528" sha1="m8m5pp3wtp298kquxq9x72b2z0n4l7e" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Вуглярод / Carboneum (С)
| сімвал = C
| нумар = 6
| вонкавы від=алмаз і графіт 
[[File:Diamond-and-graphite-with-scale.jpg|dimond&amp;grafite|270пкс]]
}}
'''Вуглярод''' ({{lang-la|Carboneum}}) '''C''' — [[хімічны элемент]] IV групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 6, атамная маса 12,011. Складаецца з 2 стабільных ізатопаў ​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C (98,892 %) і &lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; (1,108 %). Ізатопам ​​&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C карыстаюцца для вызначэння атамнай адзінкі масы. У верхніх слаях [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] ўтвараецца радыеактыўны ізатоп ​&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;C. У [[зямная кара|зямной кары]] ў выглядзе [[мінерал]]аў і гаручых выкапняў знаходзіцца 2,3∙10​−2 % вугляроду па масе, у атмасферы ў выглядзе [[дыаксід вугляроду|вугляроду дыаксіду]] — 1,2∙10​−2 %. Вельмі шмат вугляроду ў космасе; на [[Сонца|Сонцы]] па распаўсюджанасці займае 4-е месца пасля [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[кісларод]]у. Злучэнні вугляроду — асноўная састаўная частка тканак [[расліны|раслін]] і [[жывёлы|жывёл]] (''біягены'').

Існуюць 2 крышталічныя мадыфікацыі вугляроду ([[алмаз]], [[графіт]], 3-я — [[карбін]] — атрымана штучна) і аморфны ([[каменнавугальны кокс|кокс]], [[сажа]], [[драўняны вугаль]]). Пры звычайных тэмпературах хімічна інертны, пры высокіх — рэагуе з многімі элементамі: з [[металы|металамі]] і некаторымі [[неметалы|неметаламі]] (напрыклад, [[бор (хімічны элемент)|бор]], [[крэмній]]) утварае [[карбіды]]. Аморфны вуглярод хімічна больш актыўны (моцны аднаўляльнік). Атамы вугляроду здольныя злучацца адзін з адным і ўтвараюць вялікую колькасць злучэнняў, якія вывучае [[арганічная хімія]].

Выкарыстоўваюць у вытворчасці алмазных інструментаў (гл. таксама Алмазная прамысловасць), вогнетрывалых матэрыялаў, электратэхнічных вырабаў, у ядзернай тэхніцы, гумавай, паліграфічнай, лакафарбавай прамысловасці, [[металургія|металургіі]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вуглярод|||}}

{{Ізатопы вугляроду}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Вуглярод| ]]</text>
      <sha1>m8m5pp3wtp298kquxq9x72b2z0n4l7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Іванавіч Ермаловіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18542</id>
    <revision>
      <id>5189784</id>
      <parentid>5087249</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18800" sha1="f9umsfv6obpo7h2yy88hka8lovwmuqb" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Ермаловіч}}
{{Пісьменнік
|Фота  = Мікола Ерамаловіч.jpg
}}
'''Міко́ла Іва́навіч Ермало́віч''' ({{ДН|29|4|1921}}, в. [[Малыя Навасёлкі]] на Койданаўшчыне, цяпер {{МН|Дзяржынскі раён|у Дзяржынскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|5|3|2000}}, {{МС|Мінск||}}; Псеўданімы: ''Сымон Беларус'', ''М. Ермолов'', ''Я. Мікалаеў'', ''Мікола Наваселец'', ''М. Ярмолаў'') — беларускі гісторык, [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[крытык]] і літаратуразнаўца. Заснавальнік новай беларускай рамантычнай [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]], аўтар і выдавец непадцэнзурных тэкстаў 1960—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Скончыў Дзяржынскую сярэднюю школу (1938) і паступіў на беларускае аддзяленне літаратурнага факультэта [[Мінскі педінстытут|Мінскага педінстытута]], дзе да пачатку [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] скончыў 3 курсы. З-за дрэннага зроку быў вызвалены ад службы ў арміі, эвакуіраваўся і працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў вёсцы Лабаскі [[Мардовія|Мардоўскай АССР]]. У канцы 1943 года вярнуўся ў [[Беларусь]], працаваў інспектарам райана ў [[Сураж (Віцебскі раён)|Суражы]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1944—1946 гадах — завуч сярэдняй школы ў [[Дзяржынск]]у Мінскай вобласці. З 1946 года аднавіў вучобу ў педінстытуце, які скончыў у 1947 годзе. У 1947—1948 гадах вучыўся ў аспірантуры пры педінстытуце. У 1948—1955 гадах выкладаў беларускую літаратуру ў [[Маладзечанскі настаўніцкі інстытут|Маладзечанскім настаўніцкім інстытуце]], а пасля яго закрыцця, у 1955—1957 гадах працаваў загадчыкам метадычнага кабінета Маладзечанскага абласнога інстытута ўдасканалення настаўнікаў. У канцы 1957 года выйшаў на пенсію з прычыны значнага пагаршэння зроку.

Жыў у [[Маладзечна|Маладзечне]], у апошнія гады — у Мінску.

5 сакавіка 2000 года трагічна загінуў — амаль невідушчы 78-гадовы навукоўца трапіў пад колы аўтамабіля ў Мінску. Кіроўца ўцёк з месца здарэння.
[[Файл:Маладзечна. Магіла Мікалая Ермаловіча на Старых могілках (01).jpg|thumb|Магіла Мікалая Ермаловіча.]]
Пахаваны ў [[Маладзечна|Маладзечне]] на [[Старыя могілкі (Маладзечна)|Старых могілках]], побач з жонкай.

Браты Міколы Ермаловіча: [[Валянцін Іванавіч Ермаловіч|Валянцін]] (1925—2004) — акцёр, заслужаны работнік культуры БССР, і Лявон (1923—2004) — партызан, узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі, медалём «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені і іншымі, пасля вайны працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры.

== Творчасць ==
Актыўную літаратурную дзейнасць пачаў у 1948 годзе. Выступаў у друку з крытычнымі і літаратуразнаўчымі артыкуламі, гістарычнымі нарысамі. Друкаваўся ў маладзечанскай раённай газеце, альманаху «Нарач», газетах «[[Звязда (1917)|Звязда]]», «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», «[[Голас Радзімы (1955)|Голас Радзімы]]», часопісах «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Нёман (1945)|Нёман]]», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», навуковых зборніках.

=== Навуковая дзейнасць у савецкія часы ===
[[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|thumb|Межы старажытнай Літвы паводле М. Ермаловіча.]]

З’яўляўся заснавальнікам новай беларускай рамантычнай гістарыяграфіі, якая супярэчыла афіцыйным савецкім канцэпцыям гісторыі Беларусі. У прыватнасці, ён даказваў, што [[Літва]] ніколі не заваёўвала Беларусь, а [[Вялікае Княства Літоўскае]] з’яўлялася беларускай дзяржавай. Гэтыя погляды былі выкладзены ў кнізе «Па слядах аднаго міфа» (1968).

Альтэрнатыўнае бачанне гісторыі Беларусі выклікала раздражненне ўлады, некалькі разоў на кватэру да Ермаловіча супрацоўнікі КДБ прыносілі позвы з патрабаваннем з’явіцца і разабрацца з «извечной самостоятельностью белорусов». Гістарычныя творы Ермаловіча ляжалі неапублікаванымі ў рэдакцыях часопісаў, нягледзячы на тое, што гэтыя працы былі вельмі папулярныя і ў вялікай колькасці пашыраліся [[самвыдат]]ам. Напрыклад, кніга «Па слядах аднаго міфа» была афіцыйна выдадзена толькі ў 1989 годзе.

Таму рукапісы Ермаловіча ў 1970—1980-х гадах абарачаліся ў непадцэнзурным друку. Самвыдавецкі памнажалася праца «Па слядах аднаго міфа», а таксама працы, апублікаваныя і ў афіцыйным друку. Так, да прыкладу, рабіліся фотакопіі з працы «Балцкія плямёны» (газета «Голас Радзімы», 05.11.1981). У машынапісным выглядзе пашыралася праца «У духу застойнага часу». Гэты артыкул Ермаловіча напісаў у адказ на артыкул [[Васіль Мялешка|В. Мялешкі]] і [[Зіновій Юльевіч Капыскі|З. Капыскага]] «Фактам вопреки» («[[Советская Белоруссия]]», 28.07.1987). Пасля таго, як рэдакцыя «Советской Белоруссии» адмовілася друкаваць яго, артыкул распаўсюджваўся ў машынапісных копіях. Пазней быў апублікаваны ў «[[Студэнцкая думка (1988)|Студэнцкай думцы]]» № 3 за 1989 год.

=== Удзел у самвыдаце ===
У 1963 годзе распачынае выдаваць рукапісны самвыдавецкі часопіс «Падснежнік», чатыры выпускі якога выйшлі да 1964 года&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/153828.html «Падснежнік»] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999.&lt;/ref&gt;. У 1975 годзе ўзнаўляе выпуск «Падснежніка», але пад новай назвай «[[Гутарка (часопіс)|Гутаркі]]», да 1976 года выйшла каля 50 выпускаў. «Гутаркі» шматразова перадрукоўваліся, перапісваліся, распаўсюджваліся сярод беларускай інтэлігенцыі. «Гутаркі» выдаваліся Ермаловічам пад псеўданімам Сымон Беларус. Назву «Гутарка» аўтар абраў таму, што ў XIX стагоддзі «гутаркі» былі найбольш пашыраным жанрам нелегальнага друку. У сваім выданні змяшчаў творы, якія не маглі быць апублікаваныя ў афіцыйным друку з-за сваёй сацыяльнай і палітычнай накіраванасці. Аўтар рыхтаваў матэрыялы ў Мінску (у Дзяржаўнай бібліятэцы БССР), друкаваў у Маладзечне на друкарцы, а потым перадаваў [[Яўген Кулік|Яўгену Куліку]] для памнажэння. Нумар выходзіў прыкладна раз на тыдзень.

=== Навуковая дзейнасць у незалежнай Беларусі ===
У савецкія часы была выдадзена толькі адна кніга Ермаловіча «Дарагое беларусам імя» (1970). Магчымасць друкавацца з’явілася толькі ў часы перабудовы і пасля абвяшчэння незалежнасці. У 1990 годзе — даследаванне «Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды», у 1994 годзе — «Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд», у 2000 — «Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае».

Працы Ермаловіча ў значнай ступені паўплывалі на фармаванне сучаснай грамадскай думкі і гістарыяграфіі Беларусі.

== Прызнанне ==
* Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1989)
* [[Медаль Францыска Скарыны]] (1990)
* [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры за кнігу «Старажытная Беларусь» (1992)
* Прэмія імя Уладзіміра Караткевіча

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:Ermalovich Molodechno monument.jpg|thumb|Памятны знак Міколу Ермаловічу ў Маладзечне.]]
* 28 лістапада 2003 года ў [[Маладзечна]] быў урачыста адкрыты памятны знак ганароваму грамадзяніну горада Міколу Ермаловічу. Урачыстасць ладзілася гарадскімі ўладамі пры ўдзеле грамадскасці&lt;ref name=&quot;РГ_2003&quot;&gt;Памяць пра Ермаловіча // «[[Рэгіянальная газета]]», 5 снежня 2003 г., № 49 (450)&lt;/ref&gt;.
* У год 90-гадовага юбілею Міколы Ермаловіча, 19 мая 2011 года, знамянальную дату адзначалі ў Маладзечне&lt;ref name=&quot;РГ_2011&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/120/20/3094/ Вечарына памяці Міколы Ермаловіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234838/http://www.rh.by/by/120/20/3094 |date=4 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»&lt;/ref&gt;.

== Выбраная бібліяграфія ==
* Дарагое беларусам імя (1970)
* Па слядах аднаго міфа (1989), 1-е выд.: ISBN 5-343-00016-9; 2-е выд.: ISBN 5-343-00876-3.
* Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды (1990), 2-е выд.: ISBN 985-02-0503-2.
* Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд (1994), ISBN 985-6026-01-6.
* Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае (2000), ISBN 985-6576-08-3.
* Выбранае. Укладанне, каментар К. Цвіркі; прадмова А. Грыцкевіча. — Мн.: Кнігазбор, 2010. — 640 с.: [8] с. іл. — («Беларускі кнігазбор»: Серыя 2. Гісторыка-літаратурныя помнікі). ISBN 978-985-6976-36-3.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЕРМАЛОВІЧ Мікола Іванавіч}}
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Ермаловіч Мікалай Іванавіч|[[Г. В. Штыхаў]]|394}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|3|Ермаловіч Мікалай Іванавіч|Георгій Штыхаў|355—356}}
* ''Ларыса Андросік''. [http://www.slounik.org/153680.html Ермаловіч Мікола] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1.
* {{крыніцы/БП 1917-90|Мікола Ермаловіч|197—198}}
* {{крыніцы/БП (1992-95)|2|Ермаловіч Мікалай||425—427}}
* [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі. Зборнік дакументаў i матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — Мн., 2007. — 360 с.
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ермаловіч Мікалай Іванавіч|303}}

== Спасылкі ==
* [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=6610 Ермаловіч Мікола: Лісты. Выступы. Гутаркі. Вершы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304141938/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=6610 |date=4 сакавіка 2016 }}
* [https://svabod1.azureedge.net/a/31228324.html Алег Дзярновіч: Мікола Ермаловіч зрабіў гісторыю Літвы часткай гісторыі Беларусі. У гэтым яго значнасьць і веліч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210429120037/https://svabod1.azureedge.net/a/31228324.html |date=29 красавіка 2021 }} // svaboda.org 29 красавіка 2021
* [https://zviazda.by/be/news/20210428/1619620131-fond-mikoly-ermalovicha-davayce-pagartaem-nekatoryya-dakumenty Фонд Міколы Ермаловіча. Давайце пагартаем некаторыя дакументы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210428180601/https://zviazda.by/be/news/20210428/1619620131-fond-mikoly-ermalovicha-davayce-pagartaem-nekatoryya-dakumenty |date=28 красавіка 2021 }} // zviazda.by 28 красавіка 2021
* [https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=247608 «Ермаловіч памяняў беларускую гістарычную парадыгму. І хай гісторыкі суседніх краін абураюцца»] // nashaniva.by 11 сакавіка 2020
* [https://www.svaboda.org/a/30468047.html «Разьбiваць шматвяковую хлусьню нялёгка, але трэба». Правілы жыцьця Міколы Ермаловіча] {{ref-be-x-old}} // svaboda.org 5 сакавіка 2020
* [https://svabod1.azureedge.net/a/27705077.html 20 нечаканых фактаў пра Міколу Ермаловіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210429191509/https://svabod1.azureedge.net/a/27705077.html |date=29 красавіка 2021 }} // svaboda.org 29 красавіка 2016
* {{bis.nlb.by|130369|Ермаловіч Мікола (Мікалай Іванавіч)}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Ермаловіч Мікола Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя‎]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Маладзечна]]
[[Катэгорыя:Ахвяры аўтамабільнага наезду на пешаходаў]]
[[Катэгорыя:Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>f9umsfv6obpo7h2yy88hka8lovwmuqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінскі трамвай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20897</id>
    <revision>
      <id>5189842</id>
      <parentid>5068300</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46577" sha1="ekh97dkk1gbfug07r8kw3ymxubpl3gs" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Трамвайная сістэма
| назва                   = Мінскі трамвай
| выява                   = Trams 095 and 071 at Chyrvonaya Stop Minsk 11 May 2014.JPG
| шырыня                  = 300px
| краіна                  = {{BLR}}
| горад                   = {{Сцяг Мінска|20px}} [[Мінск]]
| тып сістэмы             = Пасажырская, з [[1929]] па [[1950-я]] годы - Пасажырскі-грузавая
| дата адкрыцця           = [[29 кастрычніка]] [[1929]] года
| дата закрыцця           = 
| кол-ць маршрутаў        = 5
| кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = 11
| даўжыня кант. сеткі     = 24,3 км
| даўжыня кант. сеткі ў перыяд макс. развіцця = 
| даўжыня маршрутаў       = 123,12 км 
| даўжыня маршрутаў у перыяд макс. развіцця = 
| кол-ць трам. паркаў     = 1
| кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = 
| кол-ць трамваяў         = 144 (у тым ліку 10 службовых вагонаў)&lt;ref name=&quot;podvizhnoy minsk transphoto&quot;&gt;{{cite web|url=http://transphoto.ru/show.php?t=1&amp;cid=45|title=Спіс мадэляў мінскага трамвая|publisher=transphoto.ru|access-date=2016-11-08|lang=ru|archive-url=https://archive.today/20161108205805/http://transphoto.ru/show.php?t=1&amp;cid=45|archive-date=8 лістапада 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| кол-ць трамваяў у перыяд макс. развіцця = 
| тыпы                    = 
| каляіна                 = 1524 мм
| тып сілкавання          = 
| напруга                 = ~600 В
| вышыня                  = &gt;5,5 м
| самы доўгі маршрут      = 
| самы доўгі маршрут за ўсю гісторыю = 
| пасажырапаток за дзень  = 190 тыс
| пасажырапаток за год    = 72 млн
| эксплуатант             = [[Мінсктранс|ДП Мінсктранс]]
| сайт                    = http://www.minsktrans.by
| Катэгорыя на Вікісховішчы = Tram transport in Minsk
}}
[[Файл:Minsktrams actual.png|thumb|right|300px|Лініі мінскага трамвая]]
'''Мі́нскі трамвай''' — сістэма электрычнага [[Трамвай|трамвая]] ў [[Мінск|Мінску]]. Рух адкрыты 13 кастрычніка 1929 года. У розны час у сістэме выкарыстоўваліся вагоны зробленыя на заводах [[Tatra T6B5]], [[ПТМЗ]], [[РВЗ]], а таксама нямецкія вагоны [[Düwag GT8|GT8D]] і вагоны беларускай вытворчасці: [[АКСМ-743]], [[АКСМ-843]] і [[АКСМ-60102]].

== Гісторыя ==
Ідэя арганізацыі ў Мінску трамвайнага руху з'явілася яшчэ ў 1898 годзе&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/314650.html Як гэта было. Якімі дарогамі калясіў першы мінскі трамвай?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015015617/http://news.tut.by/society/314650.html |date=15 кастрычніка 2012 }}&lt;/ref&gt;, калі першы на тэрыторыі сучаснай Беларусі [[Віцебскі трамвай|трамвай з’явіўся ў Віцебску]].

=== Электрычны трамвай у савецкі час ===
[[Файл:Minsk tram system evolution since 1945 ru.gif|thumb|right|300px|Развіццё Мінскага трамвая з 1945 года]]
: &lt;small&gt;Пададзены толькі сучасныя назвы вуліц, па якіх былі пракладзены трамвайныя лініі.&lt;br /&gt;Звесткі пра трамвайныя лініі Мінска даюцца на аснове [http://www.otryv.by/docs/hist_mtm.png гэтай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142208/http://www.otryv.by/docs/hist_mtm.png |date=4 сакавіка 2016 }} схемы.&lt;/small&gt;
[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Franciškanskaja. Менск, Захараўская-Францішканская (1930-39).jpg|міні|злева|Менскія трамваі на рагу Савецкай і Ленінскай вуліц, 1930-я гады]]
Сістэма электрычнага трамвая ў Менску была адкрыта 13 кастрычніка 1929 года. На момант адкрыцця яна ўключала два маршруты:
* «Таварная станцыя» — «Камароўка» (праходзіў па [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай вул]]., [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Прасп. Незалежнасці]] да [[Плошча Якуба Коласа|пл. Якуба Коласа]] і ўключаў у сябе 13 прыпынкаў — 9 пастаянных і 4 па патрабаванні)
* «[[Мінск-Пасажырскі|Вакзал]]» — «[[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]]» (праходзіў ад чыгуначнага вакзала па [[Ленінградская вуліца (Мінск)|вул. Ленінградскай]] і [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|Свярдлова]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Прасп. Незалежнасці]] і [[Вуліца Леніна (Мінск)|вул. Леніна]]; уключаў 3 прыпынку, 2 з іх пастаянныя).

На гэтых лініях выкарыстоўваліся вагоны Х вытворчасці Мыцішчанскага завода. Выпуск складаў 5 вагонаў. Ужо ў першы год існавання трамваем было перавезена 11 мільёнаў пасажыраў.

У 1929 годзе была пабудавана лінія ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] па вуліцах [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Максіма Багдановіча]] і [[Вуліца Кісялёва (Мінск)|Кісялёва]] да ДС «Старажоўка» (у раёне перасячэння з вул. Крапоткіна). У 1930 лінія па праспекце Незалежнасці была падоўжаная да [[Парк Чалюскінцаў|Парку Чалюскінцаў]] (у той час ДС «Выстава»). Разваротнае кольца знаходзілася на [[Плошча Калініна (Мінск)|плошчы Калініна]]. У тым жа годзе зачыніліся ДС «Плошча Свабоды», а маршрут № 2 працягнулі да ДС «Старажоўка».

У 1932 годзе пабудавалі лінію ад праспекта Незалежнасці па вул. [[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўскай]] і [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай]] да станцыі «Завод Варашылава» (цяпер «Кастрычніцкая вуліца»). За 1932 год Мінскі трамвай перавёз 22 мільёны пасажыраў — у два разы больш, чым у 1930.
[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja, Čyrvony kaścioł. Менск, Захараўская, Чырвоны касьцёл (1936-39).jpg|міні|Астаноўка трамвая на Савецкай вуліцы, на фоне Чырвоны касцёл. 1930-я гады]]
У 1933 годзе ў Мінску былі пабудаваны дзве новыя трамвайныя лініі. Адна з іх падаўжала лінію ад ДС «Старажоўка» па вул. Крапоткіна, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]] і вул. Даўмана да ДС «Пярэспа» (у раёне перасячэння з [[Вуліца Веры Харужай (Мінск)|вул. Веры Харужай]]). Другая праходзіла па [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]], Гарадскі Вал, Раманаўская Слабада, [[Вуліца Кальварыйская|Кальварыйская]] і [[Вуліца Караля (Мінск)|Караля]] да ДС «Кальварыя». Трамвайны парк павялічыўся да 43 вагонаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Гісторыя Мінска|места=Мінск|год=1967|старонкі=340}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Novaje Miesta. Менск, Захараўская-Новае Места (1933).jpg|міні|Трамвай (3-і маршрут) на рагу вуліц Савецкай і Энгельса, 1930-я гады.]]
У 1935 годзе была пабудавана лінія ад чыгуначнага вакзала па [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|вул. Свярдлова]] прыблізна да тэрыторыі старога [[Чэрвеньскі рынак|Чэрвенскага рынку]].

Ёсць звесткі, што на пачатку 1940-х гадоў вялося будаўніцтва лініі па [[Вуліца Захарава (Мінск)|вул. Захарава]], але ніякіх афіцыйных дакументаў пра гэта ў адкрытым доступе не захавалася, а падчас вайны недабудаваная лінія была цалкам знішчана.

З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Мінску быў цалкам спынены трамвайны рух. У пачатку траўня [[1943]] года&lt;ref name=&quot;okkupation tramway&quot;&gt;{{cite web|url=http://bacian.livejournal.com/53232.html|title=Акупацыйны трамвай|author=Bacian|date=[[15 лістапада]] [[2008]]|access-date=2010-11-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306152014/http://bacian.livejournal.com/53232.html|archive-date=6 сакавіка 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (па іншых дадзеных, у канцы жніўня&lt;ref name=&quot;ot konki do metro peshkom&quot;&gt;{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/04/19/ic_articles_116_167492/|title=Ад конкі да метро - пешшу|date=[[19 красавіка]] [[2010]]|publisher=naviny.by|access-date=2017-01-25|lang=ru|archive-date=12 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212234412/http://naviny.by/rubrics/society/2010/04/19/ic_articles_116_167492|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) у акупаваным Мінску нацысты аднавілі трамвайны рух. На лініі працавалі 4 вагона&lt;ref name=&quot;vchera, segodnya i zavtra&quot; /&gt;, якія хадзілі толькі па адным маршруце: «Таварная станцыя» — «Выстава»&lt;ref name=&quot;okkupation tramway&quot; /&gt;.
[[Файл:Minsk tram ticket 1943.jpg|міні|Білет на трамвай падчас нямецкай акупацыі Мінска, 1943 - 1944 гадоў па кошце ў 20 рэйхспфенігаў.]]
Пры адступленні з Мінска немцы разабралі частку шляхоў, знялі кантактную сетку, вывезлі абсталяванне цягавай падстанцыі&lt;ref name=&quot;bytrans tram history&quot; /&gt;. У выніку бамбаванняў быў разбураны будынак трамвайнага парку, знішчаны рэшты ліній і рухомы састаў.

Аднаўленне трамвайнай сеткі пачалося ў кастрычніку 1944 года. Да лютага 1945 года, калі ў горад паступіла 10 вагонаў КМ з прычэпамі&lt;ref name=&quot;bytrans tram history&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gusts perviy tramway&quot;&gt;{{cite web|url=http://gusts.minsk.by/about/history/detail.php?ID=19|title=Першы трамвай|publisher=Афіцыйны сайт ДУ «Сталічны транспарт і сувязь»|access-date=2010-11-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517034340/http://gusts.minsk.by/about/history/detail.php?ID=19|archive-date=17 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і дарэвалюцыйныя, выпуску 1907 г., трамваі серыі Ф&lt;ref name=&quot;gusts perviy tramway&quot; /&gt;, у Мінску не было аніводнага трамвая. Апошні вагон Ф быў спісаны 29 снежня [[1964]] года&lt;ref name=&quot;gusts perviy tramway&quot; /&gt;. 1 мая 1945 года ўрачыста адкрыты трамвайны рух на ўчастку па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспеку Незалежнасці]] ад [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]] да [[Парк Чалюскінцаў|парку Чалюскінцаў]]. Таксама было адкрыта першае Мінскае трамвайны дэпо, якое размясцілася на скрыжаванні праспектаў [[Праспект Машэрава (Мінск)|Машэрава]] і [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Незалежнасці]]. У наступным годзе завяршылася пабудова лініі ад Таварнай станцыі па Маскоўскай і Бабруйскай вуліцах да чыгуначнага вакзалу і адтуль, па Ленінградскай вул. і вул. Свярдлова, да прасп. Незалежнасці. Таксама ў 1948 былі адноўлены лініі па вуліцах Энгельса, Ульянаўскай і Кастрычніцкай, а таксама па вул. Валадарскага, Раманаўская Слабада і Кальварыйскай да ДС «Апанскага» (як мяркуецца, у раёне перасячэння з вул. Клары Цэткін). У дадатак да гэтага была пабудавана лінія ад чыгуначнага вакзала па вул. Бабруйскай і Ульянаўскай да Кастрычніцкай вуліцы. Не абыйшоўся 1948 год і без страт: лінія, якая праходзіла па прасп. Незалежнасці ад вул. Валадарскага да вул. Энгельса, была разабраная.

1949 год, год 20-годдзя мінскага трамвая, стаў таксама багатым на падзеі. Былі адноўлена лінія па вуліцах Інтэрнацыянальнай, Максіма Багдановіча і Кісялёва да ДС «Старажоўка»; пабудавана лінія ад праспекта Незалежнасці па вул. Казлова, Змітрака Бядулі і Першамайскай да перасячэння з вуліцай Энгельса. Таксама былі разабраны лінія па вуліцы Энгельса, якая праіснавала толькі адзін год, і лінія ад прасп. Машэрава да вул. Энгельса.

У 1950 годзе быў адкрыты рух па новай, амаль 3,5-кіламетровай лініі, якая праходзіць ад плошчы Змітрака Бядулі па вуліцах Казлова і Даўгабродскай да ДС «[[Мінскі трактарны завод|Трактарны завод]]». У 1953 годзе гэта лінія была падоўжана па вуліцы Даўгабродскай і [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспекце]] да ДС «[[Мінскі аўтамабільны завод|Аўтазавод]]».

Таксама ў [[1950-я]] — [[1960-я]] гады існавала лінія, якая праходзіла ад прасп. Незалежнасці па вул. Петруся Броўкі, да якая размяшчалася там чыгуначнай галінкі&lt;ref&gt;[http://forum.esmasoft.com/files/min-195x-akadnauk_179.jpg Частка карты Мінска 1950-х гадоў]&lt;/ref&gt;.

У 1954 годзе завяршылася будаўніцтва лініі па прасп. Машэрава ад праспекта Незалежнасці да вул. Максіма Багдановіча, з заходам на апошнюю. У 1955 годзе была пабудавана лінія па вул. Мяснікова ад вул. Бабруйскай да вул. Гарадскі Вал, а таксама разабрана лінія па вул. Валадарскага, прасп. Незалежнасці, вул. Свярдлова і Ленінградскай да чыгуначнага вакзалу.

Асноўнай мадэллю мінскага трамвая ў 1950-я гады стаў Усць-Катаўскі КТМ-1. Такія трамваі эксплуатаваліся да 1975 года. З сярэдзіны 1950-х гадоў да 1979 года ў Мінску эксплуатавалася 46 рыжскіх трамваяў МТВ-82. У канцы 1950-х — пачатку 1960-х гадоў да спісу мадэляў трамваяў, якія эксплуатаваліся ў Мінску, дадаліся два вельмі рэдкіх вагона: ленінградскі трохдзвярны ЛМ-49 і кіеўскі КТВ-55. Да нашых дзён у Мінску захаваўся ЛМ-49, які цяпер, у нехадавым стане, знаходзіцца на тэрыторыі трамвайнага парку і выкарыстоўваецца ў якасці вагона-музея.

У 1956 года завяршылася пабудова разваротнага кальца «Плошча Змітрака Бядулі». Таксама ў гэтым годзе была разабрана невялікая частка лініі па праспекце Незалежнасці ад вул. Казлова да плошчы Якуба Коласа. Замест яе пабудавалі лінію па вуліцы Чырвонай. Наступны, 1957 год стаў адным з самых паспяховых для трамвая: былі пабудаваны дзве амаль 3-кіламетровыя лініі (першая ад вул. Максіма Багдановіча па прасп. Машэрава, вул. Даўмана і Старавіленскай да ДС «Возера», а другая ад пл. Якуба Коласа па аднайменнай вуліцы да ДС «Валгаградская») і 2,5-кіламетровая лінія ад ДС «Апанскага» па вул. Караля, Дразда, зав. Тучынскім і вул. Ціміразева да ДС «Радыятарны завод», якая размяшчалася ў раёне скрыжавання з вуліцай Сапёраў. Таксама была знішчана лінія ад пл. Якуба Коласа да парку Чалюскінцаў па праспекце Сталіна.

У 1958 годзе ліквідавана ДС «Апанскага». Маршрут № 2, які разварочваўся на ёй, быў падоўжаны да ДС «Радыятарны завод». У 1961 годзе на скрыжаванні вул. Мяснікова і вул. Урыцкага адкрылася ДС «Рэспубліканская». У тым жа годзе разабрана лінія ад Таварнай станцыі па Маскоўскай вул. да вул. Мяснікова

Як мяркуецца ў 1964 годзе была пабудавана лінія ад завулка Тучынскім па вуліцах [[Кальварыйская вуліца|Апанскага]] і Альшэўскага да ДС «Альшэўскага», якая, па некаторых дадзеных, размяшчалася ў прамежку паміж домам № 29 і праспектам Пушкіна. Лінія была цалкам скончана і гатова да эксплуатацыі. Тым не менш, пасажырскі рух па ёй адкрыты не быў, і ў хуткім часе лінія была разабрана.

У 1965 годзе лінія па вул. Якуба Коласа была працягнутая па [[Лагойскі тракт (Мінск)|Лагойскім тракце]] да ДС «Зялёны луг». Таксама наўзамен разабранай лініі па вуліцах Кальварыйская і Раманаўская слабада пабудавана лінія па [[Вуліца Караля (Мінск)|вуліцы Караля]].

У 1967 годзе трамвайны парк, які быў вымушаны на працягу 15 гадоў суседнічаць у адным памяшканні з тралейбусным, пераехаў у новы асобны будынак на вуліцы Батанічнай. Стары парк на скрыжаванні праспектаў Машэрава і Незалежнасці быў цалкам аддадзены пад тралейбусы, аж да 2006 года, калі было прынята рашэнне аб яго пераносе на новую тэрыторыю ва [[Уручча (жылы раён)|Уруччы]]. На старой тэрыторыі вядзецца маштабнае будаўніцтва.

На працягу 15 гадоў пасля гэтай падзеі пашырэнне трамвайнай сеткі ў Мінску не адбывалася. Наадварот, ішло яе актыўнае памяншэнне: так, у 1967 годзе была разабрана лінія па вуліцах Максіма Багдановіча і Інтэрнацыянальнай, у 1969 — ад вул. Мяснікова па вул. Караля, Дразда, зав. Тучынскім і вул. Ціміразева да ДС «Радыятарны завод», у 1975 — па вул. Мяснікова ад вул. Бабруйскай да ДС «Рэспубліканская». Адзіным пашырэннем сеткі ў той час з’яўляецца адкрыццё ў 1975 годзе ДС «Плошча Мяснікова».

Нарэшце, у 1982 годзе&lt;ref name=&quot;bytrans tram history&quot; /&gt; была пабудавана невялікая лінія ад вул. Першамайскай па вул. Чапаева і Платонава да вул. Казлова. Першага «вялікага» будаўніцтва прыйшлося чакаць яшчэ 3 гады: у 1985 трамвайная сетка Мінска павялічылася на 4,4 км — адкрыўся рух на ўчастку ад [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскага праспекта]] па вуліцах [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] і [[Вуліца Якубава (Мінск)|Якубава]] да ДС «[[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]]».

У сярэдзіне 1980-х гадоў былі зацверджаны планы будаўніцтва лініі ў мікрараён [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]], ад ДС «Аўтазавод» па вул. Кабушкіна і Ташкенцкай, і лініі ад ДС «Плошча Мяснікова» па вуліцах Клары Цэткін і [[Кальварыйская вуліца|Апанскага]]. Але [[Перабудова]], а пасля і [[распад СССР]] перашкодзілі ажыццяўленню гэтых планаў&lt;ref name=&quot;bytrans tram history&quot;&gt;{{cite web|url=http://bytrans.net/tram/htm/history.html|title=Гісторыя Мінскага трамвая|author=Сяргей Семчанкощ|date=2004|publisher=[[bytrans.net]]|access-date=2017-01-25|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705014705/http://bytrans.net/tram/htm/history.html|archive-date=5 ліпеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1989 годзе лінію па прасп. Машэрава (ад вул. Куйбышава да вул. Даўмана) перанеслі на вылучанае палатно. У 1990 годзе, у сувязі з пачаткам будаўніцтва [[Мінскі метрапалітэн|метро]], быў спынены рух на лініі па Партызанскім праспекце. Першапачаткова меркавалася аднавіць трамвайны рух пасля заканчэння будаўніцтва, але неўзабаве ад гэтых планаў было вырашана адмовіцца і лінія была разабрана.

З 1966 года асноўным трамваем Мінска быў рыжскі [[РВЗ-6]] і яго мадыфікацыі РВЗ-6М і РВЗ-6М2. Усяго ў Мінску было 268 такіх вагонаў. У 1979—1991 гадах РВЗ-6 быў адзіным трамваем Мінска. Выснова гэтых вагонаў з эксплуатацыі пачаўся ў пачатку 2000-х гадоў і канчаткова завяршыўся да канца 2008 года.

=== Постсавецкі перыяд ===
У 1991 годзе на мінскіх лініях з’явіліся 24 чэхаславацкіх трамваі [[Tatra T6B5]].

У 1999—2003 гадах 15 вагонаў РВЗ-6 прайшлі рэканструкцыю ў трамвайным парку, падчас правядзення якой на вагоны былі ўсталяваныя новыя кузава вытворчасці Дзяржынскага эксперыментальна-механічнага завода. Гэтыя вагоны атрымалі новы індэкс [[РВЗ-ДЭМЗ]]. Як і не рэканструяваныя «рыжане», усё «ДЭМЗы» былі спісаныя да 2008 года.

У 2000 годзе, упершыню за шмат гадоў, у трамвайную сетку Мінска былі ўнесены невялікія змены: лінію па вул. Бабруйскай перанеслі на наадварот палатно і трохі пакарацілі: раней размяшчалася за Маскоўскай вуліцай (каля дома № 3 па вуліцы Клары Цэткін) ДС «Мяснікова» быў перанесены на новае месца — зараз яна знаходзіцца ў скверы перад Маскоўскай вуліцай. Тады ж на вуліцах з’явіліся новыя беларускія вагоны [[АКСМ-1М]], праз год перарадзіўся ў [[АКСМ-60102]].

У верасні 2002 года з нямецкага горада [[Карлсруэ]] прыбылі 10 трамваяў [[Düwag GT8|DWM GT8M]], выпушчаных у 1969 і 1970 гадах. Гэтыя вагоны былі перададзеныя Менску бязвыплатна&lt;ref name=&quot;vchera, segodnya i zavtra&quot;&gt;{{cite web|url=http://adt.by/index2.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2787&amp;pop=1&amp;page=0&amp;Itemid=64|title=Учора, сёння і заўтра Мінскага трамвая|author=Юрый Владаўскі|date=[[8 жніўня]] [[2006]]|access-date=2010-10-20|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZTGoTNI?url=http://adt.by/index2.php?option=com_content|archive-date=19 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;: кіраўніцтва [[Карлсруэ]] прыйшло да высновы, што аддаваць старыя вагоны больш выгадна, чым аплачваць іх утылізацыю&lt;ref name=&quot;veha v istorii&quot;&gt;{{cite web|url=http://bytrans.net/tram/press/s0004.html|title=Вяха ў гісторыі|author=Алег Шэпелюк|date=[[2002]]|publisher=Кантакт|access-date=2010-10-20|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015125017/http://bytrans.net/tram/press/s0004.html|archive-date=15 кастрычніка 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Спярша Мінск планаваў узяць у Германіі за 100 такіх трамваяў&lt;ref name=&quot;veha v istorii&quot; /&gt;, але ад гэтых планаў было вырашана адмовіцца на карысць набыцця вагонаў беларускай вытворчасці.

Таксама ў горадзе з’явіўся эксперыментальны трохскладны вагон [[АКСМ-743]], так і застаўся ў адзіным экзэмпляры.

Апошняя змена трамвайнай сеткі была ў 2004 годзе, калі лінію па вул. Даўмана перанеслі на вылучанае палатно.

У 2008 годзе [[Белкамунмаш]] развіў ідэю мадэлі 743 у новых вагонах [[АКСМ-843]]. Першы такі склад пачаў эксплуатавацца ў чэрвені 2009 года. З пачаткам вытворчасці АКСМ-843 трамваі GT8D у колькасці 9 вагонаў былі спісаны, а адзін — пакінуты для музея.

З 2009 года пачалося актыўнае спісанне трамваяў Tatra T6B5. Да 2012 года ў Мінску застаўся толькі адзін такі вагон, які знаходзіцца ў музеі. Шэсць спісаных T6 былі прададзеныя ў трамвайны парк [[Екацярынбург]]а, чатыры — у [[Ніжні Ноўгарад]] і тры — у [[Самара|Самару]].

=== Развіццё хуткаснага трамвая ===
«[[Мінсктранс]]» з [[2004]] года шукае інвестараў для развіцця сеткі хуткасных трамваяў, які зарэкамендаваў сябе як эфектыўны, экалагічны, танны ў эксплуатацыі тып транспарту, які пры разумнай арганізацыі можа давозіць гараджан з пункта ў пункт куды хутчэй за сваіх наземных субратаў&lt;ref name=&quot;tut1&quot;&gt;[https://news.tut.by/society/616737.html Лоукосты и третью линию метро. Чего мы ждем от бывшего транспортника на посту мэра Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181209124614/https://news.tut.by/society/616737.html |date=9 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;.

Планавалася пусціць годзе першы хуткасны трамвай у 2011 годзе і нават пабудаваць першае трамвайнае кольца, развіваць трамвайны рух у тыя спальныя раёны Мінска, куды ніколі не прыйдзе [[мінскае метро|метро]]&lt;ref name=&quot;tut1&quot;/&gt;.

Увосень [[2016]] года быў зацверджаны новы [[генплан Мінска]], у якім прыярытэт аддаваўся развіццю рэйкавага транспарту — метро, трамваю, [[электрычка]]м. Лініі хуткаснага трамвая мусілі быць пракладзены з цэнтра ў [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранку]] і [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]], трамвайнае паўкольца ў паўднёва-заходняй частцы горада ([[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]] — [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]] — [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] — [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] — [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]] — [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] — [[Аўтазавод (Мінск)|Аўтазавод]] — [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]]). Генплан прадугледжвае 95 км трамвайных шляхоў замест існуючых 24&lt;ref name=&quot;tut1&quot;/&gt;.

[[Старшыня Мінгарвыканкама]] [[Андрэй Шорац]] не развіваў гэты тып транспарту, у [[2015]] годзе ён гаварыў пра іх «згортванне», на нізкападлогавы трамвай для Мінска ва ўлад не хапіла грошай, замест гэтага актыўна прасоўвалася закупка [[электробус]]аў&lt;ref name=&quot;tut1&quot;/&gt;.

== Маршруты ==
{| class=&quot;standard wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|-
! |№ маршрута
! |Канцавыя пункты
! |Маршрут руху
! |Рэжым працы
! |Зноскі
|-----
| style=&quot;background:#FF0000;&quot; | '''[[Трамвай № 1 (Мінск)|1]]'''
| ДС «Зялёны Луг» — ДП «Плошча Мяснікова»
| Лагойскі тракт, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], вул. Чырвоная, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], вул. З. Бядулі, [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайская]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўская]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]]
| Штодзённа
|
|-----
| style=&quot;background:#F0E68C;&quot; | [[Трамвай № 3, Мінск|3]]
| ДС «Серабранка» — ДС «Возера»
| [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], вул. Даўмана, Старавіленскі тракт
| Штодзённа
| З 15.03.2025 па 30.04.2025 рэйс скарочаны ад ДС «Серабранка» да РК «Змітрака Бядулі»
|-----
| [[Трамвай № 4, Мінск|4]]
| ДС «Возера» — ДП «Плошча Мяснікова»
| Старавіленскі тракт, вул. Даўмана, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], вул. З. Бядулі, [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайская]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўская]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]]
| Штодзённа
| Часова адменены ў сувязі з будаўніцтвам [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі метро]] (прыкладна да 2019 г.). Часова адменены з 15.03.2025 па 30.04.2025
|-----
| style=&quot;background:#0000CD;&quot; | '''[[Трамвай № 5, Мінск|5]]'''
| ДС «Возера» — ДС «Зялёны Луг»
| Старавіленскі тракт, вул. Даўмана, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], вул. Чырвоная, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], Лагойскі тракт
|Штодзённа
|Часова адменены з 15.03.2025 па 30.04.2025
|-----
| style=&quot;background:#228B22;&quot; | '''[[Трамвай № 6, Мінск|6]]'''
| ДС «Зялёны Луг» — ДС «Серебрянка»
| Лагойскі тракт, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], вул. Чырвоная, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]]
|Штодзённа
|
|-----
| style=&quot;background:#8B0000;&quot; | '''[[Трамвай № 7, Мінск|7]]'''
| ДС «Серабранка» — ДП «Плошча Мяснікова»
| [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]], вул. Чапаева, [[Першамайская вуліца (Мінск)|вул. Першамайская]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўская]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]]
| Будні
| Часова адменены ў сувязі з будаўніцтвам [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі метро]] (прыкладна да 2019 г.)
|-----
| [[Трамвай № 9, Мінск|9]]
| РК «Трактарны завод» — ДС «Серабранка»
| [[Вуліца Якубава (Мінск)|вул. Якубава]], [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]], [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродская]]
| Будні: гадзіна пік
|
|-----
| [[Трамвай № 11, Мінск|11]]
| ДС «Зялёны Луг» — прасп. Незалежнасці
| Лагойскі тракт, [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|вул. Я. Коласа]], вул. Чырвоная, [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]], [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]]
| Будні: гадзіна пік
| Часова працуе ў штодзённым рэжыме
|-----
|}

=== Канцавыя станцыі і разваротныя кольцы ===

==== ДС «Возера» ====
Двухкалейнае кальцо. Пасадка і высадка на прыпынку перад выездам з кальца. Адзін са шляхоў абсталяваны назіральнай ямай.

''Маршруты'': 3, 4, 5

==== ДС «Зялёны Луг» ====
На ДС ёсць дзве асноўныя каляі, каляя для адстою рухомага саставу (з назіральнай ямай) і запасная каляя. Пасадка і высадка здзяйсняецца на адным прыпынку, перад будынкам ДС, на паўднёвым баку кальца.

''Маршруты'': [[Трамвай № 1 (Мінск)|1]], 5, 6, 11

==== ДС «Серабранка» ====
Трохкалейнае кальцо, якое знаходзіцца паблізу аўтобусна-тралейбуснай аднайменнай дыспетчарскай станцыі. Высадка — на прыпынку перад кальцом, пасадка — адразу пасля разварота вагона.

''Маршруты'': 3, 6, 7, 9

==== РК «Плошча Мяснікова» ====
[[Файл:Minsk Tram station Myasnikova.jpg|250px|right|thumb|РК «Плошча Мяснікова»]]
Двухкалейнае кальцо. Высадка — адразу пасля заезду на кальцо на ўсходнім баку. Пасадка — перад выездам з кальца, на заходнім баку. Раней на кальцы знаходзіўся дыспетчарскі пункт.

''Маршруты'': [[Трамвай № 1 (Мінск)|1]], 4, 7

==== РК «Кастрычніцкая» ====
Двухкалейнае кальцо. Руху няма з 2015 года, пасля адмены маршруту № 2.

==== РК «Трактарны завод» ====
Двухкалейнае кальцо. Пасадка і высадка на прыпынку перад выездам з кальца. Канструкцыя кальца дазваляе разварочваць на ім вагоны, якія ідуць як з Серабранкі, так і з цэнтру. Акрамя маршрута № 9, можа выкарыстоўвацца маршрутамі № 3, 6 і 7 у выпадках аварый на участку ад ДС «Серабранка».

''Маршруты'': 9

==== Паваротны трохкутнік «Ракасоўскага» ====
Часовы паваротны трохкутнік пабудаваны летам [[2011]] года на скрыжаванні [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|прасп. Ракасоўскага]] і [[Вуліца Пляханава (Мінск)|вул. Пляханава]] на час будаўніцтва падземнага пешаходнага пераходу і рэканструкцыі трамвайнай лініі па вул. Пляханава і Якубава. Выкарыстоўваўся для развароту трамваяў [[Трамвай № 3, Мінск|3]], [[Трамвай № 6, Мінск|6]] і [[Трамвай № 7, Мінск|7]] маршруту. Дэмантаваны ў пачатку жніўня [[2012]] года.

==== Кальцо на плошчы Змітрака Бядулі ====
Кальцо з трыма кірункамі. Выкарыстоўваецца для развароту трамваяў № 11.

== Перспектывы ==
[[Файл:Development plan of Minsk tram network (2018).png|thumb|300px|План будаўніцтва новых ліній — да 2020 года (сінім) і да 2030 года (сінімі кропкамі).]]
У 2011 годзе планавалася будаўніцтва лініі па прасп. Машэрава, вул. Ціміразева і Клары Цэткін да ДС «Плошча Мяснікова»&lt;ref name=&quot;transportnik №898: ovchinka videlki&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.minsktrans.by/transportnik/newspaper-archivets.php?date=04.06.2010|title=Калі Аўчынка выраба варта|author=Кацярына Старавойтава|date=[[4 ліпеня]] [[2010]]|publisher=Транспартнік сталіцы №898|access-date=2010-10-05|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZTI9kQm?url=http://www.minsktrans.by/transportnik/newspaper-archivets.php?date=04.06.2010|archive-date=19 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднак, як і будаўніцтва лініі па праспекце Ракасоўскага і вул. Ціміразева, яно было выключана з праекта. На праспекце Ракасоўскага ў месцах, адведзеных пад трамвайныя шляхі, пабудованы аўтапляцўкі&lt;ref&gt;[http://www.vabank.by/index.php?&amp;admin=0&amp;cid=1&amp;id=7830&amp;vsid=2f8b425ac57f8533501fcd9e7c3bbbef Трамвайныя шляхi на праспекце Ракасоўскага будаваць не будуць]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У будучыні плануецца пуск трамвая ў [[Лошыца (жылы раён)|Лошыцу]] і [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўку]], будаўніцтва другога трамвайнага парку на вуліцы Сямашка&lt;ref name=&quot;transportnik №898: ovchinka videlki&quot; /&gt; і перанос лініі на Возера са Старавіленскага тракту на менш загружаную Нававіленскую вуліцу.

== Фота ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:AKCM-60102 in Minsk 2.JPG|Трамвай АКСМ-60102
Image:RVZ-DEMZ tram in Minsk 01.jpg|Трамвай РВЗ-ДЭМЗ
Image:Tatra-T6B5 tram in Minsk 02.jpg|Трамвай Татра Т6В5
Image:RVZ-6M2 tram in Minsk 01.jpg|Трамвай РВЗ-6М2
Image:AKSM-843 in Minsk 163.jpg|Трамвай АКСМ-843
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Транспарт Мінска}}
{{ГТ Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Мінска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1929 годзе]]
[[Катэгорыя:1929 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Транспарт Мінска|Трамвай]]
[[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]]</text>
      <sha1>ekh97dkk1gbfug07r8kw3ymxubpl3gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Напалеон I Банапарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23516</id>
    <revision>
      <id>5189932</id>
      <parentid>5073955</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42182" sha1="mfb08hl07dse2osm1hl8jgue3ypvkm1" xml:space="preserve">{{перанакіраванне|Напалеон}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | імя                = Напалеон I
 | арыгінал імя     = {{lang-fr|Napoléon I&lt;sup&gt;er&lt;/sup&gt;}}
 | выява        = Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg
 | шырыня             = 300px
 | апісанне выявы = Напалеон Банапарт у сваім кабінеце. Давід, масла
 | пасада          = 1-ы [[Спіс манархаў Францыі|імператар французаў]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;([[Першая французская імперыя]])&lt;/small&gt;
 | парадак            = 
 | перыядпачатак       = [[18 мая]] [[1804]] — [[6 красавіка]] [[1814]] &lt;br /&gt;[[20 сакавіка]]
 | перыядканец        = [[22 чэрвеня]] [[1815]]
 | каранацыя          = [[2 снежня]] [[1804]], [[Сабор Парыжскай Божай Маці|Нотр-Дам]]
 | папярэднік     = тытул заснаваны
 | пераемнік           = [[Напалеон II Банапарт|Напалеон II]]
 | сцяг               = Imperial Standard of Napoléon I.svg
 | пасада_2        = [[Французскі кансулат|Першы консул Французскай рэспублікі]]
 | перыядпачатак_2     = [[9 лістапада]] [[1799]]
 | перыядканец_2      = [[20 сакавіка]] [[1804]]
 | папярэднік_2   = пасада заснавана
 | пераемнік_2         = пасада скасавана;&lt;br /&gt;ён сам як імператар Францыі
 | сцяг_2             = Flag_of_France.svg
 | пасада_3        = [[Італьянская рэспубліка (1802—1805)|Прэзідэнт Італьянскай рэспублікі]]
 | віцэ-прэзідэнт_3   = Франчэска Мельці д'Эрыль
 | перыядпачатак_3     = [[27 студзеня]] [[1802]]
 | перыядканец_3      = [[17 сакавіка]] [[1805]]
 | папярэднік_3   = пасада заснавана
 | пераемнік_3         = пасада скасавана;&lt;br /&gt;ён сам як кароль Італіі
 | сцяг_3             = Flag of the Italian Republic (1802).svg
 | пасада_4        = [[Спіс каралёў Італіі|Кароль Італіі]]
 | перыядпачатак_4     = [[17 сакавіка]] [[1805]]
 | перыядканец_4      = [[11 красавіка]] [[1814]]
 | сцяг_4             = Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg
 | сцяг2_4            = 
 | папярэднік_4   = пасада заснавана;&lt;br /&gt;ён сам як Прэзідэнт Італьянскай рэспублікі;&lt;br /&gt;[[Карл V Габсбург|Карл V]] як апошні тытулярны кароль Італіі
 | пераемнік_4         = тытул скасаваны; [[Віктар Эмануіл II]]
 | дата нараджэння      =
 | месца нараджэння     = 
 | дата смерці        = 
 | веравызнанне    = [[Рымска-каталіцкая царква|каталік]]
 | месца смерці       =
 | пахаваны          = Востраў Святой Алены, у 1840 годзе перапахаваны ў {{Месца пахавання|Дом інвалідаў|у парыжскім Доме інвалідаў}}, [[Парыж]]
 | род                =
 | бацька               = 
 | маці               =
 | жонка            = 
 | дзеці = 
 | узнагароды =
{{{!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Кавалер Вялікага Крыжа ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Ордэн Андрэя Першазванага}}{{!!}}{{Ордэн Жалезнай кароны}}
{{!}}-
{{!!}}{{Ордэн Чорнага арла}}{{!!}}{{Кавалер ордэна Слана}}{{!!}}{{Ордэн Серафімаў}}
{{!}}-
{{!}}{{Ордэн Залатога руна}}{{!!}}{{!!}}
{{!}}}
 | аўтограф           = Autograph of Napoleon 1805.png
 | вікісховішча            = Napoleon I of France
}}
'''Напалеон I''' (Napoléon I), '''Напалеон Банапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}, {{lang-it|Napoleóne Buonaparte}}; {{ДН|15|8|1769}}, {{МН|Аяча}}, [[Корсіка]] —  {{ДС|5|5|1821}}, [[Лонгвуд (востраў Святой Алены)|Лонгвуд]], [[востраў Святой Алены]]) — французскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, імператар французаў (1804—1814, 1815)&lt;ref name=&quot;крыніца1&quot;&gt;[https://bigenc.ru/c/napoleon-i-dbe0b2 Наполеон I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214051438/https://bigenc.ru/c/napoleon-i-dbe0b2 |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Ён таксама быў каралём [[Італія|Італіі]], замірыцелем [[Швейцарыя|Швейцарскай Канфедэрацыі]] і пратэктарам [[Рэйнскі саюз|Рэйнскага саюза]].

Яго прававая рэформа, [[Кодэкс Напалеона]], істотна паўплывала на многія сістэмы грамадзянскага права ва ўсім свеце, але перш за ўсё яго ведаюць дзякуючы яго ролі ў войнах Францыі супраць шэрагу кааліцый, так званых [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Ён усталяваў панаванне над большай часткай кантынентальнай [[Еўропа|Еўропы]] і імкнуўся распаўсюдзіць ідэалы [[Французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]], у той час як у самой Францыі адбывалася ўмацаванне імператарскай манархіі, гэта значыць аднавіліся некаторыя парадкі зрынутага ранейшага рэжыму. Дзякуючы свайму поспеху ў войнах, часцяком супраць колькасна перавышаючага ворага, ён лічыцца адным з найвялікшых палкаводцаў усіх часоў і яго кампаніі вывучаюцца ў ваенных акадэміях у большасці краін свету&lt;ref name=&quot;Schom&quot;&gt;Schom, Alan (1998). «Napoleon Bonaparte» (1. HarperPerennial ed.). New York: HarperPerennial. ISBN 0-06-092958-8.&lt;/ref&gt;.

Напалеон нарадзіўся ў [[Аяча]] на [[Корсіка|Корсіцы]], у сям’і дробнай шляхты [[Генуя|генуэзскага]] паходжання, і прайшоў падрыхтоўку ў якасці афіцэра-артылерыста ў мацерыковай Францыі. Ён стаў вядомым у часы першай Французскай рэспублікі і правёў паспяховыя кампаніі супраць першай і другой антыфранцузскіх кааліцый. У [[1799]] годзе ён арганізаваў дзяржаўны пераварот і паставіў сябе першым консулам дзяржавы, праз пяць гадоў французскі сенат абвясціў яго імператарам. У першым дзесяцігоддзі [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] імперыя Напалеона ўдзельнічала ў шэрагу канфліктаў (т.зв. [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнах]]) з удзелам усіх буйных еўрапейскіх дзяржаў&lt;ref name=&quot;Schom&quot; /&gt;.

Крыху больш за дзесяць гадоў французскія войскі пад камандаваннем Напалеона, заваёвай або стварэннем саюзаў, атрымалі кантроль над большай часткай кантынентальнай Еўропы. Паваротным момантам Напалеонаўскіх войнаў стала катастрафічная [[Вайна 1812 года|Расійская кампанія 1812 года]]. Пасля паражэння Напалеона ў [[Бітва пад Лейпцыгам|бітве пад Лейпцыгам]] у кастрычніку [[1813]] года [[Вайна шостай кааліцыі|Шостая антыфранцузская кааліцыя]] ўступіла ў Францыю і прымусіла Напалеона адмовіцца ад трона ў красавіку [[1814]] года. Ён быў адпраўлен у ссылку на востраў [[Эльба]], але праз год здолеў вярнуць сабе ўладу. Пацярпеўшы паражэнне ў [[Бітва пры Ватэрлоа|бітве пад Ватэрлоа]] [[18 чэрвеня]] [[1815]] года, Напалеон быў выслан на [[востраў Святой Алены]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], дзе правёў апошнія шэсць гадоў свайго жыцця пад брытанскім наглядам.

== Дзяцінства і вучоба ==
[[Выява:Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|150px|thumb|left|Маці Напалеона]]
[[Выява:Carlo Maria Bonaparte.jpg|150px|thumb|Бацька Напалеона]]

Напалеон быў другім сынам карсіканскага шляхціча [[Карла Буанапартэ|Карла-Марыя Буанапартэ]], ад яго шлюбу з [[Летыцыя Рамаліна|Летыцыяй Рамаліна]]. Напалеон нарадзіўся хутка пасля таго як [[Корсіка]] перайшла ў валоданне французаў. Бацька Напалеона спачатку быў на баку Паолі, які адстойваў незалежнасць айчыны, але пасля яго паражэння выявіў жаданне прызнаць лаяльнасць французскаму ўраду і нават стаў фаварытам французскага намесніка, атрымаў добрую пасаду і вандраваў у якасці дэпутата ад карсіканскай шляхты ў [[Версаль]]([[1778]]). Вынікам гэтага пераходу Карла на бок Францыі было тое, што яго другі сын быў прынят ([[1779]]) за каралеўскі кошт, у брыенскую ваенную школу.

== Маладосць ==
Дзякуючы супрацоўніцтву з французамі [[Карла Буанапартэ]] атрымалася дамагчыся каралеўскіх стыпэндый для двух старэйшых сыноў, [[Жазэф Банапарт|Жазэфа]] і Напалеона. У той час як Жазэф рыхтаваўся стаць святаром, Напалеону была прызначана ваенная кар’ера. У снежні [[1778]] года абодва хлопчыка пакінулі востраў і былі ўзяты ў каледж у [[Атэн, Францыя|Атэне]], галоўным чынам, каб навучыцца [[Французская мова|французскай мове]] (роднай мовай Напалеона быў карсіканскі дыялект італьянскай мовы). На наступны год Напалеон паступіў у кадэцкую школу ў [[Брыен-ле-Шато]]. Сяброў у каледжы ў Напалеона не было, бо ён паходзіў з не дужа багатай сям’і, ды і да таго ж быў карсіканцам, прычым з ярка выяўленым патрыятызмам да роднага вострава і непрыязнасцю да французаў як прыгнятальнікаў Корсікі. Менавіта ў Брыене імя Напалеона Буанапартэ стала вымаўляцца на французскі манер — «Напалеон Банапарт».

Асаблівых поспехаў Напалеон дабіўся ў матэматыцы; гуманітарныя навукі, наадварот, даваліся яму з цяжкасцю. Напрыклад, у [[Лацінская мова|латыні]] ён быў настолькі слабы, што настаўнікі нават не дапускалі яго да экзаменаў. Акрамя таго, ён рабіў даволі шмат памылак пры напісанні, затое стыль яго стаў нашмат лепшы дзякуючы яго любові да чытання. Больш за ўсё Напалеона цікавілі такія персанажы, як [[Аляксандр Македонскі]] і [[Юлій Цэзар]]. Ужо з таго ранняга часу Напалеон надзвычай шмат працаваў і чытаў кнігі ў розных галінах ведаў, па [[геаграфія|геаграфіі]], [[гісторыя|гісторыі]], [[стратэгія|стратэгіі]], [[тактыка|тактыцы]], артылерыйскай справе, [[філасофія|філасофіі]], любіў ён кнігі пра розныя падарожжы.

Дзякуючы перамозе ў конкурсе «Кара́лі каралевы» ён быў прынят у Каралеўскую кадэцкую школу ({{lang-fr|École royale militaire}}) ў [[Парыж]]ы. Там ён вывучаў наступныя прадметы: [[гідрастатыка]], дыферэнцыяльнае і інтэгральнае злічэнне, а таксама дзяржаўнае права. Па-ранейшаму ён шакаваў настаўнікаў сваім захапленнем Корсікай і непрыязнасцю да Францыі. Ён нямала біўся ў той час, быў вельмі самотны, сяброў у Напалеона амаль не было. Вучыўся ён у гэты перыяд выдатна, вельмі шмат чытаў, складаючы шырокія канспекты. Аднак, [[нямецкая мова|нямецкую мову]] ён так і не здолеў засвоіць. Пазней ён выказваў вельмі негатыўнае стаўленне да гэтай мовы і дзівіўся, як наогул можна вывучыць хоць адно яе слова. Падобная непрыязнасць да нямецкай мовы шмат у чым спрыяла яго прахалодным адносінам да [[Расійская імперыя|Расійскай манархіі]], значную ролю ў якой выконвалі немцы.

[[14 лютага]] [[1785]] года памёр яго бацька, і Напалеон узяў на сябе ролю кіраўніка сям’і, хоць паводле правіл кіраўніком сям’і павінен быў стаць старэйшы сын, які быў не такім уладным, як яго незвычайны брат. У тым жа годзе ён датэрмінова скончыў адукацыю і пачаў сваю прафесійную кар’еру ў [[Валанс]]е ў чыне лейтэнанта. У чэрвені [[1788]] года быў пераведзен у Асон. Каб дапамагчы маці, ён узяў да сябе свайго 11-гадовага брата Луі на выхаванне. Жыў надзвычай бедна, харчаваўся двойчы ў дзень малаком і хлебам. Аднак, Напалеон імкнуўся не паказваць свайго гаротнага матэрыяльнага становішча.

== Ваенная кар’ера ==
Ваенная служба ў Напалеона пачалася [[1 верасня]] [[1785]] года ў званні падпаручніка артылерыі. Маладому афіцэру вельмі не хапала грошаў і таму ён не мог весці свецкае жыццё, ўзамен гэтага ён аддаваўся чытанню гістарычных і палітычных кніг. Сам ён у гэты час піша гісторыю Корсікі, якую давёў да Паолі. У восень [[1788]] года  ён напісаў нарыс разваг пра каралеўскую ўладу, на які паўплывалі ідэі [[Асветніцтва]]. У гэты час яго цягнула на радзіму, і ён наведаў яе першы раз у [[1788]], а потым у час рэвалюцыі ў Францыі, дзе ён уключыўся ў рэвалюцыйную барацьбу. У [[1789]] ён прыняў удзел у барацьбе партый, першым падпісаўся пад пратэстам, супраць дзеянняў карсіканскіх уладаў. [[20 чэрвеня]] [[1792]] года, ён выпадкам быў у Парыжы і бачыў, як народ уварваўся ў [[палац Цьюільры|Цюільры]] і паведаміў сябру, што: «калі б ён меў гармату, то ён быў паклаў на месцы чатыры сотні гэтай «канальі», а рэшты б збеглі». [[10 жніўня]] ён бачыў падзенне манархіі; новы ўрад прызначыў яго ў капітаны і ён зноў з’яжджае ў Аяча, праводзіць там каля дзевяці месяцаў, але зараз ён выступае ўжо супраць Паолі. Народны сход у Аяча абвясціў род Банапартаў здраднікамі ([[1793]]) і яго родныя — маці і дзеці вымушаны былі ўцячы з вострава; іх дом быў спалены і разрабаваны. З гэтага моманту яго лёс застаецца звязаным з Францыяй.

Ён прымае ўдзел у падаўленні правансальскага паўстання з цэнтрам у [[Авіньён]]е супраць Канвенту і яго імя становіцца вядомым ураду.

==== Тулон і званне брыгаднага генерала ====
У канцы жніўня [[1793]] года паўстаў Тулон, які перайшоў на бок Англіі. Кіраўнік французскай артылерыі быў паранен і камісары (сярод іх быў Рабесп’ер), аддалі камандаванне Напалеону. Сваё заданне ён выканаў выдатна: Тулон у снежні быў узяты, за што пераможца быў узведзен у брыгадныя генералы ўжо ў 24-гадовым узросце.

Пасля тэрмідарыянскага перавароту Банапарт з-за сваіх сувязей з Агюстэнам Рабесп’ерам спачатку быў арыштаваны, але пасля вызвалення з-за канфлікту з камандаваннем ён выйшаў у адстаўку, а праз год, у жніўні [[1795]] года, атрымаў пасаду ў тапаграфічным аддзяленні Камітэта грамадскага выратавання. У крытычны для тэрмідарыянцаў момант ён быў прызначан [[Поль Барас|Полем Барасам]] яго памочнікам і вызначыўся пры разгоне раялісцкага бунту ў Парыжы ў [[1795]] годзе, за што быў пераведзены ў чын дывізіённага генерала і прызначаны камандуючым тылавымі войскамі. Менш чым праз год, [[9 сакавіка]] [[1796]] года, Банапарт ажаніўся з удавой пакаранага пры якабінскім тэроры генерала, графа Багарнэ, [[Жазэфіна дэ Багарнэ|Жазэфіне]], былой каханкай аднаго з тагачасных кіраўнікоў Францыі — Бараса. Вясельным падарункам Бараса маладому генералу, як некаторыя лічаць, была пасада камандуючага Італьянскай арміяй (прызначэнне адбылося [[23 лютага]] [[1796]] года), але прапанаваў Банапарта на гэту пасаду [[Лазар Карно]]. Ужо камандуючы Італьянскай арміяй, Напалеон нанёс поўнае паражэнне войскам [[Сардзінскае каралеўства|Сардзінскага каралеўства]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], што праславіла яго як аднаго з лепшых палкаводцаў Рэспублікі&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/11725 Напалеон I]. Савецкая гістарычная энцыклапедыя&lt;/ref&gt; (гл. [[Італьянскі паход Банапарта (1796—1797)|Італьянскі паход Банапарта, 1796-1797]]).

=== Вайна ў Егіпце і Італіі і здабыццё ўлады ===
[[Выява:Guillaume-François Colson - Entrée de Napoléon à Alexandrie (détail).jpg|thumb|200px|злева|Напалеон уваходзіць у [[Александрыя|Александрыю]] 3 ліпеня 1798 года. [[Гіём-Франсуа Кальсон]] ([[1800]])]]
[[Выява:Jean-Léon Gérôme - Bonaparte Before the Sphinx.jpg|thumb|270px|справа|Напалеон Банапарт ля [[Вялікі Сфінкс|Сфінкса]]. [[Жан-Леон Жэром]] (каля [[1868]])]]
Пасля двух месяцаў планавання, Банапарт зрабіў выснову, што ваенна-марская моц Францыі яшчэ не была досыць моцнай, каб супрацьстаяць ваенным сілам Англіі ў [[Ла-Манш]]ы і прапанаваў здзейсніць ваенную экспедыцыю, каб захапіць [[Егіпет]] і тым самым падарваць доступ Вялікабрытаніі ў [[Брытанская Індыя|Індыю]], дзе яна мела асаблівыя гандлёвыя інтарэсы&lt;ref&gt;Roberts, Andrew (2001). «Napoleon and Wellington». Weidenfeld and Nicholson. p.xviii. ISBN 0-297-64607-9.&lt;/ref&gt;. Банапарт жадаў стварэння французскай прысутнасці на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], каб мець больш цесныя сувязі з мусульманскімі ворагамі англічанін у Індыі, [[Тыпу Султан]]ам&lt;ref&gt;Watson, William (2003). [http://books.google.com/books?id=o4vrUbMK5eEC&amp;pg=PA13 «Tricolor and crescent»]. Greenwood Publishing Group. p.13-14. ISBN 0-275-97470-7.&lt;/ref&gt;.

Напалеон запэўніў Дырэкторыю, што «як толькі ён захопіць Егіпет, ён будзе наладжваць адносіны з індыйскім князем, з якім разам будзе нападаць на англічан у іх заморскіх уладаннях»&lt;ref&gt;Amini, Iradj (2000). [http://books.google.com/books?id=n5IOAAAAQAAJ&amp;pg=PA12 «Napoleon and Persia»]. Taylor &amp; Francis. p.12, ISBN 0-934211-58-2.&lt;/ref&gt;. У адпаведнасці з лютаўскім дакладам Тайлерана, які быў зроблен у [[1798]] годзе: «Маючы базу ў Егіпце, мы вышлем сілы ў 15 тысяч чалавек з [[Суэц]]а ў Індыю, каб далучыцца да сіл [[Тыпу Саіб]]а, каб разам прагнаць англічан». Дырэкторыя пагадзіліся з прапановамі напалеонаўскага блоку.

У маі [[1798]] года Банапарт быў абраны членам [[Французская акадэмія навук|Французскай акадэміі навук]]. У яго егіпецкую экспедыцыю ўвайшла група з 167 вучоных, якая складалася з матэматыкаў, прыродазнаўцаў, хімікаў і геадэзістаў. Навукоўцы зрабілі шэраг важных адкрыццяў, як знаходжанне [[Разецкі камень|разецкага каменя]]. Іхняя праца была апублікавана ў выданні ''[[Description de l'Égypte]]'' ў [[1809]] годзе.

Па дарозе ў Егіпет, Банапарт дасягнуў [[Мальта (востраў)|Мальты]] [[9 чэрвеня]] [[1798]] года, якая кіравалася рыцарамі ордэна [[гаспітальеры|гаспітальераў]]. Дзвесце рыцараў французскага паходжання не падтрымалі Вялікага магістра [[Фердынанд фон Гомпешп цу Бальгайм|Фердынанда фон Гомпешпа цу Бальгайма]], і далі зразумець, што яны не будуць ваяваць супраць сваіх суайчыннікаў. Гомпешп здаўся пасля сімвалічнага супраціўлення, і Банапарт захапіў важную ваенна-марскую базу са стратай усяго толькі трох чалавек&lt;ref&gt;McLynn, Frank (1998). [http://www.amazon.co.uk/Napoleon-Frank-McLynn/dp/0712662472 «Napoleon»]. Pimlico. p.175, ISBN 0-7126-6247-2.&lt;/ref&gt;.

[[Выява:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|270px|справа|Бітва пірамід 21 ліпеня 1798 года. [[Луі-Франсуа Лежэн]] (1808)]]
Генерал Банапарт і яго экспедыцыя здолела выслізгнуць ад праследавання каралеўскага флоту і [[1 ліпеня]] высадзілася ў [[Александрыя|Александрыі]], дзе ўступіла ў бой з [[мамлюкі|мамлюкамі]], кіруючай ваеннай кастай Егіпту, у [[бітва пры Шубра Хіт|бітве Шубра Хіт]]. [[21 ліпеня]] французы зноў ўступілі ў бойку ў [[бітва ля пірамід|бітву ля пірамід]], каля 24 км ад пірамід. Войскі генерала Банапарта, якія налічвалі каля 25 тысяч салдат, колькасна былі амаль роўнымі, але французы атрымалі рашучую перамогу, страціўшы толькі 29 чалавек, тады як каля 2 тысяч егіпцян былі забіты. Перамога падняла дух французскага войска&lt;ref&gt;Dwyer, Philip (2008). «Napoleon:The Path to Power 1769—1799». Bloomsbury. p.372, ISBN 978-0-7475-6677-9.&lt;/ref&gt;.

[[1 жніўня]] брытанскі флот пад камандаваннем [[Гарацыа Нельсан|Гарацыя Нэльсана]] захапіў або знішчыў усе акрамя двух французскіх судоў у [[бітва пры Ніле|бітве пры Ніле]], і мэта Банапарта на ўмацаванне пазіцый Францыі ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] была сарвана. Ягонай арміі ўдалося атрымаць часовую ўладу ў Егіпце, не зважаючы на тое, што Банапарт сутыкнуўся з колькімі паўстаннямі. У пачатку [[1799]] года ён здзейсніў паход арміі на [[Дамаск]], гэта значыць у рэгіёны [[Сірыя]] і [[Галілея]]. Банапарт разам з 13 тысячамі салдат захапіў такія прыбярэжныя гарады, як [[Эль-Арыш]], [[Газа]], [[Яфа]] і [[Хайфа]]. Напад на Яфу быў асабліва жорсткім. Банапарт, даведаўшыся, многія з абаронцаў былі ваеннапалоннымі, нібыта на ўмоўна-датэрміновым вызваленні, загадаў закалоць штыкамі або скінуць у ваду абарончы гарнізон і 1400 зняволеных, каб захаваць кулі. Мужчыны, жанчыны і дзеці, рабаваліся і забіваліся ў горадзе на працягу трох дзён.

Французскае войска, саслабленае хваробамі, у асноўным [[Бубонная чума|бубонай чумой]], і збяднелае на прыпасы, было не ў стане абараніць крэпасць [[Акра, Ізраіль|Акры]] і Банапарт вярнуўся з ім у Егіпет ужо ў траўні. Каб паскорыць адступленне, ён загадаў зачумленых салдат атруціць, аднак не ўсе салдаты былі атручаны, а тых, хто застаўся, катавалі туркі. Вярнуўшыся ў Егіпет [[25 ліпеня]] Банапарт перамог асманскае войска, якое дэсантавалася незадоўга да таго ў [[Бітва пры Абукіры|Абукіры]].

== На чале імперыі ==
{{Асноўны артыкул|Французскі кансулат|Першая французская імперыя}}
[[Выява:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|200px|thumb|''Банапарт — першы консул'', мастак [[Жан Агюст Дамінік Энгр|Дамінік Энгр]]]]
[[Выява:Allegory of peace in Pressburg.jpg|thumb|200px|left|''Алегарычная выява Напалеона'']]
Крызіс улады ў [[Парыж]]ы дасягнуў свайго апагею да [[1799]] годзе, калі Банапарт знаходзіўся з войскамі ў [[Егіпецкі паход|Егіпце]]. Карумпаваная Дырэкторыя была няздольна захаваць заваяванні рэвалюцыі. У [[Паўночная Італія|Італіі]] руска-аўстрыйскія войскі пад камандаваннем [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|генерал-фельдмаршала]] [[Аляксандр Васілевіч Сувораў|А. В. Суворава]] ліквідавалі ўсе набыткі Напалеона, і нават узнікла пагроза іх уварвання ў [[Францыя|Францыю]]. У гэтых умовах папулярны генерал, які вярнуўся з Егіпта, з дапамогай [[Жазеф Фушэ|Жазефа Фушэ]] і абапіраючыся на верную яму армію, [[Пераварот 18 брумера|разагнаў прадстаўнічыя органы і Дырэкторыю]] і абвясціў [[Французскі кансулат|Кансулат]] ([[9 лістапада]] [[1799]]).

У 1802 годзе абвешчан пажыццёвым консулам, у 1804 — імператарам. 3 мэтай умацавання новай буржуазнай манархіі Напалеон I Банапарт стварыў імперскае дваранства і пышны імператарскі двор.

Ва ўнутранай палітыцы кіраваўся інтарэсамі буржуазіі і заможнага сялянства. У 1804, 1808 і 1810 гадах пры ўдзеле Напалеона распрацаваны і выдадзены Грамадзянскі, Камерцыйны і Крымінальны кодэксы — т.зв. «Кодэксы Напалеона», што рэгулявалі грамадскія адносіны, ахоўвалі непарушнасць прыватнай маёмасці, стваралі ўмовы для развіцця свабоднай канкурэнцыі і прамысловасці.

У ходзе напалеонаўскіх войнаў значна пашырыў сваю імперыю. Але не здолеў перамагчы свайго галоўнага праціўніка — Вялікабрытанію, з якой Францыя знаходзілася ў стане вайны з 1793 года (за выключэннем 1802-03). Спробы Напалеона ізаляваць Вялікабрытанію шляхам кантынентальнай блакады не мелі поспеху.

24 чэрвеня 1812 года Напалеон пачаў вайну супраць Расійскай імперыі (гл. [[Вайна 1812 года]]). У шэрагу аперацый (напр., [[Бітва на Бярэзіне]]) асабіста кіраваў войскамі і ўдзельнічаў у баявых дзеяннях. Каб заручыцца падгрымкай магнатаў і шляхты ВКЛ і для кіравання акупіраванымі тэрыторыямі, зацвердзіў Часовы ўрад Вялікага Княства Літоўскага. Ухіліўся ад пацвярджэння акта [[Генеральная канфедэрацыя Каралеўства Польскага|Генеральнай канфедэрацыі 1812 года]] пра аднаўленне Польскага каралеўства як унітарнай дзяржавы, хоць не пагадзіўся і на стварэнне асобнай Літоўскай канфедэрацыі.

У выніку вайны 1812 яго «Вялікая армія» была разгромлена, што выклікала ўздым антыфранцузскага руху ў залежных ад Напалеона краінах.
[[Выява:DelarocheNapoleon.jpg|thumb|Напалеон Банапарт пасля адрачэння ў [[Палац Фантэнбло|палацы Фантэнбло]] [[Поль Дэларош]]]]

Пасля паражэнняў у кампаніі 1813—14 гадоў і заняцця ў сакавіку 1814 года войскамі антыфранцузскай кааліцыі Парыжа адрокся ад трона (6 красавіка 1814).

== Страта ўлады ==
Саюзнікі-пераможцы захавалі за Напалеонам тытул імператара і аддалі яму ва ўладанне востраў [[востраў Эльба|Эльбу]]. Выкарыстаўшы незадаволенасць французаў рэстаўрацыяй улады Бурбонаў, Напалеон Банапарт высадзіўся 1 сакавіка 1815 года на поўдні Францыі і да 20 сакавіка 1815 аднавіў сваю ўладу (т.зв. «[[Сто дзён]]»). Пасля [[Бітва пры Ватэрлоа|паражэння пры Ватэрлоа]] 18 чэрвеня 1815 года зноў адрокся ад трона (22 чэрвеня 1815). Арыштаваны англічанамі, сасланы на [[востраў Святой Алены]], дзе і памёр.

== Асабістае жыццё ==

=== Жонкі і дзеці ===
* 1-я жонка: (з [[9 сакавіка]] [[1796]], [[Парыж]]) [[Жазэфіна дэ Багарнэ]] ([[1763]]—[[1814]]), імператрыца французаў. Дзяцей не мелі. Развяліся [[16 снежня]] [[1809]] года.
* 2-я жонка: (з [[1 красавіка]] [[1810]], [[Сен-Клу]]) [[Марыя-Луіза Габсбург-Латарынгская]] ([[1791]]—[[1847]]), эрцгерцагіня Аўстрыйская, імператрыца французаў. Мелі аднаго сына:
[[Напалеон II Банапарт]] ([[1811]]—[[1832]])

=== Прыёмныя дзеці ===
&lt;small&gt;(дзеці Жазэфіны дэ Багарнэ ад 1-га шлюбу)&lt;/small&gt;
* [[Яўген дэ Багарнэ]] ([[1781]]—[[1824]]), герцаг Лейхтэнбергскі
* [[Гартэнзія дэ Багарнэ]] ([[1783]]—[[1837]]), герцагіня дэ Сен-Ле, каралева Галандыі
&lt;small&gt;(стрыечная пляменніца першага мужа Жазэфіны дэ Багарнэ)&lt;/small&gt;
* [[Стэфанія дэ Багарнэ]] ([[1789]]—[[1860]]), вялікая герцагіня Бадэнская

=== Пазашлюбныя сувязі ===
* ''пазашл. сувязь'' Элеанора Дзенюэль дэ ла Планье (пам. [[1868]])
** Шарль Леон ([[1806]]—[[1881]])
* ''пазашл. сувязь'' [[Марыя Валеўская|Марыя Ланчынская, графіня Валеўская]] ([[1786]]—[[1817]])
** [[Аляксандр Валеўскі]] ([[1810]]—[[1868]])
* ''пазашл. сувязь'' Альбіна дэ Васаль (у трэцім шлюбе Манталон) ([[1779]]—[[1848]])
** Жазэфіна Напалеонэ дэ Манталон ([[1818]]—[[1819]])

== Матэматыка ==
За заслугі ў [[Матэматыка|матэматыцы]] Напалеон быў абраны акадэмікам [[Французская акадэмія навук|Французскай акадэміі навук]]. Сярод іншага можна адзначыць:
* Задача пра [[роўнастаронні трохвугольнік|роўнастароннія трохвугольнікі]], што носіць яго імя.
* Ён прапанаваў просты спосаб пабудовы [[квадрат]]а адной лінейкай з дзвюма засечкамі. Развязак гэтай задачы стаў значным крокам доваду магчымасці з дапамогай аднаго [[цыркуль|цыркуля]] ці толькі лінейкі з дзвюма засечкамі рабіць любыя [[Пабудовы з дапамогай цыркуля і лінейкі|пабудовы, што выконваюцца цыркулем і лінейкай без засечак]].

== Правабаковы рух ==
Напалеон ва ўсіх дзяржавах, якія заваяваў і кіраваў, змяніў рух з [[левабаковы рух|левабаковага]] (які дагэтуль лічыўся натуральным) на [[правабаковы рух|правабаковы]]. Гэта захавалася дасюль (таксама ў [[Беларусь|Беларусі]]) ва ўсіх тых дзяржавах.

== Батаніка ==
У [[1804]] годзе ў гонар Напалеону быў названы від дрэваў ''[[Napoleonaea P.Beauv]]''., які ўваходзіць у сямейства [[Леціцісавыя]]. Асаблівасць гэтых [[афрыка]]нскіх [[дрэва|дрэў]] у тым, што іх кветкі не маюць [[пялёстак|пялёсткаў]], але маюць тры колы [[тычынка|тычачак]], ствараючы вяночкавую структуру&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC ''Quattrocchi, Umberto'' CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology. — CRC Press, 2000.] — ISBN 0-8493-2677-X, ISBN 978-0-8493-2677-6.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Вайна 3-й кааліцыі з Францыяй]]
* [[Караліна Банапарт]]
* [[Марыя Валеўская]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 11. — Мінск, 2000..

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://knihi.com/10viakou/10v402.html 1812. Паход Напалеона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925164438/http://knihi.com/10viakou/10v402.html |date=25 верасня 2009 }}

{{Каралі і імператары Францыі}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Імператары французскія]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>mfb08hl07dse2osm1hl8jgue3ypvkm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26822</id>
    <revision>
      <id>5190039</id>
      <parentid>4992679</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5190039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5869" sha1="iy5v5wofn1mcq5aqsrz7l62lw9hmc1f" xml:space="preserve">{{Імя|Жаночая форма=[[Аляксандра]]
|Імя па бацьку_муж=Аляксандравіч
|Імя па бацьку_жан=Аляксандраўна
|Паходжанне=Грэчаскае
|Этымалагічнае значэнне=«Мужны абаронца людзей»
|Арыгінальнае напісанне={{lang-grc|Αλέξανδρος}}
|Італ. = Alessandro
|Англ. = Alexander
|Ням. = Aleksander
|Тур. = Iskender
}}

'''Алякса́ндр''', '''Алесь''' ({{lang-grc|Αλέξανδρος}}) — адно з самых папулярных мужчынскіх імёнаў. У перакладзе са [[старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай мовы]] «мужны абаронца людзей» («алекс» — абаронца, «андрос» — мужчына). Жаночая форма — [[Аляксандра]].

== Паходжанне ==
Імя Аляксандр мае [[старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскае]] паходжанне. Упершыню сустракаецца ў запісе [[Лінейнае пісьмо Б|мікенскім лінейным пісьмом]] у жаночай форме як &lt;a-re-ka-sa-da-ra&gt;&lt;ref&gt;[http://www.palaeolexicon.com/Word/Show/16670 The Linear B word a-re-ka-sa-da-ra]&lt;/ref&gt;. Імя Аляксандр меў [[Троя|траянскі]] царэвіч [[Парыс]]. У «[[Кіпрыі|Кіпрыях]]» Парыс называецца толькі Аляксандрам&lt;ref&gt;[http://www.sacred-texts.com/cla/homer/cypria.htm Homerica: The Cypria (fragments)]&lt;/ref&gt;. Імя было распаўсюджана сярод [[Старажытная Македонія|македонскіх]] валадароў. Найбольш знакамітым з іх з’яўляўся [[Аляксандр Македонскі|Аляксандр Вялікі]].

У [[хрысціянства|хрысціянскую]] пару шырока выкарыстоўвалася ў якасці першага або другога імя. Так, імя Аляксандр было [[Хрышчэнне|хросным]] імем вялікага князя [[Вітаўт]]а і першым імем вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]], нададзеным імем некалькіх [[Тытул Папы Рымскага|пап рымскіх]].

== Іншамоўныя аналагі ==
* {{lang-az|İsgəndər}}
* {{lang-sq|Aleksandri, Aleksander, Leke, Skender, Skender, Aleks, Sander}}
* {{lang-en|Alexander}}
* {{lang-ar|الإسكندر}} (Ал'ііскандар)
* {{lang-hy|Ալեքսանդր}} (Алек'сандр)
* [[Баснійская мова|бас.]]: ''Александар''
* {{lang-hu|Sándor, Alexandrosz}}
* {{lang-ka|ალექსანდრე  (Алек'сандрэ)}}
* {{lang-da|Aleksander, Alexander}}
* [[ідыш]]: אלעקסאנדער
* {{lang-ga|Aileacsandr}}
* {{lang-es|Alejandro}}
* {{lang-it|Alessandro}}
* {{lang-he|אלכסנדר}}
* {{lang-kk|Ескендiр}}
* [[:ru:Каракалпакский язык|кара.]]: ''İskender''
* {{lang-ca|Alexandre, Alex, Xandre}}
* [[:be-x-old:Крымская мова|крым.]]: ''Искендер''
* {{lang-lv|Aleksandrs}}
* {{lang-la|Alexander}}
* {{lang-lt|Aleksandras}}
* {{lang-mk|Александар, Алек, Аце, Ацо, Сашо, Сандо, Цане}}
* {{lang-mo|Alexandru}}
* {{lang-mdf|Сандор}}
* {{lang-de|Alexander}}
* {{lang-pl|Aleksander}}
* {{lang-ro|Alexandru, Alec, Alex, Alle, Alecu, Sandu}}
* {{lang-ru|Александр}}
* {{lang-sr|Александар}}
* {{lang-sk|Alexander}}
* {{lang-sl|Aleksander}}
* [[:ru:Старославянский язык|ст.-слав.]]: ''Алєѯандръ''
* [[:ru:Таджикский язык|таджик.]]: ''Искандари''
* [[:be-x-old:Татарская мова|тат.]]: ''Искәндәр''
* {{lang-tr|Iskender}}
* {{lang-uz|Iskandar}}
* {{lang-uk|Олександр}}
* {{lang-fi|Aleksanteri, Aleksi}}
* {{lang-fr|Alexandre, Alexis, Alex}}
* {{lang-hr|Aleksandar}}
* {{lang-hi|Sikandar}}
* {{lang-cs|Alexandr}}
* {{lang-et|Aleksander, Aleksandr}}

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Вітаўт|Аляксандр Вітаўт]]
* [[Аляксандр I Добры]]
* [[Аляксандр I (імператар расійскі)]]
* [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]]
* [[Аляксандр II (імператар расійскі)]]
* [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)]]
* [[Аляксандр Карлавіч Ельскі]]
* [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]
* [[Аляксандр Македонскі]]
* [[Парыс|Аляксандр Парыс]]
* [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін]]
* [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі]]
* [[Аляксандр Ягелончык]]

== Спасылкі ==
* [http://www.movananova.by/zaniatki/teoryya-i-praktyka-movy-paxodzhanne-belaruskix-imyonau.html ТЭОРЫЯ І ПРАКТЫКА МОВЫ Паходжанне беларускіх імёнаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190221085804/http://www.movananova.by/zaniatki/teoryya-i-praktyka-movy-paxodzhanne-belaruskix-imyonau.html |date=21 лютага 2019 }}
* [https://www.behindthename.com/name/alexander Behind the Name: Meaning, origin and history of the name Alexander]

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мужчынскія імёны|Аляксандр]]
[[Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання|Аляксандр]]</text>
      <sha1>iy5v5wofn1mcq5aqsrz7l62lw9hmc1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Рустэм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27729</id>
    <revision>
      <id>5189763</id>
      <parentid>4831545</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28371" sha1="j4bc49hvgbc1pyq5ptpo6wx99n93pik" xml:space="preserve">{{Мастак
|фон              = 
|імя              = Ян Рустэм 
|імя пры нараджэнні = 
|партрэт          = Jan Rustem. Ян Рустэм (1825).jpg
|шырыня           = 
|загаловак        = «Аўтапартрэт з палітрай», 1810-я
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = 
|дата смерці = 
|месца смерці = 
|грамадзянства =
|нацыянальнасць = армянін
|жанр = [[мастак]]-[[партрэт|партрэціст]]
|вучоба =
|стыль = пераходны ад [[класіцызм]]у да [[рамантызм]]у
|працы =
|заступнікі =
|уплыў =
|уплыў на =
|узнагароды =
|вікісховішча = Category:Jan Rustem
}}
'''Ян Рустэм''' ({{lang-pl|Jan Rustem}}, {{lang-lt|Jonas Rustemas}}, {{lang-hy|Յան Ռուստամ}}; {{ДН|||1762}}, {{Месца нараджэння|Канстанцінопаль|у Стамбуле|}} — {{ДС|21|6|1835|9}}, [[Дукшцялей|Дукшцялі]], цяпер [[Ігналінскі раён]], Літва) — [[мастак]], стваральнік [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школы]].

== Біяграфія ==
[[Файл:Self-portrait Jonas Rustemas (1762–1835).jpg|250px|міні|злева|[[Аўтапартрэт з фескай, Ян Рустэм|Аўтапартрэт з фескай]]]]
Па розных версіях Рустэм быў армянскага, грэчаскага або турэцкага паходжання.

Нарадзіўся ў Канстанцінопалі&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;/&gt;. Дзесяцігадовым сіратой прывезены ў 1774 годзе князем [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адамам Казімірам Чартарыйскім]] у [[Варшава|Варшаву]]. На яго сродкі выхоўваўся і вучыўся выяўленчаму мастацтву спачатку ў Варшаве ў [[Ян Пётр Норблін|Яна Пятра Норбліна]]. У 1788—1790 гадах дапоўніў адукацыю ў Германіі, па вяртанні надалей вучыўся ў Норбліна, а таксама ў каралеўскага мастака Марчэла Бачарэлі. Надалей працаваў партрэтыстам і вучыў мастацтву сярод літоўскай шляхты. Так, у 1790 годзе працаваў мастаком у [[Слонімскі тэатр Агінскага|тэатры]] [[Міхал Казімір Агінскі|Міхала Казіміра Агінскага]] ў [[Слонім]]е, дзе праектаваў дэкарацыі. У 1793-1798 гадах жыў у маёнтку [[Станіслаў Солтан|Станіслава Солтана]] і Францішкі Тэафіліі з Радзівілаў Солтан у [[Дзятлава|Дзятлаве]]&lt;ref&gt;Jonas Rustemas — dailininkas ir pedagogas. Vilnius: Lietuvos dailes muzejus, 2013.&lt;/ref&gt;. У 1795-1796 гадах у Дзятлаве мастак ажаніўся з Ганнай з Кунертаў, там сама нарадзілася іх дачка Ганна-Францішка-Фларыяна&lt;ref&gt;Зміцер Юркевіч. [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=18551 Беларускімі сцежкамі Яна Рустэма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112082831/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=18551 |date=12 лістапада 2021 }} // Культура. № 44 (1535) 31.10.2021 - 06.11.2021 г.&lt;/ref&gt;.

З 1798 года пры кафедры жывапісу выкладаў у [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], у 1803 годзе ператворанай у Імператарскі [[Віленскі ўніверсітэт]], спачатку ў якасці ад’юнкта на кафедры жывапісу пры [[прафесар]]ы [[Францішак Смуглевіч|Францішку Смуглевічы]]&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]]
|частка         = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя
|загаловак      = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = 
|выдавецтва     = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]
|год            = 2011
|том            = 
|старонкі       = 356-357
|старонак       = 430
|серыя          = 
|isbn           = 978-985-01-0880-7
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;. У 1800 годзе атрымаў ступень магістра вольных мастацтваў і званне акадэміка. Пасля смерці Смуглевіча ў 1807 годзе Рустэм стаў прафесарам і загадваў [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школай]] пры ўніверсітэце&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;/&gt;. Разам з графікам Джозэфам Саўндэрсам, рэфармаваў сістэму навучання, была ўведзена трохступенная школа рысунку, толькі пасля сканчэння якой наступаў выбар спецыялізацыі — жывапіс, гравюра ці скульптура. Сам выкладаў рысунак, а пазеней таксама жывапіс — ад 1811 года як надзвычайны прафесар, а з 1821 года як звычайны прафесар. З 1818 года, пасля ад’езду Саўндэрса, самастойна кіраваў усёй школай. Упершыню ўвёў у навучальны працэс працу з натуры&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;/&gt;.

Адам Шэмеш пакінуў наступныя ўспаміны пра навучальны працэс пад кіраўніцтвам Рустэма:&lt;blockquote&gt;У гэты разнастайным натоўпе лёгка было распазнаць прафесара Рустэма, па яго выразнаму твару і галаве, пакрытай фескай. Ён з цяжкасцю праціскваўся паміж шчыльна застаўленымі сталамі і мальбертамі вучняў, упаўголас папраўляў іх працы. А ў залі панавала поўная цішыня, хоць там ніколі не было надзіральнікаў. Дастаткова было прысутнасці любімага і шанаванага прафесара&lt;ref&gt;Szemesz Adam. Wspomnienie o Szkole malarskie wilenskiej (1826—1829). Athenaeum. 1844. T. 4. S. 211—212.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Таксама ў 1803-07 гадах навучаў рысунку ў Віленскай гімназіі. Быў педагогам з паклікання, любіў сваіх вучняў і дбаў пра іх, здабываў стыпендыі і фінансавую дапамогу для бедных студэнтаў.

З 1810 года супрацоўнічаў з віленскім тэатрам, праектаваў дэкарацыі і касцюмы, удзельнічаў у падрыхтоўцы аматарскіх спектакляў.

У 1820 годзе арганізаваў першую ў [[Літва|Літве]] выстаўку выяўленчага мастацтва, на якой былі прадстаўлены работы яго вучняў.

Хоць у 1826 годзе выйшаў на пенсію, але выкладаў і надалей, ажно да закрыцця ўніверсітэта ў 1831 годзе.

У 1830 г. атрымаў ордэн святой Ганны 2-й ступені.

Яшчэ ў маладосці, падчас побыту ў Германіі, быў прыняты ў масоны, быў актыўным масонам, сябрам ложаў «Руплівы літвін» і «Добры пастар».

Апошнія гады жыцця, пасля закрыцця ўніверсітэта, жыў у маёнтку свайго сябры П’етра Пізані Пушкі пад [[Дукштас|Дукштамі]], дзе і пахаваны.

== Сям’я ==
[[File:Portret Anny z Puczyńskich (1789-1868) drugiej żony Jana Rustema.jpg|thumb|left|250px|Партрэт Ганны з Пучынскіх. [[Нацыянальны музей у Варшаве]]]]
Другой жонкай у 1826 годзе стала Ганна з [[Род Пучынскіх|Пучынскіх]] (1789—1868), удава Яна Зайдлера, уладальніка аптэкі «Пад лебедзем»&lt;ref&gt;Ryszkiewicz w PSB,XXXIII, 1991, s. 164 (hasło Rustem Jan)&lt;/ref&gt;. Захаваліся прынамсі два яе партрэты пэндзлю Я. Рустэма. Адзін захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]], а другі — у {{нп3|Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі|ru|Литовский художественный музей}}.

== Выкладчыцкая дзейнасць ==
[[File:Jan Rustem. Self.jpg|thumb|180px|Ян Рустэм. Аўтапартрэт]]
Вучнямі Я. Рустэма былі між іншых: [[Юзаф Аляшкевіч]], [[Валянцін Ваньковіч]], [[Ян Дамель]], [[Напалеон Орда]], [[Канут Русецкі]], [[Ян Тысевіч]], [[Іван Фаміч Хруцкі|Іван Хруцкі]], [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|Вікенці Дмахоўскі]], [[Ціт Бычкоўскі]], [[Казімір Бахматовіч]], [[Адам Шэмеш]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]], [[Юзаф Азямблоўскі]], [[Палікарп Ётэйка]]&lt;ref name=&quot;ЛАЗ&quot;/&gt;. Да найбольш адораных вучняў Рустэма адносяць [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]&lt;ref&gt;[http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_devinta_sale.htm Kanutas Ruseckas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071002231650/http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_devinta_sale.htm |date=2 кастрычніка 2007 }} {{ref-lt}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Рустэм быў перад усім партрэтыстам. У сваіх творах спалучаў прынцыпы класіцызму з пэўным сентыменталізмам і раннерамантычнымі тэндэнцыямі. Стварыў партрэты мяшчанства, віленскай інтэлігенцыі, прафесараў і студэнтаў універсітэта. Часцей за ўсё рабіў пагрудныя партрэты, асноўную ўвагу засяроджваў на глыбокай характарыстыцы асоб і выразе іх твараў.

== Вядомыя творы ==

* «''Партрэт Тадэвуша Касцюшкі''» (каля 1794) — Нацыянальны музей у Варшаве. Мініяцюрны партрэт кіраўніка паўстання, якія ў незлічонай колькасці распаўсюджваліся ў тыя часы. Гэта мініяцюра адрозніваецца тым, што няма прыўзнятай шаблі, якая прысутнічала ў гравюры, што служыла ўзорам.
* «''Партрэт Антонія Тызенгаўза''» — у прыватнай калекцыі. Пазнейшая копія невядомага вучня знаходзіцца ў Літоўскім мастацкім музеі ў Вільні. Таксама Рустэм стварыў партрэты Канстанціна і Рудольфа Тызенгаўзаў, у форме афіцэраў літоўскіх палкоў на баку Напалеона. Гэтыя партрэты захоўваліся ў калекцыі Пшаздзецкіх у Варшаве і загінулі падчас Другой сусветнай вайны, вядомыя толькі па фатаздымках.
* «''Партрэт Юзафа Кубліцкага''» і «''Партрэт Караліны з Солтанаў Кубліцкай''» (каля 1805) — Нацыянальны музей у Варшаве. Юзаф Кубліцкі — завілейскі суддзя, пабраў шлюбам Караліну, дачку Станіслава Солтана, надворнага маршалка літоўскага.
* «''Партрэт Антонія Ваньковіча''» і «''Партрэт Ганны з Солтанаў Ваньковіч''» (каля 1805) — Нацыянальны музей у Варшаве. Паходзяць з калекцыі Тышкевічаў у Чырвоным двары, пазней знаходзіліся ў Бенедыкта Тышкевіча ў Варшаве. Антоні Ваньковіч у 1807 годзе быў маршалкам шляхты ігуменскага павету, пазней — мінскага павету. Па ўваходзе войскаў Напалеона ў Мінск стаў членам часовай камісіі ўраду мінскай правінцыі і адным з наглядальнікаў шпіталя ў Мінску, дзе заразіўся тыфам і памёр разам з жонкай. Гэтыя два партрэты адносяцца да досыць рэдкіх у Рустэма поўнафарматных, утрымліваюць рэмінісцэнцыі з брытанскага жывапісу.
[[Файл:Jan Rustem - Portrait of Maria Mirska, Barbara Szumska and Adam Napoleon Mirski - MP 308 - National Museum in Warsaw.jpg|thumb|Партрэт Марыі Мірскай, Барбары Шумскай і Адама Напалеона Мірскага. Каля 1808. [[Нацыянальны музей у Варшаве]]]]
* ''«Марыя Мірская, Адам Напалеон Мірскі і Барбара Шумская»'' (каля [[1808]]) — Каралеўскі замак у Вавелі, партрэт знаходзіўся спачатку ў валоданні сям’і Мірскіх, потым Шумскіх і Лапацінскіх у [[Сар’я|Сар’і]].. Партрэтаваныя, у антычных строях, сімвалізуюць музы і Купідона.
* «''Патрэт Тэафіліі з Германоўскіх Гуцэвіч''» (каля 1809) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэт жонкі славутага віленскага архітэктара.
* «''Аўтапартрэт з палітрай''» (каля 1810) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Сярод шматлікіх аўтапартрэтаў Рустэма вырозніваецца самай класічнай кампазіцыяй, прастатой і памяроўнасцю ў рэпрэзентацыі.
* «''Партрэт Джозэфа Саўндэрса''» (1810—1813) — Нацыянальны музей у Варшаве. Тут адлюстраваны калега па выкладанню ў Віленскім універсітэце, дзякую якому гравёрства было выведзена ў галоўныя спецыялізацыі мастацкай адукацыі. Гэта любімая форма для партрэта ў Рустэма, камерная пагрудная выява, без якіх-небудзь рэквізітаў, адрозніваецца свежасцю і мастацкай свабодай.
* «''Партрэт з Марыі з Зажыцкіх Дабковай''» (1811) — Нацыянальны музей ва Уроцлаве. Вялікі рэпрэзентацыйны партрэт, зроблены паводле тагачаснай моды на антычнасць, мадэль адлюстраваная ў вобразе музы Эрата, апякункі любоўнай паэзіі.
* «''Партрэт Станіслава Солтана''» (каля 1812) — Акруговы музей у Торуні. Станіслаў Солтан — быў адным з найбольш шанаваных віленскіх арыстакратаў. Маршалак надворны літоўскі, слонімскі стараста, Напалеонам быў прызначаны кіраўніком часовай Літоўскай нацыянальнай рады. Уяўляе сабою камерны варыянт афіцыйнага партрэта.
* «''Аўтапартрэт у фесцы''» (пасля 1813) — Нацыянальны музей у Варшаве. Паводле ўспамінаў, мастак заўжды насіў феску, што мусіла нагадваць пра яго ўсходняе паходжанне. Таксама ёсць версія аўтапартрэта з фескай ў Літоўскім мастацкім музеі ў Вільні.
* «''Партрэт Станіславы Мірскай''» (каля 1815) — Нацыянальны музей у Варшаве, партрэт знаходзіўся спачатку ў валоданні сям’і Мірскіх, потым Шумскіх і Лапацінскіх у Сар’і. Станіслава Мірская была ўдавой [[Станіслаў Войцех Мірскі|Станіслава Войцеха Мірск]]ага, пісара ВКЛ. У яе віленскай сядзібе і таксама маёнтку ў [[Завер’е|Завер’і]] часта гасцяваў мастак.
* «''Партрэт Яна Фрэдэрыка Нішкоўскага''» (перад 1816) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Нішкоўскі быў не толькі папулярным у Вільні хірургам, але быў вядомы як чалавек цвёрдых маральных прынцыпаў.
* «''Партрэт Міхала Ромера''» (1818-20) — Літоўскі нацыянальны музей, яшчэ адна версія гэтага партрэта захоўваецца ў Музеі польскага войска ў Варшаве. Быў створаны на замову масонскай ложы «Руплівы літвін» для ўшанавання свайго магістра. Лічыцца адным з лепшым партрэтаў Рустэма.
* «''Партрэт Юзафа Франка''» і «''Партрэт Крыстыны з Герхардаў Франк''» (1819—1820) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. [[Юзаф Франк|Франк]] быў прафесарам медыцыны ў Віленскім універсітэце. Яго жонка, Крыстына Франк была таленавітай спявачкай і музычным педагогам.
* «''Партрэт Пятра Славінскага''» (каля 1820) — Літоўскі нацыянальны музей. Астраном, прафесар Віленскага ўніверсітэта.
* «''Партрэт Міхала Длускага''» (1820-21) — Архідыяцэзійны музей у Варшаве. Віленскі канонік, актыўны масон, быў намаляваны з масонскімі адзнакамі, пазней перамаляваны, што на доўгія гады прывяло да блытаніны ў ідэнтыфікацыі партрэтуемага.
* «''Партрэт Яна Гвальберта Рудаміны ў цюрбане''» (1820-30) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Рудаміна паходзіў з вількамірскай шляхты, быў сакратаром віленскага дабрачыннага таварыства. Партрэт вырозніваецца рамантычным настроем.
* «''Партрэт Станіслава Баніфацыя Юндзіла''» (1822) — Нацыянальны мастацкі музей імя Чурлёніса. Партрэт вядомага батаніка, прафесара Віленскаг ўніверсітэта.
* «''Партрэт Эдварда Яна Ромера''» (1823-28) — Нацыянальны музей у Варшаве. Ромер быў адным з вучняў Рустэма, браў удзел у выставе 1820 г. Пазней прыняў актыўны ўдзел у паўстанні 1830-31 гг.
* «''Партрэт Яна Снядэцкага''» (1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні, са збораў Антонія Тышкевіча. Снядецкі быў вядомым астрономам, прафесарам і рэктарам Віленскага ўніверсітэта. З серыі партрэтаў прафесуры Віленскага ўніверсітэта.
* «''Партрэт Мацвея Баранкевіча''» (1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэт вядомага ў Вільні лекара, зроблены ў традыцыйным пагрудным фармаце, адрозніваецца псіхалагізмам.
* «''Партрэт Алойзы Людвіка Капэлі''» (каля 1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Па паходжанню італьняец, прафесар права Віленскага ўніверсітэта.
* «''Партрэт Барбары Шумскай''» (каля 1823) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Натуральная поза мадэлі, пазбаўлены ідэалізацыі характар выявы сведчыць пра нарастанне рэалістычных тэндэнцый у мастака.
* «''Партрэт Антонія Ф’ярэнціні''», «''Партрэт Кацярыны з Навамейскіх Ф’ярэнціні''», «''Партрэт Тэклі з Сулоўскіх Ф’ярэнціні з унучкай''» (перад 1830) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Рустэм сябраваў з сямействам Антонія Ф’ярэнціні, італьянца па паходжанню, які трымаў у Вільні модную краму.
* «''Партрэт Пія Тышкевіча''» (каля 1830) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэт лагойскага графа, бацькі Канстанціна і Яўстаха Тышкевічаў.
* «''Партрэт Ежы Райкоўскага''» (каля 1830) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Лекар Ежы Райкоўскі быў членам Віленскага таварыства дабрачыннасці, сучаснікі падкрэслівалі яго сціпласць і шчырае спачуванне бедным.
* «''Партрэт Марыі Ганны Равіч з сынам''» (каля 1830) — Нацыянальны музей у Варшаве. Належыць да апошняй серыі партрэтаў прадстаўнікоў зямянства Міншчыны і Віленшчыны.
* «''Партрэт Медарда Коньчы''» (1832) — Літоўскі мастацкі музей у Вільні. Партрэтаваны кіраваў паўстаннем 1831 года ў Вількамірскім павеце.
* 
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Выява:Rustem_Maria_Mirska.jpg|''Марыя Мірская, Адам Напалеон Мірскі і Барбара Шумская'' (каля [[1808]])
Выява:Rustem-Portret Krystyny Frankowej.jpg|''Крысціна Франк'' (каля [[1819]])
Выява:Jan Śniadecki cr.jpg|''Ян Снядзецкі'' ([[1823]])
Выява:Józef Hurtig.PNG|Партрэт {{нп3|Юзаф Хурціг|Ю. Хурціга|ru|Хуртиг, Юзеф}}
Выява:Jonas Rustemas. Onos Rustemienės portretas.jpg|''Ганна з Пучынскіх'' {{нп3|Літоўскі мастацкі музей||ru|Литовский художественный музей}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{нп3|Рута Янанене|Rūta Janonienė|lt|Rūta Janonienė}}. Jonas Rustemas. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidyklab 1999. 360 p. ISBN 9986-571-49-9.
* Jonas Rustemas — dailininkas ir pedagogas. Vilnius: Lietuvos dailes muzejus, 2013.
* Smokowski Wincenty. Jan Rustem. ''Wizerunki i Roztrząsania Naukowe''. 1838. T.4
* {{Кніга
|аўтар          = {{нп3|Стэфанія Крыштафовіч-Казакоўская|Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska|ru|Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska}}.
|частка         = 
|загаловак      = Malarstwo Polskie w zbiorach za granicą
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Wydawnictwo Kluszczyński
|год            = 2003
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|серыя          = 
|isbn           = 83-88080-85-7
|тыраж         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Od starożytności do współczesności - Malarstwo i rzeźba
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне       = 
|месца          = Warszawa
|выдавецтва     = Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
|год            = 2006
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж         = 
}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Jan Rustem}}
* [http://webart.omikron.com.pl/paint/authors/rust_ja/index.htm zycie i tworczosc — rustem jan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090309223641/http://webart.omikron.com.pl/paint/authors/rust_ja/index.htm |date=9 сакавіка 2009 }} {{ref-pl}}
* [http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_astunta_sale.htm Jonas Rustemas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071003143711/http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Ekspozicijos/VPeksp_astunta_sale.htm |date=3 кастрычніка 2007 }} {{ref-lt}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/108431/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC Рустем Иван Францевич] {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рустэм Ян}}
[[Катэгорыя:Мастакі Літвы]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Масоны]]
[[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]</text>
      <sha1>j4bc49hvgbc1pyq5ptpo6wx99n93pik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джакама Пучыні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29084</id>
    <revision>
      <id>5190057</id>
      <parentid>5179288</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алесандр Бусел</username>
        <id>136752</id>
      </contributor>
      <comment>стыль, арфаграфія, пунктуацыя</comment>
      <origin>5190057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35228" sha1="qioon4l6ll599mkfjc57n9gx7rh6y97" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Музыкант
| Імя                  = Джакама Пучыні
| Подпіс               = {{lang-it|Giacomo Puccini}}
| Лога                 =
| Фота                 = GiacomoPuccini.jpg
| Апісанне_фота        =
| Сучаснасць_імя       = Джакама Антоніа Даменіка Мікеле Секонда Марыа Пучыні
| Дата нараджэння   =  
| Месца нараджэння  = 
| Дата_смерці =  
| Месца_смерці = 
| Гады =
| Краіна = {{ITA}}
| Прафесіі = 
| Жанры =опера
| Псеўданім/Псеўданімы =
| Калектывы =
| Супрацоўніцтва =
| Лэйблы =
| Сайт =
}}

'''Джакама Пучыні''' ({{lang-it|Giacomo Puccini}}; [[1858]]—[[1924]]) — [[Італія|італьянскі]] [[кампазітар]], які стварыў шэраг сусветна вядомых опер. Яго меладраматычны талент і сентыментальны эратызм адлюстраваныя ў такіх творах як «Tosca» і «La Boheme». Адзін з яскравых прадстаўнікоў кірунку «[[верызм]]» у музыцы. Некаторымі даследчыкамі называецца найбуйнейшым пасля [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]] італьянскім оперным кампазітарам&lt;ref&gt;Ravenni, Gabriella Biagi and Michele Girardi, Giacomo (Antonio Domenico Michele Secondo Maria) Puccini (ii) in Grove Music Online, accessed 9 August 2012. — введение&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Пучыні нарадзіўся ў горадзе [[Лука (горад)|Лука]], у музычнай сям’і, адным з сямі дзяцей. Дынастыя музыкантаў у сям’і Пучыні была заснаваная ў Луцы [[Джакама Пучыні (старэйшы)|прапрадзядулем]] Джакама (1712—1781) і яго цёзкам&lt;ref name=Dry&gt;{{cite book|last=Dry|first=Wakeling|title=Giacomo Puccini|year=1905|publisher=John Lane|location=London &amp; New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Puccini-it-Cathedral&gt;{{cite web|title=Catedrale di S. Martino|url=http://www.puccini.it/index.php?id=290|publisher=Centro di Studi Giacomo Puccini|accessdate=2012-11-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWVnANxk?url=http://www.puccini.it/index.php?id=290|archivedate=11 мая 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці бацькі, Мікеле Пучыні (1813—1864), пяцігадовага Джакама адправілі на навучанне да яго дзядзькі [[Фартунату Маджы]], які лічыў яго дрэнным, недысцыплінаваным вучнем і, як піша сучасны біёграф кампазітара, узнагароджваў яго балючым штурхялём па галёнцы за кожную фальшывую ноту, пасля чаго ў Пучыні ўсё жыццё рэфлекторна ўзнікаў боль у назе ад фальшывых нот&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=_acNXIssM5wC Julian Budden. Puccini: His Life and Works] — Oxford University Press US, 2002. — P. 5. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Пучыні атрымаў месца царкоўнага арганіста і хормайстра. Оперным кампазітарам яму захацелася стаць, калі ён упершыню пачуў оперу [[Джузэпэ Вердзі]] ''«[[Аіда]]»'' ў [[Піза|Пізе]].
{{цытата|Бог дакрануўся да мяне мезенцам і сказаў: «Пішы для тэатра і толькі для тэатра».}}
Цягам чатырох гадоў Пучыні займаўся ў [[Міланская кансерваторыя|Міланскай кансерваторыі]]. У [[1882]] годзе браў удзел у конкурсе аднаактовых опер. Яго опера ''«[[Вілісы]]», якая не атрымала першы прыз,'' была пастаўлена ў [[1884]] годзе ў {{нп5|Даль Вермэ|тэатры Dal Verme|it|Teatro Dal Verme}}. Опера гэтая прыцягнула ўвагу {{нп5|Джуліа Рыкордзі|Джуліа Рыкордзі|it|Giulio Ricordi}}, кіраўніка ўплывовага выдавецкага дома, што спецыялізаваўся на выданні партытур. Рыкордзі заказаў Пучыні новую оперу. Ёю стаў ''«[[Эдгар (опера)|Эдгар]]»''.

Трэцяя яго опера, ''«[[Манон Леско (опера Пучыні)|Манон Леско]]»'', скончаная ў [[1893]] годзе, мела велізарны поспех. Нягледзячы на відавочны ўплыў [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]], талент Пучыні выявіўся ў гэтай оперы ў амаль поўным сваім бляску. З гэтай оперы пачалося супрацоўніцтва Пучыні з лібрэтыстамі [[Луіджы Іліка]] і [[Джузэпэ Джакоза]].

Наступная опера ''«[[Багема (опера)|Багема]]»'' (напісаная па матывах рамана [[Анры Мюржэ]]) прынесла Пучыні сусветную славу. Адначасна оперу з той жа назвай і па тым жа рамане пісаў [[Руджэра Леанкавала]], з-за гэтага паміж кампазітарамі паўстаў канфлікт, і яны перасталі мець зносіны.

За «Багемай» была ''«[[Тоска (опера)|Тоска]]»'', прэм’ера якой адбылася ў [[1900]] годзе. Пад ціскам з боку прымадонны Ла Скала [[Харыклея Даркле|Даркле]], якая выконвала галоўную ролю ў гэтай оперы і настойвала на наяўнасці ў галоўнай гераіні арыі, якую можна было б выканаць у канцэрце, Пучыні дапоўніў другі акт оперы, напісаўшы знакамітую сёння «Vissi d’arte». Таксама ён дазволіў Даркле, бландынцы, не апранаць парык (у тэксце лібрэта Тоска — брунетка).

[[17 лютага]] [[1904]] года ў Міланскім тэатры «[[Ла Скала]]» Джакама Пучыні прадставіў сваю новую оперу ''«[[Мадам Батэрфляй]]»'' ''(Чыа-чыа-сан)'' («Madama Butterfly», па матывах п’есы {{нп5|Дэвід Беласка|Дэвіда Беласка|en|David Belasco}}). Нягледзячы на ўдзел вядомых спевакоў {{нп5|Разіна Сторкіа|Розіны Сторкіа|en|Rosina Storchio}}, [[Джавані Дзенатэла]], [[Джузэпэ дэ Лука]], спектакль праваліўся. Маэстра быў у роспачы. Сябры ўгаварылі Пучыні перапрацаваць свой твор, а на галоўную партыю запрасіць [[Саламія Амвросьеўна Крушальніцкая|Саламію Крушальніцкую]]. [[29 мая]] на сцэне тэатра «Гранду» ў [[Брэшыя|Брэшыі]] адбылася прэм’ера абноўленай «[[Мадам Батэрфляй]]», гэтым разам — трыумфальная. Публіка сем разоў выклікала акцёраў і кампазітара на сцэну.

Пасля гэтага новыя оперы сталі з’яўляцца радзей. У 1903 годзе Пучыні, заядлы аўтамабіліст, трапіў у аварыю. У 1909 годзе грымнуў скандал, звязаны з тым, што жонка кампазітара Эльвіра, якая пакутавала на прыпадкі рэўнасці, звінаваціла хатнюю прыслужніцу Дарыю Манфрэдзі ў любоўнай сувязі з Пучыні, пасля чаго тая скончыла жыццё самагубствам. (Ці была сувязь насамрэч — невядома). Сваякі Манфрэдзі падалі позву, і Пучыні заплаціў прызначаную судом суму. У 1912 годзе памёр выдавец Пучыні, Джуліа Рыкордзі, які адыграў велізарную ролю ў прасоўванні кампазітара да слыннасці.

Тым не менш, у 1910 годзе Пучыні скончыў оперу «[[Дзяўчына з Захаду (опера)|Дзяўчына з Захаду]]», пра якую пасля казаў як пра наймацнейшы свой твор. Спроба напісаць аперэту (мусібыць, з-за неймавернай у той час папулярнасці жанру, у якім тады вяршэнствавалі [[Франц Легар]] і [[Імрэ Кальман]]) скончылася няўдала. У 1917 годзе Пучыні скончыў перапрацоўку сваёй аперэты ў оперу («[[Ластаўка (опера)|Ластаўка]]»).

У 1918 годзе адбылася прэм’ера оперы «[[Трыптых (Пучыні)|Трыптых]]». Гэтая рэч складаецца з трох аднаактовых опер (у парыжскім стылі, вядомым як [[гранд-гіньёль]]: жахі, сентыментальная трагедыя і фарс). Апошняя, фарсавая, частка, пад назвай «[[Джані Скікі]]», атрымала вядомасць і часам выконваецца ў адзін вечар з операй [[П’етра Маскані|Маскані]] ''«[[Сельскі гонар]]»'', або з операй [[Леанкавала]] ''«[[Блазны]]»''.

У канцы 1923 года Пучыні, які быў вялікім аматарам тасканскіх цыгар і цыгарэт, пачаў скардзіцца на хранічныя болі ў горле. У яго быў дыягнаставаны [[рак горла|рак гартані]], і дактары парэкамендавалі яму новае эксперыментальнае лячэнне, [[радыетэрапія|радыетэрапію]], якое прапанавалі ў [[Брусель|Бруселі]]. Ні сам Пучыні, ні яго жонка не былі ў курсе вастрыні хваробы, гэта інфармацыя была перададзена толькі іх сыну.

Пучыні сканаў у Бруселі 29 лістапада 1924 года. Прычынай смерці паслужылі ўскладненні, выкліканыя аперацыяй, — некантралюемы крывацёк выклікаў [[інфаркт міякарда]] на наступны дзень пасля аперацыі. Апошні акт яго апошняй оперы («[[Турандот (опера)|Турандот]]») застаўся незавершаным. Ёсць некалькі версій канцоўкі, найчасцей выконваецца версія, напісаная [[Франка Альфана]]. На прэм’еры гэтай оперы дырыжор, блізкі сябар кампазітара [[Артура Тасканіні]], спыніў аркестр на тым месцы, дзе пачыналася частка, напісаная Альфана. Паклаўшы палачку, дырыжор павярнуўся да публікі і сказаў: «Тут смерць перапыніла працу над операй, якую маэстра не паспеў завяршыць»&lt;ref name=&quot;Цодоков Е&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.operanews.ru/13051203.html|title=Мировая оперная статистика|author=Цодоков Е.|publisher=operanews.ru|accessdate=2015-02-02}}&lt;/ref&gt;.

Незадоўга да смерці Пучыні заўважыў у адным са сваіх лістоў, што «опера скончылася як жанр, бо людзі страцілі смак да мелодыі і гатовыя трываць музычныя кампазіцыі, якія не змяшчаюць нічога меладычнага».

== Творчасць ==
Незвычайна адораны меладычна, Пучыні цвёрда прытрымліваўся думкі, што музыка і дзеянне ў оперы павінны быць непарыўныя. Па гэтай прычыне, у прыватнасці, у операх Пучыні няма [[уверцюра|ўверцюр]]. Вядомыя так званыя «пучыніўскія [[актава|актавы]]» — упадабаны і добра вядомы прыём аркестроўкі, калі мелодыю вядуць у розных рэгістрах розныя інструменты (ці ў межах адной аркестравай групы). Гарманічная мова кампазітара таксама вельмі цікавая, ёсць тыповыя для кампазітара хады, прыкладам, вырашэнне [[Дамінанта (музыка)|дамінанты]] ў [[субдамінанта|субдамінанту]] заміж [[тоніка|тонікі]], паралельныя [[квінта|квінты]] і да т.п. Уплыў музыкі [[імпрэсіяніст]]аў чуецца ў яркіх тэмбравых развязках і ўпэўненай гульні аркестравымі фарбамі. У «[[Тоска (опера)|Тосцы]]» па-майстэрску выкарыстоўваюцца акустычныя эфекты, што ствараюць ілюзію шматмернай прасторы. Асабліва выдатная мелодыка Пучыні. Дзякуючы багаццю мелодый, оперы Пучыні, разам з операмі Вердзі і Моцарта, з’яўляюцца творамі, якія найбольш часта выконваюцца ў свеце&lt;ref name=&quot;Цодоков Е&quot;/&gt;. Мала які оперны тэатр сёння адважваецца скласці рэпертуар сезона, не ўключыўшы ў яго хоць бы адзін твор гэтага кампазітара.

== Спадчына ==
Меладычны ўплыў Пучыні быў велізарны. Пучыністамі назваў яго паслядоўнікаў вядомы музычны крытык [[Іван Іванавіч Салярцінскі|Іван Салярцінскі]], адзначыўшы, што «самым зацятым» прадстаўніком гэтага руху стаў [[Імрэ Кальман]]. Да «пучыністаў» таксама прыналежалі [[Франц Легар]] і [[Ісак Восіпавіч Дунаеўскі|Ісак Дунаеўскі]]. У творах [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дзмітрыя Шастаковіча]] часам чутны ўплыў стылю Пучыні. Галоўным чынам гэта тычыцца падобнага пачуцця [[кантылена|кантылены]] і каларыстычных прыёмаў аркестроўкі.

У 1912 годзе адзін вельмі вядомы італьянскі крытык, у сувязі з пастаноўкай адной з опер Пучыні, напісаў у сваім артыкуле наступнае: «Гэта проста ганьба, што свет думае, быццам італьянская музыка — гэта, пераважна, творы гэтага старамоднага меладыста, тым часам як у Італіі ёсць такія кампазітары-інтэлектуалы, як [[Ільдэбранда Піцэці]]».

Іншы крытык, Карла Берсёза, так апісаў свае ўражанні ад прэм’еры «Багемы» (у «La gazetta»): «„Багема“ не пакіне ніякага следу ў гісторыі опернага тэатра. Аўтару гэтай оперы варта лічыць свой твор памылкай».

Выдавец Рыкордзі, дазнаўшыся пра сумневы, што раздзіралі кампазітара падчас першых рэпетыцый «Багемы», напісаў яму: «Калі гэтай операй вы не трапілі, маэстра, я змяню прафесію і пачну гандляваць салямі».

Лібрэтыст Іліка пісаў Пучыні: «Працаваць з вамі, Джакама, — гэта як жыць у пекле. Сам Іоў не вытрываў бы такіх пакут».

У 1996 годзе ў Луцы быў заснаваны «Centro Studi Giacomo Puccini» (цэнтр вывучэння Джакама Пучыні), які ахапляе шырокае кола падыходаў да вывучэння творчасці Пучыні. У [[ЗША]] American Center for Puccini Studies спецыялізуецца на незвычайных выкананнях прац кампазітара і адкрывае публіцы неацэненыя раней ці невядомыя ўрыўкі прац Пучыні. Гэты цэнтр быў заснаваны ў 2004 годзе спеваком і дырыжорам [[Гары Дунстан]]ам.

У [[2006]] годзе опера «{{нп5|Багема (опера)|Багема|ru|Богема (опера)}}» адзначыла сваё стодзесяцігоддзе. У другой палове дваццатага стагоддзя яна заняла месца ў пяцёрцы опер, якія выконваюцца ў свеце найчасцей, і з тых часоў з гэтай пяцёркі ўжо не выходзіла.

У гонар Пучыні названы [[Пучыні (кратар)|кратар]] на [[Планета Меркурый|Меркурыі]].

== Палітыка ==
У адрозненне ад [[Джузэпэ Вердзі|Вердзі]], Пучыні не браў удзел у палітычным жыцці краіны, як пісаў яго біёграф, цягам усяго жыцця&lt;ref name=&quot;Phillips-Matz&quot; /&gt;. Іншы біёграф лічыць, што калі б Пучыні меў уласную палітычную філасофію, то ён найхутчэй быў бы манархістам&lt;ref name=Fairtile&gt;{{cite book|last=Fairtile|first=Linda Beard|title=Giacomo Puccini: A Guide to Research|url=https://archive.org/details/giacomopuccinigu0000fair|year=1999|publisher=Psychology Press|isbn=0-8153-2033-7}}&lt;/ref&gt;

Падчас першай сусветнай вайны адсутнасць цікавасці Пучыні да штодзённых пытанняў саслужыла яму дрэнную службу. Яго доўгае сяброўства з [[Тасканіні]] было перапыненае амаль на дзесяцігоддзе пасля заўвагі Пучыні ўлетку 1914 года пра тое, што Італія выйграла б ад нямецкай арганізаванасці&lt;ref name=&quot;Phillips-Matz&quot; /&gt;. Пучыні працягваў працаваць над операй ''La rondine'', заказанай яму аўстрыйскім тэатрам у 1913 годзе, і пасля таго, як Італія і Аўстра-Венгрыя сталі ворагамі ў 1914 (кантракт, праўда, ўрэшце быў скасаваны). Пучыні не браў удзел у грамадскай дзейнасці падчас вайны, але прыватным чынам дапамагаў людзям і сем’ям, пацярпелым ад вайны&lt;ref name=&quot;Phillips-Matz&quot; /&gt;.

У 1919 годзе Пучыні атрымаў заказ напісаць музыку на оду {{нп5|Фаўста Сальваторы|Фаўста Сальваторы|it|Fausto Salvatori}} ў гонар перамог Італіі ў першай сусветнай вайне. Прэм’ера гэтага твора, ''Inno a Roma ''(«Гімн Рыму»)&lt;ref&gt;[http://dmurashev.livejournal.com/16180.html Гимн Риму, перевод на русский]&lt;/ref&gt;, павінна была адбыцца 21 красавіка 1919 года, падчас святкавання ўгодкаў заснавання Рыма. Як бы там ні было, прэм’ера была адкладзена да 1 чэрвеня 1919 і была выкананая на адкрыцці спаборніцтваў па лёгкай атлетыцы&lt;ref&gt;Weaver, p. 301&lt;/ref&gt;. Хоць Гімн Рыму не быў напісаны для фашыстаў, ён шырока выкарыстоўваўся падчас вулічных парадаў і грамадскіх цырымоній, якія праводзіліся італьянскімі фашыстамі&lt;ref&gt;[http://sfopera.com/SanFranciscoOpera/media/Education-Resource-Materials/Tosca/Puccini_Bio.pdf Puccini biography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110702150356/http://sfopera.com/SanFranciscoOpera/media/Education-Resource-Materials/Tosca/Puccini_Bio.pdf |date=2 ліпеня 2011 }} prepared by San Francisco Opera Company&lt;/ref&gt;.

У апошні год жыцця ў Пучыні было некалькі кантактаў з [[Беніта Мусаліні]] і іншымі членамі фашысцкай партыі Італіі, і Пучыні нават стаў яе ганаровым членам&lt;ref name=&quot;Phillips-Matz&quot; /&gt;. З іншага боку, звесткі пра тое, ці быў Пучыні рэальна членам фашысцкай партыі, супярэчлівыя&lt;ref name=&quot;Wilson 2007, 192&quot;&gt;Wilson ([[2007]]), 192&lt;/ref&gt;. Італьянскі сенат па традыцыі ўключаў некалькіх чальцоў, прызначаных, дзякуючы іх унёску, ў культуру краіны. Пучыні спадзяваўся заслужыць гэты гонар (так, як раней заслужыў яе Вердзі) і задзейнічаў наяўныя ў яго сувязі з гэтай мэтай. Хоць ганаровыя сенатары валодалі правам голасу, няма сведчанняў пра тое, што Пучыні шукаў гэта прызначэнне для таго, каб скарыстаць права голасу. Пучыні марыў заснаваць нацыянальны тэатр у родным [[Віярэджа]], і, вядома, для гэтага праекту яму патрабавалася падтрымка ўрада. Пучыні сустракаўся з Мусаліні двойчы — у лістападзе і снежні 1923 года. Хоць тэатр так і не быў заснаваны, Пучыні атрымаў тытул сенатара (''senatore a vita'') за некалькі месяцаў да смерці&lt;ref name=&quot;Phillips-Matz&quot;&gt;{{Cite book|last=Phillips-Matz|first=Mary Jane|authorlink=Mary Jane Phillips-Matz|title=Puccini: A Biography|location=Boston|publisher=Northeastern University Press|year=2002|isbn=1-55553-530-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/puccini00mary}}&lt;/ref&gt;.

У той час, калі Пучыні сустракаўся з Мусаліні, той знаходзіўся на пасту прэм’ер-міністра блізу года, але яго партыя яшчэ не атрымала поўны кантроль над парламентам. Мусаліні абвясціў пра спыненне прадстаўніцкага стылю кіравання і пачатак фашысцкай дыктатуры ў сваёй прамове, звернутай да палаты дэпутатаў 3 студзеня 1925 года, ужо пасля смерці кампазітара&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pugliese|first=Stanislao G.|title=Fascism, Anti-Fascism, and the Resistance in Italy: 1919 To the Present|url=https://archive.org/details/fascismantifasci0000unse|year=2004|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|location=Lanham, MD|isbn=0-7425-3122-8|quote=Mussolini's speech before the Chamber of Deputies on 3 January 1925 is universally recognized as the beginning of the full fascist dictatorship. Previously, Mussolini had tried to maintain a facade of parliamentary, representative government.}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==
Оперы:&lt;ref&gt;Carner, Mosco: Puccini: A Critical Biography (2nd ed.) Duckworth, 1974.&lt;/ref&gt;
* ''«[[Вілісы]]» ({{lang-it|Le Villi}})'', [[1884]]. Прэм’ера аднаактовай оперы адбылася [[31 мая]] [[1884]] года ў тэатры Верме, [[Мілан]]. Па аднайменным аповедзе [[Жан-Батыст Альфонс Кар|Альфонса Кара]] пра русалак-[[Вілія, міфалогія|вілій]].
* ''«[[Эдгар (опера)|Эдгар]]» ({{lang-it|Edgar}}),'' [[1889]]. Прэм’ера оперы ў 4-х актах адбылася [[21 красавіка]] [[1889]] года ў тэатры [[Ла Скала]], [[Мілан]]. На аснове п’есы «La Coupe et les levres» [[Альфрэд дэ Мюсэ|Альфрэда дэ Мюсэ]]
* ''«[[Манон Леско (опера Пучыні)|Манон Леско]]» ({{lang-it|Manon Lescaut}}),'' [[1893]]. Прэм’ера оперы адбылася [[1 лютага]] [[1893]] года ў тэатры Regio, [[Турын]]. Па [[Манон Леско (раман)|аднайменнаму раману]] [[Антуан Франсуа Прэво|абата Прэво]]
* ''«[[Багема (опера)|Багема]]» ({{lang-it|La boheme}}),'' [[1896]]. Прэм’ера оперы адбылася [[1 лютага]] [[1896]] года ў тэатры Regio, [[Турын]]. Па кнізе [[Анры Мюржэ]] «Scenes de la vie de Boheme»
* ''«[[Тоска (опера)|Тоска]]» ({{lang-it|Tosca}}),'' [[1900]]. Прэм’ера оперы адбылася [[14 студзеня]] [[1900]] года ў тэатры [[Рымскі оперны тэатр|«Кастанцы»]], [[Рым]]. Па п’есе [[Віктар'ен Сарду|Віктар’ена Сарду]] «La Tosca»
* ''«[[Мадам Батэрфляй]]» ({{lang-it|Madama Butterfly}}).'' Прэм’ера оперы ў 2-актах адбылася [[17 лютага]] [[1904]] года ў тэатры [[Ла Скала]], [[Мілан]]. Па аднайменнай п’есе {{нп5|Дэвід Беласка|Дэвіда Беласка|en|David Belasco}}. У [[Расія|Расіі]] опера ішла таксама пад назвай «{{нп5|Чыа-Чыа-сан||ru|Мадам Баттерфляй}}»
* ''«[[Дзяўчына з Захаду (опера)|Дзяўчына з Захаду]]» ({{lang-it|La fanciulla del West}}),'' [[1910]]. Прэм’ера оперы адбылася [[10 снежня]] [[1910]] года ў тэатры Metropolitan Opera, [[Нью-Ёрк]]. Па п’есе Д. Беласка «The Girl of the Golden West».
* ''«[[Ластаўка (опера)|Ластаўка]]» ({{lang-it|La rondine}}),'' [[1917]]. Прэм’ера оперы адбылася [[27 сакавіка]] [[1917]] года ў тэатры Opera, [[Монтэ Карла]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Ashbrook, William, The Operas of Puccini (1985); Carner, Mosco, Puccini, 2d ed. (1977); Di Gaetani, John L., Puccini the Thinker (1987); Greenfield, E., Puccini: Keeper of the Seal (1958); Jackson, Stanley, Monsieur Butterfly: The Story of Giacomo Puccini (1974); Marek, George, Puccini: A Biography (1951); Specht, Richard, Puccini (1933; repr. 1970); Weaver, William, and Hume, Paul, Puccini: The Man and His Music (1977).
* [[:en:William Ashbrook|Ashbrook W.]], Powers H. ''Puccini’s Turandot: The End of the Great Tradition'', Princeton Univ. Press, 1991.
* Author unknown, ''Hampton’s Magazine'' Vol. 26 No. 3, March 1911.
* Author unknown, &quot;The Stage, &quot; ''Munsey’s Magazine'' Vol. 44 p. 6., 1911.
* Author unknown, &quot;New York Acclaims Puccini’s New Opera, &quot; ''Theatre Magazine'', Vol. 13 No. 119, January 1911.
* Berger, William, ''Puccini Without Excuses: A Refreshing Reassessment of the World’s Most Popular Composer'', Random House Digital, 2005, ISBN 1-4000-7778-8.
* [[:en:Julian Budden|Budden, Julian]], ''Puccini: His Life and Works'', Oxford University Press, 2002 ISBN 978-0-19-816468-5
* [[:en:Mosco Carner|Carner, Mosco]], ''Puccini: A Critical Biography'', Alfred Knopf, 1959.
* Centro di Studi Giacomo Puccini, «Catedrale di S. Martino», Puccini.it, Retrieved 3 November 2012.
* Checchi, Eugenio, in ''Nuova Antologia'', Francisco Protonotari. ed (in Italian), December 1897, pp. 470–481.
* Dry, Wakeling ''Giacomo Puccini'', London &amp; New York: John Lane, 1905.
* Eaton, W.P., &quot;Where We Stand in Opera, &quot; ''American Magazine'', Vol. 71 No. 5, March 1911.
* Espinoza, Javier, «Revealed: the identity of Puccini’s secret lover», ''The Guardian'' (London), 29 September 2007.
* Fisher, Burton D., ''Puccini’s IL TRITTICO,'' Miami: Opera Journeys Pub., 2003, ISBN 0-9771455-6-5.
* Kendell, Colin ([[2012]]), ''The Complete Puccini: The Story of the World’s Most Popular Operatic Composer'', Stroud, Gloucestershire: Amberley Publishing, 2012. ISBN 9781445604459 ISBN 1-4456-0445-0
* Keolker, James, «Last Acts, The Operas of Puccini and His Italian Contemporaries», [[2001]].
* Gervasoni, Carlo, ''Nuova teoria di musica ricavata dall’odierna pratica'' (New theory of music distilled from modern-day practice) Milano: Blanchon, 1812.
* {{Cite book|last=Phillips-Matz|first=Mary Jane|authorlink=Mary Jane Phillips-Matz|title=Puccini: A Biography|location=Boston|publisher=Northeastern University Press|year=2002|isbn=1-55553-530-5|url-access=registration|url=https://archive.org/details/puccini00mary}}
* Montgomery, Alan, ''Opera Coaching: Professional Techniques And Considerations'', New York: Routledge Taylor and Francis Group, 2006, ISBN 9780415976015.
* Mourby, Adriano, &quot;Scandalissimo! Puccini’s sex life exposed, &quot; ''The Independent'', 6 July 2008.
* [[:en:Charles Osborne (music writer)|Osborne, Charles]], ''The Complete Operas of Puccini: A Critical Guide'', De Capo Press, (1982).
* Randall, Annie J. and David, Rosalind G., ''Puccini &amp; the Girl'', Chicago: University of Chicago Press ISDN 0226703894
* Ravenni, Gabriella Biagi and Michele Girardi, ''Giacomo (Antonio Domenico Michele Secondo Maria) Puccini (ii)'' in [[Музыкальный словарь Гроува|Grove Music Online]], accessed 9 August 2012.
* Siff, Ira, &quot;Puccini: La Fanciulla del West, &quot; ''Opera News'', Vol. 77 No. 1, July 2012.
* [[:en:Stanley Sadie|Sadie, Stanley]]; Laura Williams Macy, ''The Grove Book of Operas''.
* Sadie, Stanley (ed.), ''[[Музыкальный словарь Гроува|The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]'', London: Macmillan/New York: Grove, 1980, ISBN 1-56159-174-2.
* Smith, Peter Fox. ''A Passion for Opera''. Trafalgar Square Books, 2004. ISBN 1-57076-280-5.
* Streatfield, Richard Alexander, ''Masters of Italian music,'' C. Scribner’s Sons, 1895.
* Weaver, William, and Simonetta Puccini, eds. ''The Puccini Companion'', W.W. Norton &amp; Co., 1994 ISBN 0-393-029-30-1
* Wilson, Alexandra, ''The Puccini Problem: Opera, Nationalism, and Modernity'', Cambridge University Press (2007)

== Спасылкі ==
{{commonscat|Giacomo Puccini}}
* {{IMSLP|id=Puccini%2C_Giacomo|cname=Джакама Пучыні}}
* [http://www.magazzini-sonori.it/esplora_contenuti/autori_esecutori/puccini_giacomo.aspx Puccini: ascolta i suoi brani musicali] su [http://www.magazzini-sonori.it/ Magazzini-Sonori].
* [http://www.puccini.it/portaleit.htm Centro studi Giacomo Puccini] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070206031832/http://www.puccini.it/portaleit.htm |date=6 лютага 2007 }}
* [http://www.fondazionesimonettapuccini.it/ Fondazione Simonetta Puccini]
* [http://www.progettopuccini.it/default.php Progetto Puccini] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071009172327/http://www.progettopuccini.it/default.php |date=9 кастрычніка 2007 }}
* [http://www.puccinielasualucca.it/ Puccini e la sua Lucca]
* [http://www.puccinifestival.it/ Il Puccini Festival di Torre del Lago]
* [http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/puccini.html w3.rz.berlin.mpg.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100110105444/http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/puccini.html |date=10 студзеня 2010 }}
* [http://www.rodoni.ch/malipiero/adrianolualdi/lualdipuccini.html Rodoni.ch «Puccini e i suoi detrattori»]
* {{ref-en}} [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/scores.html William and Gayle Cook Music Library, Indiana University (contiene digitalizzazioni di alcuni spartiti per canto e pianoforte di opere pucciniane)]
* {{IMSLP|id=Puccini%2C_Giacomo|cname=Джакама Пучыні}}
* [http://www.sinor.ru/~raritet/ Пуччини. Полные либретто опер на русском языке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120701150245/http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=1 ліпеня 2012 }}

{{Оперы Пучыні}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пучыні Джакама}}
[[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Італіі]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Італіі]]
[[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]]
[[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>qioon4l6ll599mkfjc57n9gx7rh6y97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віталь Вольскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31124</id>
    <revision>
      <id>5189921</id>
      <parentid>5131510</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю артыкул.</comment>
      <origin>5189921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37326" sha1="5oy3zxwjad0r7qioijh3svmvh7u3u7c" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Вольскі}}
{{Пісьменнік
|Выява = Віталь Вольскі.jpg
}}
'''Віталь Вольскі''', поўнае імя '''Віталь Фрыдрыхавіч Зэйдэль-Вольскі''' ({{ДН|5|9|1901|23|8}}, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|22|8|1988}}, [[Мінск]]) — беларускі савецкі [[пісьменнік]], [[драматург]], [[літаратуразнавец]], даследчык старажытнай беларускай літаратуры і [[Кітабы|кітабаў]] [[Беларускія татары|беларускіх татар]], [[краязнавец]], [[сцэнарыст]] і [[перакладчык]]. [[Кандыдат філалагічных навук]]. [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1971).&lt;ref name=&quot;BP&quot;&gt;{{крыніцы/БП 1917-90|Вольскі Віталь}} — С. 108.&lt;/ref&gt; Бацька пісьменніка [[Артур Вольскі|Артура Вольскага]] і дзеяча кіно [[Гаральд Вольскі|Гаральда Вольскага]], дзед музыканта і пісьменніка [[Лявон Вольскі|Лявона Вольскага]].&lt;ref name=&quot;Family&quot;&gt;{{Cite web |lang=be |url=https://budzma.org/news/pamyer-garald-volski.html |title=Памёр Гаральд Вольскі |website=Будзьма беларусамі! |date=2025-01-04 |access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Раннія гады і служба ===
Нарадзіўся 5 верасня (23 жніўня паводле старога стылю) 1901 года ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў сям'і служачага.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt; У біяграфічнай літаратуры сапраўднае прозвішча пісьменніка падаецца як Зэйдэль або Зэйдэль-Вольскі; Вольскі стаў яго літаратурным і грамадскім прозвішчам.&lt;ref name=&quot;KLE&quot;&gt;Александрович С. Вольский // ''Краткая литературная энциклопедия'' / гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 1. — Стб. 1029.&lt;/ref&gt;

З 1918 года працаваў на Трубачным заводзе, затым у Камісарыяце гарадской гаспадаркі [[Петраград]]а. З 1919 года служыў у [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне ў Расіі]], пазней служыў у пагранічных войсках і органах [[ВЧК]].&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

Пасля пераезду ў Беларусь працаваў у дзяржаўным апараце. З 1926 года быў старшым інспектарам [[Галоўрэперткам БССР|Галоўрэперткома БССР]], які ажыццяўляў кантроль за рэпертуарам і публічным выкананнем твораў. У 1927 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі]].&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

=== Праца ў культурных і навуковых установах ===
З 1928 года Віталь Вольскі працаваў старшым інструктарам кінафікацыі [[Белдзяржкіно]]. У 1929 годзе стаў дырэктарам [[Віцебскі мастацкі тэхнікум|Віцебскага мастацкага тэхнікума]], а ў 1930 годзе — дырэктарам [[БДТ-2|Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра]] ў Віцебску, пазнейшага [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|тэатра імя Якуба Коласа]].&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vitebsk&quot;&gt;{{Cite web |lang=ru |url=https://evitebsk.com/wiki/Вольский,_Виталий_Фридрихович |title=Вольский, Виталий Фридрихович |website=Витебская энциклопедия |access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

У 1932—1936 гадах узначальваў [[Інстытут літаратуры і мастацтва|Інстытут літаратуры і мастацтва]] [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук БССР]]. У гэты перыяд займаўся гісторыяй беларускай літаратуры і тэатра, праблемамі сучаснай драматургіі, мовазнаўствам, а таксама працягваў пачатыя ў другой палове 1920-х гадоў даследаванні культуры і пісьменнасці беларускіх татар.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;&gt;''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)'' / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. — С. 98, 230—231.&lt;/ref&gt;

У 1936 годзе Вольскага выключылі з партыі і вызвалілі з пасады дырэктара інстытута. У апублікаваным пазней партыйным дакуменце гэта тлумачылася палітычнымі абвінавачваннямі, у тым ліку яго ранейшым супрацоўніцтвам з часопісам «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]»; паводле ўспамінаў сына [[Гаральд Вольскі|Гаральда Вольскага]], некаторы час пасля гэтага пісьменнік жыў па-за Мінскам, у [[Пухавічы|Пухавічах]]. У 1939 годзе яго аднавілі ў партыі.&lt;ref name=&quot;Vitebsk&quot;/&gt;

Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1934 года.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

=== Ваенныя і пасляваенныя гады ===
З красавіка 1942 года Віталь Вольскі загадваў аддзелам у рэдакцыі сатырычнай газеты-плаката «[[Раздавім фашысцкую гадзіну]]», з лістапада 1943 года працаваў у рэдакцыі часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]».&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt; У пасляваенны час вярнуўся да навуковай, літаратурнай і арганізацыйнай працы.

У 1948—1954 гадах быў навуковым супрацоўнікам [[Інстытут літаратуры АН БССР|Інстытута літаратуры АН БССР]]. У 1953—1966 гадах узначальваў праўленне [[Літфонд БССР|Літаратурнага фонду БССР]].&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

Памёр 22 жніўня 1988 года ў [[Мінск]]у. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках Мінска]] (Паўночныя-1, 76а/14/2).&lt;ref&gt;{{Cite web |lang=be |url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html |title=Брэская — Гарэцкі |website=Белліт |date=2023-07-14 |access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

=== Сям'я ===
Жонка — Фаіна Сямёнаўна Вольская.&lt;ref name=&quot;Dynasty&quot;&gt;Писарев В. Династия Вольских: Упражнения в прекрасном // ''Минский курьер''. — 2021. — 25 июня.&lt;/ref&gt; Сыны — [[Артур Вольскі]], беларускі пісьменнік, драматург і перакладчык, і [[Гаральд Вольскі]], дзеяч кіно, які працаваў на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» і ўзначальваў студыю мультыплікацыйных фільмаў.&lt;ref name=&quot;Family&quot;/&gt;

Унук Віталя Вольскага, сын Артура Вольскага, — [[Лявон Вольскі]], беларускі музыка, паэт, мастак і пісьменнік. Такім чынам, некалькі пакаленняў сям'і былі звязаны з беларускай літаратурай, тэатрам, кіно і музыкай.&lt;ref name=&quot;Family&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dynasty&quot;/&gt;

== Навуковая і літаратуразнаўчая дзейнасць ==

=== Кітабістыка і этнаграфія беларускіх татар ===
Віталь Вольскі належаў да даследчыкаў першай трэці XX стагоддзя, якія пасля адкрыцця і ўвядзення ў навуковы зварот [[Кітаб Івана Луцкевіча|кітаба Івана Луцкевіча]] звярнуліся да сістэматычнага вывучэння рукапіснай спадчыны беларускіх і літоўскіх татар. Яго працы з'явіліся пасля даследаванняў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]], [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Аляксандра Шлюбскага]] і ахоплівалі не толькі самі [[Кітабы|кітабы]], але таксама жывую мову татарскага насельніцтва, арабскую графіку беларускіх тэкстаў, лексічныя запазычанні, фальклор і абраднасць.&lt;ref name=&quot;Antanovich1968&quot;&gt;Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. — С. 30—49.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;

У 1927 годзе Вольскі надрукаваў адразу некалькі прац на гэту тэму: ''«Татары на Беларусі»'', ''«Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар»'', ''«Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“»'' і ''«Аб асаблівасьцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“»''.&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;&gt;{{Cite web |lang=ru |url=https://istp2012.wordpress.com/2021/07/02/bibl_bel/ |title=Белорусские работы первой половины XX в. по китабистике и этнографии литовских татар |website=Славяно-исламская академия |date=2021-07-02 |access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt; У іх ён разглядаў рукапісную традыцыю татараў як вынік працяглага беларуска-татарскага моўнага і культурнага ўзаемадзеяння.

У артыкуле ''«Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар»'' Вольскі апісаў даступны яму кітаб аб'ёмам 108 аркушаў, у якім не захаваліся пачатак і канец.&lt;ref name=&quot;Volski1927&quot;&gt;{{артыкул
 |аўтар=Вольскі В.
 |загаловак=Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар
 |выданне=Узвышша
 |год=1927
 |нумар=4
 |старонкі=135—146
 |спасылка=https://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha%2C%20Litaraturnae%20abyadnanne/1927-4.pdf
}}&lt;/ref&gt; Паводле яго апісання, зборнік змяшчаў апавядальныя тэксты, рэлігійныя павучанні, замовы, указанні, звязаныя з гараскопамі, а таксама матэрыялы для вывучэння турэцкай мовы і невялікі беларуска-турэцкі слоўнік.&lt;ref name=&quot;Volski1927&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;/&gt;

Вольскі адносіў гэты рукапіс прыблізна да сярэдзіны XVII стагоддзя, арыентуючыся на знешнія асаблівасці паперы і скураны пераплёт.&lt;ref name=&quot;Volski1927&quot;/&gt; У 1968 годзе [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], які правёў значна шырэйшае палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне татарскіх рукапісаў, адзначыў, што такіх прыкмет недастаткова для надзейнага датавання, і звярнуў увагу, што Вольскі не даследаваў вадзяныя знакі паперы.&lt;ref name=&quot;Antanovich1968&quot;/&gt;

Асобнае месца займала праблема [[Беларускі арабскі алфавіт|перадачы беларускай мовы арабскім пісьмом]]. У артыкуле ''«Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“»'' Вольскі спрабаваў сістэматызаваць адпаведнасці паміж арабскімі графемамі і беларускімі гукамі, а ў артыкуле пра жывую мову беларускіх татар супастаўляў рукапісныя асаблівасці з тагачасным маўленнем татарскага насельніцтва.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Antanovich1968&quot;/&gt;

Для Вольскага кітабы былі не толькі помнікамі канфесійнай літаратуры, але і крыніцай па гісторыі беларускай мовы. Ён звяртаў увагу на тое, што выкарыстанне арабскай графікі дазваляе вывучаць беларускія тэксты па-за традыцыйнай кірылічнай царкоўна-кніжнай арфаграфіяй, а таксама даследаваць фанетычныя і лексічныя рысы жывога маўлення.&lt;ref name=&quot;Volski1927&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;/&gt;

З кітабістыкай былі звязаны і яго даследаванні моўных кантактаў. У 1929 годзе Вольскі апублікаваў артыкул ''«Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове»'', у якім разглядаў лексіку цюркскага паходжання, а раней і пазней даследаваў таксама іншыя пласты іншамоўнай лексікі беларускай мовы.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;

Даследаванне пісьмовай спадчыны Вольскі спалучаў з этнаграфічнай працай. У артыкуле ''«Беларускія элемэнты ў бытавой абраднасьці літоўскіх татар»'' ён аналізаваў беларускае ўздзеянне на сямейную і каляндарную абраднасць татар, у тым ліку прыводзіў беларускія вясельныя песні, запісаныя на татарскім вяселлі ў 1927 годзе ў [[Капыль|Капылі]].&lt;ref name=&quot;Kanapatskaya&quot;&gt;Канапацкая З. Минские татары в 20—30-е годы ХХ столетия (национально-культурное и хозяйственное строительство) // ''Litteraria Copernicana''. — 2020. — № 1 (33). — С. 117—137.&lt;/ref&gt; У працы «Вусныя паданьні літоўскіх татар» ён публікаваў і аналізаваў вусныя гістарычныя і фальклорныя матэрыялы.&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;/&gt;

У 1933 годзе Вольскі яшчэ раз вярнуўся да тэмы ў артыкуле ''«Наконт беларускай мовы ў татарскіх кітабах»'' у газеце «[[Літаратура і мастацтва]]».&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt; Пасля згортвання ў 1930-я гады даследаванняў нацыянальных меншасцей у БССР яго сістэматычная праца ў гэтым кірунку фактычна спынілася; пасляваенная беларуская кітабістыка атрымала новае развіццё ўжо ў працах іншых даследчыкаў, найперш Антона Антановіча.&lt;ref name=&quot;Kanapatskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Antanovich1968&quot;/&gt;

Антановіч выкарыстоўваў публікацыі Вольскага ў сваім аглядзе гісторыі вывучэння татарска-мусульманскай пісьменнасці, адначасова правяраючы яго транскрыпцыі, апісанні і датаванні на значна шырэйшым корпусе рукапісаў.&lt;ref name=&quot;Antanovich1968&quot;/&gt; Таму працы Вольскага 1920—1930-х гадоў захавалі значэнне перадусім як адзін з ранніх этапаў беларускага даследавання кітабаў і як крыніца звестак пра рукапісы, мову, фальклор і абраднасць беларускіх татар таго часу.

=== Беларуская літаратура і мовазнаўства ===
Літаратуразнаўчыя інтарэсы Вольскага ахоплівалі як сучасную яму савецкую драматургію, так і старажытную беларускую літаратуру. Яго першай асобнай кнігай сталі «Праблемы беларускай савецкай драматургіі» (1934).&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

У 1951 годзе выйшла манаграфія ''«Эдуард Самуйлёнак: Жыццё і творчасць»''. Вольскі быў адным з аўтараў дапаможніка для студэнтаў ''«Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры»'' (1956) і падручніка ''«Беларуская савецкая літаратура»'' для 9—10 класаў, які выходзіў у 1948—1954 гадах.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

У кнізе ''«Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры эпохі феадалізму»'' (1958) ён разглядаў фарміраванне беларускай народнасці і мовы, помнікі рэлігійнага пісьменства, «Ліст да Абуховіча», «Дыярыуш» [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]] і іншыя помнікі старой беларускай літаратуры.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;

Да мовазнаўчых публікацый Вольскага належалі таксама артыкулы ''«Пра словы нямецкага паходжання ў беларускай мове»'' і ''«Да пытаньня пра спрошчанае азначэньне падвойных зычных на пісьме»'' (1929).&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;

== Літаратурная творчасць ==

=== Драматургія і кіно ===
Літаратурную дзейнасць Віталь Вольскі пачаў у 1926 годзе.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt; Значную частку яго драматургіі складаюць творы, заснаваныя на беларускім фальклорным матэрыяле.

Напісаў п'есы «[[Цудоўная дудка]]» (1938; пастаўлена ў 1939), «Дзед і жораў» (1939; пастаўлена ў 1939), «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» (1940; пастаўлена ў 1941) і «Машэка» (1946; пастаўлена ў 1954). Яны былі сабраны ў кнізе «П'есы» (1962).&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

Прэм'ера «Несцеркі» ў пастаноўцы БДТ-2 адбылася 18 мая 1941 года падчас гастроляў тэатра ў [[Петразаводск]]у.&lt;ref name=&quot;Vitebsk&quot;/&gt; П'еса на доўгі час увайшла ў рэпертуар Віцебскага тэатра імя Якуба Коласа і стала адной з найбольш вядомых сцэнічных інтэрпрэтацый фальклорнага вобраза Несцеркі.

У 1955 годзе па сцэнарыі Вольскага быў зняты мастацкі фільм «[[Несцерка (фільм)|Несцерка]]». Ён таксама быў аўтарам сцэнарыяў дакументальна-краязнаўчых фільмаў «Белавежская пушча» (1946) і «Бярэзінскі запаведнік» (1965).&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

[[Файл:26-2014-05-06-m.jpg|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа]]. «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]»]]

=== Проза і краязнаўства ===
У пасляваенны перыяд Вольскі шмат працаваў у жанры мастацкага і навукова-папулярнага нарыса. Асноўнымі тэмамі яго прозы былі беларуская прырода, жывёльны свет, гісторыя і краязнаўства, а таксама ўражанні ад замежных падарожжаў.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

Выдаў кнігі «Па лясных сцежках» (1948), «У лясах над Бярозай» (1955), «Месяц за месяцам» (1956; новае выданне — 1969), «На бабровых азёрах» (1957), «Чайкі над Нараччу» (1959), «Родны край» (1961), «Афрыканскае падарожжа» (1963) і «Эль Махрыб» (1965).&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

Да пазнейшых кніг належаць «Старонкі нашай гісторыі» (1966), «Падарожжа па краіне беларусаў» (1968), «Палессе» (1971), «Кніга падарожжаў» (1971), «Лёс Дункана» (1978) і «Дзень добры, Бяроза» (1984). У 1977 годзе выйшлі «Выбраныя творы» ў двух тамах.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

=== Пераклады ===
Перакладаў на беларускую мову творы нямецкай, яўрэйскай і іншых літаратур. У яго перакладзе выйшлі раман {{нп3|Вілі Брэдэль|Вілі Брэдэля|ru|Бредель, Вилли}} «Выпрабаванне» (1937), сатырычная паэма [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Гётэ]] «Рэйнеке-Ліс» (1940) і раман [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсея Кульбака]] «Зельманцы» (1960).&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt; Перакладаў таксама асобныя вершы [[Баліс Сруога|Баліса Сруогі]].&lt;ref name=&quot;BE&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|4|||269}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; perrow=&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Віталі Вольскі. Дзед і жораў. 1946.jpg|«Дзед і жораў». 1946
Віталі Вольскі. Несцерка. 1946.jpg|«Несцерка». 1946
Віталі Вольскі. Цудоўная дудка. 1945.jpg|«Цудоўная дудка». 1945
&lt;/gallery&gt;

== Спрэчныя эпізоды і ацэнкі ==

=== Артыкул пра Яфіма Мініна ===
У 1933 годзе Віталь Вольскі апублікаваў артыкул «Аб рэцыдывах нацыянал-дэмакратызму ў творчасці мастака Мініна», у якім у рэчышчы тагачаснай афіцыйнай барацьбы з так званым [[нацыянал-дэмакратызм]]ам падвяргаў палітычнай крытыцы творчасць [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфіма Мініна]]. У прыватнасці, разглядаючы экслібрысы мастака, Вольскі сцвярджаў, што ў кніжным знаку Віцебскага дзяржаўнага музея Мінін «выканаў дырэктывы нацдэмаўскіх тэарэтыкаў».&lt;ref name=&quot;Minin&quot;&gt;Налівайка Л., Шунейка Я. [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2014-10.pdf Ля вытокаў беларускага кніжнага знака: Да 120-годдзя Яўхіма Мініна] // ''Роднае слова''. — 2014. — № 10. — С. 79—81.&lt;/ref&gt;

У тым жа артыкуле крытыкаваўся экслібрыс, створаны Мініным для этнографа [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Аляксандра Шлюбскага]], дзе Вольскі бачыў праявы «нацыянальнага адраджэння» ў непрымальным для тагачаснай ідэалогіі сэнсе.&lt;ref name=&quot;Minin&quot;/&gt; Такія публікацыі належалі да кампаніі палітызаванай крытыкі дзеячаў беларускай культуры пачатку 1930-х гадоў.

Яфім Мінін быў арыштаваны ў 1937 годзе, асуджаны да расстрэлу і расстраляны 29 снежня таго ж года; у 1959 годзе яго рэабілітавалі.&lt;ref name=&quot;Minin&quot;/&gt; Аляксандр Шлюбскі таксама падвяргаўся рэпрэсіям: пасля першага арышту ў 1930 годзе яго паўторна арыштавалі ў 1935 годзе і асудзілі на тры гады пазбаўлення волі.&lt;ref name=&quot;Shlubski&quot;&gt;''Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталинских репрессий''. — Минск: Навука і тэхніка, 1992. — С. 114—115.&lt;/ref&gt; Пры гэтым наяўныя крыніцы не даюць падстаў усталёўваць непасрэдную прычынную сувязь паміж артыкулам Вольскага і пазнейшымі прысудамі.

=== Спрэчка пра аўтарства «Несцеркі» ===
Аўтарства п'есы «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» аспрэчваў мастак Яўген Ціхановіч, зяць [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]]. У мемуарным тэксце «Трэба вярнуць справядлівасць» ён сцвярджаў, што падчас вобыску ў кватэры Галубка ў 1937 годзе бачыў сярод канфіскаваных папер рукапіс амаль закончанай п'есы пад назвай «Несцерка».&lt;ref name=&quot;Tsykhanovich&quot;&gt;Ціхановіч Я. Трэба вярнуць справядлівасць // ''Тэрмапілы''. — 2016. — № 20.&lt;/ref&gt;

На падставе гэтага ўспаміну Ціхановіч і некаторыя сваякі Галубка выказвалі меркаванне, што сапраўдным аўтарам твора мог быць Галубок, а Вольскі пазней прысвоіў рукапіс.&lt;ref name=&quot;Tsykhanovich&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |lang=be |url=https://www.svaboda.org/a/28483902.html |title=20 фактаў пра Ўладыслава Галубка |website=Радыё Свабода |access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt; Гэта версія грунтуецца на мемуарных сведчаннях.

У энцыклапедычнай і бібліяграфічнай літаратуры «Несцерка» атрыбутуецца Віталю Вольскаму і датуецца 1940 годам; першая тэатральная пастаноўка адбылася ў 1941 годзе.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KLE&quot;/&gt; Таму меркаванне пра аўтарства Галубка ў артыкуле падаецца як асобная спрэчная атрыбуцыя, а не як усталяваны факт.

== Выбраная бібліяграфія ==

=== Працы пра беларускіх татар, кітабы і моўныя кантакты ===
* Вольскі В. ''Татары на Беларусі'' // ''Наш край''. — 1927. — № 4 (19). — С. 25—29.&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар'' // ''Узвышша''. — 1927. — № 4. — С. 135—146.&lt;ref name=&quot;Volski1927&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах»'' // ''Узвышша''. — 1927. — № 6. — С. 189—193.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Аб асаблівасьцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі «Аль-Кітабаў»'' // ''Наш край''. — 1927. — № 8—9. — С. 16—19.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове'' // ''Узвышша''. — 1929. — № 6. — С. 112—115.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Беларускія элемэнты ў бытавой абраднасьці літоўскіх татар'' // ''Наш край''. — 1929. — № 8—9 (47—48). — С. 23—29.&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Вусныя паданьні літоўскіх татар'' // ''Наш край''. — 1929. — № 11 (50). — С. 16—18.&lt;ref name=&quot;KitabHist&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Наконт беларускай мовы ў татарскіх кітабах'' // ''Літаратура і мастацтва''. — 1933. — № 28.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;

=== Мовазнаўства і літаратуразнаўства ===
* Вольскі В. ''Пра словы нямецкага паходжання ў беларускай мове'' // ''Узвышша''. — 1929. — № 10. — С. 97—100.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;
* Вольскі В. ''Да пытаньня пра спрошчанае азначэньне падвойных зычных на пісьме'' // ''Узвышша''. — 1929. — № 4. — С. 98.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;
* ''Праблемы беларускай савецкай драматургіі''. — Мінск, 1934.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;
* ''Эдуард Самуйлёнак: Жыццё і творчасць''. — Мінск, 1951.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;
* ''Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры''. — Мінск, 1956. — Адзін з аўтараў.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;
* ''Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры эпохі феадалізму''. — Мінск, 1958. — 166 с.&lt;ref name=&quot;BM1967&quot;/&gt;

=== Драматургія ===
* ''Цудоўная дудка'' (1938).
* ''Дзед і жораў'' (1939).
* ''Несцерка'' (1940).
* ''Машэка'' (1946).
* ''П'есы''. — Мінск, 1962.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

=== Проза, нарысы і падарожная літаратура ===
* ''Па лясных сцежках''. — 1948.
* ''У лясах над Бярозай''. — 1955.
* ''Месяц за месяцам''. — 1956; 1969.
* ''На бабровых азёрах''. — 1957.
* ''Чайкі над Нараччу''. — 1959.
* ''Родны край''. — 1961.
* ''Афрыканскае падарожжа''. — 1963.
* ''Эль Махрыб''. — 1965.
* ''Старонкі нашай гісторыі''. — 1966.
* ''Падарожжа па краіне беларусаў''. — 1968.
* ''Палессе''. — 1971.
* ''Кніга падарожжаў''. — 1971.
* ''Выбраныя творы: у 2 т.'' — 1977.
* ''Лёс Дункана''. — 1978.
* ''Дзень добры, Бяроза''. — 1984.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

== Узнагароды і званні ==
* [[Ордэн Чырвонай Зоркі]].&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;
* [[Ордэн «Знак Пашаны»]].&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;
* Медалі СССР.&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;
* [[Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР]] (1971).&lt;ref name=&quot;BP&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|||269}}
* {{крыніцы/ЭКБ|2|Вольскі Віталь Фрыдрыхавіч}} — С. 389.
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Вольскі Віталь}} — Т. 2. — С. 44.
* {{крыніцы/БП 1917-90|Вольскі Віталь}} — С. 108.
* Александрович С. Вольский // ''Краткая литературная энциклопедия'' / гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 1. — Стб. 1029.
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. — 418 с.
* ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)'' / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967.
* Канапацкая З. Минские татары в 20—30-е годы ХХ столетия (национально-культурное и хозяйственное строительство) // ''Litteraria Copernicana''. — 2020. — № 1 (33). — С. 117—137.
* Налівайка Л., Шунейка Я. Ля вытокаў беларускага кніжнага знака: Да 120-годдзя Яўхіма Мініна // ''Роднае слова''. — 2014. — № 10. — С. 79—81.

== Гл. таксама ==
* [[Кітабы]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Кітаб Івана Луцкевіча]]
* [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]]
* [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]

== Спасылкі ==
* [https://bellit.info/persons/v/volski-vital.html Вольскі Віталь] // ''Белліт''.
* [https://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha%2C%20Litaraturnae%20abyadnanne/1927-4.pdf Вольскі В. «Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар»] // ''Узвышша''. — 1927. — № 4.

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вольскі Віталь}}
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Чэкісты]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]]</text>
      <sha1>5oy3zxwjad0r7qioijh3svmvh7u3u7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыаксід вугляроду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43287</id>
    <revision>
      <id>5190104</id>
      <parentid>5180085</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Дыяксід вугляроду]] у [[Дыаксід вугляроду]]: памылка ў назве</comment>
      <origin>5180085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13075" sha1="itjaaximkxrd5m3rh76qs97crcsjcjm" xml:space="preserve">[[Файл:Carbon-dioxide-2D-dimensions.svg|thumb|140px|Схема дыяксіду вугляроду]]
[[Файл:Carbon-dioxide-3D-vdW.png|thumb|140px|Мадэль малекулы дыяксіду вугляроду]]
'''Дыяксі́д вугляро́ду''' ('''дыяксі́д вуглятво́ру''', '''двухво́кіс вугляро́ду''', '''вуглякі́слы газ''', '''аксі́д вугляро́ду (IV)''', '''ву́гальны ангідры́д''', '''вуглекіслата́''') — CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, бескаляровы [[газ]] са злёгку кіслявым [[пах]]ам і [[смак]]ам.

Канцэнтрацыя вуглякіслага газу ў [[Атмасфера Зямлі|атмасферы]] [[Планета Зямля|Зямлі]] складае 0,038 %.

''Калі ласка, не блытайце з [[дыяксін]]ам''

== Уласцівасці ==

=== Фізічныя ===
Шчыльнасць пры [[Звычайныя ўмовы|звычайных умовах]] 1,98 г/л. Пры атмасферным ціску дыяксід вуглярода не існуе ў [[вадкасць|вадкім стане]], пераходзячы непасрэдна з [[цвёрдае цела|цвёрдага стану]] ў газападобнае. Цвёрды дыяксід вуглярода завуць [[сухі лёд|сухім лёдам]]. Пры падвышаным ціску і звычайных тэмпературах вуглякіслы газ пераходзіць у вадкасць, што выкарыстоўваецца для яго захоўвання.

Вуглякіслы газ лёгка прапускае [[ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавыя]] прамяні і прамяні бачнай часткі спектру, якія трапляюць на Зямлю ад Сонца і абаграваюць яе. У той жа час ён паглынае выпушчаныя Зямлёй [[інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоныя]] прамяні і з’яўляецца адным з [[Парніковы газ|парніковых газаў]], з прычыны чаго бярэ ўдзел у працэсе [[глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Сталы рост узроўню ўтрымання гэтага газу ў атмасферы назіраецца з пачатку індустрыяльнай эпохі.

=== Хімічныя ===
Па хімічных уласцівасцях дыяксід вуглярода належыць кіслотным [[аксід]]ам. Пры растварэнні ў [[вада|вадзе]] ўтварае [[вугальная кіслата|вугальную кіслату]]. Рэагуе са [[шчолачы|шчолачамі]] з утварэннем [[карбанаты|карбанатаў]] і [[гідракарбанаты|гідракарбанатаў]]. Уступае ў рэакцыі электрафільнага замяшчэння (напрыклад, з фенолам — [[рэакцыя Кальбе]]) і нуклеафільнага далучэння (напрыклад, з магнійарганічнымі злучэннямі).

=== Біялагічныя ===
Дыяксід вуглярода мае адну з галоўных роляў у жывой прыродзе, удзельнічаючы ў шматлікіх працэсах [[метабалізм]]у жывой клеткі. Дыяксід вуглярода атрымліваецца ў выніку мноства акісляльных рэакцый у жывёл, і вылучаецца ў атмасферу з дыханнем. Вуглякіслы газ атмасферы — асноўная крыніца [[вуглярод]]у для [[расліны|раслін]]. Аднак, памылкай будзе сцвярджэнне, што жывёлы толькі вылучаюць вуглякіслы газ, а расліны — толькі паглынаюць яго. Расліны паглынаюць вуглякіслы газ падчас [[фотасінтэз]]у, а без асвятлення яны таксама яго вылучаюць.

Дыяксід вуглярода не [[Таксін|таксічны]], але не падтрымлівае [[дыханне]]. Вялікая канцэнтрацыя ў паветры выклікае ўдушша (гл. [[Гіперкапнія]]). Недахоп вуглякіслага газу таксама небяспечны (гл. [[Гіпакапнія]])

Вуглякіслы газ у арганізмах жывёл мае і фізіялагічнае значэнне, напрыклад, удзельнічае ў рэгуляцыі сасудзістага тонусу (гл. [[Артэрыёлы]]).

== Атрыманне ==
У прамысловасці атрымліваюць з печкавых газаў, з прадуктаў раскладання прыродных карбанатаў (вапняк, даламіт). Сумесь газаў прамываюць растворам карбанату калію, які паглынае вуглякіслы газ, пераходзячы ў гідракарбанат. Раствор гідракарбанату падчас награвання раскладаецца, вызваляючы вуглекіслату. Пры прамысловай вытворчасці запампоўваецца ў балоны.

У лабараторных умовах невялікія колькасці атрымліваюць узаемадзеяннем карбанатаў і гідракарбанатаў з кіслотамі, напрыклад мармуру з салянай кіслатой.

== Выкарыстанне ==
У харчовай прамысловасці дыяксід вуглярода выкарыстоўваецца як [[Е200-Е299|кансервант]] і пазначаецца на пакаванні пад кодам '''Е290''', а таксама ў якасці разрыхляльніка цеста.

Вадкая вуглекіслата (вадкая харчовая вуглекіслата) — звадкаваны вуглякіслы газ, які захоўваецца пад высокім ціскам (~ 65-70 Атм). Бескаляровая вадкасць. Пры выпуску вадкай вуглекіслаты з балона ў атмасферу частка яе выпараецца, а іншая частка ўтварае шматкі сухога лёду.

Балоны з вадкай вуглекіслатой шырока ўжываюцца ў якасці [[вогнетушыльнік]]аў і для вытворчасці напояў з [[газіраваная вада|газіраванай вады]] і [[ліманад]]у. Вуглякіслы газ выкарыстоўваецца ў якасці актыўнага асяроддзя пры [[зварка|зварцы]] дротам, бо пры тэмпературы дугі вуглекіслата раскладаецца на ўгарны газ CO і кісларод, які, у сваю чаргу, і ўваходзіць ва ўзаемадзеянне з вадкім металам, акісляючы яго. Вуглекіслата ў балончыках ужываецца ў [[пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]] і ў якасці крыніцы энергіі для рухавікоў у [[Авіямадэльны спорт|авіямадэляванні]].

Цвёрдая вуглекіслата — сухі лёд — выкарыстоўваецца ў якасці [[холадагент]]у ў ледавіках і маразільных усталёўках.

== Метады рэгістрацыі ==
Вымярэнне парцыяльнага ціску вуглякіслага газу патрабуецца ў тэхналагічных працэсах, у медыцынскіх ужываннях — аналіз дыхальных сумесяў пры штучнай вентыляцыі лёгкіх і ў замкнёных сістэмах жыццезабеспячэння. Аналіз канцэнтрацыі CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; у атмасферы выкарыстоўваецца для экалагічных і навуковых даследаванняў, для вывучэння [[Парніковы эфект|парніковага эфекту]].

Вуглякіслы газ рэгіструюць з дапамогай газааналізатараў, заснаваных на прынцыпе [[Інфрачырвоная спектраскапія|інфрачырвонай спектраскапіі]] і іншых [[Газавымяральная сістэма|газавымяральных сістэм]]. Медыцынскі газааналізатар для рэгістрацыі ўтрымання вуглекіслаты ў выдыханым паветры завецца [[капнограф]].

== Канцэнтрацыя ==
* Падземная жывёла [[голы землякоп]] адрозніваецца памяркоўнасцю да вялікіх (смяротных для іншых жывёл) канцэнтрацый вуглякіслага газу.&lt;ref name=&quot;Шындэр&quot;&gt;А. Шындэр. [https://web.archive.org/web/20090206004327/http://2000.net.ua/print?a=%2Fpaper%2F58363 Жывёла, якая не адчувае болю]. 2000-Аспекты-Праблемы № 26(420), 27 чэрвеня — 3 ліпеня 2008&lt;/ref&gt;
* У шахтах здаўна трымалі [[Канарка|канарак]], якія значна адчувальней да канцэнтрацыі CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, чым чалавек. Калі канарка траціла прытомнасць ад удушша, трэба было тэрмінова пакідаць шахту людзям.

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Выхлапныя газы]]

== Спасылкі ==
* [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc00/icsc0021.htm International Chemical Safety Card 0021] (англ.)
* [http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=280 CID 280] з сайта [[PubChem]] (англ.)
* [http://www.uigi.com/carbondioxide.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Дыяксід вуглярода, уласцівасці, ужыванне] (англ.)
* [http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/CO2/CO2_phase_diagram.gif Фазавая дыяграма (ціск-тэмпература) для дыяксіду вуглярода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216015146/http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/CO2/CO2_phase_diagram.gif |date=16 лютага 2008 }}
* [http://www.bluerhinos.co.uk/molview/indv.php?id=2 Molview from bluerhinos.co.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216134911/http://www.bluerhinos.co.uk/molview/indv.php?id=2 |date=16 лютага 2008 }} Дыяксід вуглярода ў 3D
* [http://www.dryiceinfo.com/science.htm Dry Ice information] (англ.)
* [http://www.cmdl.noaa.gov/ccgg/trends/ Trends in Atmospheric Carbon Dioxide] ''(NOAA)''
* [http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/c123/phasesdgm.html Phase Diagram of Carbon Dioxide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080222025440/http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/c123/phasesdgm.html |date=22 лютага 2008 }} (англ.)
* [http://chemmovies.unl.edu/chemistry/smallscale/SS071.html Experiment 071 — Triple Point Phase Transition for Carbon Dioxide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080205202741/http://chemmovies.unl.edu/chemistry/smallscale/SS071.html |date=5 лютага 2008 }}
* [http://www.r744.com/knowledge/faq_a.php CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; як прыродны рэфрэжант — FAQs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006101017/http://www.r744.com/knowledge/faq_a.php |date=6 кастрычніка 2007 }} (англ.)
* [http://science.compulenta.ru/355363/ Вялікабрытанія распрацоўвае метад захавання двухвокісу вуглярода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080523214203/http://science.compulenta.ru/355363/ |date=23 мая 2008 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Глабальнае пацяпленне}}
{{Аксіды вугляроду}}

[[Катэгорыя:Аксіды вугляроду]]
[[Катэгорыя:Газы]]
[[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]]
[[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]]</text>
      <sha1>itjaaximkxrd5m3rh76qs97crcsjcjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190110</id>
      <parentid>5190104</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13075" sha1="7em9v0ezw0ry78p78zizmw1gpvdzj2e" xml:space="preserve">[[Файл:Carbon-dioxide-2D-dimensions.svg|thumb|140px|Схема дыяксіду вугляроду]]
[[Файл:Carbon-dioxide-3D-vdW.png|thumb|140px|Мадэль малекулы дыяксіду вугляроду]]
'''Дыаксі́д вугляро́ду''' ('''дыаксі́д вуглятво́ру''', '''двухво́кіс вугляро́ду''', '''вуглякі́слы газ''', '''аксі́д вугляро́ду (IV)''', '''ву́гальны ангідры́д''', '''вуглекіслата́''') — CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, бескаляровы [[газ]] са злёгку кіслявым [[пах]]ам і [[смак]]ам.

Канцэнтрацыя вуглякіслага газу ў [[Атмасфера Зямлі|атмасферы]] [[Планета Зямля|Зямлі]] складае 0,038 %.

''Калі ласка, не блытайце з [[дыяксін]]ам''

== Уласцівасці ==

=== Фізічныя ===
Шчыльнасць пры [[Звычайныя ўмовы|звычайных умовах]] 1,98 г/л. Пры атмасферным ціску дыяксід вуглярода не існуе ў [[вадкасць|вадкім стане]], пераходзячы непасрэдна з [[цвёрдае цела|цвёрдага стану]] ў газападобнае. Цвёрды дыяксід вуглярода завуць [[сухі лёд|сухім лёдам]]. Пры падвышаным ціску і звычайных тэмпературах вуглякіслы газ пераходзіць у вадкасць, што выкарыстоўваецца для яго захоўвання.

Вуглякіслы газ лёгка прапускае [[ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавыя]] прамяні і прамяні бачнай часткі спектру, якія трапляюць на Зямлю ад Сонца і абаграваюць яе. У той жа час ён паглынае выпушчаныя Зямлёй [[інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоныя]] прамяні і з’яўляецца адным з [[Парніковы газ|парніковых газаў]], з прычыны чаго бярэ ўдзел у працэсе [[глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Сталы рост узроўню ўтрымання гэтага газу ў атмасферы назіраецца з пачатку індустрыяльнай эпохі.

=== Хімічныя ===
Па хімічных уласцівасцях дыяксід вуглярода належыць кіслотным [[аксід]]ам. Пры растварэнні ў [[вада|вадзе]] ўтварае [[вугальная кіслата|вугальную кіслату]]. Рэагуе са [[шчолачы|шчолачамі]] з утварэннем [[карбанаты|карбанатаў]] і [[гідракарбанаты|гідракарбанатаў]]. Уступае ў рэакцыі электрафільнага замяшчэння (напрыклад, з фенолам — [[рэакцыя Кальбе]]) і нуклеафільнага далучэння (напрыклад, з магнійарганічнымі злучэннямі).

=== Біялагічныя ===
Дыяксід вуглярода мае адну з галоўных роляў у жывой прыродзе, удзельнічаючы ў шматлікіх працэсах [[метабалізм]]у жывой клеткі. Дыяксід вуглярода атрымліваецца ў выніку мноства акісляльных рэакцый у жывёл, і вылучаецца ў атмасферу з дыханнем. Вуглякіслы газ атмасферы — асноўная крыніца [[вуглярод]]у для [[расліны|раслін]]. Аднак, памылкай будзе сцвярджэнне, што жывёлы толькі вылучаюць вуглякіслы газ, а расліны — толькі паглынаюць яго. Расліны паглынаюць вуглякіслы газ падчас [[фотасінтэз]]у, а без асвятлення яны таксама яго вылучаюць.

Дыяксід вуглярода не [[Таксін|таксічны]], але не падтрымлівае [[дыханне]]. Вялікая канцэнтрацыя ў паветры выклікае ўдушша (гл. [[Гіперкапнія]]). Недахоп вуглякіслага газу таксама небяспечны (гл. [[Гіпакапнія]])

Вуглякіслы газ у арганізмах жывёл мае і фізіялагічнае значэнне, напрыклад, удзельнічае ў рэгуляцыі сасудзістага тонусу (гл. [[Артэрыёлы]]).

== Атрыманне ==
У прамысловасці атрымліваюць з печкавых газаў, з прадуктаў раскладання прыродных карбанатаў (вапняк, даламіт). Сумесь газаў прамываюць растворам карбанату калію, які паглынае вуглякіслы газ, пераходзячы ў гідракарбанат. Раствор гідракарбанату падчас награвання раскладаецца, вызваляючы вуглекіслату. Пры прамысловай вытворчасці запампоўваецца ў балоны.

У лабараторных умовах невялікія колькасці атрымліваюць узаемадзеяннем карбанатаў і гідракарбанатаў з кіслотамі, напрыклад мармуру з салянай кіслатой.

== Выкарыстанне ==
У харчовай прамысловасці дыяксід вуглярода выкарыстоўваецца як [[Е200-Е299|кансервант]] і пазначаецца на пакаванні пад кодам '''Е290''', а таксама ў якасці разрыхляльніка цеста.

Вадкая вуглекіслата (вадкая харчовая вуглекіслата) — звадкаваны вуглякіслы газ, які захоўваецца пад высокім ціскам (~ 65-70 Атм). Бескаляровая вадкасць. Пры выпуску вадкай вуглекіслаты з балона ў атмасферу частка яе выпараецца, а іншая частка ўтварае шматкі сухога лёду.

Балоны з вадкай вуглекіслатой шырока ўжываюцца ў якасці [[вогнетушыльнік]]аў і для вытворчасці напояў з [[газіраваная вада|газіраванай вады]] і [[ліманад]]у. Вуглякіслы газ выкарыстоўваецца ў якасці актыўнага асяроддзя пры [[зварка|зварцы]] дротам, бо пры тэмпературы дугі вуглекіслата раскладаецца на ўгарны газ CO і кісларод, які, у сваю чаргу, і ўваходзіць ва ўзаемадзеянне з вадкім металам, акісляючы яго. Вуглекіслата ў балончыках ужываецца ў [[пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]] і ў якасці крыніцы энергіі для рухавікоў у [[Авіямадэльны спорт|авіямадэляванні]].

Цвёрдая вуглекіслата — сухі лёд — выкарыстоўваецца ў якасці [[холадагент]]у ў ледавіках і маразільных усталёўках.

== Метады рэгістрацыі ==
Вымярэнне парцыяльнага ціску вуглякіслага газу патрабуецца ў тэхналагічных працэсах, у медыцынскіх ужываннях — аналіз дыхальных сумесяў пры штучнай вентыляцыі лёгкіх і ў замкнёных сістэмах жыццезабеспячэння. Аналіз канцэнтрацыі CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; у атмасферы выкарыстоўваецца для экалагічных і навуковых даследаванняў, для вывучэння [[Парніковы эфект|парніковага эфекту]].

Вуглякіслы газ рэгіструюць з дапамогай газааналізатараў, заснаваных на прынцыпе [[Інфрачырвоная спектраскапія|інфрачырвонай спектраскапіі]] і іншых [[Газавымяральная сістэма|газавымяральных сістэм]]. Медыцынскі газааналізатар для рэгістрацыі ўтрымання вуглекіслаты ў выдыханым паветры завецца [[капнограф]].

== Канцэнтрацыя ==
* Падземная жывёла [[голы землякоп]] адрозніваецца памяркоўнасцю да вялікіх (смяротных для іншых жывёл) канцэнтрацый вуглякіслага газу.&lt;ref name=&quot;Шындэр&quot;&gt;А. Шындэр. [https://web.archive.org/web/20090206004327/http://2000.net.ua/print?a=%2Fpaper%2F58363 Жывёла, якая не адчувае болю]. 2000-Аспекты-Праблемы № 26(420), 27 чэрвеня — 3 ліпеня 2008&lt;/ref&gt;
* У шахтах здаўна трымалі [[Канарка|канарак]], якія значна адчувальней да канцэнтрацыі CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, чым чалавек. Калі канарка траціла прытомнасць ад удушша, трэба было тэрмінова пакідаць шахту людзям.

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Выхлапныя газы]]

== Спасылкі ==
* [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc00/icsc0021.htm International Chemical Safety Card 0021] (англ.)
* [http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=280 CID 280] з сайта [[PubChem]] (англ.)
* [http://www.uigi.com/carbondioxide.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Дыяксід вуглярода, уласцівасці, ужыванне] (англ.)
* [http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/CO2/CO2_phase_diagram.gif Фазавая дыяграма (ціск-тэмпература) для дыяксіду вуглярода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216015146/http://scifun.chem.wisc.edu/chemweek/CO2/CO2_phase_diagram.gif |date=16 лютага 2008 }}
* [http://www.bluerhinos.co.uk/molview/indv.php?id=2 Molview from bluerhinos.co.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216134911/http://www.bluerhinos.co.uk/molview/indv.php?id=2 |date=16 лютага 2008 }} Дыяксід вуглярода ў 3D
* [http://www.dryiceinfo.com/science.htm Dry Ice information] (англ.)
* [http://www.cmdl.noaa.gov/ccgg/trends/ Trends in Atmospheric Carbon Dioxide] ''(NOAA)''
* [http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/c123/phasesdgm.html Phase Diagram of Carbon Dioxide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080222025440/http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/c123/phasesdgm.html |date=22 лютага 2008 }} (англ.)
* [http://chemmovies.unl.edu/chemistry/smallscale/SS071.html Experiment 071 — Triple Point Phase Transition for Carbon Dioxide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080205202741/http://chemmovies.unl.edu/chemistry/smallscale/SS071.html |date=5 лютага 2008 }}
* [http://www.r744.com/knowledge/faq_a.php CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; як прыродны рэфрэжант — FAQs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006101017/http://www.r744.com/knowledge/faq_a.php |date=6 кастрычніка 2007 }} (англ.)
* [http://science.compulenta.ru/355363/ Вялікабрытанія распрацоўвае метад захавання двухвокісу вуглярода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080523214203/http://science.compulenta.ru/355363/ |date=23 мая 2008 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Глабальнае пацяпленне}}
{{Аксіды вугляроду}}

[[Катэгорыя:Аксіды вугляроду]]
[[Катэгорыя:Газы]]
[[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]]
[[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]]</text>
      <sha1>7em9v0ezw0ry78p78zizmw1gpvdzj2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Ільяшэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47211</id>
    <revision>
      <id>5189785</id>
      <parentid>4945545</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5551" sha1="2afi1lxzvnl9uplcrh3173t33z55plw" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Ільяшэвіч}}
{{навуковец}}
'''Мікола Ільяшэвіч (Ілляшэвіч)''' ({{ДН|||1903}}, [[Пружаны]] — {{ДС|2|9|1934}}, [[Вільня]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], гісторык, настаўнік.

== Біяграфія ==
У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 1915 года разам з сям’ёю быў у бежанстве ў глыб Расіі. Па вяртанні з [[бежанства]] сям’я асела ў Вільні. Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] (скончыў у 1923), дзе пазнаёміўся з [[В. Жук-Грышкевіч]]ам. 

Скончыў [[Пражскі ўніверсітэт]] у 1928 годзе. Выдаў на [[Чэшская мова|чэшскай мове]] дысертацыю «Беларусь (Белая Русь), як сваеасаблівая цэльнасць з антрапагеаграфічнага пункту гледжання. (З увагай да гісторыі і этнаграфіі)». Падчас вучобы быў старшынём [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны|Беларускага культурнага таварыства імя Скарыны]]. Арганізаваў выставу беларускіх выданняў у [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] ў Празе&lt;ref&gt;Славянскай бібліятэцы…&lt;/ref&gt;.

Пасля вяртання ў Вільню выкладаў прапедэўтыку філасофіі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], таксама выкладаў у [[Віленская праваслаўная духоўная семінарыя|Праваслаўнай духоўнай семінарыі]]. Рэдагаваў часопіс [[Саха (1912)|«Саха»]]. Памёр ад [[сухоты|сухотаў]].

Заўчасна памёр ад сухотаў {{ДС|2|9|1934}} года ў [[Вільня|Вільні]]. Пахаваны на гарадскіх могілках&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://pruzana.wordpress.com/2016/11/10/mikola-iljasevic/|title=Mikola Iĺjaševič|last=Źmicier|website=Pružana|date=2016-11-10|access-date=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
[[Файл:Мікола Ільяшэвіч. Беларусь і беларусы. 1930.jpg|міні|злева|«Беларусь і беларусы» на чэшскай мове. 1930]]
Аўтар даследавання «Расійская палітыка на землях былога Беларуска-Літоўскага гаспадарства за панаваннем Кацярыны II і Паўла I», падручніка «Кароткі нарыс псіхалогіі», артыкула «Паходжанне, старадаўнія весткі і антрапалагічныя адзнакі беларусаў» (выданы ў «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкай думцы]]»).

У значнай ступені, пад уплывам М. Ільяшэвіча і яго малодшага брата, паэта [[Хведар Ільяшэвіч|Хведара Ільяшэвіча]], развіваўся беларускі рух у Пружанах, куды браты амаль штолета наведваліся і забяспечвалі літаратурай тамашніх беларускіх актывістаў, у т.л. сям’ю Жукоўскіх, Міколу Дудзейку і інш.

== Творы ==
* [http://kamunikat.org/katalohmiokb.html?pub_start=50&amp;pubid=2947 Расейская палітыка на землях былога Беларуска-Літоўскага гаспадарства]{{Недаступная спасылка}} — Вільня: Друкарня Я. Левіна, 1933.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|7|Ільяшэ́віч Мікалай||204}}
* ''Здановіч І.'' Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэння з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік. — Пружаны: 2003. — 144 с.;
* ''Пракаповіч Н.'' Мікола Ільяшэвіч — невядомы гісторык з Пружан // Газета для вас № 02 (680). 2009, 9-16 студз.
* [http://www.svaboda.org/content/transcript/794403.html Славянскай бібліятэцы ў Празе — 80 гадоў] // [[Беларуская служба Радыё &quot;Свабода&quot;]]. 2007, 2 крас.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ільяшэвіч Мікола}}
[[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]]</text>
      <sha1>2afi1lxzvnl9uplcrh3173t33z55plw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неанацызм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49297</id>
    <revision>
      <id>5189973</id>
      <parentid>5018972</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47116-35</username>
        <id>173403</id>
      </contributor>
      <origin>5189973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="q4lj4layndbfnqo856nbalv01zsdgnx" xml:space="preserve">{{Неафашызм}}
{{Нацыянал-сацыялізм}}
'''Неанацы́зм''' — прыхільнасць да [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] [[ідэалогія|ідэалогіі]] пасля 1945 года. Частка арганізацый, ідэалогію якіх вызначаюць гэтым паняццем, адмаўляюць сваю належнасць да неанацызму; але ёсць і рухі, якія адкрыта прызнаюць сябе «нацыянал-сацыялістычнымі».

== Адрозненні ад нацыянал-сацыялізму ==
* Многія неанацысты прыхільныя версіі [[антыглабалізм]]у і ''белага сепаратызму'' (''расіалізму''), якія адрозніваюцца ад [[імперыя|імперскіх]] амбіцый класічнага [[нацыянал-сацыялізм]]у.
* Можа ігнаравацца, змяняцца або скажацца прынцып [[правадырызм]]у. Неанацысты звычайна не афішуюць сваіх [[фюрэр]]аў, а за сімвалічную асобу лічаць [[Адольф Гітлер|Гітлера]].
* У адрозненне ад зыходных нацыянал-сацыялістаў, некаторыя неанацысты прымаюць ідэю [[дэмакратыя|дэмакратыі]] (як варыянт «белай спадчыны» з [[Антычнасць|антычнасці]]).
77
== Гл. таксама ==
* [[14/88]]

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Фашызм, тэмы}}
{{Расізм}}
{{Нацызм}}

[[Катэгорыя:Неанацызм| ]]
[[Катэгорыя:Нацызм]]
[[Катэгорыя:Неафашызм]]</text>
      <sha1>q4lj4layndbfnqo856nbalv01zsdgnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189974</id>
      <parentid>5189973</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47116-35</username>
        <id>173403</id>
      </contributor>
      <origin>5189974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1887" sha1="mhim6i7vrmg56twdrdyf0b7cyzejcbt" xml:space="preserve">{{Неафашызм}}
{{Нацыянал-сацыялізм}}
'''Неанацы́зм''' — прыхільнасць да [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] [[ідэалогія|ідэалогіі]] пасля 1945 года. Частка арганізацый, ідэалогію якіх вызначаюць гэтым паняццем, адмаўляюць сваю належнасць да неанацызму; але ёсць і рухі, якія адкрыта прызнаюць сябе «нацыянал-сацыялістычнымі».

== Адрозненні ад нацыянал-сацыялізму ==
* Многія неанацысты прыхільныя версіі [[антыглабалізм]]у і ''белага сепаратызму'' (''расіалізму''), якія адрозніваюцца ад [[імперыя|імперскіх]] амбіцый класічнага [[нацыянал-сацыялізм]]у.
* Можа ігнаравацца, змяняцца або скажацца прынцып [[правадырызм]]у. Неанацысты звычайна не афішуюць сваіх [[фюрэр]]аў, а за сімвалічную асобу лічаць [[Адольф Гітлер|Гітлера]].
* У адрозненне ад зыходных нацыянал-сацыялістаў, некаторыя неанацысты прымаюць ідэю [[дэмакратыя|дэмакратыі]] (як варыянт «белай спадчыны» з [[Антычнасць|антычнасці]]).

== Гл. таксама ==
* [[14/88]]

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Фашызм, тэмы}}
{{Расізм}}
{{Нацызм}}

[[Катэгорыя:Неанацызм| ]]
[[Катэгорыя:Нацызм]]
[[Катэгорыя:Неафашызм]]</text>
      <sha1>mhim6i7vrmg56twdrdyf0b7cyzejcbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189975</id>
      <parentid>5189974</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47116-35</username>
        <id>173403</id>
      </contributor>
      <origin>5189975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1908" sha1="7j1z6bh5xzb5vjpzg7arlqymwv73861" xml:space="preserve">{{Неафашызм}}
{{Нацыянал-сацыялізм}}
'''Неанацы́зм''' — прыхільнасць да [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] [[ідэалогія|ідэалогіі]] пасля 1945 года. Частка арганізацый, ідэалогію якіх вызначаюць гэтым паняццем, адмаўляюць сваю належнасць да неанацызму; але ёсць і рухі, якія адкрыта прызнаюць сябе «нацыянал-сацыялістычнымі».

== Адрозненні ад нацыянал-сацыялізму567675кк7к76гг76 ==
* Многія неанацысты прыхільныя версіі [[антыглабалізм]]у і ''белага сепаратызму'' (''расіалізму''), якія адрозніваюцца ад [[імперыя|імперскіх]] амбіцый класічнага [[нацыянал-сацыялізм]]у.
* Можа ігнаравацца, змяняцца або скажацца прынцып [[правадырызм]]у. Неанацысты звычайна не афішуюць сваіх [[фюрэр]]аў, а за сімвалічную асобу лічаць [[Адольф Гітлер|Гітлера]].
* У адрозненне ад зыходных нацыянал-сацыялістаў, некаторыя неанацысты прымаюць ідэю [[дэмакратыя|дэмакратыі]] (як варыянт «белай спадчыны» з [[Антычнасць|антычнасці]]).

== Гл. таксама ==
* [[14/88]]

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Фашызм, тэмы}}
{{Расізм}}
{{Нацызм}}

[[Катэгорыя:Неанацызм| ]]
[[Катэгорыя:Нацызм]]
[[Катэгорыя:Неафашызм]]</text>
      <sha1>7j1z6bh5xzb5vjpzg7arlqymwv73861</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189976</id>
      <parentid>5189975</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47116-35</username>
        <id>173403</id>
      </contributor>
      <origin>5189976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1887" sha1="mhim6i7vrmg56twdrdyf0b7cyzejcbt" xml:space="preserve">{{Неафашызм}}
{{Нацыянал-сацыялізм}}
'''Неанацы́зм''' — прыхільнасць да [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] [[ідэалогія|ідэалогіі]] пасля 1945 года. Частка арганізацый, ідэалогію якіх вызначаюць гэтым паняццем, адмаўляюць сваю належнасць да неанацызму; але ёсць і рухі, якія адкрыта прызнаюць сябе «нацыянал-сацыялістычнымі».

== Адрозненні ад нацыянал-сацыялізму ==
* Многія неанацысты прыхільныя версіі [[антыглабалізм]]у і ''белага сепаратызму'' (''расіалізму''), якія адрозніваюцца ад [[імперыя|імперскіх]] амбіцый класічнага [[нацыянал-сацыялізм]]у.
* Можа ігнаравацца, змяняцца або скажацца прынцып [[правадырызм]]у. Неанацысты звычайна не афішуюць сваіх [[фюрэр]]аў, а за сімвалічную асобу лічаць [[Адольф Гітлер|Гітлера]].
* У адрозненне ад зыходных нацыянал-сацыялістаў, некаторыя неанацысты прымаюць ідэю [[дэмакратыя|дэмакратыі]] (як варыянт «белай спадчыны» з [[Антычнасць|антычнасці]]).

== Гл. таксама ==
* [[14/88]]

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Фашызм, тэмы}}
{{Расізм}}
{{Нацызм}}

[[Катэгорыя:Неанацызм| ]]
[[Катэгорыя:Нацызм]]
[[Катэгорыя:Неафашызм]]</text>
      <sha1>mhim6i7vrmg56twdrdyf0b7cyzejcbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Надзея Артымовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50989</id>
    <revision>
      <id>5189926</id>
      <parentid>5179132</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5638" sha1="thgmd7266hxd9tya3gpr9rj9asmjag3" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Надзе́я Артымо́віч''' ({{lang-pl|Nadzieja Artymowicz}}; {{ДН|18|2|1946}}, Аўгустова, [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельскі павет]], [[Польшча]] — [[3 кастрычніка]] [[2023]], [[Бельск Падляскі]]) — беларуская [[паэтэса|паэтка]] ў Польшчы.

== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзілася ў 1946 годзе. Дзяцінства Надзеі Артымовіч прайшло ў [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]], тут яна хадзіла ў пачатковую школу і [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|Беларускі агульнаадукацыйны ліцэй імя Тарашкевіча]]. У 1965—1967 гадах вывучала рускую філалогію на настаўніцкіх курсах у [[Беласток]]у, у наступныя гады — беларускую філалогію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]], які закончыла ў 1972 годзе. Пасля жыла і працавала (у тым ліку перакладчыцай) у [[Варшава|Варшаве]]. Член [[Белавежа (аб’яднанне)|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]] і [[Саюз польскіх пісьменнікаў|Саюза польскіх пісьменнікаў]] з 1986 года. На пенсіі Надзея Артымовіч жыла ў [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]]. Памерла 3 кастрычніка 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://dev.kamunikat.org/pamerla-belaruskaya-paetka-nadzeya-artymovich|title=Памерла беларуская паэтка Надзея Артымовіч|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-10-03|archive-date=18 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018121011/https://dev.kamunikat.org/pamerla-belaruskaya-paetka-nadzeya-artymovich|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Паэтычны дэбют Надзеі Артымовіч адбыўся ў газеце «[[Ніва (газета)|Ніва]]» («Ой, ляцелі гусі») у 1970 годзе. На працягу 1970—1975 гадоў тут было надрукавана 13 прапанаваных паэткай вершаў. Пачынаючы з 1976 года выйшлі новыя вершы, якіх ужо нямала друкавалася на старонках «Нівы», у «Беларускім календары», часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» і інш. Многія з іх тычацца працэсу духоўнай адаптацыі асоб, якія ва ўмовах індустрыялізацыі апынуліся ў віры жыцця вялікіх гарадоў; паэтэса асэнсоўвае гэта, пазбягаючы плыткага сентыменталізму і настальгіі па адыходзячай традыцыйнай вёсцы. У вершах «Мой родны горад», «Грудка зямлі», «Ёсць тое», «П’ю прагна» гучаць патрыятычныя матывы, увасабленнем якіх ёсць пакінуты родны кут, зямля дзяцінства; для іх характэрны ідэйны і эмацыйны зарад, вера і здаровы аптымізм. Значныя мастацкія вартасці выяўляе лірыка кахання (цыкл «Мы так блізка сябе»). Выразна паэтэса паказала сваю творчую манеру ў вялікім цыкле рэфлексійных вершаў «Варшаўскія пейзажы», водгук на разнастайныя праявы жыцця знайшоў тут адлюстраванне як у дыяпазоне праблем, так і ў мастацкіх сродках іх выяўлення.

== Зборнікі ==
* «We śnie w bólu słowa» (1979)
* «Роздумы» (1981)
* «Сезон у белых пейзажах» (1990)
* «З неспакойных дарог» (1993)
* «Дзверы» (1994, разам з [[Алесь Разанаў|Алесем Разанавым]])
* «Лагодны час» (1998)
* «Адплывае спакойнае неба» (1999)

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Артымовіч Надзея|[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.]]|105—106}}
* Туронак Ю. Пейзажы Надзеі Артымовіч // Ніва. 1978. 3 верасня.

== Спасылкі ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://dev.kamunikat.org/artymowicz-nadzieya|title=Артымовіч Надзея|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-10-03|url-status=dead}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Артымовіч Надзея}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы]]
[[Катэгорыя:Паэтэсы]]</text>
      <sha1>thgmd7266hxd9tya3gpr9rj9asmjag3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Застарынне (Баранавіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53868</id>
    <revision>
      <id>5189705</id>
      <parentid>5189355</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chaa5000</username>
        <id>172915</id>
      </contributor>
      <origin>5189705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7614" sha1="oc3sidozw0fesg9thqr2p0wlm1gm8dm" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Застарынне}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Застарынне
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   =[[File:Zastarynnie.jpg|thumb|Застарынне]]
 |подпіс                  = &lt;!--гэтая ж выява ўжо ёсць ніжэй у галерэі, як загалоўная ілюстрацыя яна не вельмі пасуе--&gt;
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 09
 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 50|lon_sec = 42
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Баранавіцкі
 |сельсавет               = Пачапаўскі
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 163
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 242991618
}}
'''Застары́нне'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zastarynnie}}, {{lang-ru|Застаринье}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 40 км на паўночны захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]].

Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]».

== Гісторыя ==
На паўднёвы ўсход ад вёскі каля могілак археолагамі былі знойдзены рэшткі гарадзішча з валамі і равамі (мясцовая назва — ''«Гарадок»''). Пляцоўка авальная&lt;ref&gt;Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Ин-та истории АН БССР. Вып. 2: Памятники железного века и эпохи феодализма / Г. В. Штыхов; под редакцией Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1971. — 274, [2] c. — С. 13—14.&lt;/ref&gt;.

У 1909 годзе ў Пачапаўскай воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1921 годзе ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Пачапаўскай гміне Навагрудскага павета.

З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 25 снежня 1962 года ў Баранавіцкім раёне. З 12 кастрычніка 1940 года да 16 ліпеня 1954 года — цэнтр [[Застарынскі сельсавет|Застарынскага сельсавета]].

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Ноччу 2 мая 1943 года партызаны атрада імя А. Суворава арганізавалі ўрачысты сход жыхароў Застарыння, прысвечаны святу [[1 мая]]. Пра гэта стала вядома гітлераўцам. Раніцой 2 мая ў вёску ўварваліся карнікі, якія спалілі 108 двароў і загубілі 387 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўлена.

== Інфраструктура ==
* Магазін
* Аддзяленне сувязі
* Сярэдняя школа
* Бібліятэка
* Фельчарска-акушэрскі пункт

== Насельніцтва ==
* 74 двары, 402 жыхыры (1909)
* 42 дамы, 260 жыхароў (1921)
* 115 гаспадарак, 412 жыхароў (1940)
* 392 жыхары (1959)
* 78 двароў, 315 жыхароў (1998)
* 117 гаспадарак, 304 жыхары (2005)

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла партызан, магіла ахвяр фашызму

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:Zastarynnie.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пачапаўскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]
[[Катэгорыя:Застарынне (Баранавіцкі раён)| ]]</text>
      <sha1>oc3sidozw0fesg9thqr2p0wlm1gm8dm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190028</id>
      <parentid>5189705</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ну, хай будзе так, калі гэта і праўда ілюструе вёску і болей там няма анічога цікавага і прыгожага</comment>
      <origin>5190028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7354" sha1="hxrzd7kcqhvg1nolbvsbtkscdu64d28" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Застарынне}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Застарынне
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Zastarynnie.jpg
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 09
 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 50|lon_sec = 42
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Баранавіцкі
 |сельсавет               = Пачапаўскі
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 163
 |паштовы індэкс          = 
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 242991618
}}
'''Застары́нне'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zastarynnie}}, {{lang-ru|Застаринье}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пачапаўскі сельсавет|Пачапаўскага сельсавета]]. Размешчаны за 40 км на паўночны захад ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Міцкевічы (Баранавіцкі раён)|Міцкевічы]].

Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]».

== Гісторыя ==
На паўднёвы ўсход ад вёскі каля могілак археолагамі былі знойдзены рэшткі гарадзішча з валамі і равамі (мясцовая назва — ''«Гарадок»''). Пляцоўка авальная&lt;ref&gt;Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Ин-та истории АН БССР. Вып. 2: Памятники железного века и эпохи феодализма / Г. В. Штыхов; под редакцией Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1971. — 274, [2] c. — С. 13—14.&lt;/ref&gt;.

У 1909 годзе ў Пачапаўскай воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1921 годзе ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Пачапаўскай гміне Навагрудскага павета.

З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Гарадзішчанскі раён|Гарадзішчанскім раёне]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 25 снежня 1962 года ў Баранавіцкім раёне. З 12 кастрычніка 1940 года да 16 ліпеня 1954 года — цэнтр [[Застарынскі сельсавет|Застарынскага сельсавета]].

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Ноччу 2 мая 1943 года партызаны атрада імя А. Суворава арганізавалі ўрачысты сход жыхароў Застарыння, прысвечаны святу [[1 мая]]. Пра гэта стала вядома гітлераўцам. Раніцой 2 мая ў вёску ўварваліся карнікі, якія спалілі 108 двароў і загубілі 387 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўлена.

== Інфраструктура ==
* Магазін
* Аддзяленне сувязі
* Сярэдняя школа
* Бібліятэка
* Фельчарска-акушэрскі пункт

== Насельніцтва ==
* 74 двары, 402 жыхыры (1909)
* 42 дамы, 260 жыхароў (1921)
* 115 гаспадарак, 412 жыхароў (1940)
* 392 жыхары (1959)
* 78 двароў, 315 жыхароў (1998)
* 117 гаспадарак, 304 жыхары (2005)

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла партызан, магіла ахвяр фашызму

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Пачапаўскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пачапаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]
[[Катэгорыя:Застарынне (Баранавіцкі раён)| ]]</text>
      <sha1>hxrzd7kcqhvg1nolbvsbtkscdu64d28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Настольныя гульні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54346</id>
    <revision>
      <id>5189943</id>
      <parentid>5144801</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18164" sha1="peephr7482e6e4eemi4hnztyo90ukom" xml:space="preserve">'''Настольныя гульні''' — гэта [[гульня|гульні]], у якіх некалькі гульцоў гуляюць на звычайным або спецыяльна падрыхтаваным стале з выкарыстаннем матэрыяльных прылад, такіх як гульнявое поле, карткі, косткі і фігуркі.

Паводле спосабу ўзаемадзеяння гульцоў падзяляюцца на спаборніцкія, кааператыўныя і «адзін супраць усіх». Паводле жанраў падзяляюцца на абстрактныя, еўрапейскія, амерыканскія, варгеймы, сацыяльныя і ролевыя гульні.

[[Файл:Board Games in North America 01.JPG|thumb|Кардонкі з настольнымі гульнямі з Паўночнай Амерыкі.]]

Паводле выкарыстаных прылад сярод настольных гульняў можна вылучыць наступныя катэгорыі:
* [[Картачная гульня|Картачныя гульні]]: [[Дурань (картачная гульня)|дурань]], [[покер]], [[блэкджэк]]
* Калекцыйныя картачныя гульні: [[Pokemon]], ''Magic The Gathering''
* Гульні на дошцы:
** Абстрактныя: [[шахматы]], [[шашкі]], [[го]], [[нарды]]
** Тэматычныя: [[Манаполія (гульня)|Манаполія]], [[Каркасон (настольная гульня)|Каркасон]]
* Гульні ў [[Ігральная косць|косці]]: покер на касцях, крэпс
* Гульні на паперы: [[крыжыкі-нулікі]], марскі бой, кропкі
* Ролевыя гульні: [[Dungeons &amp; Dragons]], ''Cyberpunk'', ''Ars Magica'', ''Vaesen''
* Гульні з касцяшкамі: [[даміно]], маджонг, «гульня ў 15»

== Беларускія настольныя гульні ==
{{НК}}
{{фарматаванне}}
Беларускія настольныя гульні выдаюць кампаніі [[Oz.by|OZ.BY]], студыя Kubik, культурніцкая прастора [[Арт Сядзіба]], [[Гутэнберг (выдавецтва)|выдавецтва «Гутэнберг»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/valyantsina-andreeva.html|title=Валянціна Андрэева: Gutenberg Publisher будзе не проста выдавецтвам, а і беларускай інтэлектуальнай прасторай|website=Будзьма беларусамі}}&lt;/ref&gt;.
Студыя Kubik вядомая беларускамоўнымі гульнямі на гістарычную тэматыку, такімі як «Тутэйшыя» і «Паўстанцы», а таксама гульнямі для вывучэння беларускай мовы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/02/24/tutejshyja/|title=У Гродне распрацавалі новую настольную гульню па-беларуску - &quot;Тутэйшыя&quot;|first=Anastasija|last=Shpak|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2023-02-24|access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/12/20/paustancyi/|title=“Мы прывозілі гульні – іх адразу забіралі”. Абноўленую гульню “Паўстанцы” прэзентавалі ў Гродне|first=А.|last=К|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2019-12-20|access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;.

=== 1990-я ===
У 1990-я гады беларускімі прадпрыемствамі і камерцыйнымі фірмамі была распрацавана і выпушчана неакрэсленая колькасць настольных гульняў (напрыклад,  настольная гульня «Происшествие в Голливуде», таксама вядомая як «Action in Hollywood», выпускалася з пачатку 1990-х і меркавана да 1997 мінскім кааператывам «Практика»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://alarmout.livejournal.com/51263.html|title=Белорусская настольная игра из 90-х &quot;Происшествие в Голливуде&quot; (&quot;Action in Hollywood&quot;).|website=alarmout.livejournal.com|access-date=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;), таму спрэчкі аб тым, якую гульню называць першай беларускай настолкай, не маюць сэнсу.

=== 2008 год ===

==== '''ИнтельТренинг Драницкого (ITD)'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inteltrainda.narod.ru/|title=Логическая игра ITD. Главная|website=inteltrainda.narod.ru|access-date=2026-05-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.by/timefree/ne_detskie_igrushki_kakie_nastolnye_igry_sozdany_belorusami_|title=Не детские игрушки. Какие настольные игры созданы белорусами?|last=www.aif.by|website=aif.by|date=2014-12-18|access-date=2026-05-22}}&lt;/ref&gt; ====
З 2008 года Аляксандр Іосафавіч Драніцкі прасоўвае аўтарскую картачную гульню пад назвай «'''ИнтельТренинг Драницкого'''». Нацыянальны цэнтр інтэлектуальнай уласнасці Беларусі выдаў аўтару патэнт на вынаходніцтва № 13854 — «Настольная игра для развития логического мышления». У гульні выкарыстоўваюцца карткі з відарысамі кавуна, суніц, ажын, абляпіхі і г.д. Паводле формы гульня падобная да пасьянса, але, як сцвярджае аўтар, на некалькі парадкаў складанейшая, і па глыбіні распрацоўкі яе можна назваць інтэлектуальнай спартыўнай гульнёй, якая мае перавагу нават перад шахматамі. На сайце гульні паведамлялася, што «ИнтельТренинг» можна купіць у адной з 27 крам «Белсаюздрук» у Мінску, аднак не ўказвалася ў якой іменна. Цяпер гульні ў продажу няма, як і няма ніводнага водгуку на яе ў інтэрнэце. Усе пералічанае разам не дазваляе лічыць «ИнтельТренинг Драницкого» першай беларускай настолкай.

=== 2010 год ===

==== Flixa (класічная версія)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%be%d1%80%d1%83%d1%81%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b5-%d0%bd%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d0%b8%d0%b3%d1%80%d1%8b/|title=Белорусские настольные игры|website=lapushynskaya|date=2016-08-11|access-date=2026-05-22|archive-date=23 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123163516/https://lapushynskaya.wordpress.com/2016/08/11/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ====
У чэрвені 2010 кампаніяй «Игрика» была выпушчана гульня '''Flixa'''; у народзе яна хутка атрымала назву «Золотые слитки». На сайце кампаніі сцвярджаецца, што гульня ўхвалена Нацбанкам Беларусі і Міністэрствам адукацыі РБ для павышэння фінансавай пісьменнасці насельніцтва. Камплект для гульні ўключае ў сябе толькі 55 карт — ні кубіка, ні поля не патрабуецца, але спатрэбяцца аркуш паперы і аловак: падлічваць прыбытак. Камусьці «Flixa» можа нагадаць вядомую картачную гульню «Тысяча», але тут сапраўды трэба вылічваць імаверны прыбытак і магчымыя страты: цэны на актывы пастаянна змяняюцца ў залежнасці ад таго, якія карты выкладзены на стол. Па '''Flixa''' праводзяцца чэмпіянаты, у тым ліку за межамі Беларусі.

Таксама існуе версія гульні «'''Flixa: Фермер'''».

=== 2012 год ===

==== '''Белаполия&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''' ====
Увосень 2012 выйшла «'''Белаполия'''», якая, па сутнасці, з’яўляецца клонам сусветнавядомай «[[Манаполія (гульня)|Манаполіі]]» ў беларускіх рэаліях: замест транснацыянальных карпарацый удзельнікі мусяць купляць «Савушкин продукт», ММВЗ, А-100, ProStore і іншыя буйныя кампаніі Беларусі. На гульнявым полі прадугледжана два кругі: можна не толькі скупляць кампаніі, але і будаваць інфраструктуру ў беларускіх гарадах. Акрамя таго, удзельнікі гульні павінны адказваць на пытанні віктарыны па гісторыі Беларусі, напрыклад, «''Как назывались особые свободные, не зависимые от властей части городов с их жителями в XVI—XVII веках?''».

=== 2013 год ===

==== '''Вот так Ситуация'''!&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====
У снежні 2013 адбылася прэзентацыя гульні «'''Вот так Ситуация'''!», выпушчанай кампаніяй «Игрика» і прафінансаваны з дапамогай краўдфандынгу. Гэта камунікатыўная гульня: удзельнікам даводзіцца словамі вырашаць сітуацыі, у якія яны трапляюць у залежнасці ад той ці іншай карты. У кожнай сітуацыі ўдзельнічаюць тры чалавекі, і ў кожнага з іх — свае мэты, якія не супадаюць з намерамі іншых гульцоў. У адпаведнасці з псіхалагічнай тэорыяй трохвугольніка Карпмана тры ўдзельнікі — гэта Ахвяра, Пераследнік і Выратавальнік, але падчас гульні яны могуць мяняцца месцамі.

==== '''Паўстанцы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''' ====
У лютым 2013 у Гродна адбылася прэзентацыя гульні «'''Паўстанцы'''» (vk.com/paustanci), якую ў беларусаарыентаваных СМІ часта называюць першай беларускай настольнай гульнёй. Распрацавалі гульню гродзенскі настаўнік рэжысуры абрадаў і свят Антось Янкоўскі (Антон Янковский) і дызайнер Настасся Лукашова (Анастасия Лукашова). Гульня вельмі падобная на папулярную «Мафію», а ўдзельнікі гуляюць за рэальную гістарычную асобу, звязаную з паўстаннем 1863 года (можна гуляць як за паўстанцаў, так і за царскі бок: за Кастуся Каліноўскага, Віктара Урублеўскага, цара Аляксандра II, Міхаіла Мураўёва і г.д.) або за простых беларусаў, якія, у залежнасці ад напісанага на картках, падтрымліваюць той ці іншы бок. Гульнявыя карткі стылізаваны пад старонкі тагачасных газет, што яшчэ больш уключае гульца ў гістарычную атмасферу.

=== 2014 год ===

==== 1514&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====
У 2014 выйшла гульня «'''1514'''» (на сайце распрацоўшчыка 1514.by яна называецца «Эпічная настольная гульня»), прымеркаваная да 500-годдзя Аршанскай бітвы. Гульнявое поле ўяўляе сабой карту мясцовасці вакол ракі Крапіўна, на якой 8 верасня 1514 года адбылася бітва. Удзельнікі гуляюць або за літвінскае, або за маскоўскае войска, пры гэтым выкарыстоўваюцца фігуркі пяхоты, кавалерыі і артылерыі. З дапамогай кубіка вызначаецца далёкасць руху войск, а таксама вынік бою паміж удзельнікамі. Мэта гульні — прывесці сваё войска ў лагер праціўніка, тады эпічная бітва лічыцца выйгранай.

==== Разам!&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====
У 2014 выйшла гульня «'''Разам!'''», якую распрацавалі Павел і Вольга Бярэсневы ў якасці выпускнога праекта ў «Школе арт-менеджеров», якую праводзіла «Арт-Сядзіба». Гульня пабудавана на ўзор папулярнай гульні «Alias»: за хвіліны трэба растлумачыць як мага больш паняткаў, надрукаваных на картцы. Пры гэтым усе словы для тлумачэння дадзены на беларускай мове. Частка заданняў адрозніваецца: напрыклад, трэба апісваць вядомых беларускіх дзеячаў (ад Францыска Скарыны да Аляксандра Саладухі); частку слоў гульцы павінны правільна перакласці з беларускай мовы на рускую. На ўпакоўцы гульні напісана: «''Скарына і яшчэ 200 крутых перцаў! Жырандоля, зэдлік і яшчэ 1900 родных словаў!''».

==== Galaxy Scouts («Космические разведчики»)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====

=== 2015 год ===

==== Гаспадар цмокаў (Хозяин драконов)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====

==== Казачнік&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====

==== Мракоборцы (Цемраборцы)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====
У 2015 выдавецтва «Сквирл» выпусціла настольную калекцыйную картачную гульню «'''[[Цемраборцы (настольная гульня)|Мракоборцы]]'''» (якая таксама пазіцыянуецца яе стваральнікамі як стратэгічная картачная гульня) у сэтынгу славянскай міфалогіі.

==== Яшчарка&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====

=== 2016 год ===

==== Мова&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ====

=== 2017 год ===

==== '''Палескія археолагі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by|url=http://arxeolagi.by/|title=Палескiя археолагi – Навіны пра настольную гульню &quot;Палескія археолагі&quot;|website=arxeolagi.by|access-date=2026-05-22|archive-date=23 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123151723/http://arxeolagi.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://boardgameby.wordpress.com/2017/04/11/paleskiya-arheolagi/|title=«Палескiя археолагi» — найди новую беларускую игру!|website=Frogged Dice - блог о настольных играх|date=2017-04-11|access-date=2026-05-22}}&lt;/ref&gt; ====
У 2017 выйшла гульня «'''Палескія археолагі'''», паводле сюжэту якой Акадэмія навук адпраўляе вас у экспедыцыю на беларускае Палессе займацца археалагічнымі раскопкамі. Гульня адрозніваецца шырокай варыятыўнасцю сюжэту, сакавітай беларускай мовай і нацыянальным гумарам, займальным гульнявым працэсам. Патрабуецца разлічваць хады наперад, калі выбіраеш картку вечара або вырашаеш, які інструмент набыць. Як адзначае аўтар ідэі Юлія Бажок, пры дапамозе карысных парадаў археолагаў і гісторыкаў захавана гістарычная дакладнасць знаходак гульні.

=== 2023 год ===

==== Тутэйшыя ====

==== Шляхта ====

== Гл. таксама ==
* [[Board Game Arena]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Настольныя гульні| ]]</text>
      <sha1>peephr7482e6e4eemi4hnztyo90ukom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56803</id>
    <revision>
      <id>5189922</id>
      <parentid>5136519</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12344" sha1="fiw76ihy8utqv2semhdpwb4upzaz4xa" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Навасёлкаўскі сельсавет}}
{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва          = Навасёлкаўскі сельсавет
|Арыгінальная назва        = 
|Герб                      = 
|Сцяг                      = 
|Краіна                    = [[Беларусь]]
|Статус                    = 
|Гімн                      = 
|Уваходзіць у              = [[Ашмянскі раён]]
|Уключае                   = 28 населеных пунктаў
|Сталіца                   = аграгарадок [[Навасёлкі (Навасёлкаўскі сельсавет, Ашмянскі раён)|Навасёлкі]]
|Датаўтварэння             = [[12 кастрычніка]] [[1940]]
|Скасаванне                = 
|Раздзел                   = 
  |Назва раздзела          = 
|Глава2                    = 
  |Назва главы2            = 
|ВУП                       = 
  |Год ВУП                 = 
  |Месца па ВУП            = 
  |ВУП на душу насельніцтва = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                      = 
|Мовы                      = 
|Насельніцтва              = 1177
  |Год перапісу            = 2019
  |Месца па насельніцтве   = 
  |Шчыльнасць              = 
  |Месца па шчыльнасці     = 
  |Нацыянальны склад       = 
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                    = 69,0&lt;ref name=&quot;Новосёлковский сельсовет&quot;&gt;{{Cite web |url=http://oshmiany.gov.by/ru/golhany-sels/ |title=Гольшанский сельсовет |access-date=21 снежня 2019 |archive-date=21 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221051037/http://oshmiany.gov.by/ru/golhany-sels/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
  |Месца па плошчы         = 
|Максімальная вышыня       = 
|Сярэдняя вышыня           = 
|Мінімальная вышыня        = 
|Шырата                    = 
|Даўгата                   = 
|Карта                     = 
|Часавыпояс                = 
|Абрэвіятура               = 
|ISO                       = 
|FIPS                      = 
|Код аўтамабільных нумароў = 
|Сайт                      = http://oshmiany.gov.by/ru/novoselkovskij-sels/
|Заўвагі                   = 
}}
'''Навасё́лкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Навасёлкі (Навасёлкаўскі сельсавет, Ашмянскі раён)|Навасёлкі]].

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Куцавіцкі сельсавет''' у складзе Ашмянскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Куцавічы (Ашмянскі раён)|Куцавічы]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 2 снежня 1961 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Павяжынскі сельсавет|Павяжынскага сельсавета]] (29 населеных пунктаў: вёскі [[Адамполле (Ашмянскі раён)|Адамполле]], [[Ажышкі]], [[Аляны]], [[Асінаўка (Навасёлкаўскі сельсавет)|Асінаўка]], [[Бачкелы]], [[Войневічы (Ашмянскі раён)|Войневічы]], [[Гай (Ашмянскі раён)|Гай]], [[Грыбаўшчына (Ашмянскі раён)|Грыбаўшчына]], [[Гурэлі (Навасёлкаўскі сельсавет)|Гурэлі]], [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]], [[Каменка (Навасёлкаўскі сельсавет, Ашмянскі раён)|Каменка]], [[Крамешава]], [[Мажэйкі (Ашмянскі раён)|Мажэйкі]], [[Маствілішкі]], [[Мачылы]], [[Навадворцы (Ашмянскі раён)|Навадворцы]], [[Нікрышкі]], [[Пабядзіншчына (Ашмянскі раён)|Пабядзінішына]], [[Павяжы]], [[Падбалванішкі]], [[Паўлаўцы (Ашмянскі раён)|Паўлаўцы]], [[Паўлінова (Ашмянскі раён)|Паўлінова]], [[Петкаўшчына]], [[Расанішкі]], [[Сарокішкі]], [[Скабейкі]], [[Стрыбы]], [[Хадоркі (Ашмянскі раён)|Хадоркі]] і [[Шыманова]])&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).&lt;/ref&gt;. 20 мая 1966 года ў склад сельсавета з [[Гальшанскі сельсавет|Гальшанскага сельсавета]] перададзена вёска [[Гейстуны]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).&lt;/ref&gt;. 17 студзеня 1969 года ў склад адноўленага [[Барунскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Барунскага сельсавета]] перададзены 34 населеныя пункты (вёскі [[Аляны]], [[Антанова (Ашмянскі раён)|Антанова]], [[Баруны (Ашмянскі раён)|Баруны]], [[Біюцішкі]], [[Бразгалішкі]], [[Вайцехава]], [[Вашчынікі]], [[Гейстуны]], [[Гінеўцы]], [[Гіргіляны]], [[Дайнаполе]], [[Загарняты]], [[Зубаўшчына (Ашмянскі раён)|Зубаўшчына]], [[Зялёны Бор (Ашмянскі раён)|Зялёны Бор]], [[Каецяняты]], [[Кастына]], [[Курган (Ашмянскі раён)|Курган]], [[Кураўшчына (Барунскі сельсавет)|Кураўшчына]], [[Кутараўшчына]], [[Макаўшчына]], [[Пятровічы (Ашмянскі раён)|Пятровічы]], [[Смаленка]], [[Трасечаняты]], [[Федзевічы]], [[Чараны]], [[Чаркасы (Ашмянскі раён)|Чаркасы]], [[Чэрнушка]], [[Шанцілаўшчына]], [[Шапавалы (Ашмянскі раён)|Шапавалы]], хутары [[Зара (Ашмянскі раён)|Зара]], [[Карпуцішкі]], [[Кузьмішкі (Ашмянскі раён)|Кузьмішкі]], [[Рудэнішкі]] і [[Свілаўка]]), у склад сельсавета з [[Жупранскі сельсавет|Жупранскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Багданішкі (Ашмянскі раён)|Багданішкі]] і [[Міхалконі]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 студзеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 9 (1239).&lt;/ref&gt;. 12 лістапада 1973 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Навасёлкі, сельсавет перайменаваны ў Навасёлкаўскі&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада 1973 г. // Зборнік законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).&lt;/ref&gt;. У 1986 годзе скасаваны хутары [[Мачылы]] і [[Падбалванішкі]]&lt;ref&gt;Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).&lt;/ref&gt;.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1457 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, з іх 91,4 % — [[беларусы]], 5,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]&lt;/ref&gt;; паводле перапісу 2019 года — 1177 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=7 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

{{Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)}}
{{Ашмянскі раён}}

[[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]]</text>
      <sha1>fiw76ihy8utqv2semhdpwb4upzaz4xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Манш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58221</id>
    <revision>
      <id>5189945</id>
      <parentid>4432882</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5189945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="5r0s1kw82fnvky01xd7vql6kn4mb4c3" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], Шэрбур (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны чыгуначны тунэль (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Перасячэнне пралівам Ла-Манш уплаў ==
У 2026 годзе ўпершыню цалкам беларуская эстафетная каманда пераплыла пратоку Ла-Манш. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 14 гадзінаў 35 хвілінаў, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>5r0s1kw82fnvky01xd7vql6kn4mb4c3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189949</id>
      <parentid>5189945</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перасячэнне пралівам Ла-Манш уплаў */</comment>
      <origin>5189949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="o6mjuk17oot7wl8e120ps2hiz0hufsb" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], Шэрбур (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны чыгуначны тунэль (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Перасячэнне пралівам Ла-Манш уплаў ==
У 2026 годзе ўпершыню цалкам беларуская эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла пратоку Ла-Манш. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 14 гадзінаў 35 хвілінаў, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>o6mjuk17oot7wl8e120ps2hiz0hufsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189954</id>
      <parentid>5189949</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5189954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="d9jjhynk9nr2x7vt9x6ruj5ewbyu2rl" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], Шэрбур (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны чыгуначны тунэль (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў ==
У 2026 годзе ўпершыню цалкам беларуская эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла праліў. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 14 гадзінаў 35 хвілінаў, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>d9jjhynk9nr2x7vt9x6ruj5ewbyu2rl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189959</id>
      <parentid>5189954</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5189959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4258" sha1="2rkfh3wzk3bcz00vg227lw1fu2gcshh" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], Шэрбур (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны чыгуначны тунэль (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў ==
[[Файл:Марыя Калесава-Гудзіліна пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў.jpg|міні|злева|[[Марыя Калесава-Гудзіліна]] пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў]]
У 2026 годзе ўпершыню цалкам беларуская эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла праліў. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 14 гадзінаў 35 хвілінаў, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>2rkfh3wzk3bcz00vg227lw1fu2gcshh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189960</id>
      <parentid>5189959</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5189960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4277" sha1="2f9feux3r7in8ympfc99inxwj4bjd1r" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на фарватэры 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], Шэрбур (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны чыгуначны тунэль (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў ==
[[Файл:Марыя Калесава-Гудзіліна пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў.jpg|міні|злева|[[Марыя Калесава-Гудзіліна]] пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў у 2026 годзе]]
У 2026 годзе ўпершыню цалкам беларуская эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла праліў. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 14 гадзінаў 35 хвілінаў, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>2f9feux3r7in8ympfc99inxwj4bjd1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190052</id>
      <parentid>5189960</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5190052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4629" sha1="gemq2vw5whlaow48mcjd170u3xa422p" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на [[Фарватар|фарватэры]] 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбур]] (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны [[Чыгуначны пуць|чыгуначны]] [[тунэль]] (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў ==
[[Файл:Марыя Калесава-Гудзіліна пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў.jpg|міні|злева|[[Марыя Калесава-Гудзіліна]] пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў у 2026 годзе]]
У 2026 годзе ўпершыню цалкам [[Беларусь|беларуская]] эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла праліў. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 13 гадзінаў 45 хвілінаў&lt;ref&gt;[https://systems.cspf.co.uk/app_admin/export_chart_kit_pdf/ZWQ5NDY3N2IwZWUzYzBlYzk0ZTA2ZjUyOTM5NzhjNzGMsoOv6_O1mznE_0G-U5OxcEZZWEtWejB5aHJVTnBoWVlCYWZBWXZqS1NESG9vQWlENndOWC9Hd0ZxZz0 BelSwimSisters — Relay Swim, 27th Jun 2026]&lt;/ref&gt;, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>gemq2vw5whlaow48mcjd170u3xa422p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190053</id>
      <parentid>5190052</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5190053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="9bqh73wtk36tn5mkvgg1laxknsmaqnd" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на [[Фарватар|фарватэры]] 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбур]] (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны [[Чыгуначны пуць|чыгуначны]] [[тунэль]] (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Геалогія ==
Пратока ўтварылася ў перыяд [[плейстацэн]]у ў выніку двух меганавадненняў (425 тыс. гадоў і 200 тыс. гадоў таму) з-за прарыву вод з возера, абмежаванага ледавіком, у раёне сучаснага [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]. Вада што прадралася змыла перашыек (хрыбет Уілд-Артуа), злучалы ў той час Брытанію і кантынент, і сфармавала [[Па-дэ-Кале]].

== Перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў ==
[[Файл:Марыя Калесава-Гудзіліна пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў.jpg|міні|злева|[[Марыя Калесава-Гудзіліна]] пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў у 2026 годзе]]
У 2026 годзе ўпершыню цалкам [[Беларусь|беларуская]] эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла праліў. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 13 гадзінаў 45 хвілінаў&lt;ref&gt;[https://systems.cspf.co.uk/app_admin/export_chart_kit_pdf/ZWQ5NDY3N2IwZWUzYzBlYzk0ZTA2ZjUyOTM5NzhjNzGMsoOv6_O1mznE_0G-U5OxcEZZWEtWejB5aHJVTnBoWVlCYWZBWXZqS1NESG9vQWlENndOWC9Hd0ZxZz0 BelSwimSisters — Relay Swim, 27th Jun 2026]&lt;/ref&gt;, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>9bqh73wtk36tn5mkvgg1laxknsmaqnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190060</id>
      <parentid>5190053</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геалогія */</comment>
      <origin>5190060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5316" sha1="f2a3fftdtmyntjyxw2g4nv9hb9e8nz8" xml:space="preserve">{{Праліў
 |Назва                 = Ла-Манш
 |Карта                 = 
  |Шырыня карты         = 
  |Подпіс карты         = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = W|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Вышэйстаячая акваторыя   = 
 |Вышэйстаячая акваторыя 1 = 
 |Краіна                   = Францыя/Вялікабрытанія
 |Што падзяляе             = поўнач [[Францыя|Францыі]] і паўднёвы ўсход [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніі]]
 |Крайні мыс               = 
 |Крайні мыс 1             = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 9,1—18
 |Шырыня                   = 240
 |Даўжыня                  = 560
 |Найбольшая глыбіня       = 174
 |Выява                    = 
  |Подпіс выявы            = 
 |Пазіцыйная карта         = Еўропа
  |Шырыня Пазкарты         = 
  |crosses180              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Ла-Манш''' ({{lang-fr| la Manche}}), '''Англійскі канал''' ({{lang-en|English Channel}}) — [[праліў]] паміж мацерыковай часткай [[Еўропа|Еўропы]] ([[Францыя]]) і востравам [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанія]]. Злучае разам з пралівам [[Па-дэ-Кале]] (Дуўрскі праліў) [[Паўночнае мора]] з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].

Даўжыня 578 км, шырыня 250 км на захадзе, 32 км на ўсходзе, найбольшая глыбіня 172 м, найбольшая глыбіня на [[Фарватар|фарватэры]] 23,5 м. Шмат водмеляў, асабліва ва ўсходняй частцы праліва. Частыя [[туман]]ы.

Мае важнае транспартнае значэнне. Галоўныя парты: [[Портсмут]], [[Саўтгемптан]], [[Плімут (Англія)|Плімут]] (Вялікабрытанія), [[Гаўр]], [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбур]] (Францыя). Пад Ла-Маншам (паміж [[Дуўр]]ам і [[Кале]]) у [[1994]] годзе пабудаваны [[Чыгуначны пуць|чыгуначны]] [[тунэль]] (т.зв. «[[Еўратунэль]]», даўжыня 52,5 км, у т.л. 38 км пад дном праліва).

== Геалогія ==
Пратока ўтварылася ў перыяд [[плейстацэн]]у ў выніку двух меганавадненняў (425 тыс. гадоў і 200 тыс. гадоў таму) з-за прарыву вод з возера, абмежаванага ледавіком, у раёне сучаснага [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]. Вада што прарвалася змыла перашыек (хрыбет Уілд-Артуа), злучалы ў той час [[Брытанскія астравы|Брытанію]] і [[Еўразія|кантынент]], і сфармавала [[Па-дэ-Кале]].

== Перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў ==
[[Файл:Марыя Калесава-Гудзіліна пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў.jpg|міні|злева|[[Марыя Калесава-Гудзіліна]] пад час перасячэнне праліва Ла-Манш уплаў у 2026 годзе]]
У 2026 годзе ўпершыню цалкам [[Беларусь|беларуская]] эстафетная каманда (Дар’я Сліж, Марына Шынкарэнка, Алена Грыгор’ева, Ульяна Зарубіна і [[Марыя Калесава-Гудзіліна]]) пераплыла праліў. Каманда пераадолела адзін з самых складаных маршрутаў у адкрытай вадзе за 13 гадзінаў 45 хвілінаў&lt;ref&gt;[https://systems.cspf.co.uk/app_admin/export_chart_kit_pdf/ZWQ5NDY3N2IwZWUzYzBlYzk0ZTA2ZjUyOTM5NzhjNzGMsoOv6_O1mznE_0G-U5OxcEZZWEtWejB5aHJVTnBoWVlCYWZBWXZqS1NESG9vQWlENndOWC9Hd0ZxZz0 BelSwimSisters — Relay Swim, 27th Jun 2026]&lt;/ref&gt;, праплыўшы каля 52 кіламетраў. Кожная ўдзельніца была ў вадзе па адной гадзіне, пасля чаго яе змяняла наступная&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/94059763/belarusian-swim-sisters Беларускі рэкорд: упершыню цалкам беларуская каманда пераплыла Ла-Манш]&lt;/ref&gt;.
{{Зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ла-Манш| ]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Пралівы Францыі]]
[[Катэгорыя:Пралівы Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>f2a3fftdtmyntjyxw2g4nv9hb9e8nz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харальд V</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64594</id>
    <revision>
      <id>5189940</id>
      <parentid>5189187</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3554" sha1="9r84puhgse32tcmt1gyxd2w0owg18d3" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Харальд V''' ({{lang-no|Harald V}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 17 студзеня 1991 года, заступіў на пасаду пасля скону бацькі, [[Улаф V|Улафа V]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 21 лютага 1937 года. Харальд — першы прынц, які нарадзіўся ў Нарвегіі з 1370 года.

У 1940 годзе каралеўская сям’я пакінула Нарвегію пасля акупацыі немцаў і жыла ў [[Вашынгтон]]е (дзед Харальда, Хокан VII, і бацька, кронпрынц Улаф, правялі вайну ў [[Лондан]]е, узначальваючы ўрад у выгнанні). У 1945 годзе прынц вярнуўся ў Нарвегію і стаў вучыцца ва [[Універсітэт Осла|ўніверсітэце Осла]] (з 1955) і ў ваеннай акадэміі. З 1960 года вучыўся ў [[Оксфард]]зе.

Пасля смерці бацькі 17 студзеня 1991 года Харальд аўтаматычна ўступіў на нарвежскі пасад. Ён стаў першым нарвежскім манархам, які нарадзіўся на тэрыторыі гэтай краіны з таго часу, як [[Магнус Эрыксан|Магнус VII]] адрокся ад прастола ў 1343 годзе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king/the-biography-of-king-harald Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі]
* [http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html Біяграфія караля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051103020751/http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html |date=3 лістапада 2005 }}
* [http://www.aftenposten.no/english/royals/ Навіны пра каралеўскую сям’ю]
* [http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 The Decorations of HM The King] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060242/http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 |date=5 сакавіка 2012 }} {{ref-en}}

{{start box}}
{{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]&lt;br /&gt;[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Улаф V]]|after=[[Хокан VIII]]|years=[[1991]]—[[2026]]}}
{{end box}}

{{Каралі Нарвегіі}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Каралі нарвежскія]]
[[Катэгорыя:Глюксбургі]]
[[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Яхтсмены Нарвегіі]]
[[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]]
[[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]]
[[Катэгорыя:Сцяганосцы на Алімпійскіх гульнях]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]
[[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>9r84puhgse32tcmt1gyxd2w0owg18d3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190055</id>
      <parentid>5189940</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Culamar</username>
        <id>102133</id>
      </contributor>
      <origin>5190055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3589" sha1="c9vz3k3srbb0qx2rwdgmwimzcwfrwhw" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Харальд V''' ({{lang-no|Harald V}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] з 17 студзеня 1991 года па 28 жніўня 2026 года, заступіў на пасаду пасля скону бацькі, [[Улаф V|Улафа V]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 21 лютага 1937 года. Харальд — першы прынц, які нарадзіўся ў Нарвегіі з 1370 года.

У 1940 годзе каралеўская сям’я пакінула Нарвегію пасля акупацыі немцаў і жыла ў [[Вашынгтон]]е (дзед Харальда, Хокан VII, і бацька, кронпрынц Улаф, правялі вайну ў [[Лондан]]е, узначальваючы ўрад у выгнанні). У 1945 годзе прынц вярнуўся ў Нарвегію і стаў вучыцца ва [[Універсітэт Осла|ўніверсітэце Осла]] (з 1955) і ў ваеннай акадэміі. З 1960 года вучыўся ў [[Оксфард]]зе.

Пасля смерці бацькі 17 студзеня 1991 года Харальд аўтаматычна ўступіў на нарвежскі пасад. Ён стаў першым нарвежскім манархам, які нарадзіўся на тэрыторыі гэтай краіны з таго часу, як [[Магнус Эрыксан|Магнус VII]] адрокся ад прастола ў 1343 годзе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king/the-biography-of-king-harald Афіцыйны сайт каралеўскай сям’і Нарвегіі]
* [http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html Біяграфія караля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051103020751/http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html |date=3 лістапада 2005 }}
* [http://www.aftenposten.no/english/royals/ Навіны пра каралеўскую сям’ю]
* [http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 The Decorations of HM The King] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060242/http://www.kongehuset.no/c34894/artikkel/vis.html?tid=34929 |date=5 сакавіка 2012 }} {{ref-en}}

{{start box}}
{{succession box|title=[[Спіс каралёў Нарвегіі|Кароль Нарвегіі]]&lt;br /&gt;[[Выява:Coat of Arms of Norway.svg|40px]]|before=[[Улаф V]]|after=[[Хокан VIII]]|years=[[1991]]—[[2026]]}}
{{end box}}

{{Каралі Нарвегіі}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Каралі нарвежскія]]
[[Катэгорыя:Глюксбургі]]
[[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Яхтсмены Нарвегіі]]
[[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]]
[[Катэгорыя:Яхтсмены на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]]
[[Катэгорыя:Сцяганосцы на Алімпійскіх гульнях]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]
[[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>c9vz3k3srbb0qx2rwdgmwimzcwfrwhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Іерарх</title>
    <ns>10</ns>
    <id>66877</id>
    <revision>
      <id>5190103</id>
      <parentid>5052895</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16395" sha1="gxjpov919aoecxyqy9ycvpo00wxlqu7" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
|стыль_цела        = width: 300px;
|уверсе            = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{wikidata|p511|plain=true}}{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{wikidata|p511|{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{картка/імя|{{{імя|}}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{ганаровы суфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
|стыль_уверсе      = background: #eaeaea;
|уверсе3           = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}}
|выява             = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|260px}}|alt={{{імя|}}}}}
|стыль_выявы       = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс            = {{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}
|стыль_подпісу     = 

|выява2       = {{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба|}}}|200x150px}}|alt=Герб}}
|стыль_выявы2      = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс2           = {{wikidata|p237|{{{подпіс герба|}}}}}
|стыль_подпісу2    = 

|стыль_метак       = width:40%;
|стыль_тэксту      = 

|тэкст1           =
&lt;!----------Пасада 1----------&gt;
{{Дзяржаўны дзеяч/Пасада
  |пасада_                   = {{{пасада|}}}
  |тытул_                    = {{{тытул|}}}
  |краіна_                   = {{{краіна|}}}
  |сцяг_                     = {{{сцяг|}}}
  |сцяг2_                    = {{{сцяг2|}}}
  |парадак_                  = {{{парадак|}}}
  |парадак-жан_              = {{{парадак-жан|}}}
  |перыяд кіравання_         = {{{перыяд кіравання|}}}{{{перыяд праўлення|}}}
  |перыядпачатак_            = {{{перыядпачатак|{{{пачатак паўнамоцтваў|}}}}}}
  |перыядканец_              = {{{перыядканец|{{{заканчэнне паўнамоцтваў|}}}}}}
  |пад імем_                 = {{{пад імем|}}}
  |царква_                   = {{{царква|}}}
  |дыяцэзія_                 = {{{дыяцэзія|}}}
  |дэвіз_                    = {{{дэвіз|}}}
  |троннае імя_              = {{{троннае імя|}}}
  |каранацыя_                = {{{каранацыя|}}}
  |рэгент1_                  = {{{рэгент1|}}}
  |рэгент1перыядпачатак_     = {{{рэгент1перыядпачатак|}}}
  |рэгент1перыядканец_       = {{{рэгент1перыядканец|}}}
  |рэгент2_                  = {{{рэгент2|}}}
  |рэгент2перыядпачатак_     = {{{рэгент2перыядпачатак|}}}
  |рэгент2перыядканец_       = {{{рэгент2перыядканец|}}}
  |рэгент3_                  = {{{рэгент3|}}}
  |рэгент3перыядпачатак_     = {{{рэгент3перыядпачатак|}}}
  |рэгент3перыядканец_       = {{{рэгент3перыядканец|}}}
  |рэгент4_                  = {{{рэгент4|}}}
  |рэгент4перыядпачатак_     = {{{рэгент4перыядпачатак|}}}
  |рэгент4перыядканец_       = {{{рэгент4перыядканец|}}}
  |суправіцель1_             = {{{суправіцель1|}}}
  |суправіцель1перыядпачатак_ = {{{суправіцель1перыядпачатак|}}}
  |суправіцель1перыядканец_  = {{{суправіцель1перыядканец|}}}
  |суправіцель2_             = {{{суправіцель2|}}}
  |суправіцель2перыядпачатак_ = {{{суправіцель2перыядпачатак|}}}
  |суправіцель2перыядканец_  = {{{суправіцель2перыядканец|}}}
  |суправіцель3_             = {{{суправіцель3|}}}
  |суправіцель3перыядпачатак_ = {{{суправіцель3перыядпачатак|}}}
  |суправіцель3перыядканец_  = {{{суправіцель3перыядканец|}}}
  |суправіцель4_             = {{{суправіцель4|}}}
  |суправіцель4перыядпачатак_ = {{{суправіцель4перыядпачатак|}}}
  |суправіцель4перыядканец_  = {{{суправіцель4перыядканец|}}}
  |суправіцель5_             = {{{суправіцель5|}}}
  |суправіцель5перыядпачатак_ = {{{суправіцель5перыядпачатак|}}}
  |суправіцель5перыядканец_  = {{{суправіцель5перыядканец|}}}
  |спадчыннік_               = {{{спадчыннік|}}}
  |прэм'ер_                  = {{{прэм'ер|}}}{{{прэм'ер-міністр|}}}{{{прэм’ер|}}}{{{прэм’ер-міністр|}}}
  |віцэ-прэзідэнт_           = {{{віцэ-прэзідэнт|}}}
  |прэзідэнт_                = {{{прэзідэнт|}}}
  |манарх_                   = {{{манарх|}}}
  |віцэ-губернатар_          = {{{віцэ-губернатар|}}}
  |губернатар_               = {{{губернатар|}}}
  |папярэднік_               = {{{папярэднік|}}}
  |пераемнік_                = {{{пераемнік|}}}
  |адрачэнне_                = {{{адрачэнне|}}}
  |дзейнасць_                = {{{дзейнасць|}}}
  |каментарый_               = {{{каментарый|{{{каментар|}}}}}}
  |загаловак1_               = {{{загаловак1|}}}
  |тэкст1_                   = {{{тэкст1|}}}
  |загаловак2_               = {{{загаловак2|}}}
  |тэкст2_                   = {{{тэкст2|}}}
  |загаловак3_               = {{{загаловак3|}}}
  |тэкст3_                   = {{{тэкст3|}}}
  |загаловак4_               = {{{загаловак4|}}}
  |тэкст4_                   = {{{тэкст4|}}}
  |загаловак5_               = {{{загаловак5|}}}
  |тэкст5_                   = {{{тэкст5|}}}
  |загаловак6_               = {{{загаловак6|}}}
  |тэкст6_                   = {{{тэкст6|}}}
  |загаловак7_               = {{{загаловак7|}}}
  |тэкст7_                   = {{{тэкст7|}}}
  |загаловак8_               = {{{загаловак8|}}}
  |тэкст8_                   = {{{тэкст8|}}}
  |загаловак9_               = {{{загаловак9|}}}
  |тэкст9_                   = {{{тэкст9|}}}
  }}
&lt;!----------Пасада [2;+?)----------&gt;
{{#invoke:Transclude|npc|Дзяржаўны дзеяч/Пасада|
пасада_=
  | тытул_                    = 
  | краіна_                   = 
  | сцяг_                     = 
  | сцяг2_                    = 
  | парадак_                  = 
  | парадак-жан_              = 
  | перыяд кіравання_         = 
  | перыяд праўлення_         = 
  | перыядпачатак_            = 
  | перыядканец_              = 
  | пад імем_                 = 
  | царква_                   = 
  | дыяцэзія_                 = 
  | дэвіз_                    = 
  | троннае імя_              = 
  | каранацыя_                = 
  |рэгент1_                   = 
  |рэгент1перыядпачатак_      = 
  |рэгент1перыядканец_        = 
  |рэгент2_                   = 
  |рэгент2перыядпачатак_      = 
  |рэгент2перыядканец_        = 
  |рэгент3_                   = 
  |рэгент3перыядпачатак_      = 
  |рэгент3перыядканец_        = 
  |рэгент4_                   = 
  |рэгент4перыядпачатак_      = 
  |рэгент4перыядканец_        = 
  | суправіцель1_             = 
  | суправіцель1перыядпачатак_ = 
  | суправіцель1перыядканец_  = 
  | суправіцель2_             = 
  | суправіцель2перыядпачатак_ = 
  | суправіцель2перыядканец_  = 
  | суправіцель3_             = 
  | суправіцель3перыядпачатак_ = 
  | суправіцель3перыядканец_  = 
  | суправіцель4_             = 
  | суправіцель4перыядпачатак_ = 
  | суправіцель4перыядканец_  = 
  | суправіцель5_             = 
  | суправіцель5перыядпачатак_ = 
  | суправіцель5перыядканец_  = 
  | спадчыннік_                = 
  | прэм'ер_                  = 
  | прэм’ер_                  = 
  | прэм'ер-міністр_          = 
  | прэм’ер-міністр_          = 
  | віцэ-прэзідэнт_           = 
  | прэзідэнт_                = 
  | манарх_                   = 
  | віцэ-губернатар_          = 
  | губернатар_               = 
  | папярэднік_               = 
  | пераемнік_                = 
  | адрачэнне_                = 
  | каментарый_               = 
  | загаловак1_               = 
  | тэкст1_                   = 
  | загаловак2_               = 
  | тэкст2_                   = 
  | загаловак3_               = 
  | тэкст3_                   = 
  | загаловак4_               = 
  | тэкст4_                   = 
  | загаловак5_               = 
  | тэкст5_                   = 
  | загаловак6_               = 
  | тэкст6_                   = 
  | загаловак7_               = 
  | тэкст7_                   = 
  | загаловак8_               = 
  | тэкст8_                   = 
  | загаловак9_               = 
  | тэкст9_                   = 
  }}
|клас1           = nomobile&lt;!-- Схавае толькі службовы шэраг для ўбудавання часткі карткі --&gt;
|вікідадзеныя1      = {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || p39 }}

|тэкст2           = {{#if: {{wikidata|p39|{{{пасада|}}}{{{тытул|}}}{{{пасада_1|}}}{{{пасада_2|}}}{{{пасада_3|}}}{{{пасада_4|}}}{{{пасада_5|}}}|plain=true}} | {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || &lt;hr&gt; }}}}
|клас2           = nomobile

|метка166      = Адукацыя
|тэкст166      = {{{адукацыя|}}}
|вікідадзеныя166      = p69

|метка168      = Навуковая ступень
|тэкст168      = {{wikidata|p512|{{{навуковая ступень|}}}}}

|метка169      = Прафесія
|тэкст169      = {{{прафесія|}}}

|метка170          = Дзейнасць
|тэкст170          = {{{дзейнасць|}}}
|вікідадзеныя170   = p106

|метка171      = Месца працы
|тэкст171      = {{{месца працы|}}}
|вікідадзеныя171      = p108

|метка172      = Імя пры нараджэнні
|тэкст172      = {{{імя пры нараджэнні|}}}

|метка173      = Арыгінал імя&lt;br /&gt;пры нараджэнні
|тэкст173      = {{{арыгінал імя пры нараджэнні|}}}

|метка174      = Нараджэнне
|тэкст174      = {{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}{{#if:{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}}}

|метка175      = Смерць
|тэкст175      = {{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}{{#if:{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}}}

|метка176      = Пахаванне
|тэкст176      = {{wikidata|p119|{{{пахаваны|{{{пахавана|}}}}}}}}

|метка177      = Дынастыя
|тэкст177      = {{wikidata|p53|{{{дынастыя|}}}}}

|метка178      = Бацька
|тэкст178      = {{{бацька|}}}
|вікідадзеныя178      = p22

|метка179      = Маці
|тэкст179      = {{{маці|}}}
|вікідадзеныя179      = p25

|метка180      = {{#ifeq:{{wikidata|p21|plain=true}}|мужчынскі пол|Жонка|Муж}}
|тэкст180      = {{{муж|{{{жонка|{{{у шлюбе|}}}}}}}}}
|вікідадзеныя180      = p26

|метка181      = 
|тэкст181      = 

|метка182      = Дзеці
|тэкст182      = {{{дзеці|}}}
|вікідадзеныя182      = p40

|метка183      = Прыняцце свяшчэннага сану
|тэкст183      = {{{сан|}}}

|метка184      = Дыяканская хіратонія
|тэкст184      = {{{дыякан|}}}

|метка185      = Прэсвітарская хіратонія
|тэкст185      = {{{святар|}}}

|метка186      = Прыняцце манаства
|тэкст186      = {{{прыняцце манаства|}}}

|метка187      = Епіскапская хіратонія
|тэкст187      = {{{хіратонія|}}}

|метка188      = Кардынал з
|тэкст188      = {{{кардынал|}}}

|метка189      = Кананізаваны
|тэкст189      = {{{кананізаваны|}}}

|метка190      = У ліку
|тэкст190      = {{{у ліку|}}}

|метка191      = Лік святасці
|тэкст191      = {{{лік святасці|}}}

|метка192      = Дзень памяці
|тэкст192      = {{{дзень памяці|}}}

|метка193      = Падзвіжніцтва
|тэкст193      = {{{падзвіжніцтва|}}}

|метка194      = Шануецца
|тэкст194      = {{{шануецца|}}}

|метка195      = Шануецца
|тэкст195      = {{{заступнік|}}}

|загаловак197   = {{#if:{{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|plain=true}}|&lt;hr&gt;}}

|метка198      = Аўтограф
|тэкст198      = {{wikidata|p109[1]|{{{аўтограф|}}}|size={{#if:{{{шырыня аўтографа|}}}|{{{шырыня аўтографа}}}|170x170px}}}}

|метка199      = [[Манаграма]]
|тэкст199      = {{#if:{{{манаграма|}}}|[[Выява:{{{манаграма}}}|80px|Аўтограф]]}}


|загаловак201  = {{#if:{{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}|&lt;hr&gt;}}

|метка202      = Узнагароды
|тэкст202      = {{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}

|стыль_унізе  = border: solid #DDDDDD; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea
|унізе        = {{картка/Вікікрыніцы|{{{Вікікрыніцы|}}}|Творы}}
|унізе2       = {{картка/Вікісховішча|{{{Вікісховішча|}}}|Выявы}}
|унізе3       = {{картка/Вікіцытатнік|{{{Вікіцытатнік|}}}|Цытаты}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Асобы]]&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p18|{{{выява|}}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы пра рэлігійных дзеячаў без партрэтаў]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{doc}}&lt;!-- катэгорыі і інтэрвікі павінны дадавацца на старонку дакументацыі --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gxjpov919aoecxyqy9ycvpo00wxlqu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190107</id>
      <parentid>5190103</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16395" sha1="p36wklzfttde0su9nyzzk6yh71u729m" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
|стыль_цела        = width: 300px;
|уверсе            = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{wikidata|p511|plain=true}}{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{wikidata|p511|{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{картка/імя|{{{імя|}}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{ганаровы суфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
|стыль_уверсе      = background: #eaeaea;
|уверсе3           = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}}
|выява             = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|280px}}|alt={{{імя|}}}}}
|стыль_выявы       = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс            = {{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}
|стыль_подпісу     = 

|выява2       = {{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба|}}}|200x150px}}|alt=Герб}}
|стыль_выявы2      = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс2           = {{wikidata|p237|{{{подпіс герба|}}}}}
|стыль_подпісу2    = 

|стыль_метак       = width:40%;
|стыль_тэксту      = 

|тэкст1           =
&lt;!----------Пасада 1----------&gt;
{{Дзяржаўны дзеяч/Пасада
  |пасада_                   = {{{пасада|}}}
  |тытул_                    = {{{тытул|}}}
  |краіна_                   = {{{краіна|}}}
  |сцяг_                     = {{{сцяг|}}}
  |сцяг2_                    = {{{сцяг2|}}}
  |парадак_                  = {{{парадак|}}}
  |парадак-жан_              = {{{парадак-жан|}}}
  |перыяд кіравання_         = {{{перыяд кіравання|}}}{{{перыяд праўлення|}}}
  |перыядпачатак_            = {{{перыядпачатак|{{{пачатак паўнамоцтваў|}}}}}}
  |перыядканец_              = {{{перыядканец|{{{заканчэнне паўнамоцтваў|}}}}}}
  |пад імем_                 = {{{пад імем|}}}
  |царква_                   = {{{царква|}}}
  |дыяцэзія_                 = {{{дыяцэзія|}}}
  |дэвіз_                    = {{{дэвіз|}}}
  |троннае імя_              = {{{троннае імя|}}}
  |каранацыя_                = {{{каранацыя|}}}
  |рэгент1_                  = {{{рэгент1|}}}
  |рэгент1перыядпачатак_     = {{{рэгент1перыядпачатак|}}}
  |рэгент1перыядканец_       = {{{рэгент1перыядканец|}}}
  |рэгент2_                  = {{{рэгент2|}}}
  |рэгент2перыядпачатак_     = {{{рэгент2перыядпачатак|}}}
  |рэгент2перыядканец_       = {{{рэгент2перыядканец|}}}
  |рэгент3_                  = {{{рэгент3|}}}
  |рэгент3перыядпачатак_     = {{{рэгент3перыядпачатак|}}}
  |рэгент3перыядканец_       = {{{рэгент3перыядканец|}}}
  |рэгент4_                  = {{{рэгент4|}}}
  |рэгент4перыядпачатак_     = {{{рэгент4перыядпачатак|}}}
  |рэгент4перыядканец_       = {{{рэгент4перыядканец|}}}
  |суправіцель1_             = {{{суправіцель1|}}}
  |суправіцель1перыядпачатак_ = {{{суправіцель1перыядпачатак|}}}
  |суправіцель1перыядканец_  = {{{суправіцель1перыядканец|}}}
  |суправіцель2_             = {{{суправіцель2|}}}
  |суправіцель2перыядпачатак_ = {{{суправіцель2перыядпачатак|}}}
  |суправіцель2перыядканец_  = {{{суправіцель2перыядканец|}}}
  |суправіцель3_             = {{{суправіцель3|}}}
  |суправіцель3перыядпачатак_ = {{{суправіцель3перыядпачатак|}}}
  |суправіцель3перыядканец_  = {{{суправіцель3перыядканец|}}}
  |суправіцель4_             = {{{суправіцель4|}}}
  |суправіцель4перыядпачатак_ = {{{суправіцель4перыядпачатак|}}}
  |суправіцель4перыядканец_  = {{{суправіцель4перыядканец|}}}
  |суправіцель5_             = {{{суправіцель5|}}}
  |суправіцель5перыядпачатак_ = {{{суправіцель5перыядпачатак|}}}
  |суправіцель5перыядканец_  = {{{суправіцель5перыядканец|}}}
  |спадчыннік_               = {{{спадчыннік|}}}
  |прэм'ер_                  = {{{прэм'ер|}}}{{{прэм'ер-міністр|}}}{{{прэм’ер|}}}{{{прэм’ер-міністр|}}}
  |віцэ-прэзідэнт_           = {{{віцэ-прэзідэнт|}}}
  |прэзідэнт_                = {{{прэзідэнт|}}}
  |манарх_                   = {{{манарх|}}}
  |віцэ-губернатар_          = {{{віцэ-губернатар|}}}
  |губернатар_               = {{{губернатар|}}}
  |папярэднік_               = {{{папярэднік|}}}
  |пераемнік_                = {{{пераемнік|}}}
  |адрачэнне_                = {{{адрачэнне|}}}
  |дзейнасць_                = {{{дзейнасць|}}}
  |каментарый_               = {{{каментарый|{{{каментар|}}}}}}
  |загаловак1_               = {{{загаловак1|}}}
  |тэкст1_                   = {{{тэкст1|}}}
  |загаловак2_               = {{{загаловак2|}}}
  |тэкст2_                   = {{{тэкст2|}}}
  |загаловак3_               = {{{загаловак3|}}}
  |тэкст3_                   = {{{тэкст3|}}}
  |загаловак4_               = {{{загаловак4|}}}
  |тэкст4_                   = {{{тэкст4|}}}
  |загаловак5_               = {{{загаловак5|}}}
  |тэкст5_                   = {{{тэкст5|}}}
  |загаловак6_               = {{{загаловак6|}}}
  |тэкст6_                   = {{{тэкст6|}}}
  |загаловак7_               = {{{загаловак7|}}}
  |тэкст7_                   = {{{тэкст7|}}}
  |загаловак8_               = {{{загаловак8|}}}
  |тэкст8_                   = {{{тэкст8|}}}
  |загаловак9_               = {{{загаловак9|}}}
  |тэкст9_                   = {{{тэкст9|}}}
  }}
&lt;!----------Пасада [2;+?)----------&gt;
{{#invoke:Transclude|npc|Дзяржаўны дзеяч/Пасада|
пасада_=
  | тытул_                    = 
  | краіна_                   = 
  | сцяг_                     = 
  | сцяг2_                    = 
  | парадак_                  = 
  | парадак-жан_              = 
  | перыяд кіравання_         = 
  | перыяд праўлення_         = 
  | перыядпачатак_            = 
  | перыядканец_              = 
  | пад імем_                 = 
  | царква_                   = 
  | дыяцэзія_                 = 
  | дэвіз_                    = 
  | троннае імя_              = 
  | каранацыя_                = 
  |рэгент1_                   = 
  |рэгент1перыядпачатак_      = 
  |рэгент1перыядканец_        = 
  |рэгент2_                   = 
  |рэгент2перыядпачатак_      = 
  |рэгент2перыядканец_        = 
  |рэгент3_                   = 
  |рэгент3перыядпачатак_      = 
  |рэгент3перыядканец_        = 
  |рэгент4_                   = 
  |рэгент4перыядпачатак_      = 
  |рэгент4перыядканец_        = 
  | суправіцель1_             = 
  | суправіцель1перыядпачатак_ = 
  | суправіцель1перыядканец_  = 
  | суправіцель2_             = 
  | суправіцель2перыядпачатак_ = 
  | суправіцель2перыядканец_  = 
  | суправіцель3_             = 
  | суправіцель3перыядпачатак_ = 
  | суправіцель3перыядканец_  = 
  | суправіцель4_             = 
  | суправіцель4перыядпачатак_ = 
  | суправіцель4перыядканец_  = 
  | суправіцель5_             = 
  | суправіцель5перыядпачатак_ = 
  | суправіцель5перыядканец_  = 
  | спадчыннік_                = 
  | прэм'ер_                  = 
  | прэм’ер_                  = 
  | прэм'ер-міністр_          = 
  | прэм’ер-міністр_          = 
  | віцэ-прэзідэнт_           = 
  | прэзідэнт_                = 
  | манарх_                   = 
  | віцэ-губернатар_          = 
  | губернатар_               = 
  | папярэднік_               = 
  | пераемнік_                = 
  | адрачэнне_                = 
  | каментарый_               = 
  | загаловак1_               = 
  | тэкст1_                   = 
  | загаловак2_               = 
  | тэкст2_                   = 
  | загаловак3_               = 
  | тэкст3_                   = 
  | загаловак4_               = 
  | тэкст4_                   = 
  | загаловак5_               = 
  | тэкст5_                   = 
  | загаловак6_               = 
  | тэкст6_                   = 
  | загаловак7_               = 
  | тэкст7_                   = 
  | загаловак8_               = 
  | тэкст8_                   = 
  | загаловак9_               = 
  | тэкст9_                   = 
  }}
|клас1           = nomobile&lt;!-- Схавае толькі службовы шэраг для ўбудавання часткі карткі --&gt;
|вікідадзеныя1      = {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || p39 }}

|тэкст2           = {{#if: {{wikidata|p39|{{{пасада|}}}{{{тытул|}}}{{{пасада_1|}}}{{{пасада_2|}}}{{{пасада_3|}}}{{{пасада_4|}}}{{{пасада_5|}}}|plain=true}} | {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || &lt;hr&gt; }}}}
|клас2           = nomobile

|метка166      = Адукацыя
|тэкст166      = {{{адукацыя|}}}
|вікідадзеныя166      = p69

|метка168      = Навуковая ступень
|тэкст168      = {{wikidata|p512|{{{навуковая ступень|}}}}}

|метка169      = Прафесія
|тэкст169      = {{{прафесія|}}}

|метка170          = Дзейнасць
|тэкст170          = {{{дзейнасць|}}}
|вікідадзеныя170   = p106

|метка171      = Месца працы
|тэкст171      = {{{месца працы|}}}
|вікідадзеныя171      = p108

|метка172      = Імя пры нараджэнні
|тэкст172      = {{{імя пры нараджэнні|}}}

|метка173      = Арыгінал імя&lt;br /&gt;пры нараджэнні
|тэкст173      = {{{арыгінал імя пры нараджэнні|}}}

|метка174      = Нараджэнне
|тэкст174      = {{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}{{#if:{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}}}

|метка175      = Смерць
|тэкст175      = {{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}{{#if:{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}}}

|метка176      = Пахаванне
|тэкст176      = {{wikidata|p119|{{{пахаваны|{{{пахавана|}}}}}}}}

|метка177      = Дынастыя
|тэкст177      = {{wikidata|p53|{{{дынастыя|}}}}}

|метка178      = Бацька
|тэкст178      = {{{бацька|}}}
|вікідадзеныя178      = p22

|метка179      = Маці
|тэкст179      = {{{маці|}}}
|вікідадзеныя179      = p25

|метка180      = {{#ifeq:{{wikidata|p21|plain=true}}|мужчынскі пол|Жонка|Муж}}
|тэкст180      = {{{муж|{{{жонка|{{{у шлюбе|}}}}}}}}}
|вікідадзеныя180      = p26

|метка181      = 
|тэкст181      = 

|метка182      = Дзеці
|тэкст182      = {{{дзеці|}}}
|вікідадзеныя182      = p40

|метка183      = Прыняцце свяшчэннага сану
|тэкст183      = {{{сан|}}}

|метка184      = Дыяканская хіратонія
|тэкст184      = {{{дыякан|}}}

|метка185      = Прэсвітарская хіратонія
|тэкст185      = {{{святар|}}}

|метка186      = Прыняцце манаства
|тэкст186      = {{{прыняцце манаства|}}}

|метка187      = Епіскапская хіратонія
|тэкст187      = {{{хіратонія|}}}

|метка188      = Кардынал з
|тэкст188      = {{{кардынал|}}}

|метка189      = Кананізаваны
|тэкст189      = {{{кананізаваны|}}}

|метка190      = У ліку
|тэкст190      = {{{у ліку|}}}

|метка191      = Лік святасці
|тэкст191      = {{{лік святасці|}}}

|метка192      = Дзень памяці
|тэкст192      = {{{дзень памяці|}}}

|метка193      = Падзвіжніцтва
|тэкст193      = {{{падзвіжніцтва|}}}

|метка194      = Шануецца
|тэкст194      = {{{шануецца|}}}

|метка195      = Шануецца
|тэкст195      = {{{заступнік|}}}

|загаловак197   = {{#if:{{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|plain=true}}|&lt;hr&gt;}}

|метка198      = Аўтограф
|тэкст198      = {{wikidata|p109[1]|{{{аўтограф|}}}|size={{#if:{{{шырыня аўтографа|}}}|{{{шырыня аўтографа}}}|170x170px}}}}

|метка199      = [[Манаграма]]
|тэкст199      = {{#if:{{{манаграма|}}}|[[Выява:{{{манаграма}}}|80px|Аўтограф]]}}


|загаловак201  = {{#if:{{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}|&lt;hr&gt;}}

|метка202      = Узнагароды
|тэкст202      = {{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}

|стыль_унізе  = border: solid #DDDDDD; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea
|унізе        = {{картка/Вікікрыніцы|{{{Вікікрыніцы|}}}|Творы}}
|унізе2       = {{картка/Вікісховішча|{{{Вікісховішча|}}}|Выявы}}
|унізе3       = {{картка/Вікіцытатнік|{{{Вікіцытатнік|}}}|Цытаты}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Асобы]]&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p18|{{{выява|}}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы пра рэлігійных дзеячаў без партрэтаў]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{doc}}&lt;!-- катэгорыі і інтэрвікі павінны дадавацца на старонку дакументацыі --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p36wklzfttde0su9nyzzk6yh71u729m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190109</id>
      <parentid>5190107</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16395" sha1="8hxtxulhb0545yiyvoj51ap77zl53sl" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
|стыль_цела        = width: 300px;
|уверсе            = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{wikidata|p511|plain=true}}{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{wikidata|p511|{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{картка/імя|{{{імя|}}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{ганаровы суфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
|стыль_уверсе      = background: #eaeaea;
|уверсе3           = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}}
|выява             = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|285px}}|alt={{{імя|}}}}}
|стыль_выявы       = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс            = {{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}
|стыль_подпісу     = 

|выява2       = {{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба|}}}|200x150px}}|alt=Герб}}
|стыль_выявы2      = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс2           = {{wikidata|p237|{{{подпіс герба|}}}}}
|стыль_подпісу2    = 

|стыль_метак       = width:40%;
|стыль_тэксту      = 

|тэкст1           =
&lt;!----------Пасада 1----------&gt;
{{Дзяржаўны дзеяч/Пасада
  |пасада_                   = {{{пасада|}}}
  |тытул_                    = {{{тытул|}}}
  |краіна_                   = {{{краіна|}}}
  |сцяг_                     = {{{сцяг|}}}
  |сцяг2_                    = {{{сцяг2|}}}
  |парадак_                  = {{{парадак|}}}
  |парадак-жан_              = {{{парадак-жан|}}}
  |перыяд кіравання_         = {{{перыяд кіравання|}}}{{{перыяд праўлення|}}}
  |перыядпачатак_            = {{{перыядпачатак|{{{пачатак паўнамоцтваў|}}}}}}
  |перыядканец_              = {{{перыядканец|{{{заканчэнне паўнамоцтваў|}}}}}}
  |пад імем_                 = {{{пад імем|}}}
  |царква_                   = {{{царква|}}}
  |дыяцэзія_                 = {{{дыяцэзія|}}}
  |дэвіз_                    = {{{дэвіз|}}}
  |троннае імя_              = {{{троннае імя|}}}
  |каранацыя_                = {{{каранацыя|}}}
  |рэгент1_                  = {{{рэгент1|}}}
  |рэгент1перыядпачатак_     = {{{рэгент1перыядпачатак|}}}
  |рэгент1перыядканец_       = {{{рэгент1перыядканец|}}}
  |рэгент2_                  = {{{рэгент2|}}}
  |рэгент2перыядпачатак_     = {{{рэгент2перыядпачатак|}}}
  |рэгент2перыядканец_       = {{{рэгент2перыядканец|}}}
  |рэгент3_                  = {{{рэгент3|}}}
  |рэгент3перыядпачатак_     = {{{рэгент3перыядпачатак|}}}
  |рэгент3перыядканец_       = {{{рэгент3перыядканец|}}}
  |рэгент4_                  = {{{рэгент4|}}}
  |рэгент4перыядпачатак_     = {{{рэгент4перыядпачатак|}}}
  |рэгент4перыядканец_       = {{{рэгент4перыядканец|}}}
  |суправіцель1_             = {{{суправіцель1|}}}
  |суправіцель1перыядпачатак_ = {{{суправіцель1перыядпачатак|}}}
  |суправіцель1перыядканец_  = {{{суправіцель1перыядканец|}}}
  |суправіцель2_             = {{{суправіцель2|}}}
  |суправіцель2перыядпачатак_ = {{{суправіцель2перыядпачатак|}}}
  |суправіцель2перыядканец_  = {{{суправіцель2перыядканец|}}}
  |суправіцель3_             = {{{суправіцель3|}}}
  |суправіцель3перыядпачатак_ = {{{суправіцель3перыядпачатак|}}}
  |суправіцель3перыядканец_  = {{{суправіцель3перыядканец|}}}
  |суправіцель4_             = {{{суправіцель4|}}}
  |суправіцель4перыядпачатак_ = {{{суправіцель4перыядпачатак|}}}
  |суправіцель4перыядканец_  = {{{суправіцель4перыядканец|}}}
  |суправіцель5_             = {{{суправіцель5|}}}
  |суправіцель5перыядпачатак_ = {{{суправіцель5перыядпачатак|}}}
  |суправіцель5перыядканец_  = {{{суправіцель5перыядканец|}}}
  |спадчыннік_               = {{{спадчыннік|}}}
  |прэм'ер_                  = {{{прэм'ер|}}}{{{прэм'ер-міністр|}}}{{{прэм’ер|}}}{{{прэм’ер-міністр|}}}
  |віцэ-прэзідэнт_           = {{{віцэ-прэзідэнт|}}}
  |прэзідэнт_                = {{{прэзідэнт|}}}
  |манарх_                   = {{{манарх|}}}
  |віцэ-губернатар_          = {{{віцэ-губернатар|}}}
  |губернатар_               = {{{губернатар|}}}
  |папярэднік_               = {{{папярэднік|}}}
  |пераемнік_                = {{{пераемнік|}}}
  |адрачэнне_                = {{{адрачэнне|}}}
  |дзейнасць_                = {{{дзейнасць|}}}
  |каментарый_               = {{{каментарый|{{{каментар|}}}}}}
  |загаловак1_               = {{{загаловак1|}}}
  |тэкст1_                   = {{{тэкст1|}}}
  |загаловак2_               = {{{загаловак2|}}}
  |тэкст2_                   = {{{тэкст2|}}}
  |загаловак3_               = {{{загаловак3|}}}
  |тэкст3_                   = {{{тэкст3|}}}
  |загаловак4_               = {{{загаловак4|}}}
  |тэкст4_                   = {{{тэкст4|}}}
  |загаловак5_               = {{{загаловак5|}}}
  |тэкст5_                   = {{{тэкст5|}}}
  |загаловак6_               = {{{загаловак6|}}}
  |тэкст6_                   = {{{тэкст6|}}}
  |загаловак7_               = {{{загаловак7|}}}
  |тэкст7_                   = {{{тэкст7|}}}
  |загаловак8_               = {{{загаловак8|}}}
  |тэкст8_                   = {{{тэкст8|}}}
  |загаловак9_               = {{{загаловак9|}}}
  |тэкст9_                   = {{{тэкст9|}}}
  }}
&lt;!----------Пасада [2;+?)----------&gt;
{{#invoke:Transclude|npc|Дзяржаўны дзеяч/Пасада|
пасада_=
  | тытул_                    = 
  | краіна_                   = 
  | сцяг_                     = 
  | сцяг2_                    = 
  | парадак_                  = 
  | парадак-жан_              = 
  | перыяд кіравання_         = 
  | перыяд праўлення_         = 
  | перыядпачатак_            = 
  | перыядканец_              = 
  | пад імем_                 = 
  | царква_                   = 
  | дыяцэзія_                 = 
  | дэвіз_                    = 
  | троннае імя_              = 
  | каранацыя_                = 
  |рэгент1_                   = 
  |рэгент1перыядпачатак_      = 
  |рэгент1перыядканец_        = 
  |рэгент2_                   = 
  |рэгент2перыядпачатак_      = 
  |рэгент2перыядканец_        = 
  |рэгент3_                   = 
  |рэгент3перыядпачатак_      = 
  |рэгент3перыядканец_        = 
  |рэгент4_                   = 
  |рэгент4перыядпачатак_      = 
  |рэгент4перыядканец_        = 
  | суправіцель1_             = 
  | суправіцель1перыядпачатак_ = 
  | суправіцель1перыядканец_  = 
  | суправіцель2_             = 
  | суправіцель2перыядпачатак_ = 
  | суправіцель2перыядканец_  = 
  | суправіцель3_             = 
  | суправіцель3перыядпачатак_ = 
  | суправіцель3перыядканец_  = 
  | суправіцель4_             = 
  | суправіцель4перыядпачатак_ = 
  | суправіцель4перыядканец_  = 
  | суправіцель5_             = 
  | суправіцель5перыядпачатак_ = 
  | суправіцель5перыядканец_  = 
  | спадчыннік_                = 
  | прэм'ер_                  = 
  | прэм’ер_                  = 
  | прэм'ер-міністр_          = 
  | прэм’ер-міністр_          = 
  | віцэ-прэзідэнт_           = 
  | прэзідэнт_                = 
  | манарх_                   = 
  | віцэ-губернатар_          = 
  | губернатар_               = 
  | папярэднік_               = 
  | пераемнік_                = 
  | адрачэнне_                = 
  | каментарый_               = 
  | загаловак1_               = 
  | тэкст1_                   = 
  | загаловак2_               = 
  | тэкст2_                   = 
  | загаловак3_               = 
  | тэкст3_                   = 
  | загаловак4_               = 
  | тэкст4_                   = 
  | загаловак5_               = 
  | тэкст5_                   = 
  | загаловак6_               = 
  | тэкст6_                   = 
  | загаловак7_               = 
  | тэкст7_                   = 
  | загаловак8_               = 
  | тэкст8_                   = 
  | загаловак9_               = 
  | тэкст9_                   = 
  }}
|клас1           = nomobile&lt;!-- Схавае толькі службовы шэраг для ўбудавання часткі карткі --&gt;
|вікідадзеныя1      = {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || p39 }}

|тэкст2           = {{#if: {{wikidata|p39|{{{пасада|}}}{{{тытул|}}}{{{пасада_1|}}}{{{пасада_2|}}}{{{пасада_3|}}}{{{пасада_4|}}}{{{пасада_5|}}}|plain=true}} | {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || &lt;hr&gt; }}}}
|клас2           = nomobile

|метка166      = Адукацыя
|тэкст166      = {{{адукацыя|}}}
|вікідадзеныя166      = p69

|метка168      = Навуковая ступень
|тэкст168      = {{wikidata|p512|{{{навуковая ступень|}}}}}

|метка169      = Прафесія
|тэкст169      = {{{прафесія|}}}

|метка170          = Дзейнасць
|тэкст170          = {{{дзейнасць|}}}
|вікідадзеныя170   = p106

|метка171      = Месца працы
|тэкст171      = {{{месца працы|}}}
|вікідадзеныя171      = p108

|метка172      = Імя пры нараджэнні
|тэкст172      = {{{імя пры нараджэнні|}}}

|метка173      = Арыгінал імя&lt;br /&gt;пры нараджэнні
|тэкст173      = {{{арыгінал імя пры нараджэнні|}}}

|метка174      = Нараджэнне
|тэкст174      = {{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}{{#if:{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}}}

|метка175      = Смерць
|тэкст175      = {{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}{{#if:{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}}}

|метка176      = Пахаванне
|тэкст176      = {{wikidata|p119|{{{пахаваны|{{{пахавана|}}}}}}}}

|метка177      = Дынастыя
|тэкст177      = {{wikidata|p53|{{{дынастыя|}}}}}

|метка178      = Бацька
|тэкст178      = {{{бацька|}}}
|вікідадзеныя178      = p22

|метка179      = Маці
|тэкст179      = {{{маці|}}}
|вікідадзеныя179      = p25

|метка180      = {{#ifeq:{{wikidata|p21|plain=true}}|мужчынскі пол|Жонка|Муж}}
|тэкст180      = {{{муж|{{{жонка|{{{у шлюбе|}}}}}}}}}
|вікідадзеныя180      = p26

|метка181      = 
|тэкст181      = 

|метка182      = Дзеці
|тэкст182      = {{{дзеці|}}}
|вікідадзеныя182      = p40

|метка183      = Прыняцце свяшчэннага сану
|тэкст183      = {{{сан|}}}

|метка184      = Дыяканская хіратонія
|тэкст184      = {{{дыякан|}}}

|метка185      = Прэсвітарская хіратонія
|тэкст185      = {{{святар|}}}

|метка186      = Прыняцце манаства
|тэкст186      = {{{прыняцце манаства|}}}

|метка187      = Епіскапская хіратонія
|тэкст187      = {{{хіратонія|}}}

|метка188      = Кардынал з
|тэкст188      = {{{кардынал|}}}

|метка189      = Кананізаваны
|тэкст189      = {{{кананізаваны|}}}

|метка190      = У ліку
|тэкст190      = {{{у ліку|}}}

|метка191      = Лік святасці
|тэкст191      = {{{лік святасці|}}}

|метка192      = Дзень памяці
|тэкст192      = {{{дзень памяці|}}}

|метка193      = Падзвіжніцтва
|тэкст193      = {{{падзвіжніцтва|}}}

|метка194      = Шануецца
|тэкст194      = {{{шануецца|}}}

|метка195      = Шануецца
|тэкст195      = {{{заступнік|}}}

|загаловак197   = {{#if:{{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|plain=true}}|&lt;hr&gt;}}

|метка198      = Аўтограф
|тэкст198      = {{wikidata|p109[1]|{{{аўтограф|}}}|size={{#if:{{{шырыня аўтографа|}}}|{{{шырыня аўтографа}}}|170x170px}}}}

|метка199      = [[Манаграма]]
|тэкст199      = {{#if:{{{манаграма|}}}|[[Выява:{{{манаграма}}}|80px|Аўтограф]]}}


|загаловак201  = {{#if:{{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}|&lt;hr&gt;}}

|метка202      = Узнагароды
|тэкст202      = {{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}

|стыль_унізе  = border: solid #DDDDDD; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea
|унізе        = {{картка/Вікікрыніцы|{{{Вікікрыніцы|}}}|Творы}}
|унізе2       = {{картка/Вікісховішча|{{{Вікісховішча|}}}|Выявы}}
|унізе3       = {{картка/Вікіцытатнік|{{{Вікіцытатнік|}}}|Цытаты}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Асобы]]&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p18|{{{выява|}}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы пра рэлігійных дзеячаў без партрэтаў]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{doc}}&lt;!-- катэгорыі і інтэрвікі павінны дадавацца на старонку дакументацыі --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8hxtxulhb0545yiyvoj51ap77zl53sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190112</id>
      <parentid>5190109</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16395" sha1="dn95qzydm8ceazaftsld8eu3afizjz1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
|стыль_цела        = width: 300px;
|уверсе            = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{wikidata|p511|plain=true}}{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{wikidata|p511|{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{картка/імя|{{{імя|}}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{ганаровы суфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
|стыль_уверсе      = background: #eaeaea;
|уверсе3           = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}}
|выява             = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|283px}}|alt={{{імя|}}}}}
|стыль_выявы       = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс            = {{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}
|стыль_подпісу     = 

|выява2       = {{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба|}}}|200x150px}}|alt=Герб}}
|стыль_выявы2      = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс2           = {{wikidata|p237|{{{подпіс герба|}}}}}
|стыль_подпісу2    = 

|стыль_метак       = width:40%;
|стыль_тэксту      = 

|тэкст1           =
&lt;!----------Пасада 1----------&gt;
{{Дзяржаўны дзеяч/Пасада
  |пасада_                   = {{{пасада|}}}
  |тытул_                    = {{{тытул|}}}
  |краіна_                   = {{{краіна|}}}
  |сцяг_                     = {{{сцяг|}}}
  |сцяг2_                    = {{{сцяг2|}}}
  |парадак_                  = {{{парадак|}}}
  |парадак-жан_              = {{{парадак-жан|}}}
  |перыяд кіравання_         = {{{перыяд кіравання|}}}{{{перыяд праўлення|}}}
  |перыядпачатак_            = {{{перыядпачатак|{{{пачатак паўнамоцтваў|}}}}}}
  |перыядканец_              = {{{перыядканец|{{{заканчэнне паўнамоцтваў|}}}}}}
  |пад імем_                 = {{{пад імем|}}}
  |царква_                   = {{{царква|}}}
  |дыяцэзія_                 = {{{дыяцэзія|}}}
  |дэвіз_                    = {{{дэвіз|}}}
  |троннае імя_              = {{{троннае імя|}}}
  |каранацыя_                = {{{каранацыя|}}}
  |рэгент1_                  = {{{рэгент1|}}}
  |рэгент1перыядпачатак_     = {{{рэгент1перыядпачатак|}}}
  |рэгент1перыядканец_       = {{{рэгент1перыядканец|}}}
  |рэгент2_                  = {{{рэгент2|}}}
  |рэгент2перыядпачатак_     = {{{рэгент2перыядпачатак|}}}
  |рэгент2перыядканец_       = {{{рэгент2перыядканец|}}}
  |рэгент3_                  = {{{рэгент3|}}}
  |рэгент3перыядпачатак_     = {{{рэгент3перыядпачатак|}}}
  |рэгент3перыядканец_       = {{{рэгент3перыядканец|}}}
  |рэгент4_                  = {{{рэгент4|}}}
  |рэгент4перыядпачатак_     = {{{рэгент4перыядпачатак|}}}
  |рэгент4перыядканец_       = {{{рэгент4перыядканец|}}}
  |суправіцель1_             = {{{суправіцель1|}}}
  |суправіцель1перыядпачатак_ = {{{суправіцель1перыядпачатак|}}}
  |суправіцель1перыядканец_  = {{{суправіцель1перыядканец|}}}
  |суправіцель2_             = {{{суправіцель2|}}}
  |суправіцель2перыядпачатак_ = {{{суправіцель2перыядпачатак|}}}
  |суправіцель2перыядканец_  = {{{суправіцель2перыядканец|}}}
  |суправіцель3_             = {{{суправіцель3|}}}
  |суправіцель3перыядпачатак_ = {{{суправіцель3перыядпачатак|}}}
  |суправіцель3перыядканец_  = {{{суправіцель3перыядканец|}}}
  |суправіцель4_             = {{{суправіцель4|}}}
  |суправіцель4перыядпачатак_ = {{{суправіцель4перыядпачатак|}}}
  |суправіцель4перыядканец_  = {{{суправіцель4перыядканец|}}}
  |суправіцель5_             = {{{суправіцель5|}}}
  |суправіцель5перыядпачатак_ = {{{суправіцель5перыядпачатак|}}}
  |суправіцель5перыядканец_  = {{{суправіцель5перыядканец|}}}
  |спадчыннік_               = {{{спадчыннік|}}}
  |прэм'ер_                  = {{{прэм'ер|}}}{{{прэм'ер-міністр|}}}{{{прэм’ер|}}}{{{прэм’ер-міністр|}}}
  |віцэ-прэзідэнт_           = {{{віцэ-прэзідэнт|}}}
  |прэзідэнт_                = {{{прэзідэнт|}}}
  |манарх_                   = {{{манарх|}}}
  |віцэ-губернатар_          = {{{віцэ-губернатар|}}}
  |губернатар_               = {{{губернатар|}}}
  |папярэднік_               = {{{папярэднік|}}}
  |пераемнік_                = {{{пераемнік|}}}
  |адрачэнне_                = {{{адрачэнне|}}}
  |дзейнасць_                = {{{дзейнасць|}}}
  |каментарый_               = {{{каментарый|{{{каментар|}}}}}}
  |загаловак1_               = {{{загаловак1|}}}
  |тэкст1_                   = {{{тэкст1|}}}
  |загаловак2_               = {{{загаловак2|}}}
  |тэкст2_                   = {{{тэкст2|}}}
  |загаловак3_               = {{{загаловак3|}}}
  |тэкст3_                   = {{{тэкст3|}}}
  |загаловак4_               = {{{загаловак4|}}}
  |тэкст4_                   = {{{тэкст4|}}}
  |загаловак5_               = {{{загаловак5|}}}
  |тэкст5_                   = {{{тэкст5|}}}
  |загаловак6_               = {{{загаловак6|}}}
  |тэкст6_                   = {{{тэкст6|}}}
  |загаловак7_               = {{{загаловак7|}}}
  |тэкст7_                   = {{{тэкст7|}}}
  |загаловак8_               = {{{загаловак8|}}}
  |тэкст8_                   = {{{тэкст8|}}}
  |загаловак9_               = {{{загаловак9|}}}
  |тэкст9_                   = {{{тэкст9|}}}
  }}
&lt;!----------Пасада [2;+?)----------&gt;
{{#invoke:Transclude|npc|Дзяржаўны дзеяч/Пасада|
пасада_=
  | тытул_                    = 
  | краіна_                   = 
  | сцяг_                     = 
  | сцяг2_                    = 
  | парадак_                  = 
  | парадак-жан_              = 
  | перыяд кіравання_         = 
  | перыяд праўлення_         = 
  | перыядпачатак_            = 
  | перыядканец_              = 
  | пад імем_                 = 
  | царква_                   = 
  | дыяцэзія_                 = 
  | дэвіз_                    = 
  | троннае імя_              = 
  | каранацыя_                = 
  |рэгент1_                   = 
  |рэгент1перыядпачатак_      = 
  |рэгент1перыядканец_        = 
  |рэгент2_                   = 
  |рэгент2перыядпачатак_      = 
  |рэгент2перыядканец_        = 
  |рэгент3_                   = 
  |рэгент3перыядпачатак_      = 
  |рэгент3перыядканец_        = 
  |рэгент4_                   = 
  |рэгент4перыядпачатак_      = 
  |рэгент4перыядканец_        = 
  | суправіцель1_             = 
  | суправіцель1перыядпачатак_ = 
  | суправіцель1перыядканец_  = 
  | суправіцель2_             = 
  | суправіцель2перыядпачатак_ = 
  | суправіцель2перыядканец_  = 
  | суправіцель3_             = 
  | суправіцель3перыядпачатак_ = 
  | суправіцель3перыядканец_  = 
  | суправіцель4_             = 
  | суправіцель4перыядпачатак_ = 
  | суправіцель4перыядканец_  = 
  | суправіцель5_             = 
  | суправіцель5перыядпачатак_ = 
  | суправіцель5перыядканец_  = 
  | спадчыннік_                = 
  | прэм'ер_                  = 
  | прэм’ер_                  = 
  | прэм'ер-міністр_          = 
  | прэм’ер-міністр_          = 
  | віцэ-прэзідэнт_           = 
  | прэзідэнт_                = 
  | манарх_                   = 
  | віцэ-губернатар_          = 
  | губернатар_               = 
  | папярэднік_               = 
  | пераемнік_                = 
  | адрачэнне_                = 
  | каментарый_               = 
  | загаловак1_               = 
  | тэкст1_                   = 
  | загаловак2_               = 
  | тэкст2_                   = 
  | загаловак3_               = 
  | тэкст3_                   = 
  | загаловак4_               = 
  | тэкст4_                   = 
  | загаловак5_               = 
  | тэкст5_                   = 
  | загаловак6_               = 
  | тэкст6_                   = 
  | загаловак7_               = 
  | тэкст7_                   = 
  | загаловак8_               = 
  | тэкст8_                   = 
  | загаловак9_               = 
  | тэкст9_                   = 
  }}
|клас1           = nomobile&lt;!-- Схавае толькі службовы шэраг для ўбудавання часткі карткі --&gt;
|вікідадзеныя1      = {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || p39 }}

|тэкст2           = {{#if: {{wikidata|p39|{{{пасада|}}}{{{тытул|}}}{{{пасада_1|}}}{{{пасада_2|}}}{{{пасада_3|}}}{{{пасада_4|}}}{{{пасада_5|}}}|plain=true}} | {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || &lt;hr&gt; }}}}
|клас2           = nomobile

|метка166      = Адукацыя
|тэкст166      = {{{адукацыя|}}}
|вікідадзеныя166      = p69

|метка168      = Навуковая ступень
|тэкст168      = {{wikidata|p512|{{{навуковая ступень|}}}}}

|метка169      = Прафесія
|тэкст169      = {{{прафесія|}}}

|метка170          = Дзейнасць
|тэкст170          = {{{дзейнасць|}}}
|вікідадзеныя170   = p106

|метка171      = Месца працы
|тэкст171      = {{{месца працы|}}}
|вікідадзеныя171      = p108

|метка172      = Імя пры нараджэнні
|тэкст172      = {{{імя пры нараджэнні|}}}

|метка173      = Арыгінал імя&lt;br /&gt;пры нараджэнні
|тэкст173      = {{{арыгінал імя пры нараджэнні|}}}

|метка174      = Нараджэнне
|тэкст174      = {{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}{{#if:{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}}}

|метка175      = Смерць
|тэкст175      = {{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}{{#if:{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}}}

|метка176      = Пахаванне
|тэкст176      = {{wikidata|p119|{{{пахаваны|{{{пахавана|}}}}}}}}

|метка177      = Дынастыя
|тэкст177      = {{wikidata|p53|{{{дынастыя|}}}}}

|метка178      = Бацька
|тэкст178      = {{{бацька|}}}
|вікідадзеныя178      = p22

|метка179      = Маці
|тэкст179      = {{{маці|}}}
|вікідадзеныя179      = p25

|метка180      = {{#ifeq:{{wikidata|p21|plain=true}}|мужчынскі пол|Жонка|Муж}}
|тэкст180      = {{{муж|{{{жонка|{{{у шлюбе|}}}}}}}}}
|вікідадзеныя180      = p26

|метка181      = 
|тэкст181      = 

|метка182      = Дзеці
|тэкст182      = {{{дзеці|}}}
|вікідадзеныя182      = p40

|метка183      = Прыняцце свяшчэннага сану
|тэкст183      = {{{сан|}}}

|метка184      = Дыяканская хіратонія
|тэкст184      = {{{дыякан|}}}

|метка185      = Прэсвітарская хіратонія
|тэкст185      = {{{святар|}}}

|метка186      = Прыняцце манаства
|тэкст186      = {{{прыняцце манаства|}}}

|метка187      = Епіскапская хіратонія
|тэкст187      = {{{хіратонія|}}}

|метка188      = Кардынал з
|тэкст188      = {{{кардынал|}}}

|метка189      = Кананізаваны
|тэкст189      = {{{кананізаваны|}}}

|метка190      = У ліку
|тэкст190      = {{{у ліку|}}}

|метка191      = Лік святасці
|тэкст191      = {{{лік святасці|}}}

|метка192      = Дзень памяці
|тэкст192      = {{{дзень памяці|}}}

|метка193      = Падзвіжніцтва
|тэкст193      = {{{падзвіжніцтва|}}}

|метка194      = Шануецца
|тэкст194      = {{{шануецца|}}}

|метка195      = Шануецца
|тэкст195      = {{{заступнік|}}}

|загаловак197   = {{#if:{{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|plain=true}}|&lt;hr&gt;}}

|метка198      = Аўтограф
|тэкст198      = {{wikidata|p109[1]|{{{аўтограф|}}}|size={{#if:{{{шырыня аўтографа|}}}|{{{шырыня аўтографа}}}|170x170px}}}}

|метка199      = [[Манаграма]]
|тэкст199      = {{#if:{{{манаграма|}}}|[[Выява:{{{манаграма}}}|80px|Аўтограф]]}}


|загаловак201  = {{#if:{{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}|&lt;hr&gt;}}

|метка202      = Узнагароды
|тэкст202      = {{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}

|стыль_унізе  = border: solid #DDDDDD; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea
|унізе        = {{картка/Вікікрыніцы|{{{Вікікрыніцы|}}}|Творы}}
|унізе2       = {{картка/Вікісховішча|{{{Вікісховішча|}}}|Выявы}}
|унізе3       = {{картка/Вікіцытатнік|{{{Вікіцытатнік|}}}|Цытаты}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Асобы]]&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p18|{{{выява|}}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы пра рэлігійных дзеячаў без партрэтаў]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{doc}}&lt;!-- катэгорыі і інтэрвікі павінны дадавацца на старонку дакументацыі --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dn95qzydm8ceazaftsld8eu3afizjz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190118</id>
      <parentid>5190112</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16416" sha1="knk8a0iua6a9htopi4ttprj86ma0509" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
|стыль_цела        = width: 300px;
|уверсе            = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{wikidata|p511|plain=true}}{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{wikidata|p511|{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{картка/імя|{{{імя|}}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{ганаровы суфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
|стыль_уверсе      = background: #eaeaea;
|уверсе3           = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}}
|выява             = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|frameless}}|alt={{{імя|}}}}}
|стыль_выявы       = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px; max-width: 100%;
|подпіс            = {{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}
|стыль_подпісу     = 

|выява2       = {{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба|}}}|200x150px}}|alt=Герб}}
|стыль_выявы2      = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс2           = {{wikidata|p237|{{{подпіс герба|}}}}}
|стыль_подпісу2    = 

|стыль_метак       = width:40%;
|стыль_тэксту      = 

|тэкст1           =
&lt;!----------Пасада 1----------&gt;
{{Дзяржаўны дзеяч/Пасада
  |пасада_                   = {{{пасада|}}}
  |тытул_                    = {{{тытул|}}}
  |краіна_                   = {{{краіна|}}}
  |сцяг_                     = {{{сцяг|}}}
  |сцяг2_                    = {{{сцяг2|}}}
  |парадак_                  = {{{парадак|}}}
  |парадак-жан_              = {{{парадак-жан|}}}
  |перыяд кіравання_         = {{{перыяд кіравання|}}}{{{перыяд праўлення|}}}
  |перыядпачатак_            = {{{перыядпачатак|{{{пачатак паўнамоцтваў|}}}}}}
  |перыядканец_              = {{{перыядканец|{{{заканчэнне паўнамоцтваў|}}}}}}
  |пад імем_                 = {{{пад імем|}}}
  |царква_                   = {{{царква|}}}
  |дыяцэзія_                 = {{{дыяцэзія|}}}
  |дэвіз_                    = {{{дэвіз|}}}
  |троннае імя_              = {{{троннае імя|}}}
  |каранацыя_                = {{{каранацыя|}}}
  |рэгент1_                  = {{{рэгент1|}}}
  |рэгент1перыядпачатак_     = {{{рэгент1перыядпачатак|}}}
  |рэгент1перыядканец_       = {{{рэгент1перыядканец|}}}
  |рэгент2_                  = {{{рэгент2|}}}
  |рэгент2перыядпачатак_     = {{{рэгент2перыядпачатак|}}}
  |рэгент2перыядканец_       = {{{рэгент2перыядканец|}}}
  |рэгент3_                  = {{{рэгент3|}}}
  |рэгент3перыядпачатак_     = {{{рэгент3перыядпачатак|}}}
  |рэгент3перыядканец_       = {{{рэгент3перыядканец|}}}
  |рэгент4_                  = {{{рэгент4|}}}
  |рэгент4перыядпачатак_     = {{{рэгент4перыядпачатак|}}}
  |рэгент4перыядканец_       = {{{рэгент4перыядканец|}}}
  |суправіцель1_             = {{{суправіцель1|}}}
  |суправіцель1перыядпачатак_ = {{{суправіцель1перыядпачатак|}}}
  |суправіцель1перыядканец_  = {{{суправіцель1перыядканец|}}}
  |суправіцель2_             = {{{суправіцель2|}}}
  |суправіцель2перыядпачатак_ = {{{суправіцель2перыядпачатак|}}}
  |суправіцель2перыядканец_  = {{{суправіцель2перыядканец|}}}
  |суправіцель3_             = {{{суправіцель3|}}}
  |суправіцель3перыядпачатак_ = {{{суправіцель3перыядпачатак|}}}
  |суправіцель3перыядканец_  = {{{суправіцель3перыядканец|}}}
  |суправіцель4_             = {{{суправіцель4|}}}
  |суправіцель4перыядпачатак_ = {{{суправіцель4перыядпачатак|}}}
  |суправіцель4перыядканец_  = {{{суправіцель4перыядканец|}}}
  |суправіцель5_             = {{{суправіцель5|}}}
  |суправіцель5перыядпачатак_ = {{{суправіцель5перыядпачатак|}}}
  |суправіцель5перыядканец_  = {{{суправіцель5перыядканец|}}}
  |спадчыннік_               = {{{спадчыннік|}}}
  |прэм'ер_                  = {{{прэм'ер|}}}{{{прэм'ер-міністр|}}}{{{прэм’ер|}}}{{{прэм’ер-міністр|}}}
  |віцэ-прэзідэнт_           = {{{віцэ-прэзідэнт|}}}
  |прэзідэнт_                = {{{прэзідэнт|}}}
  |манарх_                   = {{{манарх|}}}
  |віцэ-губернатар_          = {{{віцэ-губернатар|}}}
  |губернатар_               = {{{губернатар|}}}
  |папярэднік_               = {{{папярэднік|}}}
  |пераемнік_                = {{{пераемнік|}}}
  |адрачэнне_                = {{{адрачэнне|}}}
  |дзейнасць_                = {{{дзейнасць|}}}
  |каментарый_               = {{{каментарый|{{{каментар|}}}}}}
  |загаловак1_               = {{{загаловак1|}}}
  |тэкст1_                   = {{{тэкст1|}}}
  |загаловак2_               = {{{загаловак2|}}}
  |тэкст2_                   = {{{тэкст2|}}}
  |загаловак3_               = {{{загаловак3|}}}
  |тэкст3_                   = {{{тэкст3|}}}
  |загаловак4_               = {{{загаловак4|}}}
  |тэкст4_                   = {{{тэкст4|}}}
  |загаловак5_               = {{{загаловак5|}}}
  |тэкст5_                   = {{{тэкст5|}}}
  |загаловак6_               = {{{загаловак6|}}}
  |тэкст6_                   = {{{тэкст6|}}}
  |загаловак7_               = {{{загаловак7|}}}
  |тэкст7_                   = {{{тэкст7|}}}
  |загаловак8_               = {{{загаловак8|}}}
  |тэкст8_                   = {{{тэкст8|}}}
  |загаловак9_               = {{{загаловак9|}}}
  |тэкст9_                   = {{{тэкст9|}}}
  }}
&lt;!----------Пасада [2;+?)----------&gt;
{{#invoke:Transclude|npc|Дзяржаўны дзеяч/Пасада|
пасада_=
  | тытул_                    = 
  | краіна_                   = 
  | сцяг_                     = 
  | сцяг2_                    = 
  | парадак_                  = 
  | парадак-жан_              = 
  | перыяд кіравання_         = 
  | перыяд праўлення_         = 
  | перыядпачатак_            = 
  | перыядканец_              = 
  | пад імем_                 = 
  | царква_                   = 
  | дыяцэзія_                 = 
  | дэвіз_                    = 
  | троннае імя_              = 
  | каранацыя_                = 
  |рэгент1_                   = 
  |рэгент1перыядпачатак_      = 
  |рэгент1перыядканец_        = 
  |рэгент2_                   = 
  |рэгент2перыядпачатак_      = 
  |рэгент2перыядканец_        = 
  |рэгент3_                   = 
  |рэгент3перыядпачатак_      = 
  |рэгент3перыядканец_        = 
  |рэгент4_                   = 
  |рэгент4перыядпачатак_      = 
  |рэгент4перыядканец_        = 
  | суправіцель1_             = 
  | суправіцель1перыядпачатак_ = 
  | суправіцель1перыядканец_  = 
  | суправіцель2_             = 
  | суправіцель2перыядпачатак_ = 
  | суправіцель2перыядканец_  = 
  | суправіцель3_             = 
  | суправіцель3перыядпачатак_ = 
  | суправіцель3перыядканец_  = 
  | суправіцель4_             = 
  | суправіцель4перыядпачатак_ = 
  | суправіцель4перыядканец_  = 
  | суправіцель5_             = 
  | суправіцель5перыядпачатак_ = 
  | суправіцель5перыядканец_  = 
  | спадчыннік_                = 
  | прэм'ер_                  = 
  | прэм’ер_                  = 
  | прэм'ер-міністр_          = 
  | прэм’ер-міністр_          = 
  | віцэ-прэзідэнт_           = 
  | прэзідэнт_                = 
  | манарх_                   = 
  | віцэ-губернатар_          = 
  | губернатар_               = 
  | папярэднік_               = 
  | пераемнік_                = 
  | адрачэнне_                = 
  | каментарый_               = 
  | загаловак1_               = 
  | тэкст1_                   = 
  | загаловак2_               = 
  | тэкст2_                   = 
  | загаловак3_               = 
  | тэкст3_                   = 
  | загаловак4_               = 
  | тэкст4_                   = 
  | загаловак5_               = 
  | тэкст5_                   = 
  | загаловак6_               = 
  | тэкст6_                   = 
  | загаловак7_               = 
  | тэкст7_                   = 
  | загаловак8_               = 
  | тэкст8_                   = 
  | загаловак9_               = 
  | тэкст9_                   = 
  }}
|клас1           = nomobile&lt;!-- Схавае толькі службовы шэраг для ўбудавання часткі карткі --&gt;
|вікідадзеныя1      = {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || p39 }}

|тэкст2           = {{#if: {{wikidata|p39|{{{пасада|}}}{{{тытул|}}}{{{пасада_1|}}}{{{пасада_2|}}}{{{пасада_3|}}}{{{пасада_4|}}}{{{пасада_5|}}}|plain=true}} | {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || &lt;hr&gt; }}}}
|клас2           = nomobile

|метка166      = Адукацыя
|тэкст166      = {{{адукацыя|}}}
|вікідадзеныя166      = p69

|метка168      = Навуковая ступень
|тэкст168      = {{wikidata|p512|{{{навуковая ступень|}}}}}

|метка169      = Прафесія
|тэкст169      = {{{прафесія|}}}

|метка170          = Дзейнасць
|тэкст170          = {{{дзейнасць|}}}
|вікідадзеныя170   = p106

|метка171      = Месца працы
|тэкст171      = {{{месца працы|}}}
|вікідадзеныя171      = p108

|метка172      = Імя пры нараджэнні
|тэкст172      = {{{імя пры нараджэнні|}}}

|метка173      = Арыгінал імя&lt;br /&gt;пры нараджэнні
|тэкст173      = {{{арыгінал імя пры нараджэнні|}}}

|метка174      = Нараджэнне
|тэкст174      = {{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}{{#if:{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}}}

|метка175      = Смерць
|тэкст175      = {{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}{{#if:{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}}}

|метка176      = Пахаванне
|тэкст176      = {{wikidata|p119|{{{пахаваны|{{{пахавана|}}}}}}}}

|метка177      = Дынастыя
|тэкст177      = {{wikidata|p53|{{{дынастыя|}}}}}

|метка178      = Бацька
|тэкст178      = {{{бацька|}}}
|вікідадзеныя178      = p22

|метка179      = Маці
|тэкст179      = {{{маці|}}}
|вікідадзеныя179      = p25

|метка180      = {{#ifeq:{{wikidata|p21|plain=true}}|мужчынскі пол|Жонка|Муж}}
|тэкст180      = {{{муж|{{{жонка|{{{у шлюбе|}}}}}}}}}
|вікідадзеныя180      = p26

|метка181      = 
|тэкст181      = 

|метка182      = Дзеці
|тэкст182      = {{{дзеці|}}}
|вікідадзеныя182      = p40

|метка183      = Прыняцце свяшчэннага сану
|тэкст183      = {{{сан|}}}

|метка184      = Дыяканская хіратонія
|тэкст184      = {{{дыякан|}}}

|метка185      = Прэсвітарская хіратонія
|тэкст185      = {{{святар|}}}

|метка186      = Прыняцце манаства
|тэкст186      = {{{прыняцце манаства|}}}

|метка187      = Епіскапская хіратонія
|тэкст187      = {{{хіратонія|}}}

|метка188      = Кардынал з
|тэкст188      = {{{кардынал|}}}

|метка189      = Кананізаваны
|тэкст189      = {{{кананізаваны|}}}

|метка190      = У ліку
|тэкст190      = {{{у ліку|}}}

|метка191      = Лік святасці
|тэкст191      = {{{лік святасці|}}}

|метка192      = Дзень памяці
|тэкст192      = {{{дзень памяці|}}}

|метка193      = Падзвіжніцтва
|тэкст193      = {{{падзвіжніцтва|}}}

|метка194      = Шануецца
|тэкст194      = {{{шануецца|}}}

|метка195      = Шануецца
|тэкст195      = {{{заступнік|}}}

|загаловак197   = {{#if:{{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|plain=true}}|&lt;hr&gt;}}

|метка198      = Аўтограф
|тэкст198      = {{wikidata|p109[1]|{{{аўтограф|}}}|size={{#if:{{{шырыня аўтографа|}}}|{{{шырыня аўтографа}}}|170x170px}}}}

|метка199      = [[Манаграма]]
|тэкст199      = {{#if:{{{манаграма|}}}|[[Выява:{{{манаграма}}}|80px|Аўтограф]]}}


|загаловак201  = {{#if:{{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}|&lt;hr&gt;}}

|метка202      = Узнагароды
|тэкст202      = {{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}

|стыль_унізе  = border: solid #DDDDDD; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea
|унізе        = {{картка/Вікікрыніцы|{{{Вікікрыніцы|}}}|Творы}}
|унізе2       = {{картка/Вікісховішча|{{{Вікісховішча|}}}|Выявы}}
|унізе3       = {{картка/Вікіцытатнік|{{{Вікіцытатнік|}}}|Цытаты}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Асобы]]&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p18|{{{выява|}}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы пра рэлігійных дзеячаў без партрэтаў]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{doc}}&lt;!-- катэгорыі і інтэрвікі павінны дадавацца на старонку дакументацыі --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>knk8a0iua6a9htopi4ttprj86ma0509</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190122</id>
      <parentid>5190118</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16412" sha1="25vd5p53s38iv33k8m00hcnqs8r7w7d" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка
|стыль_цела        = width: 300px;
|уверсе            = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{wikidata|p511|plain=true}}{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{wikidata|p511|{{{зварот|}}}{{{ганаровы прэфікс|}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{картка/імя|{{{імя|}}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{ганаровы суфікс|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|}}}&lt;/div&gt;}}
 }}
|стыль_уверсе      = background: #eaeaea;
|уверсе3           = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}}
|выява             = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня|}}}|290px}}|alt={{{імя|}}}}}
|стыль_выявы       = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px; max-width: 100%;
|подпіс            = {{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}
|стыль_подпісу     = 

|выява2       = {{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба|}}}|200x150px}}|alt=Герб}}
|стыль_выявы2      = text-align: center; border-top: solid darkgray 1px;
|подпіс2           = {{wikidata|p237|{{{подпіс герба|}}}}}
|стыль_подпісу2    = 

|стыль_метак       = width:40%;
|стыль_тэксту      = 

|тэкст1           =
&lt;!----------Пасада 1----------&gt;
{{Дзяржаўны дзеяч/Пасада
  |пасада_                   = {{{пасада|}}}
  |тытул_                    = {{{тытул|}}}
  |краіна_                   = {{{краіна|}}}
  |сцяг_                     = {{{сцяг|}}}
  |сцяг2_                    = {{{сцяг2|}}}
  |парадак_                  = {{{парадак|}}}
  |парадак-жан_              = {{{парадак-жан|}}}
  |перыяд кіравання_         = {{{перыяд кіравання|}}}{{{перыяд праўлення|}}}
  |перыядпачатак_            = {{{перыядпачатак|{{{пачатак паўнамоцтваў|}}}}}}
  |перыядканец_              = {{{перыядканец|{{{заканчэнне паўнамоцтваў|}}}}}}
  |пад імем_                 = {{{пад імем|}}}
  |царква_                   = {{{царква|}}}
  |дыяцэзія_                 = {{{дыяцэзія|}}}
  |дэвіз_                    = {{{дэвіз|}}}
  |троннае імя_              = {{{троннае імя|}}}
  |каранацыя_                = {{{каранацыя|}}}
  |рэгент1_                  = {{{рэгент1|}}}
  |рэгент1перыядпачатак_     = {{{рэгент1перыядпачатак|}}}
  |рэгент1перыядканец_       = {{{рэгент1перыядканец|}}}
  |рэгент2_                  = {{{рэгент2|}}}
  |рэгент2перыядпачатак_     = {{{рэгент2перыядпачатак|}}}
  |рэгент2перыядканец_       = {{{рэгент2перыядканец|}}}
  |рэгент3_                  = {{{рэгент3|}}}
  |рэгент3перыядпачатак_     = {{{рэгент3перыядпачатак|}}}
  |рэгент3перыядканец_       = {{{рэгент3перыядканец|}}}
  |рэгент4_                  = {{{рэгент4|}}}
  |рэгент4перыядпачатак_     = {{{рэгент4перыядпачатак|}}}
  |рэгент4перыядканец_       = {{{рэгент4перыядканец|}}}
  |суправіцель1_             = {{{суправіцель1|}}}
  |суправіцель1перыядпачатак_ = {{{суправіцель1перыядпачатак|}}}
  |суправіцель1перыядканец_  = {{{суправіцель1перыядканец|}}}
  |суправіцель2_             = {{{суправіцель2|}}}
  |суправіцель2перыядпачатак_ = {{{суправіцель2перыядпачатак|}}}
  |суправіцель2перыядканец_  = {{{суправіцель2перыядканец|}}}
  |суправіцель3_             = {{{суправіцель3|}}}
  |суправіцель3перыядпачатак_ = {{{суправіцель3перыядпачатак|}}}
  |суправіцель3перыядканец_  = {{{суправіцель3перыядканец|}}}
  |суправіцель4_             = {{{суправіцель4|}}}
  |суправіцель4перыядпачатак_ = {{{суправіцель4перыядпачатак|}}}
  |суправіцель4перыядканец_  = {{{суправіцель4перыядканец|}}}
  |суправіцель5_             = {{{суправіцель5|}}}
  |суправіцель5перыядпачатак_ = {{{суправіцель5перыядпачатак|}}}
  |суправіцель5перыядканец_  = {{{суправіцель5перыядканец|}}}
  |спадчыннік_               = {{{спадчыннік|}}}
  |прэм'ер_                  = {{{прэм'ер|}}}{{{прэм'ер-міністр|}}}{{{прэм’ер|}}}{{{прэм’ер-міністр|}}}
  |віцэ-прэзідэнт_           = {{{віцэ-прэзідэнт|}}}
  |прэзідэнт_                = {{{прэзідэнт|}}}
  |манарх_                   = {{{манарх|}}}
  |віцэ-губернатар_          = {{{віцэ-губернатар|}}}
  |губернатар_               = {{{губернатар|}}}
  |папярэднік_               = {{{папярэднік|}}}
  |пераемнік_                = {{{пераемнік|}}}
  |адрачэнне_                = {{{адрачэнне|}}}
  |дзейнасць_                = {{{дзейнасць|}}}
  |каментарый_               = {{{каментарый|{{{каментар|}}}}}}
  |загаловак1_               = {{{загаловак1|}}}
  |тэкст1_                   = {{{тэкст1|}}}
  |загаловак2_               = {{{загаловак2|}}}
  |тэкст2_                   = {{{тэкст2|}}}
  |загаловак3_               = {{{загаловак3|}}}
  |тэкст3_                   = {{{тэкст3|}}}
  |загаловак4_               = {{{загаловак4|}}}
  |тэкст4_                   = {{{тэкст4|}}}
  |загаловак5_               = {{{загаловак5|}}}
  |тэкст5_                   = {{{тэкст5|}}}
  |загаловак6_               = {{{загаловак6|}}}
  |тэкст6_                   = {{{тэкст6|}}}
  |загаловак7_               = {{{загаловак7|}}}
  |тэкст7_                   = {{{тэкст7|}}}
  |загаловак8_               = {{{загаловак8|}}}
  |тэкст8_                   = {{{тэкст8|}}}
  |загаловак9_               = {{{загаловак9|}}}
  |тэкст9_                   = {{{тэкст9|}}}
  }}
&lt;!----------Пасада [2;+?)----------&gt;
{{#invoke:Transclude|npc|Дзяржаўны дзеяч/Пасада|
пасада_=
  | тытул_                    = 
  | краіна_                   = 
  | сцяг_                     = 
  | сцяг2_                    = 
  | парадак_                  = 
  | парадак-жан_              = 
  | перыяд кіравання_         = 
  | перыяд праўлення_         = 
  | перыядпачатак_            = 
  | перыядканец_              = 
  | пад імем_                 = 
  | царква_                   = 
  | дыяцэзія_                 = 
  | дэвіз_                    = 
  | троннае імя_              = 
  | каранацыя_                = 
  |рэгент1_                   = 
  |рэгент1перыядпачатак_      = 
  |рэгент1перыядканец_        = 
  |рэгент2_                   = 
  |рэгент2перыядпачатак_      = 
  |рэгент2перыядканец_        = 
  |рэгент3_                   = 
  |рэгент3перыядпачатак_      = 
  |рэгент3перыядканец_        = 
  |рэгент4_                   = 
  |рэгент4перыядпачатак_      = 
  |рэгент4перыядканец_        = 
  | суправіцель1_             = 
  | суправіцель1перыядпачатак_ = 
  | суправіцель1перыядканец_  = 
  | суправіцель2_             = 
  | суправіцель2перыядпачатак_ = 
  | суправіцель2перыядканец_  = 
  | суправіцель3_             = 
  | суправіцель3перыядпачатак_ = 
  | суправіцель3перыядканец_  = 
  | суправіцель4_             = 
  | суправіцель4перыядпачатак_ = 
  | суправіцель4перыядканец_  = 
  | суправіцель5_             = 
  | суправіцель5перыядпачатак_ = 
  | суправіцель5перыядканец_  = 
  | спадчыннік_                = 
  | прэм'ер_                  = 
  | прэм’ер_                  = 
  | прэм'ер-міністр_          = 
  | прэм’ер-міністр_          = 
  | віцэ-прэзідэнт_           = 
  | прэзідэнт_                = 
  | манарх_                   = 
  | віцэ-губернатар_          = 
  | губернатар_               = 
  | папярэднік_               = 
  | пераемнік_                = 
  | адрачэнне_                = 
  | каментарый_               = 
  | загаловак1_               = 
  | тэкст1_                   = 
  | загаловак2_               = 
  | тэкст2_                   = 
  | загаловак3_               = 
  | тэкст3_                   = 
  | загаловак4_               = 
  | тэкст4_                   = 
  | загаловак5_               = 
  | тэкст5_                   = 
  | загаловак6_               = 
  | тэкст6_                   = 
  | загаловак7_               = 
  | тэкст7_                   = 
  | загаловак8_               = 
  | тэкст8_                   = 
  | загаловак9_               = 
  | тэкст9_                   = 
  }}
|клас1           = nomobile&lt;!-- Схавае толькі службовы шэраг для ўбудавання часткі карткі --&gt;
|вікідадзеныя1      = {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || p39 }}

|тэкст2           = {{#if: {{wikidata|p39|{{{пасада|}}}{{{тытул|}}}{{{пасада_1|}}}{{{пасада_2|}}}{{{пасада_3|}}}{{{пасада_4|}}}{{{пасада_5|}}}|plain=true}} | {{#ifeq: {{{пасада|}}} | - || &lt;hr&gt; }}}}
|клас2           = nomobile

|метка166      = Адукацыя
|тэкст166      = {{{адукацыя|}}}
|вікідадзеныя166      = p69

|метка168      = Навуковая ступень
|тэкст168      = {{wikidata|p512|{{{навуковая ступень|}}}}}

|метка169      = Прафесія
|тэкст169      = {{{прафесія|}}}

|метка170          = Дзейнасць
|тэкст170          = {{{дзейнасць|}}}
|вікідадзеныя170   = p106

|метка171      = Месца працы
|тэкст171      = {{{месца працы|}}}
|вікідадзеныя171      = p108

|метка172      = Імя пры нараджэнні
|тэкст172      = {{{імя пры нараджэнні|}}}

|метка173      = Арыгінал імя&lt;br /&gt;пры нараджэнні
|тэкст173      = {{{арыгінал імя пры нараджэнні|}}}

|метка174      = Нараджэнне
|тэкст174      = {{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}{{#if:{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}}}}

|метка175      = Смерць
|тэкст175      = {{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}{{#if:{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}|&lt;br&gt;{{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}}}}

|метка176      = Пахаванне
|тэкст176      = {{wikidata|p119|{{{пахаваны|{{{пахавана|}}}}}}}}

|метка177      = Дынастыя
|тэкст177      = {{wikidata|p53|{{{дынастыя|}}}}}

|метка178      = Бацька
|тэкст178      = {{{бацька|}}}
|вікідадзеныя178      = p22

|метка179      = Маці
|тэкст179      = {{{маці|}}}
|вікідадзеныя179      = p25

|метка180      = {{#ifeq:{{wikidata|p21|plain=true}}|мужчынскі пол|Жонка|Муж}}
|тэкст180      = {{{муж|{{{жонка|{{{у шлюбе|}}}}}}}}}
|вікідадзеныя180      = p26

|метка181      = 
|тэкст181      = 

|метка182      = Дзеці
|тэкст182      = {{{дзеці|}}}
|вікідадзеныя182      = p40

|метка183      = Прыняцце свяшчэннага сану
|тэкст183      = {{{сан|}}}

|метка184      = Дыяканская хіратонія
|тэкст184      = {{{дыякан|}}}

|метка185      = Прэсвітарская хіратонія
|тэкст185      = {{{святар|}}}

|метка186      = Прыняцце манаства
|тэкст186      = {{{прыняцце манаства|}}}

|метка187      = Епіскапская хіратонія
|тэкст187      = {{{хіратонія|}}}

|метка188      = Кардынал з
|тэкст188      = {{{кардынал|}}}

|метка189      = Кананізаваны
|тэкст189      = {{{кананізаваны|}}}

|метка190      = У ліку
|тэкст190      = {{{у ліку|}}}

|метка191      = Лік святасці
|тэкст191      = {{{лік святасці|}}}

|метка192      = Дзень памяці
|тэкст192      = {{{дзень памяці|}}}

|метка193      = Падзвіжніцтва
|тэкст193      = {{{падзвіжніцтва|}}}

|метка194      = Шануецца
|тэкст194      = {{{шануецца|}}}

|метка195      = Шануецца
|тэкст195      = {{{заступнік|}}}

|загаловак197   = {{#if:{{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|plain=true}}|&lt;hr&gt;}}

|метка198      = Аўтограф
|тэкст198      = {{wikidata|p109[1]|{{{аўтограф|}}}|size={{#if:{{{шырыня аўтографа|}}}|{{{шырыня аўтографа}}}|170x170px}}}}

|метка199      = [[Манаграма]]
|тэкст199      = {{#if:{{{манаграма|}}}|[[Выява:{{{манаграма}}}|80px|Аўтограф]]}}


|загаловак201  = {{#if:{{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}|&lt;hr&gt;}}

|метка202      = Узнагароды
|тэкст202      = {{wikidata|p166|{{{awards|{{{узнагароды|}}}}}}}}

|стыль_унізе  = border: solid #DDDDDD; border-width: 1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eaeaea
|унізе        = {{картка/Вікікрыніцы|{{{Вікікрыніцы|}}}|Творы}}
|унізе2       = {{картка/Вікісховішча|{{{Вікісховішча|}}}|Выявы}}
|унізе3       = {{картка/Вікіцытатнік|{{{Вікіцытатнік|}}}|Цытаты}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;[[Катэгорыя:Асобы]]&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p18|{{{выява|}}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы пра рэлігійных дзеячаў без партрэтаў]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{doc}}&lt;!-- катэгорыі і інтэрвікі павінны дадавацца на старонку дакументацыі --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>25vd5p53s38iv33k8m00hcnqs8r7w7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Уладзіміраўна Сліж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67447</id>
    <revision>
      <id>5189972</id>
      <parentid>5062276</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25444" sha1="hb3e4wbl1in8ry015vp7mqz11b3i64j" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Сліж}}
{{навуковец}}
'''Наталля Уладзіміраўна Сліж''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. Спецыяліст па гісторыі беларускага сямейнага права і гендарнай гісторыі часоў Вялікага Княства Літоўскага. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2002){{sfn|Марозаў|2022}}&lt;ref&gt;[http://net.abimperio.net/ru/node/381 ОБЗОР БЕЛОРУССКОЙ ИСТОРИЧЕСКОЙ ПЕРИОДИКИ ЗА 2008 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310165513/http://net.abimperio.net/ru/node/381 |date=10 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.balandin.net/Gunin/Bobruisk/CHAPTER_4/pacy.htm Бабруйск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў 1974 годзе ў [[Гродна|Гродне]]. Скончыла [[гістарычны факультэт ГрДУ імя Я. Купалы]], пасля — аспірантуру [[ГрДУ]]. У 2002 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Шляхецкая сям’я ў Вялікім княстве Літоўскім у XVI—XVII ст.: уздзеянне саслоўнага падзелу грамадства на яе фарміраванне і развіццё»{{sfn|Марозаў|2022}}.

Дацэнт кафедры грамадзянскага і міжнароднага права [[Гродзенскі філіял БІП|Гродзенскага філіяла БІП — Інстытут правазнаўства]]{{sfn|Марозаў|2022}}.

Стажыравалася ў [[Нямецкі гістарычны інстытут у Варшаве|Нямецкім гістарычным інстытуце ў Варшаве]], [[Віленская акадэмія мастацтваў|Віленскай акадэміі мастацтваў]], [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкім універсітэце]] і інш{{sfn|Марозаў|2022}}.

== Навуковая дзейнасць ==
Аўтар больш за 150 артыкулаў. Асноўная сфера інтарэсаў — гісторыя [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і, шлюбу, Гродна ў XVI—XVII стст., цудатворныя абразы&lt;ref&gt;[http://belarusjournal.com/sites/default/files/Slizh%20Noblewomens%20Dowries%20in%20the%20Gdand%20Duchy%20of%20Lithuania.pdf Наталля Сліж. Выпасажанне шляхцянак у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVII стст.]&lt;/ref&gt;; гендарная тэорыя ў гістарычным даследаванні.

== Грамадская дзейнасць ==
У 2001—2021 гадах — сябар [[Гродзенскае абласное грамадскае аб'яднанне маладых навукоўцаў «ВІТ»|Гродзенскага абласнога грамадскага аб’яднання маладых навукоўцаў «ВІТ»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://vitngo.by/naviny/60-shkola-kraznaca-vypuscla-12-chalavek.html|title=Гродзенскае абласное грамадскае аб'яднанне маладых навукоўцаў|website=vitngo.by|access-date=2023-12-30|archive-date=30 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230024637/https://vitngo.by/naviny/60-shkola-kraznaca-vypuscla-12-chalavek.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Актывістка кампаніі «Выратуем Гродна»&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2007/07/16/ic_news_116_273938/ Активисты кампании «Спасем Гродно» не удовлетворены ответом, полученным на заявление в горисполком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111208071228/http://naviny.by/rubrics/society/2007/07/16/ic_news_116_273938/ |date=8 снежня 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blog.grodno.net/2007/06/28/staryjj-grodno-ot-razrushenija-budut-spasat-vsem-mirom/ Старый Гродно от разрушения будут спасать всем миром]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя публікацыі ==
* Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. 96. № 4. С. 57—66.
* Уплыў польскай культуры на фарміраванне шляхецкай сям’і ў Вялікім Княстве Літоўскім XVI—XVIII стст. // Весці АНМ. 1997. № 1. С. 26—28.
* Уплыў грамадска-палітычных працэсаў на жыццё гарадзенскай шляхты ў XVIII ст. // Гродзенскія запісы. Старонкі гісторыі і культуры. Вып. 3. Гродна, 1997. С. 30—43.
* Шляхецкія тэстаменты 16 — пачатку 18 ст. // Гістарычны альманах. Т. 3. Гродна, 2000. С. 90-110. Разам з М. Гардзеевым.
* Жанчына ў шляхецкая сям’і ў XVI—XVII стагоддзях // Женщины в истории: возможность быть увиденными: Сб. науч. ст. / Под ред. И. Р. Чикаловой. Мн.: БГПУ им. М. Танка, 2001. С. 270—277.
* Крыніцы па гісторыі шляхецкай сям’і XVI—XVII стст. // Герольд Litherland. 2001. № 2. С. 66—72.
* Nieznany testament Piotra Kochlewskigo // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. T. XLV. W., 2001. S. 189.
* Шляхецкая сям’я ў Вялікім княстве Літоўскім у XVI—XVII стст.: уздзеянне саслоўнага падзелу грамадства на яе фарміраванне і развіццё. Аўтарэф. дыс. … канд. гіст. навук. Мн., 2002.
* Сліж Н. Род Саламярэцкіх на Магілёўшчыне ў XVI — першай палове XVII стст. // Мінулае і сучаснасць Магілёва: зборнік навуковых прац / Уклад. І. А. Пушкін. — Магілёў: УПКП «Магілёўская абласная ўзбуйненая друкарня», 2001. — С. 56—63.
* Сліж Н. Сексуальнае жыццё шляхты Вялікага княства Літоўскага ў XVI—XVIII стст. // Terra Alba. T. 2. Homo venerus: Сексуальная прастора беларускай культуры / Пад. рэд. С. І. Даніленкі; Магілёўскю т-ва гуманіт. Інтэлектуал. І культур. Ініцыятыў «Брама». — Мн.: Экаперспектыва, 2001. — С. 138—167.
* Подорожі Віленського єпископа Павла Гольшанського у 1538—1539 р. // Молода нація: Альманах. К., 2003. № 3 (28). С. 104—110.
* Сям’я Аляксандра Слізня, ашмянскага стольніка // Культура Гродзенскага рэгіёну: праблемы развіцця ва ўмовах поліэтнічнага сумежжа. Зборнік навуковых прац. Гродна: ГрДУ, 2003. С. 39—44.
* Сліж Н. Тэрміналогія па гісторыі шляхецкай сям’і Вялікага княства Літоўскага ў 16-17 ст. // Гістарычны альманах. — 2003. — Т. 9. — С. 49—63.
* Сліж Н. Гендэрная тэорыя ў гістарычным даследаванні // Вялікае княства Літоўскае: Метадалогія і метады даследавання / Пад рэд. С. Каўна. — СПБ, 2003. — С. 72—91.
* Сліж Н. Асноўныя кірункі даследавання гісторыі сям’і // XXI век: актуальные проблемы исторической науки. Материалы международной научной конференции, посвященной 70-летию исторического факультета БГУ, Минск 15-16 апреля 2004 г. — Мн.: БГУ, 2004. — С. 180—182.
* Śliż N. Książka w rodzinie szlacheckiej Wielkiego Księstwa Litewskiego // Księga — Nauka — Wiara w średniowiecznej Europie / Pod red. T. Ratajczka. — Poznań, 2004. — S. 85—87.
* Śliż N. Elementy pogaństwa w kulturze szlacheckiej Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI—XVII w. // Księga — Nauka — Wiara w średniowiecznej Europie / Pod red. T. Ratajczka. — Poznań, 2004. — S. 182—184.
* Сліж Н. Даследаванне гісторыі шляхецкай сям’і: невыкарыстанныя магчымасці беларускай гістарыяграфіі // Гістарычны альманах. — 2004. — Т. 10. — С. 74—80.
* Сліж Н. Рэцэнзія на кнігу: Iwona Kulesza-Woronecka. Rozwody w rodzinach magnackich w Polsce XVI—XVIII wieku. Poznań-Wrocław, 2002. // Гістарычны альманах. — 2004. — Т. 10. — С. 226—228.
* Сліж Н. Лёс шляхцянак у вайне 1654—1667 г. // Герольд-Litherland. — 2004. — № 3-4 (15-16). — С. 85—90.
* Сліж Н. Гендэрна-ролевыя функцыі шляхціца ў сям’і і грамадстве Вялікага княства Літоўскага // Соціум. Альманах соціальної історії. — Київ, 2005. — Вип. 5. — С. 165—184.
* Слиж Н. Судьба Трубецких в контексте межгосударственных отношений Великого княжества Литовского и Московского княжества // Общество, государство, верховная власть в России в Средние века и раннее Новое время в контексте истории Европы и Азии (X—XVIII столетия). Международная конференция, посвященная 100-летию со дня рождения академика Л. В. Черепнина, Москва, 30 ноября — 2 декабря 2005. Тезисы докладов и сообщений. Препринт. — Москва, 2005. С. 221—222.
* Сліж Н. [http://kamunikat.org/download.php?item=2205-10.pdf Сямейныя адносіны і шлюбныя стратэгіі Саламярэцкіх у 16 — першай палове 17 ст.]{{Недаступная спасылка}} // Гістарычны альманах. — 2005. — Т. 11. — С. 86—121.
* Slizh N. Lithuania Grand Duchy of // Encyclopedia of Witchcraft. The Western Tradition. Volume 3, K-P. / editor Richard M. Golden. — Santa Barbara; Denver; Oxford: ABC-CLIO, 2006. — P. 658—660.
* Вялікае княства Літоўскае: гісторыя вывучэння ў 1991—2003 гг.-Grand Duchy of Lithuania: history of research, 1991—2003: матэрыялы міжнароднага круглага стала «Гісторыя вывучэння Вялікага княства Літоўскага ў 1991—2003 гг.», Гродна (16-18 мая 2003 г.) / рэдкал. С. Б. Каўн (адказ.рэд.), нам. адказнага рэдактара Н. У. Сліж. Мінск: Медісонт, 2006.
* Сліж Н. Унутрысямейныя адносіны ў сям’і Мялешкаў са Слонімскага павета ВКЛ у другой палове XVII ст. // Павятовая шляхта ВКЛ: гісторыя, геральдыка, генеалогія, культура (XVI—XVIII ст.). Матэрыялы навуковай канферэнцыі, Горадня, 18 лютага 2005 г. Горадня, 2006. — С. 76—86.
* Сліж Н. Рэцэнзія на Sarcevičiene J. Lietuvos didikės proginėje literatūroje portretai ir įvaizdžiai. Vilnius: Versus aureus, 2005. — 646 р. // Беларускі гістарычны агляд. — 2006. — Т. 13. Сш. 2 (25). — С. 475—487
* Сліж Н. Ідэальныя палачанкі // Commentarii Polocenses Historici. — 2006. — T. 3. — С. 42—44.
* Канструкцыя і дэканструкцыя Вялікага Княства Літоўскага: матэрыялы міжнар. навук. канф., Гродна, 23-25 крас.2004 г. / Пад рэд. Н. У. Сліж. Мінск: Лімарыус, 2007. — 188 с.
* Сліж Н. Гендэрная ідэнтыфікацыя шляхціча або што такое быць сапраўдным мужчынам у ВКЛ у XVI—XVII ст. // Канструкцыя і дэканструкцыя Вялікага Княства Літоўскага: матэрыялы міжнар. навук. канф., Гродна, 23-25 крас.2004 г. / Пад рэд. Н. У. Сліж. Мінск: Лімарыус, 2007. С. 135—142.
* Сліж Н. Гісторыя роду Трубецкіх у Вялікім Княстве Літоўскім // Архіварыус. № 5. — Мінск, 2007. — С. 137—159.
* śliż N. Testament Piotra Kochlewskiego, sędziego ziemskiego brzeskiego z 1646 roku // Zapiski historyczny. — 2007. — T. LXXII. Zeszyt. 1. — S. 97—109.
* Сліж Н. Мараль і норавы вялікага князя і шляхты ў эпоху Жыгімонта Аўгуста // Ягелоны: дынастыя, эпоха, спадчына. Матэрыялы міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, Гальшаны, Навагрудак, 2006). Мн., 2007. С. 207—216.
* Сліж Н. Сямейнае і штодзённае жыццё Гальшкі Гаслаўскай // Леў Сапега (1557—1633 гг.) і яго час. Зборнік навуковых артыкулаў. — Гродна, 2007. — С. 270—277.
* Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // «Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні», міжнародная навуковая канферэнцыя «Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні», 14-15 лістапада 2007 г.: у 2 ч. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81.
* Сліж Н. Як вярнуць збеглую жонку: прыгоды з жыцця Ульяны Гарнастаевай з роду Багавіцінавічаў (?-1575) // Homo historicus. — 2008. — С. 78—91.
* Слиж Н. Частная жизнь простестантов: развод капитана королевских войск Самуеля Мнинского и его жены Констанции // Viešosios ir privačiosios erdvės XVIII amžiaus Lietuvos Didžiojo Kunigaikštystėje / Sudarė R. Šmigelskytė-Stukienė. Vilnius, 2008. P. 333—346.
* Сліж Н. Тэстамент менскага падкаморыя Крыштафа Кавячынскага (1659 г.) // Мінск і мінчане: дзесяць стагоддзяў гісторыі (да 940-годдзя горада)&quot;: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф (Мінск, 7-9 верасня 2007 г.) / рэдкал. А. А. Каваленя і [інш.]. — Мінск, 2008. — С. 134—139.
* Гродзенскі палімпсест XII—XX стст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 7 лістапада 2008 г.) / Пад рэдакцыяй А. Ф. Смаленчука і Н. У. Сліж. — Гродна — Беласток: ІГДБ (ЕГУ), 2008. — 228 с.
* Сліж Н. З гісторыі Прачысценскай царквы ў Гародні. XVI—XVIII ст. // Гродзенскі палімпсест XII—XX стст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 7 лістапада 2008 г.) / Пад рэдакцыяй А. Ф. Смаленчука і Н. У. Сліж. — Гродна — Беласток: ІГДБ (ЕГУ), 2008. — С. 64—95.
* Дзянісава К., Сліж Н. Inscriptiones Ecclesiarum Grodnensium: Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў // Гродзенскі палімпсест XII—XX стст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 7 лістапада 2008 г.) / Пад рэдакцыяй А. Ф. Смаленчука і Н. У. Сліж. — Гродна — Беласток: ІГДБ (ЕГУ), 2008. — С. 221—226.
* Сліж Н. Вяноўныя запісы ў слонімскай земскай кнізе за 1575 г. // Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы юбілейн. навук.-практ. канф., прысвечанай 70-годдзю Нац. гіст. Архіва Беларусі (Мінск, 8 ліп. 2008 г.) / уклад. З. Л. Яцкевіч; навук.рэд. У. І. Адамушка. — Мн., 2008. — С. 135—150.
* Сліж Н. Царква і манастыр у Старым Саламярэччы // Архіварыус. № 6. — Мінск, 2008. — С. 203—212.
* Śliż N. Wędrówki Pawła Holszańskiego, biskupa wileńskiego w latach 1538—1539 // Podróżnicy — Fundatorzy — Święci / Pod red. T. Ratajczka. — Poznań, 2008. — S. 52—56.
* Сліж Н. «Збор знакамітых цудаў і ласкаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі Студэнцкай» як крыніца па гісторыі Гародні // Архіварыус. — Вып. 7. — Мн., 2009. — С. 132—181.
* Сліж Н. Афармленне інстытута шляхецкай сям’і ў Вялікім Княстве Літоўскім // Atenaeum. Vol. XII: Silva rerum nova. Штудыі ў гонар 70-годдзя Георгія Я. Галенчанкі. — Вільня; Мінск, 2009. — С. 264—278.
* Сліж Н. Справа аднаго наезду або пра рэпутацыю Льва Сапегі // Беларускі гістарычны агляд. — 2009. — Т. 16. — С. 152—158.
* Гродзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н.У Сліж. — Гродна, 2009.
* Сліж Н. Вяноўныя запісы ў кнізе гарадзенскага земскага суда за 1578—1579 гг. // Гарадзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н.У Сліж. — Гародня, 2009. — С. 65—74.
* Сліж Н. Маёмасць гарадзенскага ключніка Мікалая Яновіча ў першай палове XVI ст. // Гродзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н.У Сліж. — Гродна, 2009. — С. 238—245.
* Сліж Н. Практыка разводаў у Вялікім Княстве Літоўскім у 16-18 ст. // Гістарычны альманах. — 2009. — Т. 15. — С. 14—34.
* Сліж Н. Кананічнае права па рэгуляванню сямейна-шлюбных дачыненняў пратэстантаў ВКЛ (XVI—XVII стст.) // Studia Historica Europae Orientalis=Исследования по истории Восточной Европы: науч.сб. Вып. 2. Минск, 2009. — С. 201—211.
* Сьліж Н. Лава ў капліцы Маці Божай Студэнцкай у фарным касьцёле Гародні // Arche. Другая Гародня. 2010. № 1, 2. C. 66—98.
* Слиж Н. Историческая память о Ливонской войне в панегирической литературе XVII века // Балтийский вопрос в конце XV—XVI в. Сборник научных статей. М., 2010. С. 365—380.
* Сьліж Н. «Нябесная скарбніца…» Вільні // Arche. Genius urbis. 2010. № 3. C. 62-99.
* Слиж Н. В. Судьба Трубецких в контексте межгосударственных отношений Великого княжества Литовского и Московского княжества // Сословия, институты и государственная власть в России (Средние века и раннее Новое время): Сб. ст. памяти акад. Л. В. Черепнина / Отв. ред. В. Л. Янин, В. Д. Назаров. М.: Языки славянских культур, 2010. С. 652—658.
* Сліж Н. Астрожчыцкі замак у сярэдзіне XVI ст. // Архіварыўс. Вып.8. Мн.: НГАБ, 2010. С. 121—129.
* Сліж Н. З гісторыі валодання гарадзенскім дварамі ў канцы XV — пачатку XVI ст. // Гарадзенскі палімпсест. 2010. Дзяржаўныя і сацыяльныя структуры. XVI—XX ст. / Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н.У Сліж. — Мінск, 2011. — С. 217—221.
* Сліж Н. Гарадзенскія падворкі ў XVII ст. // Гарадзенскі палімпсест. 2010. Дзяржаўныя і сацыяльныя структуры. XVI—XX ст. / Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж. — Мінск, 2011. — С. 222—254.
* Сліж Н. Граць вяселле па шляхецку // Arche. Пачатак. Праз свята да душы. 2011. № 7 8 (ліпень жнівень). С. 38 66.
* Śliż N. Obrędy weselne jako droga przekazywania tradycji w rodzinie szlacheckiej w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI XVII wieku // Tradycja — metody przekazywania i formy upamiętnienia w państwie polsko-litewskim, XV — piersza połowa XIX wieku. Materiały XIX konferencji Komisji Lituanistycznej przy Komietecie Nauk Historycznych PAN w dniach 21 22 września 2010 / Pod red. U. Augustuniak. W., 2011. — S. 185—200.
* Сліж Н. Пасагавы рэестр жонкі вендэнскага падкаморыя Пятра Княжэвіча // Ашмяншчына : праблемы рэгіянальнай гісторыі Беларусі: зб. навук.арт. / рэдкал.: А. А. Каваленя [і інш.] — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 220—226.
* Сліж Н. Праявы язычніцтва ў Ашмянскім павеце ў XVII ст. // Ашмяншчына : праблемы рэгіянальнай гісторыі Беларусі: зб. навук.арт. / рэдкал.: А. А. Каваленя [і інш.] Мінск: Беларус. навука, 2011. С.314 — 324.
* Сліж Н. Шляхцянкі на старонках прыватна-прававых і судовых дакументаў XVI—XVII стст. // Arche. Пачатак. Жаночая гісторыя Беларусі. 2011. №. 12.
* Сліж Н. Магдэбургскае права ў Гародні ў канцы XV — першай палове XVI ст.: увядзенне і развіццё // Гарадзенскі палімпсест. 2011. Асоба, грамадства, дзяржава. XV—XX стст. // Пад рэд. А. Ф. Смаленчука, Н. У. Сліж. Мінск, 2012. — С. 10-44.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|СЛІЖ Наталля Уладзіміраўна}}

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Сліж Наталля Уладзіміраўна}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>hb3e4wbl1in8ry015vp7mqz11b3i64j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юзаф Пашкоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68019</id>
    <revision>
      <id>5190000</id>
      <parentid>3294181</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="9gi8fvwwkq3frkzfudaesimk31qork7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пашкоўскі}}
{{пісьменнік}}
'''Юзаф (Восіп, Іосіф) Пашкоўскі''' ({{ДН|19|3|1787}}, в. [[Стокі (Свіслацкі раён)|Стокі]], цяпер [[Свіслацкі раён]] — {{ДС|4|10|1858}}) — [[пісьменнік]] і [[педагог]].

Вучыўся ў [[Барунская базыліянская школа|Барунскай базыліянскай школе]], затым у [[Гродзенская дамініканская школа|Гродзенскай дамініканскай школе]], скончыў [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкую гімназію]]. У 1810 годзе выехаў у [[Варшава|Варшаву]] і паступіў на вайсковую службу. На баку французаў удзельнічаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. У 1820 годзе выкладаў артылерыю ў [[Калішскі кадэцкі корпус|Калішскім кадэцкім корпусе]]. У 1822—1830 гадах выкладаў у артылерыйская-інжынернай школе ў Варшаве. Удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. У 1833 годзе атрымаў дазвол на прыватную педагагічную дзейнасць. У 1837—1842 гадах быў інспектарам педагагічных курсаў у Варшаве. Пазней даваў прыватныя ўрокі.

Выдаў кнігу «Практычная навука кананіра…» (Варшава, 1830), гісторыка-мемуарную працу «Вайна ў Польшчы ў 1831 годзе, апісаная польскім афіцэрам у 1832 годзе» (Львоў, 1861; 2-е выд. 1867). Таксама аўтар літаратурных партрэтаў польскіх ваенных дзеячаў, апавяданняў, вершаваных гутарак пра ўспаміны дзяцінства і перажытае на вайне.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Пяткевіч А. М.'' Людзі культуры з Гродзеншчыны: даведнік. — Гродна: ГрДУ, 2000. — 356 с. — ISBN 985-417-199-Х

{{DEFAULTSORT:Пашкоўскі Юзаф}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]]
[[Катэгорыя:Навучэнцы Свіслацкай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Virtuti Militari]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свіслацкім раёне]]</text>
      <sha1>9gi8fvwwkq3frkzfudaesimk31qork7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Крыштаф Халецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69647</id>
    <revision>
      <id>5190141</id>
      <parentid>4177676</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6371" sha1="9je0goh2y0eytzgmklxau2piqbaypd4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Халецкі}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя =Мікалай Халецкі
 | арыгінальнае імя =
 | партрэт =Mikołaj Krzysztof Chalecki.PNG
 | шырыня партрэта =250px
 | подпіс =Мікалай Халецкі. Невядомы мастак, XVII ст.
 | герб =POL COA Chalecki.svg
 | шырыня герба =100px
 | подпіс герба =[[Герб «Халецкі»]]

 | тытул = [[Ваявода новагародскі]]
 | парадак = 
 | парадак-жан = 
 | пад імем = 
 | сцяг = 
 | перыядпачатак =1650
 | перыядканец = 1653
 | перыяд праўлення =
 | папярэднік =[[Юрый Храптовіч]]
 | пераемнік =[[Пётр Казімір Вяжэвіч]] 
 | каранацыя =
 | адрачэнне =

 | тытул_2 = [[Вялікі мечнік літоўскі]]
 | парадак_2 = 
 | парадак-жан_2 = 
 | пад імем_2 = 
 | сцяг_2 = 
 | перыядпачатак_2 =1615
 | перыядканец_2 =1650
 | перыяд праўлення_2 =
 | папярэднік_2 =[[Ян Халецкі]]
 | пераемнік_2 =[[Юрый Тызенгаўз]]
 | каранацыя_2 =
 | адрачэнне_2 =

 | дата нараджэння =
 | месца нараджэння =
 | дата смерці =
 | месца смерці =
 | пахаваны =
 | род =
 | бацька =
 | маці =
 | муж =
 | жонка =
 | у шлюбе=
 | дзеці =
 | рэлігія =
 | узнагароды =
 | аўтограф =
 | Commons            =
 | Rodovid=
}}
'''Мікалай Халецкі''' (каля [[1589]] — {{ДС|7|4|1653}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. [[Вялікі мечнік літоўскі]] (1615—1650), [[ваявода новагародскі]] (1650—1653); староста [[Алькенікі|алькеніцкі]], [[Ляйпуны|ляйпунскі]] і [[Алітус|аліцкі]].

== Біяграфія ==
[[Файл:Maryja Eleanora Chaleckaja (Stibichen), Mikałaj Kryštap Chalecki. Марыя Элеанора Халецкая (Стыбіхен), Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|thumb|250px|злева|Сужэнцы Марыя Элеанора са Стыбіхенаў і Мікалай Крыштаф Халецкія. Невядомы мастак, каля 1646 г. [[Літоўскі мастацкі музей]].]]

З шляхецкага роду [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|Халецкіх]], сын [[Дзмітрый Халецкі|Дзмітрыя]], [[падскарбі вялікі літоўскі|падскарбія вялікага літоўскага]], і Рэгіны з Дыбоўскіх.

Пачаўшы сваё навучанне ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], працягнуў яго дванаццацігадовым падарожжам па-за мяжой. Вучыўся ў [[Лёвенскі ўніверсітэт|Лёвене]] ([[Галандыя]]) і парыжскай [[Сарбона|Сарбоне]], дзе атрымаў «вянок мудрасці» («Laurea Corona Sapientiae») і званне «Vertex Liberalium Artium» за дасягненне дасканаласці ў вольных навуках. Там жа, у сталіцы [[Францыя|Францыі]], апублікаваў у [[1606]] годзе свой першы твор — [[панегірык]] у гонар [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]].

[[Каралеўскі дваранін]]. 18 разоў абіраўся [[Пасол соймавы|паслом]] на [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймы]].

Падчас [[Польска-шведская вайна (1617—1618)|польска-шведскай вайны 1617—1618 гг.]] выставіў уласную харугву. Пры штурме [[Парнаў|Парнава]] прабіўся да яго муроў і першым узарваў петарду&lt;ref&gt;[[Георгій Галенчанка|Г. Галенчанка]]. [http://www.manarchija.org/g_halenczanka Развіццё шляхецкай дэмакратыі ў Вялікім Княстве Літоўскім у ХVІ—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126144034/http://www.manarchija.org/g_halenczanka |date=26 лістапада 2011 }} // «Герольд Litherland» № 3—4 (7—8). С. 87—102.&lt;/ref&gt;. Браў удзел у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]]. У [[Алькенікі|Алькеніках]] трымаў кузню і пушкарню, якія забяспечвалі зброяй войска Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref&gt;Oskar Halecki. Mikołaj Krzysztof Chalecki // Polski Słownik Biograficzny. T. III. — Kraków, 1937. S. 251—252.&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя творы ==
Аўтар шэрагу твораў, у тым ліку:
* Alegorie ([[1618]]);
* Binarius Chalecianus sive duo manipuli liliorum ([[1642]]).
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Oskar Halecki, Mikołaj Krzysztof Chalecki, w: Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1937, t. III, s. 251—252.
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Ваяводы новагародскія}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Халецкі Мікалай Крыштаф}}
[[Катэгорыя:Халецкія|Мікалай Крыштаф]]
[[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Ваяводы новагародскія]]
[[Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Старосты алькеніцкія]]
[[Катэгорыя:Старосты ляйпунскія]]
[[Катэгорыя:Старосты аліцкія]]</text>
      <sha1>9je0goh2y0eytzgmklxau2piqbaypd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзмітрый Халецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69648</id>
    <revision>
      <id>5190144</id>
      <parentid>4177674</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2741" sha1="bmg7od4693q9n7awvrz6q6d00e7zf0g" xml:space="preserve">{{шляхціч}}
{{цёзкі2|Халецкі}}
'''Дзмітрый Есіфавіч Халецкі''' (''Дзмітрый Іосіфавіч''; каля [[1550]] — да [[20 студзеня]] [[1598]])  — ураднік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

== Біяграфія ==
Паходзіў са шляхецкага [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|роду Халецкіх]] герба «[[Халецкі (герб)|Халецкі]]». Сын [[Есіф Міхайлавіч Халецкі|Есіфа Міхайлавіча]]. [[Мечнік вялікі літоўскі]] ў 1579—1588 гадах, [[падскарбі дворны]] ў 1588—1590 гадах, [[Падскарбі земскі ВКЛ|падскарбі земскі]] і [[пісар вялікі літоўскі|пісар літоўскі]] з 1590 года. Вызначыўся добрым кіраваннем скарбам Вялікага Княства Літоўскага. [[Маршалак сойма]] 1589 года. Быў каралеўскім камісарам пры падпісанні [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі 1596 года]].

== Сям’я ==
У шлюбе з Рэгінай з [[Дыбоўскія|Дыбоўскіх]]. Дзеці:
* [[Мікалай Крыштаф Халецкі|Мікалай Крыштаф]] (каля 1589—1653), ваявода новагародскі;
* [[Аляксандр Халецкі|Аляксандр]] (? — 1651);
* сын;
* сын;
* дачка (1592).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=711|артыкул=Халецкія|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}}

{{Продкі}}
{{Вялікія падскарбіі літоўскія}}
{{Падскарбіі дворныя літоўскія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Халецкі Дзмітрый}}
[[Катэгорыя:Халецкія|Дзмітрый]]
[[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія]]
[[Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Маршалкі Сойма Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Старосты берасцейскія]]
[[Катэгорыя:Старосты магілёўскія]]</text>
      <sha1>bmg7od4693q9n7awvrz6q6d00e7zf0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінскі аўтамабільны завод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70529</id>
    <revision>
      <id>5189828</id>
      <parentid>5163089</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:12:25Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5189828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33901" sha1="aphr2opo5g2oeugozr1vf4yqjg8k72h" xml:space="preserve">{{coord|display=title|53|51|25|N|27|39|22|E|type:landmark_region:BY}}
{{Картка кампаніі 
| назва = ААТ «Мінскі аўтамабільны завод» 
| лагатып = Minsky automoblie plant.png
| тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]]
| дэвіз =
| заснавана = [[1944]]
| размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} г. [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]]
| ключавыя фігуры = [[Генеральны дырэктар]] &lt;br /&gt; [[Валерый Валер’евіч Іванковіч]]
| галіна = [[Аўтамабілебудаванне]]
| прадукцыя = [[Грузавы аўтамабіль|грузавыя аўтамабілі]], [[аўтобус]]ы, спецтэхніка
| абарот =
| аўдытар =
}}
'''ААТ «Мінскі аўтамабільны завод»''' — [[Беларусь|беларускі]] вытворца [[Грузавы аўтамабіль|грузавых аўтамабіляў]], [[аўтобус]]аў, [[тралейбус]]аў, а таксама спецыяльнай тэхнікі і прычэпаў.

== Гісторыя ==

=== Савецкі перыяд ===

==== 1944—1947 ====
Заснаваны [[9 жніўня]] [[1944]] г. пастановай Дзяржаўнага камітэта абароны аб арганізацыі аўтазборачнага завода ў Мінску.

Адначасова з будаваннем завода, у кастрычніку [[1944]] г. пачынаецца зборка грузавых машын GMC и Studebaker з вузлоў і дэталей, якія паступалі па [[ленд-ліз]]у. Вырабленыя аўтамабілі адразу ж адпраўлялі на фронт. Зборка спынена ў кастрычніку [[1946]] г. За два гады было сабрана 18174 аўтамабіля.

У красавіку 1946 г. быў асвоены выпуск прычэпаў.

==== 1947—1965 ====
У 1947 годзе на заводзе пачаўся выпуск грузавых аўтамабіляў. Першымі машынамі, якія выйшлі з цэха [[7 лістапада]] [[1947]] года, сталі 6-тонныя самазвалы [[МАЗ-205 (самазвал)|МАЗ-205]], створаныя яшчэ на [[Яраслаўскі маторны завод|Яраслаўскім аўтазаводзе]].

Да канца [[1950]] г. завод знаходзіўся ў стадыі будаўніцтва, таму на прадпрыемстве займаліся толькі зборкай машын і вытворчасцю драўляных кабін. Амаль 75 % камплектуючых агрэгатаў паступала ў [[Мінск]] з [[Яраслаўль|Яраслаўля]]. І толькі ў [[1951]] г. ў эксплуатацыю былі запушчаныя асноўныя вытворчыя магутнасці завода.

На грузавікі серыі «[[МАЗ-200|200]]» ў [[1959]] і [[1964]] гадах прыйшоўся выпуск 100- і 200-тысячнага аўтамабіля маркі «МАЗ».

У [[1950]] г. на МАЗе было створана канструктарскае бюро звышцяжкіх грузавых аўтамабіляў, якое ўзначаліў вядомы канструктар [[Барыс Львовіч Шапашнік]]. Пад яго кіраўніцтвам [[17 верасня]] 1950 г. быў сабраны першы 25-тонны кар’ерны самазвал [[МАЗ-525]]. У [[1957]] г. пачаўся выраб трохвосевай машыны МАЗ-530 грузападымальнасцю 40 тон. З [[1956]] г. МАЗ выпускаў таксама спецыяльныя колавыя машыны: будаўнічы МАЗ-528 і аэрадромны цягач МАЗ-541. У праграму таксама ўваходзілі аднавосевыя цягачы МАЗ-529В і МАЗ-531 для буксіроўкі скрэпераў.

==== 1965—1990 ====
Наступным важным этапам стала стварэнне заводам цяжкіх грузавікоў з бескапотнай кампаноўкай. Яшчэ ў 1958 годзе на МАЗе сабралі першыя ўзоры машын новага пакалення [[МАЗ-500]], але толькі ў [[1965]] г., пасля рэканструкцыі завода, разгарнулася іх серыйная вытворчасць. Базавым варыянтам стаў бартавы 7,5-тонны МАЗ-500 з колавай базай 3850 мм.

У [[1970]] г. адбылася мадэрнізацыя 500-га сямейства. Колавая база бартавой мадэлі МАЗ-500А ўзрасла на 100 мм, грузападымальнасць павялічылася да 8 т.

Пакаленне МАЗаў 1977-89 гадоў ([[МАЗ-5335]] і мадыфікацыі) прадстаўляла сабой набор розных пераходных камбінацый з шасі 500-й серыі, і адрознівалася толькі абліцоўваннем кабіны і суцэльнаметалічнай грузавой платформай.

У канцы 1970-х распрацована новае — трэцяе пакаленне МАЗ. Першым у серыйнай вытворчасці ў 1978 г. з’явіўся седлавы цягач [[МАЗ-6422]] (6x4). Пераход на новае пакаленне практычна завяршыўся да [[1985]] г. Базавымі сталі седлавыя цягачы [[МАЗ-5432|МАЗ-54322]] і [[МАЗ-6422|МАЗ-64227]].

У [[1988]] г. пачалося супрацоўніцтва з нямецкай фірмай MAN, чые 360-моцныя рухавікі былі ўпершыню ўстаноўлены на цягачы МАЗ-54326 і МАЗ-64226.

У [[1988]] г. на Парыжскім аўтасалоне завод прадставіў вопытны прататып — [[аўтапоезд]] [[МАЗ-2000]] «Перабудова» даўжынёй 15 метраў з сілавымі агрэгатамі, размешчанымі ўнутры паваротнай каляскі пад высокай абцякальнай кабінай.

[[14 красавіка]] [[1989]] г. быў сабраны 1000000 грузавік. Ім стаў цягач [[МАЗ-6422]].

=== Беларусь ===

==== 1990-я ====
Пераход да эканамічных рэформ пачатку 90-х гадоў адзначыўся буйнымі эканамічнымі і палітычнымі ўзрушэннямі, якія паставілі МАЗ на грань катастрофы. У далейшым МАЗ змог аднавіць сілы, мадэрнізаваць свае папярэднія грузавікі і стварыць новае чацвёртае пакаленне. На іх з’явіліся больш сучасныя агрэгаты, АБС у прывадзе тармазоў, процібуксовачнай сістэма ASR. Нараўне з расійскімі рухавікамі Яраслаўскага і Тутаеўскага маторных заводаў усё шырэй сталі выкарыстоўвацца нямецкія маторы MAN, амерыканскія Cummins, англійскія Perkins.

[[15 чэрвеня]] [[1992]] г. была падпісана дамоўленасць паміж Мінскім Аўтамабільным Заводам і нямецкай аўтобуснай фірмай [[Neoplan|Неаплан (Neoplan)]], на падставе якой МАЗу была перададзена ліцэнзія на вытворчасць гарадскога аўтобуса Neoplan 4014 і турыстычнага лайнера Neoplan 316SHD. Былі перададзены таксама зборачныя прыстасаванні і тэхнічная дакументацыя. Першыя шэсць нізкападлогавых аўтобусаў былі сабраныя з нямецкіх машына-камплектаў у [[1993]] годзе на плошчах [[МЗКЦ|Мінскага завода колавых цягачоў]]&lt;ref&gt;http://os1.ru/article/anniversary/2007_11_A_2008_04_10-14_26_16/&lt;/ref&gt;. Першая пастаўка аўтобусаў МАЗ у прамыслова значных аб’ёмах адбылася ў [[1997]] г.

[[Файл:1999. Stamp of Belarus 0342.jpg|thumb|200px|left|[[МАЗ-6430]]]]
[[11 сакавіка]] [[1997]] г. з канвеера сышоў першы двухвосевы седлавы цягач сямейства «[[МАЗ-5440|5440]]» чацвёртага пакалення. Пачатак новаму трохвосеваму пакаленню даў седлавы цягач [[МАЗ-6430]] для 46-тонных аўтацягнікоў.

[[Файл:MAZ-MAN 543268 truck.JPG|thumb|200px|[[МАЗ-MAN]]-543268]]
{{Асноўны артыкул|МАЗ-MAN}}
[[10 снежня]] [[1997]] года ў Мінску была падпісана дамова аб стварэнні сумеснага беларуска-нямецкага прадпрыемства ЗАТ «[[МАЗ-MAN|МАЗ-МАН]]». Першай прадукцыяй новага прадпрыемства сталі двухвосевыя седлавыя цягачы МАЗ-MAN-543265 і МАЗ-MAN-543268&lt;ref name=&quot;adt-2015-03-05&quot;&gt;{{cite web |url = https://adt.by/pervyj-laureat-respublikanskogo-avtomobilnogo-konkursa/ |title = Первый лауреат республиканского автомобильного конкурса |date = 05.03.2015 |publisher = adt.by |access-date = 2021-02-01 |lang = ru |archive-date = 5 лютага 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210205165621/https://adt.by/pervyj-laureat-respublikanskogo-avtomobilnogo-konkursa/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Машыны ўяўлялі сабой шасі [[МАЗ-5432]] з рухавіком MAN, каробкай перадач [[ZF]] і кабінай ад [[MAN F2000]]. На МАЗ-MAN-543265 усталёўваўся рухавік ''D 2866 LF 21'' (370 к.с., Euro-1), на МАЗ-MAN-543268 — ''D 2866 LF 20'' (400 к.с., Euro-2). У красавіку [[1998]] года быў сабраны першы грузавік. Зборка ажыццяўлялася не на канвееры, а на асобных участках-пастах, дзе стаялі некалькі чалавек, якія адзін за адным паступова ўсталёўвалі на машыну ўсе вузлы і агрэгаты. На 45 адсоткаў першы аўтамабіль складаўся з імпартных камплектуючых. Нямецкімі былі матор, кабіна ў поўнай камплектацыі і стандартнай афарбоўцы, каробка перадач, счапленне, шэраг пнеўмаэлементаў і інш. Раму, масты, пярэднюю вось, сядло вырабілі на МАЗе. У кастрычніку [[1998]] года на «МАЗ-МАНе» пачаў працу свой зборачны канвеер&lt;ref name=&quot;adt-2018-04-23&quot;&gt;{{cite web |url = https://adt.by/pervyiy-gruzovik-maz-man/ |title = Первый грузовик МАЗ-МАН |date = 23.04.2018 |publisher = adt.by |access-date = 2021-02-01 |lang = ru |archive-date = 5 лютага 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210205180359/https://adt.by/pervyiy-gruzovik-maz-man/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

У [[1999]] г. завод прадставіў сярэднетанажны грузавік [[МАЗ-4370]] з дызелем [[ММЗ Д-245|Д-245.9]] (136 к.с.) Мінскага маторнага завода. Яго вытворчасць пачалася ў сакавіку 2000 г.

==== 2000-я ====
{{У планах}}

{| style=&quot;margin:auto; clear:both;&quot;
|
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:1.4em; text-align:center; font-size:90%; background:#eee;&quot;
|+ Вытворчасць грузавых аўтамабіляў&lt;br /&gt;у 2000—2009 гады&lt;ref name=&quot;ar-2002-04&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Автопром СНГ: итоги года
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2002
 |нумар      = 4
 |старонкі   = 71
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2003-04&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Грузовой автопром СНГ: итоги года
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2003
 |нумар      = 4
 |старонкі   = 61
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2004-04&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Автопром СНГ в 2003 году: грузовики и автобусы
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2004
 |нумар      = 4
 |старонкі   = 67
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2005-04&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Производство грузовиков и автобусов в СНГ
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2005
 |нумар      = 4
 |старонкі   = 70
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2006-04&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Производство грузовиков и автобусов в СНГ (по данным АСМ-Холдинга)
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2006
 |нумар      = 4
 |старонкі   = 65
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2008-03&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Автозаводы СНГ: итоги года
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2008
 |нумар      = 3
 |старонкі   = 82
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2009-03&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Автозаводы СНГ: итоги года
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2009
 |нумар      = 3
 |старонкі   = 75
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2010-03&quot;&gt;{{артыкул
 |загаловак  = Производство грузовиков и автобусов в СНГ за январь—декабрь
 |выданне    = Авторевю
 |тып        = часопіс
 |год        = 2010
 |нумар      = 3
 |старонкі   = 72
}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

|
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:500 height:200
PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.87)
  id:values value:gray(0.33)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:26000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:2000 from:0 till:13085
  bar:2001 from:0 till:14293
  bar:2002 from:0 till:15431
  bar:2003 from:0 till:16856
  bar:2004 from:0 till:19713
  bar:2005 from:0 till:20255
  bar:2006 from:0 till:20949
  bar:2007 from:0 till:22985
  bar:2008 from:0 till:23359
  bar:2009 from:0 till:9964
PlotData=
  textcolor:values fontsize:XS
  bar:2000 at: 13085 fontsize:S text: 13085 shift:(-15,5)
  bar:2001 at: 14293 fontsize:S text: 14293 shift:(-15,5)
  bar:2002 at: 15431 fontsize:S text: 15431 shift:(-15,5)
  bar:2003 at: 16856 fontsize:S text: 16856 shift:(-15,5)
  bar:2004 at: 19713 fontsize:S text: 19713 shift:(-15,5)
  bar:2005 at: 20255 fontsize:S text: 20255 shift:(-15,5)
  bar:2006 at: 20949 fontsize:S text: 20949 shift:(-15,5)
  bar:2007 at: 22985 fontsize:S text: 22985 shift:(-15,5)
  bar:2008 at: 23359 fontsize:S text: 23359 shift:(-15,5)
  bar:2009 at: 9964 fontsize:S text: 9964 shift:(-11,5)
&lt;/timeline&gt;
|-
|}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot; text-align:center; font-size:90%; background:#eee;&quot;
|+ Вытворчасць аўтобусаў&lt;br /&gt;у 2000—2009 гады&lt;ref name=&quot;ar-2002-04&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2003-04&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2004-04&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2005-04&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2008-03&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2009-03&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ar-2010-03&quot;/&gt;
|
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:500 height:200
PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.87)
  id:values value:gray(0.33)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2100
ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15 align:left
  bar:2000 from:0 till:500
  bar:2001 from:0 till:429
  bar:2002 from:0 till:446
  bar:2003 from:0 till:480
  bar:2004 from:0 till:577
  bar:2005 from:0 till:938
  bar:2006 from:0 till:1724
  bar:2007 from:0 till:1692
  bar:2008 from:0 till:1813
  bar:2009 from:0 till:1176
PlotData=
  textcolor:values fontsize:XS
  bar:2000 at: 500 fontsize:S text: 500 shift:(-9,5)
  bar:2001 at: 429 fontsize:S text: 429 shift:(-9,5)
  bar:2002 at: 446 fontsize:S text: 446 shift:(-9,5)
  bar:2003 at: 480 fontsize:S text: 480 shift:(-9,5)
  bar:2004 at: 577 fontsize:S text: 577 shift:(-9,5)
  bar:2005 at: 938 fontsize:S text: 938 shift:(-9,5)
  bar:2006 at: 1724 fontsize:S text: 1724 shift:(-11,5)
  bar:2007 at: 1692 fontsize:S text: 1692 shift:(-11,5)
  bar:2008 at: 1813 fontsize:S text: 1813 shift:(-11,5)
  bar:2009 at: 1176 fontsize:S text: 1176 shift:(-11,5)
&lt;/timeline&gt;
|-
|}
|}

==== 2010-я ====

У пачатку [[2010]]-х абмяркоўвалася стварэнне сумеснага прадпрыемства з расійскім вытворцам «[[КамАЗ|КАМАЗ]]». У [[2011]] годзе брытанская аўдытарская кампанія Ernst&amp;Young правяла ацэнку рынкавага кошту МАЗа, якая склала $800 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://av.by/news/ernst-and-young-maz-stoit-ne-bolee-800-mln-dollarov |title = Ernst &amp;amp; Young: МАЗ стоит не более 800 млн долларов |publisher = [[av.by]] |date = 2011-11-15 |access-date = 2021-10-23 |language = ru |archive-date = 23 кастрычніка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211023175858/https://av.by/news/ernst-and-young-maz-stoit-ne-bolee-800-mln-dollarov |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.
{{У планах}}

==== 2020-я ====
Аб’ём вытворчасці за [[2020]] год склаў 10762 адзінкі. Асноўныя экспартныя рынкі: [[Расія]] (рэалізавана 5275 машын, у тым ліку 3991 грузавы аўтамабіль і 805 адзінак пасажырскай тэхнікі) і [[Украіна]] (рэалізаваныя 1012 грузавых аўтамабіляў і 354 адзінкі пасажырскай тэхнікі, 110 прычэпаў, доля на ўкраінскім рынку склала 21,7 %)&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.belta.by/society/view/maz-otvet-na-novye-vyzovy-rost-objemov-proizvodstva-i-prodazh-426508-2021/ |title = МАЗ – ответ на новые вызовы: рост объемов производства и продаж |publisher = belta.by |date = 2021-02-01 |access-date = 2021-02-01 | language = ru }}&lt;/ref&gt;.

== Міжнародныя санкцыі ==
21 чэрвеня 2021 года Мінскі аўтамабільны завод (а таксама яго дырэктар Іванковіч) быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&amp;from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — {{нп3|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага Саюза|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага Саюза|uk|Офіційний вісник Європейського Союзу}}, 21.06.2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=RFE/RL|date=2021-06-25|title=In Photos: What EU Sanctions Against Belarus Look Like|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus-companies/31326064.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808153955/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus-companies/31326064.html|archive-date=2021-08-08|access-date=2021-08-14|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=en}}&lt;/ref&gt;. Таксама МАЗ і Іванковіча ў санкцыйныя спісы ўключылі [[Канада]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-12|title=Entire Economic Spheres Can Be Paralised in Belarus|url=https://charter97.org/en/news/2021/8/12/432880/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812141111/https://charter97.org/en/news/2021/8/12/432880/|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-15|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Швейцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-08-11|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. August 2021 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 7 und 8|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-08-11.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815071230/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-08-11.pdf|archive-date=2021-08-15|access-date=2021-08-15|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}&lt;/ref&gt;. 6 ліпеня 2021 года да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

24 сакавіка 2023 года [[Міністэрства фінансаў ЗША]] ўвяло [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|абмежавальныя меры]] адносна Мінскага аўтамабільнага завода і яго дырэктара Валерыя Іванковіча&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.autoparus.by/publication/134863 |title=Мінфін ЗША увёў санкцыі супраць беларускіх заводаў МАЗ і БелАЗ |access-date=24 сакавіка 2023 |archive-date=24 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324153757/https://www.autoparus.by/publication/134863 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/samaljot-lukaszenki-trapiu-pad-sankcyi-zsza|title=Самалёт Лукашэнкі трапіў пад санкцыі ЗША|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=24-03-2023}}&lt;/ref&gt;. 27 траўня 2023 года Украіна таксама ўвяла санкцыі супраць завода&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ukraine-sanktsii-rzhd-belorus/32430533.html|title=Украина ввела санкции против 51 человека и 220 юридических лиц. В списке структуры РЖД и 19 белорусских предприятий|website=[[Настоящее Время]]|date=2023-05-27|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Структура ==
* ААТ «Мінскі аўтамабільны завод» — кіруючая кампанія холдынгу «БелаўтаМАЗ»
* ААТ «Асіповіцкі завод аўтамабільных агрэгатаў»
* ААТ «Баранавіцкі аўтаагрэгатны завод»
* ААТ «[[Брэстмаш]]»
* ААТ «Гродзенскі механічны завод»
* ААТ «Дзяржынскі эксперыментальна-механічны завод»
* ААТ «Кавальскі завод цяжкіх штамповак» ([[Жодзіна]])
* ААТ «Клецкі мехзавод»
* «[[Магілёўтрансмаш]]»
* ААТ «ТАіМ» ([[Бабруйск]])

== Прадукцыя ==

=== Грузавікі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:150px; height:150px;&quot; | Сярэднетанажныя
! [[Файл:MAZ-4371 chassis.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-4371]]
! [[Файл:Dump truck (grain carrier) MAZ-4571N2-537-000.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-4571]]
! [[МАЗ-4381]]
! style=&quot;width:150px;&quot; | [[МАЗ-4581]]
|-
! style=&quot;width:150px; height:150px;&quot; | 4х2
! [[Файл:МАЗ с манипулятором на выставке в Хабаровске ф1.JPG|150px]]{{clear}}[[МАЗ-5340]]
! [[Файл:MAZ-5440.JPG|150px]]{{clear}}[[МАЗ-5440]]
! [[Файл:MAZ-555026 long-haul truck with MAZ-857100 trailer (02).jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-5550]]
|-
! style=&quot;width:150px; height:150px;&quot; | 6х4
! [[Файл:Budpragres-2019 2.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6312]]
! [[Файл:MAZ-643028 truck 3.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6430]]
! [[Файл:MAZ-6501C9 truck 2.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6501]]
! [[МАЗ-6513]]
|-
! style=&quot;width:150px; height:150px;&quot; | 6х6
! [[Файл:MAZ-6302 C9 timber carrier truck with trailer (1).jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6302]]
! [[Файл:MAZ-6318 timber carrier truck (2).jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6318]]
|-
! style=&quot;width:150px; height:150px;&quot; | 8х4
! [[Файл:MAZ dump truck 2.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-6516]]
|-
! style=&quot;width:150px; height:150px;&quot; | 8х8
! [[МАЗ-6526]]
|-
|}

=== Аўтобусы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Файл:Minsk bus 01.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-103]]
|-
! [[Файл:MAZ-203 in Minsk — Vaŭpšasava street.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-203]]
! [[Файл:Автобус МАЗ-206 Тирасполь-Бендеры - Донор.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-206]]
! [[Файл:MAZ 226 in Dobrush.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-226]]
! [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-215]]
! [[Файл:MAZ-216.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-216]]
|-
! [[Файл:MAZ-231 p02.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-231]]
! [[Файл:Glaspo Motors 9G Magway (1) Travelarz.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-232]]
! [[Файл:MAZ-251-Reisebus in München.JPG|150px]]{{clear}}[[МАЗ-251]]
! [[Файл:MAZ-257 bus.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-257]]
|-
! [[Файл:MAZ-303.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-303]]
|-
! [[Файл:Автобус МАЗ-171 в аэропорту Кишинёва - Донор.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-171]]
! [[МАЗ-271]]
|-
|}

=== Тралейбусы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Файл:MAZ-203T70 (Minsk) p3.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-203Т]]
|-
|}

=== Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Файл:MAZ-281 (281040 modification) 04.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-281]]
! [[Файл:MAZ-365022 LCV - 01.jpg|150px]]{{clear}}[[МАЗ-3650]]
|-
|}

== Спорт ==
У 1987—1992 гг МАЗ удзельнічаў у чэмпіянаце Еўропы па кальцавых гонках на грузавіках&lt;ref name=&quot;maz_sport&quot;&gt;[http://www.abw.by/number/see_note/419/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130520202808/http://www.abw.by/number/see_note/419/|date=20 мая 2013}}&lt;/ref&gt;. Апошнім выступленнем кальцавога МАЗа стаў этап чэмпіянату свету ў Францыі, дзе Генадзь Драпкін заняў другое месца. Але па вяртанні дадому каманда была расфарміравана, праект закрыты, машына разукамплектавана, а пазней распілавана на металалом.

У 1999—2001 гг каманда «МАЗ-Яравіт» удзельнічае ў чэмпіянаце Еўропы па трак-трыяле. У 2000 годзе экіпаж Пётр Орсік / Дзмітрый Кніга стаў пераможцам чэмпіянату. У 2001-м экіпаж паўтарыў сваё дасягненне&lt;ref name=&quot;maz_sport2&quot;&gt;[http://www.abw.by/number/see_note/9144/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323203728/http://www.abw.by/number/see_note/9144/|date=23 сакавіка 2011}}&lt;/ref&gt;.
{{Асноўны артыкул|МАЗ-СПОРТаўта}}
[[Файл:La Gaceta (Mirá las máquinas) - Dakar 2017 - Viazovich.jpg|thumb|200px|[[МАЗ-5309RR]] на ралі Дакар-2017]]
З [[2010]] года каманда Мінскага аўтамабільнага завода — «[[МАЗ-СПОРТаўта]]» — прымае ўдзел у міжнародных [[ралі-рэйд]]ах «Шаўковы шлях», [[Дакар (ралі)|«Дакар»]], «Золата кагана» і інш.
{{Гл. таксама|МАЗ-1500}}

== Кіраўніцтва завода ==
Мінскі аўтамабільны завод у розныя гады ўзначальвалі:
* [[Іван Фёдаравіч Талкуноў]] (1944—1946)
* [[Рыгор Барысавіч Марціросаў]] (1946—1949)
* [[Уладзімір Дзмітрыевіч Майбарада]] (1949—1955)
* [[Сяргей Міхайлавіч Кішкін]] (1955—1959)
* [[Іван Міхайлавіч Дзёмін]] (1959—1982)
* [[Міхаіл Фёдаравіч Лаўрыновіч]] (1982—1994)
* [[Георгій Аляксандравіч Ісаевіч]] (1994—1995)
* [[Валянцін Аркадзевіч Гурыновіч]] (1996—2006)
* [[Мікалай Нікандравіч Косцень]] (2007—2009)
* [[Аляксандр Васілевіч Бароўскі]] (2009—2012)
* [[Віктар Анатолевіч Асноўскі]] (2013—2014)
* [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч]] (2015—2019)
* [[Валерый Валер’евіч Іванковіч]] (з 2019)

=== Генеральныя канструктары ===
* [[Міхаіл Сцяпанавіч Высоцкі]] (1961—1996)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Minsky Avtomobilny Zavod}}
* [http://www.maz.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200513201753/http://maz.by/ |date=13 мая 2020 }}
* [http://www.maz-man.by/ Сайт сумеснага прадпрыемства МАЗ-MAN]

{{МАЗ}}
{{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы Беларусі}}
{{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы СССР}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мінскі аўтамабільны завод| ]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]]
[[Катэгорыя:1944 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вытворцы грузавых аўтамабіляў]]
[[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя прадпрыемствы]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]]
[[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]]</text>
      <sha1>aphr2opo5g2oeugozr1vf4yqjg8k72h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76150</id>
    <revision>
      <id>5189897</id>
      <parentid>4395583</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2572" sha1="cee5y2ir7h759tf9rwhl7rdvivp7eaa" xml:space="preserve">{{навуковец}}
{{цёзкі2|Вяроўкін}}
'''Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін''' ({{ДН|||1825}} — {{ДС|20|2|1896}}) — беларускі вучоны-[[архівіст]], [[археограф]].

== Біяграфія ==
Верагодна, паходзіў з Віцебшчыны. У [[1839]]—[[1847]] вучыўся ў [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]]. У 1847—1853 гг. выкладаў у духоўным вучылішчы ў [[Віцебск|Віцебску]]. Працаваў у Полацкай духоўнай [[кансісторыя|кансісторыі]], віцебскім губернскім праўленні, [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|губернскім статыстычным камітэце]]. З [[1888]] г. [[архіварыус]] Віцебскага цэнтральнага архіва старажытных актаў.

== Дзейнасць ==
Адзін са складальнікаў і рэдактараў (В.17-26) «Гісторыка-юрыдычных матэрыялаў». У каментарыях да дакументаў падкрэсліваў ролю [[праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]] ў гісторыі Беларусі 16—17 ст. Публікацыю інвентароў суправаджаў уласнымі падлікамі агульнага даходу сялян, велічыні іх [[надзел]]аў, [[павіннасць|павіннасцей]] і інш. Аўтар вершаў і баек (друкаваліся ў газеце «[[Витебские губернские новости]]».)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
[http://kamunikat.org/k_filazofija.html?pub_start=20&amp;lang=PL&amp;pubid=9052 Асветнікі зямлі беларускай Х-пачатак ХХст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172424/http://kamunikat.org/k_filazofija.html?pub_start=20&amp;lang=PL&amp;pubid=9052 |date=16 ліпеня 2019 }}.

{{DEFAULTSORT:Вяроўкін М}}
[[Катэгорыя:Археографы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архівісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Полацкай духоўнай семінарыі]]</text>
      <sha1>cee5y2ir7h759tf9rwhl7rdvivp7eaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79430</id>
    <revision>
      <id>5189807</id>
      <parentid>4183701</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="lpw4dstxz8iyrf3tgloinm3z22e3sfi" xml:space="preserve">{{значэнні|Інгеборга Дацкая}}
{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Інгеборга Дацкая''' ({{lang-da|Ingeborg Valdemardatter af Danmark}}, {{lang-fr|Ingeburge de Danemark}}, {{ВДП}}) — каралева Францыі ў 1193 і 1200—1223 гадах.

Дачкой дацкага караля [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] і [[Сафія Валадараўна|Сафіі Валадараўны]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/DENMARK.htm#Ingeborgdied12371238|title=KINGS of DENMARK |accessdate=2010-08-24}}
* {{cite web|url=http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/daenemark/ingeborg_von_daenemark_koenigin_von_frankreich_+_1236.htmll|title=Ingeborg von Dänemark Königin von Frankreich|publisher=Genealogie Mittelalter: Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer |accessdate=2010-08-26|lang=de}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі]]
[[Катэгорыя:Эстрыдсены]]
[[Катэгорыя:Капетынгі]]
[[Катэгорыя:Дацкія прынцэсы]]
[[Катэгорыя:Жанчыны XIII стагоддзя]]</text>
      <sha1>lpw4dstxz8iyrf3tgloinm3z22e3sfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189808</id>
      <parentid>5189807</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1340" sha1="d5xa1newbdnit0zz9jxfraqszcdukqw" xml:space="preserve">{{значэнні|Інгеборга Дацкая}}
{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Інгеборга Дацкая''' ({{lang-da|Ingeborg Valdemardatter af Danmark}}, {{lang-fr|Ingeburge de Danemark}}, {{ВДП}}) — каралева Францыі ў 1193 і 1200—1223 гадах.

Дачка дацкага караля [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] і [[Сафія Валадараўна|Сафіі Валадараўны]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/DENMARK.htm#Ingeborgdied12371238|title=KINGS of DENMARK |accessdate=2010-08-24}}
* {{cite web|url=http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/daenemark/ingeborg_von_daenemark_koenigin_von_frankreich_+_1236.htmll|title=Ingeborg von Dänemark Königin von Frankreich|publisher=Genealogie Mittelalter: Mittelalterliche Genealogie im Deutschen Reich bis zum Ende der Staufer |accessdate=2010-08-26|lang=de}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі]]
[[Катэгорыя:Эстрыдсены]]
[[Катэгорыя:Капетынгі]]
[[Катэгорыя:Дацкія прынцэсы]]
[[Катэгорыя:Жанчыны XIII стагоддзя]]</text>
      <sha1>d5xa1newbdnit0zz9jxfraqszcdukqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаўтама Буда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81162</id>
    <revision>
      <id>5189983</id>
      <parentid>5187287</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Удакладненне пра імёны</comment>
      <origin>5189983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28237" sha1="cewc4dc6b4q1rgpuf9dd9ajl3yzwm28" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя = Гаўтама Буда
| арыгінал імя = {{lang-sa|गौतम बुद्ध}}
| выява = 
| апісанне выявы = 
| імя пры нараджэнні = Сідхартха Гаўтама
| род дзейнасці = [[рэлігійны настаўнік]]
| месца смерці = [[Кушынагар]]
| месца нараджэння = [[Лумбіні]]
}}

'''Гаўтама Буда''' ({{lang-sa|गौतम बुद्ध}}, {{IPA|[ɡɑw.t̪ɐ.mɐ bud̪.d̪ʱɐ]}}), таксама '''Сідхартха Гаўтама''', '''Шак’ямуні''' — старажытнаіндыйскі рэлігійны настаўнік, заснавальнік [[будызм]]у.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|3|Будызм|Гурко А. В.|317|А. В. Гурко}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot;&gt;Адзіночанка В. А. ''Рэлігіязнаўства : вучэбны дапаможнік''. 2-е выд., перапрац. і дап. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2012. — С. 75. — 204 с. — [https://core.ac.uk/download/pdf/76001027.pdf Электронная версія].&lt;/ref&gt; Паходзіў з роду [[шак’і|шак’яў]], якія жылі на поўначы Індыі, каля перадгор’яў [[Гімалаі|Гімалаяў]]. Дакладныя гады яго жыцця невядомыя; сучасныя даследчыкі пераважна адносяць жыццё Буды да V стагоддзя да н. э.&lt;ref name=&quot;IEP-Buddha3&quot;&gt;Velez A. [https://iep.utm.edu/buddha/ Buddha] // ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. — Eastern Kentucky University.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot;&gt;''Рэлігіі Егіпта і Месапатаміі, Індуізм, Буддызм : лекцыі для спецыяльнасці «Гісторыя. Англійская мова»''. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, [б. г.]. — 22 с. — [https://elib.gsu.by/handle/123456789/4028 Электронная версія ў рэпазіторыі ГДУ імя Ф. Скарыны].&lt;/ref&gt;

Пасля некалькіх гадоў духоўных пошукаў і аскетычнага жыцця Гаўтама дасягнуў, паводле будыйскай традыцыі, [[бодхі|абуджэння]], пасля чаго атрымаў найменне Буда — «абуджаны», «прасветлены». Аснову яго вучэння складаюць [[чатыры высакародныя ісціны]], [[Высакародны васьмярычны шлях]] і шлях вызвалення ад пакут і кола перараджэнняў.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt; Вучэнне Буды стала асновай будызму — адной з [[сусветныя рэлігіі|сусветных рэлігій]].

== Імя і тытулы ==
Пры нараджэнні яго назвалі '''Сідхартха Гаўтама''' ('''Сідхартха''' – асабістае імя, – азначае “той, хто дасягнуў мэты”; '''Гаўтама''' – радавое імя, у гонар яго знакамітага продка, настаўніка брахманізму). У далейшым яго таксама сталі зваць '''Шак’ямуні''' – “мудрэц з племені шак’яў”.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt; Пасля дасягнення абуджэння ён стаў вядомы як '''Буда''' — «абуджаны» або «прасветлены». Гэтае найменне з часам стала найбольш пашыраным і дало назву заснаванай на яго вучэнні рэлігіі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt;

У будыйскіх тэкстах ужываюцца і іншыя найменні Буды, у тым ліку '''Татхагата''' і '''Бхагаван'''. Яны выступаюць пераважна як ганаровыя эпітэты і характарыстыкі рэлігійнага статусу.

== Крыніцы і датаванне ==
=== Крыніцы звестак ===
Пісьмовых крыніц, створаных пры жыцці Буды, не захавалася. Найранейшыя надзейна датаваныя пісьмовыя помнікі будызму — надпісы індыйскага цара [[Ашока|Ашокі]] III стагоддзя да н. э. Звесткі пра больш ранні доўгі час існавалі і захоўваліся ў вуснай форме.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

Асноўныя звесткі пра жыццё Буды змяшчаюцца ў будыйскіх кананічных і пазнейшых жыццяпісных тэкстах. У іх гістарычныя падзеі спалучаюцца з легендарнымі і міфалагічнымі матывамі.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt; Да найбольш вядомых твораў пра жыццё Буды належаць ''[[Махавасту]]'', ''[[Лалітавістара]]'', ''[[Будачарыта]]'' Ашвагхошы і ''Ніданакатха''. Яны адыгралі важную ролю ў фарміраванні традыцыйнага жыццяпісу Буды, аднак былі складзены праз некалькі стагоддзяў пасля ягонай смерці.

=== Датаванне ===
Дакладныя даты нараджэння і смерці Буды невядомыя. Да канца XX стагоддзя ў заходняй навуковай літаратуры шырока ўжывалася храналогія, паводле якой ён жыў прыблізна ў 560—480 гадах да н. э.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt; Пасля перагляду храналогіі ў канцы XX стагоддзя большасць сучасных даследчыкаў адносіць жыццё Буды да V стагоддзя да н. э. З прычыны позняга паходжання пісьмовых крыніц гэтыя даты застаюцца ўмоўнымі.&lt;ref name=&quot;IEP-Buddha2&quot;&gt;Velez A. [https://iep.utm.edu/buddha/ Buddha] // ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. — Eastern Kentucky University.&lt;/ref&gt;

== Гістарычны кантэкст ==
Будызм узнік у [[Старажытная Індыя|Паўночнай Індыі]] ў сярэдзіне I тысячагоддзя да н. э. У рэлігійным жыцці таго часу значнае месца займаў [[брахманізм]], заснаваны на аўтарытэце [[Веды (індуізм)|Ведаў]] і асаблівай ролі [[брахманы|брахманаў]]. Індыйскае грамадства падзялялася на [[варна|варны]], прыналежнасць да якіх вызначала грамадскае становішча і рэлігійныя абавязкі чалавека.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;

[[Файл:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|міні|Паўночная Індыя каля 500 года да н. э.]]

Узнікненне Будызму звязваецца з рэакцыяй на брахманізм і каставы падзел старажытнаіндыйскага грамадства.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt; У гэты ж перыяд пашыраліся аскетычныя практыкі і вучэнні, звязаныя з пошукам вызвалення ад [[сансара|кола перараджэнняў]]. Будызм адкінуў залежнасць духоўнага вызвалення ад паходжання чалавека і пасрэдніцтва брахманаў.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt; 

У паўночнаіндыйскіх землях у VI—V стагоддзях да н. э. існавалі шматлікія дзяржавы і племянныя ўтварэнні. Асабліва значныя змены адбываліся ў басейне [[Ганг]]а, дзе ўзмацнілася дзяржава [[Магадха]]. Адначасова шырока распаўсюджваліся пустэльніцтва, аскетызм і вандроўнае манаства, узнікалі новыя рэлігійныя і філасофскія вучэнні.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

== Жыццё ==
=== Паходжанне і маладосць ===
Гаўтама паходзіў з роду шак’яў, якія жылі каля перадгор’яў [[Гімалаі|Гімалаяў]]. Яго бацькам быў Судхадана, кіраўнік шак’яў, а маці — Мая.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt; Нарадзіўся ён у [[Лумбіні]] на тэрыторыі сучаснага [[Непал]]а; цэнтрам зямель шак’яў быў [[Капілавасту]].&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] // ''UNESCO World Heritage Centre''.&lt;/ref&gt;

Паданні апісваюць маладосць Сідхартхі як жыццё ў дастатку і раскошы. Ён ажаніўся і меў сына. Значная частка аповедаў пра гэты перыяд сфарміравалася пазней і мае легендарны характар.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

=== Адрачэнне і пошукі вызвалення ===
У маладым узросце Сідхартха пакінуў сям’ю і адмовіўся ад ранейшага ладу жыцця, каб шукаць спосаб вызвалення ад пакут. Паданні звязваюць ягонае рашэнне з «чатырма сустрэчамі»: са старым чалавекам, хворым, нябожчыкам і вандроўным манахам. Гэтыя сустрэчы павінны былі адкрыць яму непазбежнасць старасці, хваробы і смерці і паказаць магчымасць іншага жыцця.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

Сідхартха далучыўся да вандроўных аскетаў і на працягу некалькіх гадоў практыкаваў строгі аскетызм. Урэшце ён адмовіўся ад крайняга самакатавання, не бачачы ў ім шляху да вызвалення.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt; Гэтае адмаўленне ад дзвюх крайнасцей — жыцця, прысвечанага пачуццёвым асалодам, і празмернага аскетызму — пазней стала асновай вучэння пра [[сярэдні шлях]].&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt;

=== Абуджэнне і пачатак прапаведавання ===
Пасля адмовы ад крайняга аскетызму Гаўтама аддаўся медытацыі. Паводле будыйскай традыцыі, пад дрэвам [[Ficus religiosa|бодхі]] каля Урувелы ён дасягнуў абуджэння і стаў Будам — «абуджаным», «прасветленым».&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

Пасля гэтага Буда пачаў прапаведаваць сваё вучэнне ў Паўночнай Індыі. Першая пропаведзь традыцыйна звязваецца з мясцовасцю каля [[Варанасі]]. У ёй былі выкладзены асноўныя палажэнні новага вучэння, у тым ліку [[чатыры высакародныя ісціны]] і сярэдні шлях.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

=== Сангха і прапаведніцтва ===
Вакол Буды паступова склалася супольнасць вучняў — [[сангха]]. Частку паслядоўнікаў ён адпраўляў прапаведаваць самастойна, з іншымі вандраваў па паўночна-ўсходніх землях Індыі. Да канца яго жыцця будыйскія супольнасці існавалі ўжо ў розных мясцовасцях Паўночна-Усходняй Індыі.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

Прапаведніцкая дзейнасць Буды працягвалася шмат гадоў. Яго вучэнне было звернута не толькі да аскетаў і манахаў: сярод паслядоўнікаў былі таксама свецкія мужчыны і жанчыны. З узнікненнем сангхі пачалося фарміраванне правіл манаскага жыцця і перадача вучэння, якое першапачаткова захоўвалася вусна.

=== Апошнія гады і смерць ===
Паводле будыйскай традыцыі, Буда памёр у глыбокай старасці ў [[Кушынагар]]ы пасля шматгадовых вандровак і прапаведавання. У будызме яго смерць называецца [[парынірвана]]й — канчатковым адыходам у нірвану.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2012&quot; /&gt;

Цела Буды было крэміравана паводле тагачаснага звычаю.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt; Пасля крэмацыі яго рэшткі былі падзелены паміж некалькімі групамі паслядоўнікаў і кіраўнікамі суседніх зямель. Кожная з іх захоўвала атрыманую частку як рэліквію і ўзвяла над ёй [[ступа (будызм)|ступу]] — памятнае збудаванне, якое стала месцам шанавання.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt; Культ рэліквій і ступ у далейшым атрымаў шырокае распаўсюджанне ў будызме.

== Вучэнне ==
У цэнтры вучэння Буды знаходзіцца праблема вызвалення чалавека ад пакут. Ён не надаваў вырашальнага значэння разважанням пра паходжанне і будову свету, а засяроджваўся на тым, што павінна весці да вызвалення.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot;&gt;Адзіночанка В. А. ''Лекцыі па рэлігіязнаўству''. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2015. — С. 58—61. — [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/5301/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%96%20%D0%BF%D0%B0%20%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%20%D0%90%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96%202015.pdf Электронная версія].&lt;/ref&gt;

=== Сярэдні шлях ===
Важным прынцыпам вучэння Буды стаў [[Сярэдні шлях|сярэдні шлях]]. Адмовіўшыся як ад жыцця, прысвечанага пачуццёвым асалодам, так і ад крайняга аскетызму, ён лічыў абедзве крайнасці непрыдатнымі для дасягнення вызвалення. Сярэдні шлях звязваўся з самапазнаннем, маральным жыццём і медытацыяй, якія павінны былі весці да абуджэння.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

=== Чатыры высакародныя ісціны і васьмярычны шлях ===
Аснову ранняга будыйскага вучэння складаюць [[чатыры высакародныя ісціны]]: пра існаванне пакут, іх прычыну, магчымасць іх спынення і шлях, які вядзе да гэтага спынення.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt; Прычына пакут звязваецца са прагнасцю быцця, жаданнямі і прыхільнасцямі, якія падтрымліваюць [[сансара|кола перараджэнняў]]. Спыненне гэтай прагнасці вядзе да вызвалення.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt;

Шлях да спынення пакут атрымаў назву [[Высакародны васьмярычны шлях|высакароднага васьмярычнага шляху]]. Ён уключае правільныя погляды, намеры, мову, паводзіны, лад жыцця, намаганні, уважлівасць і засяроджанне.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt; Гэтыя складнікі ахопліваюць маральныя паводзіны, працу са свядомасцю і развіццё мудрасці.

=== Нірвана ===
Канчатковай мэтай будыйскага шляху з’яўляецца [[нірвана]] — вызваленне ад прагнасці, прыхільнасцей і далейшых перараджэнняў.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt; Само слова традыцыйна перадаецца як «згасанне»: спыненне прычын, якія падтрымліваюць кола сансары. У ''[[Дхамапада|Дхамападзе]]'' вызваленне таксама звязваецца з пераадоленнем прагнасці, стрыманасцю і пазбаўленнем ад прывязанасцей.&lt;ref&gt;[https://knihi.com/none/Dchammapada.html ''Дхамапада''] / пераклад з палі Макса Шчура.&lt;/ref&gt;

== У будызме ==
=== Цудадзейныя матывы жыццяпісу ===
З цягам часу аповед пра жыццё Гаўтамы быў дапоўнены шматлікімі цудадзейнымі і сімвалічнымі матывамі. Паводле падання, перад яго нараджэннем маці Мая ўбачыла сон пра белага слана; нараджэнне суправаджалася незвычайнымі падзеямі, а немаўляці прадказвалі будучыню вялікага кіраўніка або духоўнага настаўніка.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt; Да пазнейшага легендарнага пласта належаць таксама падрабязныя аповеды пра сустрэчу з [[Мара (будызм)|Марам]] перад абуджэннем і іншыя звышнатуральныя падзеі.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt;

Гэтыя сюжэты сталі часткай рэлігійнага жыццяпісу Буды і атрымалі адлюстраванне ў будыйскай літаратуры і мастацтве. Яны не аддзяляліся ў традыцыі ад яго зямной біяграфіі, але ў сучасным гістарычным выкладзе разглядаюцца асобна ад звестак, якія могуць адносіцца да жыцця гістарычнага Гаўтамы.&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

=== Папярэднія жыцці ===
Будыйская традыцыя разглядае жыццё Сідхартхі Гаўтамы як завяршэнне доўгага шляху да абуджэння. Лічылася, што ў шматлікіх папярэдніх існаваннях будучы Буда нараджаўся ў розных чалавечых і жывёльных абліччах і паступова набываў якасці, неабходныя для дасягнення стану Буды.&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt; Апавяданні пра такія папярэднія жыцці склалі асобны пласт будыйскай літаратуры — [[джатака|джатакі]].

== Рэліквіі і месцы паломніцтва ==
Шанаванне рэліквій Буды стала адной з ранніх форм будыйскага культу. З ім звязана развіццё [[Ступа (будызм)|ступ]] — культавых збудаванняў, у якіх захоўвалі святыя рэліквіі. З часам ступы сталі адным з найбольш характэрных тыпаў будыйскай архітэктуры; вядомым раннім помнікам з’яўляецца [[Санчы|Вялікая ступа ў Санчы]].&lt;ref name=&quot;Мастацтва2024&quot;&gt;Захарына Ю. Ю., Колбышава С. І., Карпянкова М. Л., Томашава І. Р., Волк М. А. ''Мастацтва : вучэбны дапаможнік для 7 класа'' / пад рэд. С. І. Колбышавай; пер. з рускай мовы А. У. Бельскай. — 2-е выд., перагледж. і дап. — Мінск : Адукацыя і выхаванне, 2024. — С. 84—85. — 192 с. — ISBN 978-985-599-964-6. — [https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/mastactva/mastactva.07kl.2024.bel.pdf.zip/mastactva.07kl.2024.bel.pdf Электронная версія].&lt;/ref&gt;

[[Файл:The Great Stupa at Sanchi.jpg|міні|Вялікая ступа ў [[Санчы]]]]

Асаблівае значэнне для будыстаў маюць чатыры месцы, звязаныя з галоўнымі падзеямі жыцця Гаўтамы: [[Лумбіні]], дзе ён, паводле традыцыі, нарадзіўся; [[Бодх-Гая]], дзе дасягнуў абуджэння; [[Сарнатх]], дзе прамовіў першую пропаведзь; і [[Кушынагар]], дзе памёр і дасягнуў парынірваны.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Махабодхі&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1056 Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya] // ''UNESCO World Heritage Centre''.&lt;/ref&gt; Лумбіні стала месцам паломніцтва ўжо ў старажытнасці; у III стагоддзі да н. э. яго наведаў [[Ашока]], які паставіў там памятную калону з надпісам.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Лумбіні&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] // ''UNESCO World Heritage Centre''.&lt;/ref&gt; Бодх-Гая застаецца адным з галоўных цэнтраў будыйскага паломніцтва; цэнтральнае месца там займаюць храм [[Махабодхі]] і дрэва бодхі.&lt;ref name=&quot;UNESCO-Махабодхі&quot; /&gt;

[[Файл:Mahabodhi temple.jpg|міні|Храм [[Махабодхі]] ў Бодх-Гаі]]

== Выявы і іканаграфія ==
У будыйскім мастацтве Буда не заўсёды паказваўся ў чалавечым абліччы. Яго прысутнасць маглі перадаваць сімвалічна — праз пусты трон, сляды ног, дрэва бодхі і іншыя знакі.&lt;ref name=&quot;Met-Buddhist-art&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/essays/buddhism-and-buddhist-art Buddhism and Buddhist Art] // ''The Metropolitan Museum of Art''.&lt;/ref&gt; Значнае месца займалі таксама ступы і рэльефы з сюжэтамі, звязанымі з жыццём і папярэднімі нараджэннямі Буды.&lt;ref name=&quot;Мастацтва2024&quot; /&gt;

Антрапаморфныя выявы Буды атрымалі шырокае распаўсюджанне ў першых стагоддзях н. э. Адным з ранніх цэнтраў іх стварэння была [[Гандхара]], дзе ў будыйскай скульптуры спалучаліся індыйскія і эліністычныя мастацкія рысы.&lt;ref name=&quot;Met-Buddhist-art&quot; /&gt; Паступова склаліся характэрныя спосабы адлюстравання Буды: у манаскім адзенні, у паставе медытацыі або стоячы, з устойлівымі жэстамі рук — [[мудра]]мі. Позы, жэсты і сімвалічныя прыкметы дазвалялі паказваць розныя падзеі яго жыцця і аспекты вучэння.&lt;ref&gt;[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/72381 Seated Buddha] // ''The Metropolitan Museum of Art''.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Gandhara Buddha.jpg|міні|Выява Буды з [[Гандхара|Гандхары]], I—II стагоддзі]]

== Уплыў і спадчына ==
Пасля смерці Буды яго вучэнне працягвала перадавацца ў супольнасцях манахаў і свецкіх паслядоўнікаў. На працягу першых стагоддзяў будызм распаўсюдзіўся па значнай частцы Індыі, асабліва шырока — у часы [[Ашока|Ашокі]] ў III стагоддзі да н. э. Пазней ён выйшаў за межы Індыі: распаўсюдзіўся на [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]], у Паўднёва-Усходняй і Цэнтральнай Азіі, [[Кітай|Кітаі]], [[Карэя|Карэі]] і [[Японія|Японіі]].&lt;ref name=&quot;ГДУ-лекцыі&quot; /&gt;

У працэсе развіцця будызму ўзніклі розныя школы і напрамкі, якія па-рознаму развівалі асобныя бакі вучэння і разумелі прыроду Буды. Найбуйнейшымі традыцыямі сталі [[тхеравада]], [[махаяна]] і [[ваджраяна]]. Пры ўсіх адрозненнях Гаўтама Шак’ямуні захаваў цэнтральнае месца як настаўнік.&lt;ref name=&quot;БелЭн-будызм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Адзіночанка2015&quot; /&gt;

Вучэнне, якое звязваецца з Будам, аказала значны ўплыў на рэлігію, філасофію, літаратуру і мастацтва многіх народаў Азіі. Будызм стаў адной з [[сусветныя рэлігіі|сусветных рэлігій]], а месцы жыцця Гаўтамы, яго рэліквіі і створаныя ў розных краінах выявы працягваюць заставацца аб’ектамі шанавання і паломніцтва.

== Крыніцы ==
[[Катэгорыя:Будызм]]
[[Катэгорыя:Заснавальнікі рэлігій]]
[[Катэгорыя:Філосафы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Непале]]</text>
      <sha1>cewc4dc6b4q1rgpuf9dd9ajl3yzwm28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны парк Какаду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82035</id>
    <revision>
      <id>5190010</id>
      <parentid>5066562</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5007" sha1="rxtax09bqqzc6mwudip01bnu7ldvl5n" xml:space="preserve">{{Запаведная зона
| Назва                   = Нацыянальны парк Какаду
| Нацыянальная назва      = {{lang-en|Kakadu National Park}}
| Выява                   = Kakadu 2431.jpg
| Подпіс                  = 
| Катэгорыя МСАП          = 
 |lat_dir = S  |lat_deg = 13   |lat_min =  02   |lat_sec = 11
 |long_dir =E |long_deg = 132 |long_min =  26 |long_sec = 23 
 |region                  = 
 |CoordScale              = 
| Размяшчэнне             =  &lt;small&gt;[[Паўночная тэрыторыя]], [[Аўстралія]]&lt;/small&gt;
| Краіна                  = 
| Краіны                  = 
| Найбліжэйшы горад       = 
| Плошча                  = 19804 км²
| Сярэдняя вышыня         = 
| Дата заснавання         = 1965
| Наведвальнасць          = 
| Год наведвальнасці      = 
| Кіруючая арганізацыя    = 
| Сусветная спадчына      = 
| Сайт                    = 
 |На карце 1              = Аўстралія
  |Шырыня карты 1         = 
  |crosses180             = 
 |На карце 2              = 
  |Шырыня карты 2         = 
}}
'''Нацыянальны парк Какаду''' ({{lang-en|Kakadu National Park}}) — [[нацыянальны парк]] у Аўстраліі, аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА № 147, найбуйнейшая ў свеце ахоўная зона з экасістэмай, характэрнай для тутэйшых дэльт рэк, ад мангравых балот і зараснікаў эўкаліптаў да трапічных лясоў, лясістай мясцовасці і гранітных скал. Пад аховай знаходзяцца археалагічная, прыродная і этналагічная састаўляючая.

== Геаграфія ==
Нацыянальны парк Какаду тэрытарыяльна размешчаны за 171 кіламетр на ўсход ад [[Дарвін (горад)|Дарвіна]]. Назва пайшла ад племя «Какаду» якое пражывала на гэтай тэрыторыі.

== Археалогія ==
* Дзве пячоры з наскальным жывапісам абарыгенаў (найстаражытнейшым каля 18 000 гадоў), у якіх прадстаўлены так званы ''рэнтгенаўскі жывапіс''.

== Прырода ==
* 1700 відаў раслін, 280 відаў птушак, 117 відаў рэптылій, 77 відаў рыб, 1000 відаў насякомых, 60 відаў сысуноў.
* Тэрыторыя парка з усіх бакоў акружана ўступамі, што стварыла ўнікальную біялагічную рэзервацыю
* Унікальныя ландшафты парка

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=150px&gt;
Выява:Kakadu map.png|Карта нацыянальнага парку Какаду
Выява:Aboriginal Art Australia.jpg|Наскальнае мастацтва абарыгенаў
Выява:Kakadu 2534.jpg|Ранішняя смуга на [[білабонг]]у — прэснаводным возеры
Выява:Barrk Walk sandstone bushwalk - rock view.jpg|Барк-Уолк
Выява:Kakadu (AU), Kakadu National Park, Gunwarrdehwarrde Lookout -- 2019 -- 4118.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=160px&gt;
Выява:Kakadu 2494.jpg|Вадаспад Магук, таксама вядомы як цясніна Барамундзі
Выява:Kakadu 2432.jpg|Вадаспад Джым Джым на рацэ Алігатар-Рывер
Выява:Gunlom Falls Kakadu NT.jpg|
Выява:Kakadu - panoramio - Frans-Banja Mulder (6).jpg
Выява:Arial view of boat on the wetlands.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
{{Сусветная спадчына|147}}
* [http://www.deh.gov.au/parks/kakadu/ Нацыянальны парк Какаду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070127121932/http://www.deh.gov.au/parks/kakadu/ |date=27 студзеня 2007 }}
* [http://www.australe.ru/australia/park/kakadu Апісанне Нацыянальнага парку Какаду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100906111918/http://www.australe.ru/australia/park/kakadu |date=6 верасня 2010 }} {{ref-ru}}

{{Сусветная спадчына ў Акіяніі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Какаду нацыянальны парк}}
[[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Паўночная тэрыторыя]]
[[Катэгорыя:1965 год у Аўстраліі]]</text>
      <sha1>rxtax09bqqzc6mwudip01bnu7ldvl5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Нанаматэрыялы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>86879</id>
    <revision>
      <id>5190153</id>
      <parentid>3451878</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5190153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3236" sha1="98p001lq0e88ia7iybsu469gsue8zzc" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;padding: 3px; color: white; float: right; text-align: center; font-size: 90%; clear:right; background:#172B7B; border: 1px solid #172B7B; width:0em;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
|
{| style=&quot;border: 1px dotted #afbfb8; background:#172B7B; color: #afbfb8; padding: 1px; width:16.5em;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
| style=&quot;background:white; color: black; colspan=&quot;2&quot; |

&lt;small&gt;Частка серыі артыкулаў пра&lt;/br&gt;&lt;/small&gt;

[[Нанаматэрыял|&lt;span style=&quot;color: black; font-size: 175%; font-family: Palatino Linotype;&quot;&gt;'''Нанаматэрыялы'''&lt;/span&gt;]]&lt;br /&gt;

|-
| '''[[Фулерэн|&lt;span style=&quot;color: white;&quot;&gt;Фулерэн&lt;/span&gt;]]'''

|-
| style=&quot;background: #ededfb; border-top: 3px solid #171B6B; border-bottom: 3px solid #171B6B; border-left: 4px solid #172B7B; border-right: 4px solid #172B7B;&quot; |

&lt;span style=&quot;line-height: 135%;&quot;&gt;
[[Вугляродныя нанатрубкі|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Вугляродная нанатрубка&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Бакмінстэрфулерэн|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Бакмінстэрфулерэн&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Хімія фулерэнаў|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Хімія фулерэнаў&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Патэнцыял выкарыстання вугляродных нанатрубак|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Выкарыстанне&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Фулерэн ў культуры|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;У культуры&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Храналогія вугляродных нанотрубок|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Храналогія&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Алатропія вугляроду|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Вугляродная алатропія&lt;/span&gt;]]
&lt;/span&gt;

|-
| '''[[Наначасцінка|&lt;span style=&quot;color: white;&quot;&gt;Наначасцінкі&lt;/span&gt;]]'''

|-
| style=&quot;background: #ededfb; border-top: 3px solid #171B6B; border-bottom: 3px solid #171B6B; border-left: 4px solid #172B7B; border-right: 4px solid #172B7B;&quot; |

&lt;span style=&quot;line-height: 135%;&quot;&gt;
[[Квантавая кропка|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Квантавая кропка&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Нанаструктура|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Нанаструктуры&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Пітнае золата|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Пітнае золата&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Сярэбраныя наначасцінкі|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Сярэбраныя наначасцінкі&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Нанапамерныя часцінкіжалеза|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Жалезныя наначасцінкі&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
[[Плацінавыя наначасцінкі|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Плацінавыя наначасцінкі&lt;/span&gt;]]&lt;br/&gt;
&lt;/span&gt;

|-
| 
&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;''Гл. таксама''&lt;/span&gt;&lt;br/&gt;
'''[[Нанатэхналогія|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Нанатэхналогія&lt;/span&gt;]]'''&lt;br/&gt;
{{navbar|Нанаматэрыялы|mini=1|nodiv=1|fontstyle=color:white;}}

|}
|}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Навука]]
[[Катэгорыя:Вертыкальныя навігацыйныя шаблоны]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98p001lq0e88ia7iybsu469gsue8zzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Канстанцінавіч Антановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88752</id>
    <revision>
      <id>5189908</id>
      <parentid>5123582</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю артыкул.</comment>
      <origin>5189908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30759" sha1="bbj1lbipq699wootq20kbelb8p68pna" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Антановіч}}
{{Навуковец
 |Імя                  = Антон Канстанцінавіч Антановіч
 |Арыгінал імя         =
 |Фота                 =
 |Шырыня               =
 |Подпіс               =
 |Дата нараджэння      = {{ДН|6|6|1910}}
 |Месца нараджэння     = [[Казлы (Нясвіжскі раён)|Казлы]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = {{ДС|27|12|1980}}
 |Месца смерці         = [[Вільня]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]]
 |Грамадзянства        =
 |Навуковая сфера      = [[мовазнаўства]], гісторыя беларускай мовы, [[палеаграфія]], кітабістыка
 |Месца працы          = [[Віленскі ўніверсітэт]]
 |Навуковая ступень    = [[доктар філалагічных навук]] (1969)
 |Навуковае званне     = [[дацэнт]] (1968)
 |Альма-матэр          = [[Віленскі ўніверсітэт]]
 |Навуковы кіраўнік    = Барыс Аляксандравіч Ларын
 |Знакамітыя вучні     = [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Аляксандр Булыка]], [[Віктар Іванавіч Несцяровіч|Віктар Несцяровіч]]
 |Вядомы як            = даследчык арабаграфічных рукапісаў беларускіх татар
 |Вядомая як           =
 |Узнагароды і прэміі  =
 |Роспіс               =
 |Шырыня роспісу       =
 |Сайт                 =
 |Вікікрыніцы          =
}}

'''Антон Канстанцінавіч Антано́віч''' ({{ДН|6|6|1910}} (24 мая паводле [[Юліянскі каляндар|юліянскага календара]]), [[Казлы (Нясвіжскі раён)|Казлы]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|27|12|1980}}, [[Вільня]]) — беларускі [[мовазнаўства|мовазнавец]], даследчык старабеларускай пісьменнасці і арабаграфічных рукапісаў [[Беларуска-літоўскія татары|беларуска-літоўскіх татар]], [[доктар філалагічных навук]] (1969), [[дацэнт]]; з 1972 года — выканаўца абавязкаў прафесара кафедры рускай мовы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;&gt;Прыгодзіч М. Даследчык беларускіх кітабаў Антон Антановіч // Роднае слова. — 2010. — № 6. — С. 34—35.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;&gt;Судавичене Л. А. К. Антонович // Ученые записки высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание (Kalbotyra). — Вильнюс, 1982. — Т. 33. — № 2. — С. 131—132.&lt;/ref&gt; Яго манаграфія ''«Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система»'' (1968) стала адной з асноўных прац, з якіх пачалося сістэматычнае сучаснае даследаванне пісьменнасці татар [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].&lt;ref name=&quot;Лапіч2015&quot;&gt;Łapicz C. Antoni K. Antonowicz jako badacz piśmiennictwa Tatarów — muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego // Slavistica Vilnensis. — 2015. — T. 60. — S. 189—202.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 чэрвеня 1910 года ў вёсцы [[Казлы (Нясвіжскі раён)|Казлы]] (цяпер у [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]) у сялянскай сям’і. У бібліяграфічных і энцыклапедычных крыніцах дата нараджэння сустракаецца таксама ў форме 24 мая (6 чэрвеня) 1910 года, дзе 24 мая — дата паводле юліянскага календара.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны паказальнік (1976—1985) / склад. А. Д. Васілеўская [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — № 259.&lt;/ref&gt;

У 1928 годзе скончыў польскую сямікласавую школу. Пасля вучыўся ў тэхнічным вучылішчы ў Вільні, якое скончыў у 1932 годзе; паводле біяграфічных крыніц, атрымаў спецыяльнасць «тэхнік-паравозчык». Працы па спецыяльнасці знайсці не змог, таму працаваў чорнарабочым на будаўніцтве, дыспетчарам на чыгуначнай станцыі, настаўнікам пачатковай школы на Ашмяншчыне.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Германовіч1984&quot;&gt;Германовіч І. К. Антановіч Антон Канстанцінавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск : Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1984. — Т. 1. — С. 127.&lt;/ref&gt;

У 1942—1944 гадах быў супрацоўнікам [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея ў Вільні]]. Праца з яго рукапіснымі зборамі, у тым ліку знаёмства з [[Кітабы|кітабам]] [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], стала адной з перадумоў пазнейшай цікавасці Антона Антановіча да арабаграфічнай пісьменнасці татар.&lt;ref name=&quot;Мішкінене2018&quot;&gt;Мишкинене Г. Архив А. К. Антоновича в библиотеке Вильнюсского университета // Tatarskie dziedzictwo kulturowe. T. 1 : Rękopiśmienne księgi religijne. 50 lat kitabistyki. — Toruń : Wydawnictwo Adam Marszałek, 2018. — S. 81—91.&lt;/ref&gt;

У 1944 годзе пры Віленскай мужчынскай гімназіі экстэрнам здаў экзамены на атэстат сталасці. У 1944—1945 гадах служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], удзельнічаў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. Быў узнагароджаны медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», пазней — юбілейнымі медалямі да 20- і 30-годдзя перамогі.&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

У 1945 годзе паступіў на аддзяленне рускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Скончыў універсітэт у 1950 годзе і пачаў працаваць у Навуковай бібліятэцы ўніверсітэта, у тым ліку ў яе рукапісным аддзеле. Праца з рукапісамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] вызначыла яго асноўныя навуковыя зацікаўленні ў гісторыі беларускай мовы і палеаграфіі.&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

Пасля абароны кандыдацкай дысертацыі ў 1961 годзе стаў выкладчыкам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта, з 1963 года — старшым выкладчыкам, з 1968 года — дацэнтам, з 1972 года — выканаўцам абавязкаў прафесара. У 1971—1980 гадах быў адказным рэдактарам славістычнай серыі выдання «Ученые записки высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание» (''Kalbotyra'').&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

У 1969 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па матэрыялах даследавання беларускамоўнай татарска-мусульманскай пісьменнасці, апублікаванага годам раней асобнай манаграфіяй.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt; Да канца жыцця працягваў працаваць у Віленскім універсітэце; апошняй незавершанай вялікай працай было даследаванне па параўнальным славянскім мовазнаўстве.&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

Памёр 27 снежня 1980 года ў Вільні. Пахаваны на Еўфрасіннеўскіх могілках.&lt;ref name=&quot;Германовіч1990&quot;&gt;Германовіч І. Антон Антановіч // Наша слова. — 1990. — № 10. — С. 9.&lt;/ref&gt;

== Навуковая праца ==

=== Старабеларуская актавая мова ===
Навуковая дзейнасць Антона Антановіча першапачаткова была звязана з даследаваннем старабеларускай дзелавой пісьменнасці. Яго навуковым кіраўніком быў акадэмік Барыс Аляксандравіч Ларын. Пад кіраўніцтвам Барыса Ларына Антановіч падрыхтаваў даследаванне мовы судовай кнігі Ковенскага земскага суда 1566—1567 гадоў, якое стала асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе.&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

За аснову даследавання была ўзята актавая кніга [[Коўна|Ковенскага]] [[Земскі суд|земскага суда]] 1566—1567 гадоў — скарапісны рукапіс аб’ёмам 237 старонак вялікага фармату. У ёй змяшчаўся 721 запіс рознага зместу. Антон Антановіч даследаваў графіку, арфаграфію, фанетыку, марфалогію і лексіку помніка і прыйшоў да высновы, што мова актаў у асноўным адпавядала традыцыйнай пісьмовай мове іншых беларускіх помнікаў гэтага часу.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;

Па тэме даследавання былі апублікаваны артыкулы «Вопросы фонетики белорусского актового языка XVI в. По материалам судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.» (1960) і «Графика и орфография судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.» (1961), а таксама аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1967&quot;&gt;Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1967. — № 1704—1708.&lt;/ref&gt;

=== Пісьменнасць беларускіх татар ===
Другім і асноўным кірункам навуковых даследаванняў Антона Антановіча стала пісьменнасць [[Беларуска-літоўскія татары|беларуска-літоўскіх татар]] на беларускай і польскай мовах, запісаная [[Арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]]. Уласныя даследаванні Антановіч разглядаў у кантэксце традыцыі, пачатак якой звязваў з усходазнаўцам Антоніем Мухлінскім. У сваёй манаграфіі ён называў Мухлінскага першаадкрывальнікам татарска-мусульманскай пісьменнасці на беларускай і польскай мовах; у першай палове XX стагоддзя вывучэннем гэтых рукапісаў займаліся таксама [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]], [[Ян Станкевіч]] і іншыя даследчыкі.&lt;ref name=&quot;Антановіч1968&quot;&gt;Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс : Вильнюсский государственный университет, 1968. — 418 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;

Вынікам шматгадовай працы стала манаграфія «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968), абароненая ў 1969 годзе як доктарская дысертацыя. Праца атрымала сем рэцэнзій у навуковых выданнях Беларусі, Польшчы, СССР і Чэхаславакіі.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1980&quot;&gt;Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны паказальнік (1966—1975) / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1980. — № 1681.&lt;/ref&gt;

У прадмове да манаграфіі Антановіч адзначаў, што яму ўдалося адшукаць і даследаваць 23 рукапісныя кнігі татарска-мусульманскай пісьменнасці XVII—XX стагоддзяў і адзін дзелавы дакумент 1759 года, напісаны арабскім пісьмом.&lt;ref name=&quot;Антановіч1968&quot;/&gt; У пазнейшай біяграфічнай літаратуры вынікі яго пошукаў абагульняліся як корпус з 24 рукапісаў татарска-мусульманскай пісьменнасці XVII — пачатку XX стагоддзя.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt; Сярод даследаваных помнікаў былі [[Хамаіл|хамаілы]], [[Кітабы|кітабы]], [[Тафсір|тэфсіры]], тэджвід, рукапісы [[Каран]]а, а таксама беларуска-турэцкі слоўнік каля 1836 года.&lt;ref name=&quot;Антановіч1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;

Антон Антановіч высветліў месцы захоўвання і паходжанне рукапісаў, аналізаваў іх датаванне, месца стварэння, аб’ём, змест і стан захаванасці. Асобная ўвага надавалася дыялектнай лакалізацыі беларускіх тэкстаў. На падставе аналізу графіка-арфаграфічнай сістэмы ён распрацаваў адзіную сістэму транслітарацыі, якая дазваляла навукова супастаўляць тэксты розных рукапісаў.&lt;ref name=&quot;Антановіч1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;

Даследаванне паказала, што прыстасаванае арабскае пісьмо ў шэрагу выпадкаў даволі дакладна перадавала асаблівасці беларускай фанетыкі, у тым ліку [[аканне]], розныя рэалізацыі гука ''г'' і асімілятыўную мяккасць зычных. Антановіч таксама паказаў, што рукапісы адлюстроўваюць рэгіянальныя асаблівасці беларускіх гаворак і маюць шматмоўны характар: разам з беларускімі і польскімі ў іх сустракаюцца арабскія і цюркскія тэксты.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;

Польскі славіст Чэслаў Лапіч характарызаваў Антона Антановіча як фактычнага стваральніка сучаснай кітабістыкі — філалагічнага кірунку вывучэння арабаграфічнай спадчыны татар Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Лапіч2015&quot;/&gt; Манаграфія 1968 года на працягу наступных дзесяцігоддзяў заставалася адной з асноўных крыніц і метадычных прац для даследчыкаў татарскіх рукапісаў.&lt;ref name=&quot;Мішкінене2018&quot;/&gt;

=== Навуковая школа і ўплыў ===
Пачатак даследаванняў Антона Антановіча ў галіне старабеларускай пісьменнасці быў непасрэдна звязаны з навуковай школай Барыса Ларына. У Віленскім універсітэце менавіта па парадзе прафесара Дзмітрыя Абрамовіча і акадэміка Барыса Ларына кафедра рускай мовы звярнула ўвагу на старабеларускія рукапісы, што захоўваліся ў віленскіх зборах; адным з даследчыкаў гэтых помнікаў стаў Антон Антановіч.&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

У даследаванні арабаграфічнай спадчыны татар ён не меў непасрэднага навуковага кіраўніка-кітабіста, але працягваў традыцыю вывучэння гэтых помнікаў, распачатую ў XIX стагоддзі [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антонам Мухлінскім]] і развітую ў першай палове XX стагоддзя. Менавіта ў працах Антановіча гэты кірунак атрымаў сістэмную графіка-арфаграфічную, моўную і тэксталагічную аснову.&lt;ref name=&quot;Антановіч1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Лапіч2015&quot;/&gt;

Антон Антановіч быў навуковым кіраўніком кандыдацкіх дысертацый шэрагу мовазнаўцаў. Сярод яго вучняў Мікалай Прыгодзіч называе [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Аляксандра Булыку]] і [[Віктар Іванавіч Несцяровіч|Віктара Несцяровіча]].&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt; У хроніцы кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта сярод тых, хто падрыхтаваў і абараніў кандыдацкія дысертацыі пад яго кіраўніцтвам, называюцца таксама З. П. Даўнене і Л. Ю. Апрымене.&lt;ref name=&quot;Судавічэне&quot;/&gt;

Чэслаў Лапіч таксама называў сябе вучнем Антона Антановіча, паслядоўнікам і працягвальнікам яго навуковых зацікаўленняў. Паводле Лапіча, менавіта праца Антановіча, яго ліставанне, парады і перададзеныя навуковыя матэрыялы схілілі яго да сістэматычнага даследавання кітабаў.&lt;ref name=&quot;Лапіч2016&quot;&gt;Łapicz C. Profesor Antoni Antonowicz (Антон Канстанцінавіч Антановіч // Antanas Antanavičius) (1910—1980) — polsko-białorusko-litewski badacz piśmiennictwa Tatarów — muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego // Litteraria Copernicana. — 2016. — № 2 (18). — S. 205—208.&lt;/ref&gt;

== Навуковая спадчына ==
Паводле Мікалая Прыгодзіча, друкаваная навуковая спадчына Антона Антановіча налічвае 11 публікацый. Нягледзячы на параўнальна невялікую колькасць друкаваных прац, значная частка сабраных ім матэрыялаў засталася ў рукапісах і асабістым архіве.&lt;ref name=&quot;Прыгодзіч&quot;/&gt;

Пасля смерці даследчыка яго навуковую бібліятэку і архіў набыла бібліятэка [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Асабісты фонд Антона Антановіча захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі пад сігнатурай F. 150. У ім знаходзяцца электраграфічныя копіі, фотакопіі і мікрафільмы вывучаных ім татарскіх рукапісаў, рукапісы навуковых прац, вучэбныя матэрыялы, а таксама перапіска са славістамі, усходазнаўцамі, этнографамі і гісторыкамі розных краін.&lt;ref name=&quot;Мішкінене2018&quot;/&gt;

Захаваныя ў фондзе копіі маюць самастойнае крыніцазнаўчае значэнне, бо частка арыгіналаў, якімі карыстаўся Антановіч, пазней была страчана або стала недаступнай даследчыкам.&lt;ref name=&quot;Мішкінене2018&quot;/&gt;

== Асноўныя працы ==
* Антонович А. К. ''Вопросы фонетики белорусского актового языка XVI в. По материалам судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.'' // Ученые записки Вильнюсского государственного университета. — 1960. — Т. 30 : Языкознание. — Вып. 2. — С. 85—113.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1967&quot;/&gt;
* Антонович А. К. ''Язык судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.'' : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Вильнюс, 1961. — 16 с.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1967&quot;/&gt;
* Антонович А. К. ''Графика и орфография судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.'' // Известия высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание. — 1961. — Т. 3. — С. 207—219.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1967&quot;/&gt;
* Антановіч А. К. ''«Кітабы» як лексічны матэрыял'' // Навуковая канферэнцыя па пытаннях лексікалогіі і лексікаграфіі : тэзісы дакладаў. — Мінск, 1963. — С. 3.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1967&quot;/&gt;
* Антонович А. К. ''К вопросу об отношении лексики китабов к лексике белорусской деловой письменности XV—XVII вв.'' // Программа и тезисы межреспубликанской конференции по изучению лексики старобелорусских письменных памятников XV—XVII вв., 15—16 мая 1964 г. — Вильнюс, 1964. — С. 22—23.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1967&quot;/&gt;
* Антановіч А. К. ''Абазначэнне цвёрдасці-мяккасці зычных у беларускіх тэкстах, пісаных арабскім пісьмом'' // Тыпалогія і гісторыя славянскіх моў і ўзаемасувязі славянскіх літаратур. — Мінск, 1967. — С. 11—12.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1980&quot;/&gt;
* Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс : Вильнюсский государственный университет, 1968. — 418 с.&lt;ref name=&quot;Антановіч1968&quot;/&gt;
* Антонович А. К. ''Краткий обзор белорусских текстов, писанных арабским письмом'' // Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). — Москва : Наука, 1968. — С. 256—299.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1980&quot;/&gt;
* Антонович А. К. ''Восточные слова в так называемых китабах'' // Тюркские лексические элементы в восточных и западных славянских языках. — Минск, 1969. — С. 3—5.&lt;ref name=&quot;Бібліяграфія1980&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Германовіч І. ''Антон Антановіч'' // Наша слова. — 1990. — № 10. — С. 9.
* Германовіч І. К. ''Антановіч Антон Канстанцінавіч'' // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск : Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1984. — Т. 1. — С. 127.
* Прыгодзіч М. ''Даследчык беларускіх кітабаў Антон Антановіч'' // Роднае слова. — 2010. — № 6. — С. 34—35.
* Жураўскі А. І. ''Беларуская мова ў мусульманскай літаратуры'' // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. — 1969. — № 4. — С. 140—142.
* Тондзель М. ''Ішоў няторанымі сцежкамі'' // Літаратура і мастацтва. — 1982. — 19 лют. — С. 8.
* Судавичене Л. ''А. К. Антонович'' // Ученые записки высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание (Kalbotyra). — Вильнюс, 1982. — Т. 33. — № 2. — С. 131—132.
* Войцік Г., Луцкевіч Л. ''Антон Антановіч''. Серыя «Партрэты Віленчукоў». — Вільня : Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002.
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Антановіч Антон Канстанцінавіч|старонкі=37}}
* Łapicz C. ''Antoni K. Antonowicz jako badacz piśmiennictwa Tatarów — muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego'' // Slavistica Vilnensis. — 2015. — T. 60. — S. 189—202.
* Łapicz C. ''Profesor Antoni Antonowicz (Антон Канстанцінавіч Антановіч // Antanas Antanavičius) (1910—1980) — polsko-białorusko-litewski badacz piśmiennictwa Tatarów — muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego'' // Litteraria Copernicana. — 2016. — № 2 (18). — S. 205—208.
* Мишкинене Г. ''Архив А. К. Антоновича в библиотеке Вильнюсского университета'' // Tatarskie dziedzictwo kulturowe. T. 1 : Rękopiśmienne księgi religijne. 50 lat kitabistyki. — Toruń : Wydawnictwo Adam Marszałek, 2018. — S. 81—91.

== Гл. таксама ==
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кітабы]]
* [[Беларуска-літоўскія татары]]
* [[Беларускі музей у Вільні]]
* [[Віктар Іванавіч Несцяровіч]]
* [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка]]

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Антановіч Антон Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясвіжскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>bbj1lbipq699wootq20kbelb8p68pna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эфіопская імперыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89982</id>
    <revision>
      <id>5189696</id>
      <parentid>5173273</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эфіопская імперыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7394" sha1="cnj4fj7i5zrhz44i5rkip4s5mda1j1d" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва                         = Эфіопская імперыя
|саманазва                     = መንግሥተ፡ኢትዮጵያ&lt;br&gt; ''Mangista Ityop'p'ya''
|статус                           = [[Манархія]]
|гімн                             = 
|сцяг                             =Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg
|апісанне_сцяга                   = [[Сцяг Эфіопіі]]
|герб                             =
|апісанне_герба                   = Вялікі Герб Эфіопіі
|карта                            = CentralEastAfrica1750.png
|памер                           = 200px
|апісанне                         = Эфірпія на піку магутнасці, прыблізна [[1600]] год
|p1                               = Аксумскае царства
|flag_p1                          = 
|p2                               =
|flag_p2                          =
|p3                               =
|flag_p3                          =
|p4                               =
|flag_p4                          =
|утворана                       = 980 г. н. э
|ліквідавана                    = 1974
|s1                               = Часовы ваенна-адміністрацыйны савет
|flag_s1                          = Flag of Ethiopia 1975.gif
|s2                               = 
|flag_s2                          =
|s3                               =
|flag_s3                          =
|s4                               =
|flag_s4                          =
|дэвіз                            = 
|сталіца                          = [[Адыс-Абеба]] (апошняя)
|гарады                           =
|мова                             =
|валюта                           =
|дадатковы_параметр          =
|змесціва_параметру             =
|плошча                          =
|насельніцтва                        =
|форма_кіраванні                  = [[Манархія]]
*[[Канстытуцыйная манархія]] (1955—1974)
|дынастыя                         =
|тытул_кіраўнікоў                 = [[імператар Эфіопіі]]
|кіраўнік1                       = [[Спіс імператараў Эфіопіі]]
|год_кіраўніка1                   = 980 н. э. — 1974
|тытул_кіраўнікоў2                = &lt;!--используется при изменении титула последующего правителя--&gt;
|кіраўнік2                       = 
|год_кіраўніка2                   = 
|тытул_кіраўнікоў3                = 
|кіраўнік3                       = 
|год_кіраўніка3                   = 
|тытул_кіраўнікоў4                = 
|кіраўнік4                       = 
|год_кіраўніка4                   = 
|тытул_кіраўнікоў5                = 
|кіраўнік5                       = 
|год_кіраўніка5                   = 
|тытул_кіраўнікоў6                =  
|кіраўнік6                       = 
|год_кіраўніка6                   = 
|рэлігія                          =
|дадатковы_параметр1         =
|змесціва_параметру1            =
|Этап1                            =
|Дата1                            =
|Год1                             =
|Этап2                            =
|Дата2                            =
|Год2                             =
|Этап3                            =
|Дата3                            =
|Год3                             =
|Этап4                            =
|Дата4                            =
|Год4                             =
|Этап5                            =
|Дата5                            =
|Год5                             =
|Этап6                            =
|Дата6                            =
|Год6                             =
|Этап7                            =
|Дата7                            =
|Год7                             =
|Этап8                            =
|Дата8                            =
|Год8                             =
|Этап9                            =
|Дата9                            =
|Год9                             =
|Этап10                           =
|Дата10                           =
|Год10                            =
|Этап11                           =
|Дата11                           =
|Год11                            =
|дадатковы_параметр2         =
|змесціва_параметру2            =
|да                               =
|д1                               =
|д2                               =
|д3                               =
|д4                               =
|д5                               =
|д6                               =
|д7                               =
|пасля                            =
|п1                               =
|п2                               =
|п3                               =
|п4                               =
|п5                               =
|п6                               =
|п7                               =
|заўв                             =
}}

'''Эфіопская імперыя''', таксама вядомая як '''Абісінія''' — суверэнная манархічная дзяржава, якая напыканцы свайго існавання аб'ядноўвала тэрыторыі сучасных Эфіопіі і Эрытрэі. На піку магутнасці імперыя таксама ўключала Паўднёвы Егіпет, Усходні Судан, Емен і захад Саудаўскай Аравіі і існавала ў розных формах ад 980 да [[1974]] года, калі манархія была зрынута шляхам перавароту. Імперыя была найстарэйшай дзяржавай свайго часу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bigsiteofamazingfacts.com/which-is-the-oldest-nation-on-earth |title=Which Is the Oldest Nation on Earth? {{!}} Big Site of Amazing Facts © |access-date=9 верасня 2011 |archive-date=19 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419225611/http://www.bigsiteofamazingfacts.com/which-is-the-oldest-nation-on-earth/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fhi.net/fhius/ethiopiafamine/christian.html Christian History of Ethiopia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100329211025/http://www.fhi.net/fhius/ethiopiafamine/christian.html |date=29 сакавіка 2010 }}&lt;/ref&gt;, а таксама адзінай краінай Афрыкі, якая паспяхова супрацівілася [[Каланіяльны падзел Афрыкі|каланіяльнаму падзелу Афрыкі]].

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі]]
[[Катэгорыя:Эфіопская імперыя]]</text>
      <sha1>cnj4fj7i5zrhz44i5rkip4s5mda1j1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мілейкі (Івацэвіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93205</id>
    <revision>
      <id>5189816</id>
      <parentid>5099233</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7492" sha1="38ux0g3wg25flf2cmdclfdn1ng8ske4" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Мілейкі}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Мілейкі
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  =Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   = 
 |подпіс                  =
 |lat_deg= 52|lat_min = 47|lat_sec = 08
 |lon_deg= 25|lon_min = 04|lon_sec = 59
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    =Івацэвіцкі
 |сельсавет               =Мілейкаўскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        = [[23 кастрычніка]] [[1597]]
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |насельніцтва            = 566
 |год перапісу            = 2014
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           =
 |паштовы індэкс          = 225258
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 1
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Міле́йкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Miliejki}}, {{lang-ru|Милейки}}) — [[аграгарадок]] у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мілейкаўскі сельсавет|Мілейкаўскага сельсавета]].

== Назва ==
Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Мілейка можа паходзіць ад мужчынскага ўласнага імені ''Мілій'' аба ад слова ''мілы''&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 285.&lt;/ref&gt;.

==Гісторыя==
Першае згадванне вёскі —  [[23 кастрычніка]] [[1597]] года ў дакуменце, які засведчыў падзел маёнтка [[Косава (горад)|Косава]] паміж князем Рыгорам Сангушкам-Кашырскім і [[Мікалай Мікалаевіч Кішка|Мікалаем Кішкам]]. Вёска адыйшла да ўладанняў падкаморага Слонімскага павета Мікалая Кішкі. Вёска налічвала 35 гаспадарак з 21 [[валока]]й зямлі. 
У ліку іншых гаспадароў вёскі згадваюцца Якуб Мілейка з сынам Юрыем, Грышка Мілейка з сынамі Станіславам, Андрэем, Януком і Грыцук Мілейка з сынам Паўлам. Гэта дае падставы лічыць, што назва пайшла ад імені заснавальніка (Мілейкі — памяншальна-ласкальнае ад імені Мілій).

У [[1905]] годзе Мілейкі — вёска ў Косаўскай воласці [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]].
У [[1924]] годзе — у Косаўскай гімне Косаўскага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. 31 хата, 177 жыхароў.
З [[1340]] года вёска ў Альбінскім сельсавеце Косаўскага раёна Брэсцкай вобласці. 99 хат, 383 жыхары. З [[20 верасня]] [[1947]] года вёска ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]]. З [[16 ліпеня]] [[1954]] — у Верашкоўскім сельсавеце. У [[1959]] годзе — 365 жыхароў. З [[1979]] года — цэнтр саўгаса &quot;Мілейкі&quot;, 358 жыхароў. [[1997]] год — 661 жыхар, 221 гаспадарка. У [[2010]] годзе нададзены статус [[аграгарадок|аграгарадку]].
==Інфраструктура==
У вёсцы знаходзяцца: пачатковая школа, сельскі Дом культуры, бібліятэка, фельдшарска-акушэрскі пункт, аддзяленне паштовай сувязі, крамы.

== Вядомыя асобы ==
* [[Анатоль Сяргеевіч Пархута]] (нар. [[1947]]) — беларускі архітэктар.
* [[Яраслаў Сільвестравіч Пархута]] (1930—1996) — беларускі пісьменнік-краязнавец, журналіст.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.pravo.by/pdf/2010-243/2010_243_9_34854.pdf «О преобразовании некоторых сельских населённых пунктов Ивацевичского района в агрогородки. Решение Ивацевичского районного Совета депутатов от 25 февраля 2010 г. №178»] {{ref-ru}}
* Зайка А. [http://kamunikat.org/download.php?item=13976-1.pdf&amp;pubref=13976  &quot;Вёска Мілейкі носіць імя заснавальніка.&quot;]{{Недаступная спасылка}} // &quot;Газета для вас&quot; №14(745), 09.04.2010

{{Мілейкаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мілейкаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна]]</text>
      <sha1>38ux0g3wg25flf2cmdclfdn1ng8ske4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віктар Іванавіч Несцяровіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96337</id>
    <revision>
      <id>5189891</id>
      <parentid>5017348</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю артыкул.</comment>
      <origin>5189891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21331" sha1="a1qwpr3zyorfbns2trinkzbwiimcn5d" xml:space="preserve">{{Навуковец
 |Імя                  = Віктар Іванавіч Несцяровіч
 |Арыгінал імя         =
 |Фота                 =
 |Шырыня               =
 |Подпіс               =
 |Дата нараджэння      = {{ДН|1|9|1956}}
 |Месца нараджэння     = [[Макарычы (Старадарожскі раён)|Макарычы]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
 |Дата смерці          =
 |Месца смерці         =
 |Грамадзянства        =
 |Навуковая сфера      = [[мовазнаўства]], [[фразеалогія]], [[гісторыя беларускай мовы]]
 |Месца працы          = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]]
 |Навуковая ступень    = [[кандыдат філалагічных навук]] (1983)
 |Навуковае званне     = [[дацэнт]] (1984)
 |Альма-матэр          = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага]]
 |Навуковы кіраўнік    = [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]], [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]]
 |Знакамітыя вучні     =
 |Вядомы як            = даследчык беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом
 |Вядомая як           =
 |Узнагароды і прэміі  =
 |Роспіс               =
 |Шырыня роспісу       =
 |Сайт                 =
 |Вікікрыніцы          =
}}
{{Цёзкі2|Несцяровіч}}

'''Віктар Іванавіч Несцяровіч''' ({{ДН|1|9|1956}}, в. [[Макарычы (Старадарожскі раён)|Макарычы]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[мовазнаўства|мовазнавец]], кандыдат філалагічных навук (1983), дацэнт. Даследчык мовы арабаграфічных рукапісаў [[Беларускія татары|беларускіх татар]], найперш [[Кітабы|кітабаў]], іх графікі, транслітарацыі і [[фразеалогія|фразеалогіі]].&lt;ref name=&quot;ВДУ&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vsu.by/persons/1380-172.html
 |title=Нестерович Виктор Иванович
 |website=Витебский государственный университет имени П. М. Машерова
 |date=2017-10-10
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
У 1977 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага]], пасля заканчэння інстытута працаваў настаўнікам. З 1978 года яго прафесійная дзейнасць звязана з Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам імя С. М. Кірава, пазней пераўтвораным у [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]].&lt;ref name=&quot;ВДУ&quot;/&gt;

Скончыў аспірантуру ў 1983 годзе. Навуковымі кіраўнікамі Несцяровіча былі прафесар [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]], адзін з заснавальнікаў беларускай фразеалогіі і фразеаграфіі, і доктар філалагічных навук [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]], даследчык беларускамоўнай арабаграфічнай пісьменнасці татар Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Дзямідчык&quot;&gt;Демидчик В. П. Памятники белорусской литературы, писанной арабским письмом, и легенда о ночном вознесении Мухаммада // Проблемы арабской культуры. Памяти академика И. Ю. Крачковского. — Москва : Наука, 1987. — С. 238—253.&lt;/ref&gt;

У 1983 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Фразеологизмы в белорусских текстах, написанных арабским письмом (XVII—XIX вв.)».&lt;ref name=&quot;Дзямідчык&quot;/&gt; У 1983—1993 гадах быў загадчыкам кафедры беларускай мовы, у 1993—2014 гадах — дэканам факультэта беларускай філалогіі і культуры Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 2014 года — дацэнт кафедры беларускага мовазнаўства.&lt;ref name=&quot;ВДУ&quot;/&gt;

== Навуковая дзейнасць ==
Асноўны кірунак навуковай дзейнасці Несцяровіча — вывучэнне беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом, якія захаваліся ў рукапіснай спадчыне беларускіх татар XVII—XX стагоддзяў. Ён даследаваў іх фразеалогію, лексіку, графіка-арфаграфічную сістэму, прынцыпы транслітарацыі, а таксама асобныя моўныя асаблівасці і змест рукапісаў.&lt;ref name=&quot;Рукапісы2003&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Старажытныя рукапісы беларускіх татар : Графіка. Транслітарацыя. Агульная характарыстыка мовы. Фразеалогія. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2003. — 104 с.&lt;/ref&gt;

У гэтым кірунку Несцяровіч працягнуў даследаванні [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]], які ў манаграфіі «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968) сістэмна апісаў корпус арабаграфічных рукапісаў беларускіх татар і распрацаваў прынцыпы іх даследавання. Усходазнавец [[Уладзімір Дзямідчык]] называў Несцяровіча вучнем Антановіча і [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Фёдара Янкоўскага]] і адзначаў, што ён развіў адзін з аспектаў даследаванняў Антановіча — фразеалогію беларускамоўных арабаграфічных тэкстаў.&lt;ref name=&quot;Дзямідчык&quot;/&gt;

Адначасова даследаванні Несцяровіча належаць да навуковай школы Фёдара Янкоўскага ў галіне беларускай фразеалогіі. Мовазнавец [[Мікалай Аляксандравіч Даніловіч|Мікалай Даніловіч]] сярод кірункаў, распрацаваных вучнямі Янкоўскага, асобна вылучаў фразеалогію канфесійнай літаратуры беларусаў-мусульман пераважна старабеларускага перыяду, прадстаўленую кандыдацкай дысертацыяй Несцяровіча.&lt;ref name=&quot;Даніловіч&quot;&gt;Даніловіч М. Успамінаючы Фёдара Янкоўскага // Роднае слова. — 2018. — № 9. — С. 13—15.&lt;/ref&gt; Уклад Несцяровіча ў гэты кірунак даследаванняў адлюстраваны ў манаграфіі «Старажытныя рукапісы беларускіх татар» (2003), дзе разгледжаны графіка, транслітарацыя, моўныя асаблівасці і фразеалогія татарскіх арабаграфічных помнікаў.&lt;ref name=&quot;Рукапісы2003&quot;/&gt;

Несцяровіч таксама займаецца гісторыяй беларускай мовы, стараславянскай мовай і методыкай выкладання беларускай мовы. Ён падрыхтаваў вучэбныя выданні па стараславянскай мове і гістарычнай граматыцы беларускай мовы, быў сааўтарам школьных падручнікаў і лексікаграфічных прац.&lt;ref name=&quot;Стараславянская&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Стараславянская мова. Уводзіны. Фанетыка : вучэбны дапаможнік для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей. — Віцебск : ВДУ, 2000. — 85 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Гістграматыка&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Гістарычная граматыка беларускай мовы: Уводзіны. Фанетыка : вучэбна-метадычны комплекс. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2017. — 143 с. — ISBN 978-985-517-628-3.&lt;/ref&gt;

Важнае месца ў яго працах займае вывучэнне кітаба Абрагіма Хасяневіча 1832 года. Яшчэ ў 2001 годзе даследчык апублікаваў артыкулы пра палеаграфію, змест, графіку і арфаграфію гэтага рукапісу і пра кітабы як крыніцу маральна-этычных норм.&lt;ref&gt;Несцяровіч В. І. Кітаб 1832 года: палеаграфія, змест, графіка, арфаграфія // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава. — 2001. — № 2. — С. 81—90.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Несцяровіч В. Кітабы як крыніца маральна-этычных нормаў, або яшчэ раз пра кітаб Хасяневіча // Байрам. — 2001. — № 41. — С. 25—34.&lt;/ref&gt; У 2025 годзе вынікам далейшай працы стала манаграфія «„Мірадж-намэ“ з Кітаба Абрагіма Хасяневіча (1832)», у якой помнік прадстаўлены ў транслітарацыі і ў перакладзе на сучасную беларускую мову.&lt;ref name=&quot;Мірадж2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://istp2012.wordpress.com/2025/08/15/miradj_book/
 |title=Вышла из печати книга В. И. Нестеровича «“Мірадж-намэ” з Кітаба Абрагіма Хасяневіча (1832)»
 |website=Славяно-исламская академия
 |date=2025-08-15
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Несцяровіч быў таксама аўтарам энцыклапедычных артыкулаў пра арабаграфічную пісьменнасць беларускіх татар. Яму належаць артыкул «Арабскае пісьмо» ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984), артыкул «Кітабы» ў энцыклапедыі «Беларуская мова» (1994) і артыкул «Кітабы» ў 8-м томе «Беларускай энцыклапедыі» (1999).&lt;ref name=&quot;АрабскаеПісьмо&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Арабскае пісьмо // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мінск, 1984. — Т. 1. — С. 154—155.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кітабы1994&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Кітабы // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча ; рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1994. — С. 261—262.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КітабыБелЭн&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Кітабы // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 8 : Канто — Кулі. — С. 296.&lt;/ref&gt;

== Асноўныя працы ==

=== Манаграфіі і вучэбныя выданні ===
* ''Стараславянская мова. Уводзіны. Фанетыка : вучэбны дапаможнік для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей''. — Віцебск : ВДУ, 2000. — 85 с.&lt;ref name=&quot;Стараславянская&quot;/&gt;
* ''Старажытныя рукапісы беларускіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Агульная характарыстыка мовы. Фразеалогія) : манаграфія''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2003. — 104 с.&lt;ref name=&quot;Рукапісы2003&quot;/&gt;
* ''Міжэтнічнае моўнае ўзаемадзеянне : метадычныя рэкамендацыі''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2015. — 47 с.&lt;ref&gt;Несцяровіч В. І. Міжэтнічнае моўнае ўзаемадзеянне : метадычныя рэкамендацыі : [для студэнтаў]. — Віцебск : ВДУ, 2015. — 47 с.&lt;/ref&gt;
* ''Гістарычная граматыка беларускай мовы: Уводзіны. Фанетыка : вучэбна-метадычны комплекс''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2017. — 143 с. — ISBN 978-985-517-628-3.&lt;ref name=&quot;Гістграматыка&quot;/&gt;
* ''«Мірадж-намэ» з Кітаба Абрагіма Хасяневіча (1832) : манаграфія''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2025. — 326 с. : іл.&lt;ref name=&quot;Мірадж2025&quot;/&gt;

=== Навуковыя і энцыклапедычныя артыкулы ===
* ''Старонкі слоўніка фразеалагізмаў з беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом'' // Слова і фразеалагізм у кантэксце. — Мінск, 1982. — С. 32—37.
* ''Арабскае пісьмо'' // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мінск, 1984. — Т. 1. — С. 154—155.&lt;ref name=&quot;АрабскаеПісьмо&quot;/&gt;
* ''Пра некаторыя моўныя асаблівасці беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом (XVII—XIX стст.)'' // Слова, фразеалагізм, словазлучэнне. — Мінск, 1984. — С. 92—97.
* ''Кітабы'' // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча ; рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1994. — С. 261—262.&lt;ref name=&quot;Кітабы1994&quot;/&gt;
* ''Кітабы'' // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 8 : Канто — Кулі. — С. 296.&lt;ref name=&quot;КітабыБелЭн&quot;/&gt;
* ''Кітаб 1832 года: палеаграфія, змест, графіка, арфаграфія'' // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава. — 2001. — № 2. — С. 81—90.
* ''Кітабы як крыніца маральна-этычных нормаў, або яшчэ раз пра кітаб Хасяневіча'' // Байрам. — 2001. — № 41. — С. 25—34.
* ''Транслітарацыя беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом. Частка I'' // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава. — 2002. — № 3 (25). — С. 63—69.
* ''Выкарыстанне элементаў этымалагічнага каментарыя на ўроках беларускай мовы: Паводле філалагічнай спадчыны Фёдара Янкоўскага'' // Роднае слова. — 2018. — № 9. — С. 29—31.

=== У сааўтарстве ===
* Паўлоўскі І. І., Несцяровіч В. І. ''Беларуская мова : падручнік для 4-га класа школы з беларускай мовай навучання''. — Мінск : Народная асвета, 1989. — 205 с.; 2-е выд. — 1991.
* Несцяровіч В. І., Марозава Я. Н., Васюковіч Л. С. ''Беларуская мова : падручнік для 5-га класа агульнаадукацыйнай школы з рускай мовай навучання''. — Мінск : Народная асвета, 1992. — 302 с.; 2-е выд. — 1994; 3-е выд., перапрац. — 1996. — 319 с.; 5-е выд. — 1998. — 318, [1] с.
* Вардамацкі Л. М., Несцяровіч В. І. ''Адваротны слоўнік беларускай мовы''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 144 с.
* Несцяровіч В. І. [і інш.]. ''Беларуская мова : падручнік для 10—11-х класаў агульнаадукацыйнай школы з рускай мовай навучання''. — Мінск : Народная асвета, 1999.
* Васюковіч Л. С., Несцяровіч В. І., Марозава Я. Н. ''Беларуская мова : падручнік для 4-га класа агульнаадукацыйных школ з рускай мовай навучання''. — Мінск : НМЦэнтр, 2001; 2-е выд. — 2002.
* Красней В. П., Лаўрэль Я. М., Васюковіч Л. С., Несцяровіч В. І. ''Беларуская мова : вучэбны дапаможнік для 5-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання : у 2 ч.'' — Мінск : Нацыянальны інстытут адукацыі, 2008; 2-е выд., перапрац. і дап. — 2014.

=== Лексікаграфічныя працы ===
* Вардамацкі Л. М., Несцяровіч В. І. ''Адваротны слоўнік беларускай мовы''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 144 с.
* ''Русско-белорусский словарь: информатика, телекоммуникации и связь, физика'' / складальнікі Г. А. Арцямёнак [і інш.]; пад рэд. В. І. Несцяровіча. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2022.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кітабы]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]]
* [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]]

== Спасылкі ==
* {{cite web
 |url=https://vsu.by/persons/1380-172.html
 |title=Нестерович Виктор Иванович
 |website=Витебский государственный университет имени П. М. Машерова
 |date=2017-10-10
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}
* [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%91%D0%AB «Кітабы»] — артыкул В. І. Несцяровіча ў «Беларускай энцыклапедыі».

{{DEFAULTSORT:Несцяровіч Віктар Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 верасня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Старадарожскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Асобы]]</text>
      <sha1>a1qwpr3zyorfbns2trinkzbwiimcn5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189892</id>
      <parentid>5189891</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21389" sha1="dt2pks435g05687rcqv7msq8mgodwi4" xml:space="preserve">{{Навуковец
 |Імя                  = Віктар Іванавіч Несцяровіч
 |Арыгінал імя         =
 |Фота                 =
 |Шырыня               =
 |Подпіс               =
 |Дата нараджэння      = {{ДН|1|9|1956}}
 |Месца нараджэння     = [[Макарычы (Старадарожскі раён)|Макарычы]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
 |Дата смерці          =
 |Месца смерці         =
 |Грамадзянства        =
 |Навуковая сфера      = [[мовазнаўства]], [[фразеалогія]], [[гісторыя беларускай мовы]]
 |Месца працы          = [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]]
 |Навуковая ступень    = [[кандыдат філалагічных навук]] (1983)
 |Навуковае званне     = [[дацэнт]] (1984)
 |Альма-матэр          = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага]]
 |Навуковы кіраўнік    = [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]], [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]]
 |Знакамітыя вучні     =
 |Вядомы як            = даследчык беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом
 |Вядомая як           =
 |Узнагароды і прэміі  =
 |Роспіс               =
 |Шырыня роспісу       =
 |Сайт                 =
 |Вікікрыніцы          =
}}
{{Цёзкі2|Несцяровіч}}

'''Віктар Іванавіч Несцяровіч''' ({{ДН|1|9|1956}}, в. [[Макарычы (Старадарожскі раён)|Макарычы]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[мовазнаўства|мовазнавец]], кандыдат філалагічных навук (1983), дацэнт. Даследчык мовы арабаграфічных рукапісаў [[Беларускія татары|беларускіх татар]], найперш [[Кітабы|кітабаў]], іх графікі, транслітарацыі і [[фразеалогія|фразеалогіі]].&lt;ref name=&quot;ВДУ&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://vsu.by/persons/1380-172.html
 |title=Нестерович Виктор Иванович
 |website=Витебский государственный университет имени П. М. Машерова
 |date=2017-10-10
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
У 1977 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага]], пасля заканчэння інстытута працаваў настаўнікам. З 1978 года яго прафесійная дзейнасць звязана з Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам імя С. М. Кірава, пазней пераўтвораным у [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]].&lt;ref name=&quot;ВДУ&quot;/&gt;

Скончыў аспірантуру ў 1983 годзе. Навуковымі кіраўнікамі Несцяровіча былі прафесар [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Фёдар Янкоўскі]], адзін з заснавальнікаў беларускай фразеалогіі і фразеаграфіі, і доктар філалагічных навук [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], даследчык беларускамоўнай арабаграфічнай пісьменнасці татар Вялікага Княства Літоўскага.&lt;ref name=&quot;Дзямідчык&quot;&gt;Демидчик В. П. Памятники белорусской литературы, писанной арабским письмом, и легенда о ночном вознесении Мухаммада // Проблемы арабской культуры. Памяти академика И. Ю. Крачковского. — Москва : Наука, 1987. — С. 238—253.&lt;/ref&gt;

У 1983 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Фразеологизмы в белорусских текстах, написанных арабским письмом (XVII—XIX вв.)».&lt;ref name=&quot;Дзямідчык&quot;/&gt; У 1983—1993 гадах быў загадчыкам кафедры беларускай мовы, у 1993—2014 гадах — дэканам факультэта беларускай філалогіі і культуры Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 2014 года — дацэнт кафедры беларускага мовазнаўства.&lt;ref name=&quot;ВДУ&quot;/&gt;

== Навуковая дзейнасць ==
Асноўны кірунак навуковай дзейнасці Несцяровіча — вывучэнне беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом, якія захаваліся ў рукапіснай спадчыне беларускіх татар XVII—XX стагоддзяў. Ён даследаваў іх фразеалогію, лексіку, графіка-арфаграфічную сістэму, прынцыпы транслітарацыі, а таксама асобныя моўныя асаблівасці і змест рукапісаў.&lt;ref name=&quot;Рукапісы2003&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Старажытныя рукапісы беларускіх татар : Графіка. Транслітарацыя. Агульная характарыстыка мовы. Фразеалогія. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2003. — 104 с.&lt;/ref&gt;

У гэтым кірунку Несцяровіч працягнуў даследаванні [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]], які ў манаграфіі «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968) сістэмна апісаў корпус арабаграфічных рукапісаў беларускіх татар і распрацаваў прынцыпы іх даследавання. Усходазнавец [[Уладзімір Дзямідчык]] называў Несцяровіча вучнем Антановіча і [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Фёдара Янкоўскага]] і адзначаў, што ён развіў адзін з аспектаў даследаванняў Антановіча — фразеалогію беларускамоўных арабаграфічных тэкстаў.&lt;ref name=&quot;Дзямідчык&quot;/&gt;

Адначасова даследаванні Несцяровіча належаць да навуковай школы Фёдара Янкоўскага ў галіне беларускай фразеалогіі. Мовазнавец [[Мікалай Аляксандравіч Даніловіч|Мікалай Даніловіч]] сярод кірункаў, распрацаваных вучнямі Янкоўскага, асобна вылучаў фразеалогію канфесійнай літаратуры беларусаў-мусульман пераважна старабеларускага перыяду, прадстаўленую кандыдацкай дысертацыяй Несцяровіча.&lt;ref name=&quot;Даніловіч&quot;&gt;Даніловіч М. Успамінаючы Фёдара Янкоўскага // Роднае слова. — 2018. — № 9. — С. 13—15.&lt;/ref&gt; Уклад Несцяровіча ў гэты кірунак даследаванняў адлюстраваны ў манаграфіі «Старажытныя рукапісы беларускіх татар» (2003), дзе разгледжаны графіка, транслітарацыя, моўныя асаблівасці і фразеалогія татарскіх арабаграфічных помнікаў.&lt;ref name=&quot;Рукапісы2003&quot;/&gt;

Несцяровіч таксама займаецца гісторыяй беларускай мовы, стараславянскай мовай і методыкай выкладання беларускай мовы. Ён падрыхтаваў вучэбныя выданні па стараславянскай мове і гістарычнай граматыцы беларускай мовы, быў сааўтарам школьных падручнікаў і лексікаграфічных прац.&lt;ref name=&quot;Стараславянская&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Стараславянская мова. Уводзіны. Фанетыка : вучэбны дапаможнік для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей. — Віцебск : ВДУ, 2000. — 85 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Гістграматыка&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Гістарычная граматыка беларускай мовы: Уводзіны. Фанетыка : вучэбна-метадычны комплекс. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2017. — 143 с. — ISBN 978-985-517-628-3.&lt;/ref&gt;

Важнае месца ў яго працах займае вывучэнне кітаба Абрагіма Хасяневіча 1832 года. Яшчэ ў 2001 годзе даследчык апублікаваў артыкулы пра палеаграфію, змест, графіку і арфаграфію гэтага рукапісу і пра кітабы як крыніцу маральна-этычных норм.&lt;ref&gt;Несцяровіч В. І. Кітаб 1832 года: палеаграфія, змест, графіка, арфаграфія // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава. — 2001. — № 2. — С. 81—90.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Несцяровіч В. Кітабы як крыніца маральна-этычных нормаў, або яшчэ раз пра кітаб Хасяневіча // Байрам. — 2001. — № 41. — С. 25—34.&lt;/ref&gt; У 2025 годзе вынікам далейшай працы стала манаграфія «„Мірадж-намэ“ з Кітаба Абрагіма Хасяневіча (1832)», у якой помнік прадстаўлены ў транслітарацыі і ў перакладзе на сучасную беларускую мову.&lt;ref name=&quot;Мірадж2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://istp2012.wordpress.com/2025/08/15/miradj_book/
 |title=Вышла из печати книга В. И. Нестеровича «“Мірадж-намэ” з Кітаба Абрагіма Хасяневіча (1832)»
 |website=Славяно-исламская академия
 |date=2025-08-15
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Несцяровіч быў таксама аўтарам энцыклапедычных артыкулаў пра арабаграфічную пісьменнасць беларускіх татар. Яму належаць артыкул «Арабскае пісьмо» ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984), артыкул «Кітабы» ў энцыклапедыі «Беларуская мова» (1994) і артыкул «Кітабы» ў 8-м томе «Беларускай энцыклапедыі» (1999).&lt;ref name=&quot;АрабскаеПісьмо&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Арабскае пісьмо // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мінск, 1984. — Т. 1. — С. 154—155.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кітабы1994&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Кітабы // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча ; рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1994. — С. 261—262.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КітабыБелЭн&quot;&gt;Несцяровіч В. І. Кітабы // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 8 : Канто — Кулі. — С. 296.&lt;/ref&gt;

== Асноўныя працы ==

=== Манаграфіі і вучэбныя выданні ===
* ''Стараславянская мова. Уводзіны. Фанетыка : вучэбны дапаможнік для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей''. — Віцебск : ВДУ, 2000. — 85 с.&lt;ref name=&quot;Стараславянская&quot;/&gt;
* ''Старажытныя рукапісы беларускіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Агульная характарыстыка мовы. Фразеалогія) : манаграфія''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2003. — 104 с.&lt;ref name=&quot;Рукапісы2003&quot;/&gt;
* ''Міжэтнічнае моўнае ўзаемадзеянне : метадычныя рэкамендацыі''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2015. — 47 с.&lt;ref&gt;Несцяровіч В. І. Міжэтнічнае моўнае ўзаемадзеянне : метадычныя рэкамендацыі : [для студэнтаў]. — Віцебск : ВДУ, 2015. — 47 с.&lt;/ref&gt;
* ''Гістарычная граматыка беларускай мовы: Уводзіны. Фанетыка : вучэбна-метадычны комплекс''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2017. — 143 с. — ISBN 978-985-517-628-3.&lt;ref name=&quot;Гістграматыка&quot;/&gt;
* ''«Мірадж-намэ» з Кітаба Абрагіма Хасяневіча (1832) : манаграфія''. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2025. — 326 с. : іл.&lt;ref name=&quot;Мірадж2025&quot;/&gt;

=== Навуковыя і энцыклапедычныя артыкулы ===
* ''Старонкі слоўніка фразеалагізмаў з беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом'' // Слова і фразеалагізм у кантэксце. — Мінск, 1982. — С. 32—37.
* ''Арабскае пісьмо'' // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Мінск, 1984. — Т. 1. — С. 154—155.&lt;ref name=&quot;АрабскаеПісьмо&quot;/&gt;
* ''Пра некаторыя моўныя асаблівасці беларускіх тэкстаў арабскім пісьмом (XVII—XIX стст.)'' // Слова, фразеалагізм, словазлучэнне. — Мінск, 1984. — С. 92—97.
* ''Кітабы'' // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча ; рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1994. — С. 261—262.&lt;ref name=&quot;Кітабы1994&quot;/&gt;
* ''Кітабы'' // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 8 : Канто — Кулі. — С. 296.&lt;ref name=&quot;КітабыБелЭн&quot;/&gt;
* ''Кітаб 1832 года: палеаграфія, змест, графіка, арфаграфія'' // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава. — 2001. — № 2. — С. 81—90.
* ''Кітабы як крыніца маральна-этычных нормаў, або яшчэ раз пра кітаб Хасяневіча'' // Байрам. — 2001. — № 41. — С. 25—34.
* ''Транслітарацыя беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом. Частка I'' // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава. — 2002. — № 3 (25). — С. 63—69.
* ''Выкарыстанне элементаў этымалагічнага каментарыя на ўроках беларускай мовы: Паводле філалагічнай спадчыны Фёдара Янкоўскага'' // Роднае слова. — 2018. — № 9. — С. 29—31.

=== У сааўтарстве ===
* Паўлоўскі І. І., Несцяровіч В. І. ''Беларуская мова : падручнік для 4-га класа школы з беларускай мовай навучання''. — Мінск : Народная асвета, 1989. — 205 с.; 2-е выд. — 1991.
* Несцяровіч В. І., Марозава Я. Н., Васюковіч Л. С. ''Беларуская мова : падручнік для 5-га класа агульнаадукацыйнай школы з рускай мовай навучання''. — Мінск : Народная асвета, 1992. — 302 с.; 2-е выд. — 1994; 3-е выд., перапрац. — 1996. — 319 с.; 5-е выд. — 1998. — 318, [1] с.
* Вардамацкі Л. М., Несцяровіч В. І. ''Адваротны слоўнік беларускай мовы''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 144 с.
* Несцяровіч В. І. [і інш.]. ''Беларуская мова : падручнік для 10—11-х класаў агульнаадукацыйнай школы з рускай мовай навучання''. — Мінск : Народная асвета, 1999.
* Васюковіч Л. С., Несцяровіч В. І., Марозава Я. Н. ''Беларуская мова : падручнік для 4-га класа агульнаадукацыйных школ з рускай мовай навучання''. — Мінск : НМЦэнтр, 2001; 2-е выд. — 2002.
* Красней В. П., Лаўрэль Я. М., Васюковіч Л. С., Несцяровіч В. І. ''Беларуская мова : вучэбны дапаможнік для 5-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання : у 2 ч.'' — Мінск : Нацыянальны інстытут адукацыі, 2008; 2-е выд., перапрац. і дап. — 2014.

=== Лексікаграфічныя працы ===
* Вардамацкі Л. М., Несцяровіч В. І. ''Адваротны слоўнік беларускай мовы''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 144 с.
* ''Русско-белорусский словарь: информатика, телекоммуникации и связь, физика'' / складальнікі Г. А. Арцямёнак [і інш.]; пад рэд. В. І. Несцяровіча. — Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2022.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Беларускі арабскі алфавіт]]
* [[Кітабы]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]]
* [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]]

== Спасылкі ==
* {{cite web
 |url=https://vsu.by/persons/1380-172.html
 |title=Нестерович Виктор Иванович
 |website=Витебский государственный университет имени П. М. Машерова
 |date=2017-10-10
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}
* [https://verbum.by/belen/%D0%9A%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%91%D0%AB «Кітабы»] — артыкул В. І. Несцяровіча ў «Беларускай энцыклапедыі».

{{DEFAULTSORT:Несцяровіч Віктар Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 верасня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Старадарожскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Асобы]]</text>
      <sha1>dt2pks435g05687rcqv7msq8mgodwi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Кліматалогія</title>
    <ns>10</ns>
    <id>97192</id>
    <revision>
      <id>5190111</id>
      <parentid>3996860</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5190111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2397" sha1="t0443sxhhgf41xkfryu0jujz5df3dbh" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
| імя                       = Кліматалогія
| navbar                    = 
| state                     = 
| стыль_асноўнага_загалоўка = 
| загаловак                 = [[Клімат]], [[Кліматалогія]]
| выява                     = 
| стыль_цела                = 
| стыль_загалоўкаў          = 
| стыль_спісаў              = 
| стыль_няцотных            = 
| стыль_цотных              = 
| стыль_уверсе              = 
| клас_спісаў               = hlist
| уверсе                    = 

| загаловак1                = [[Змена клімату]]
| спіс1                     =
* [[Палеакліматалогія]]
* [[Эль-Ніньё]]
* [[Геахімічны цыкл вугляроду]]
* [[Пратэразойскае абледзяненне]]
** [[Ледніковы перыяд|Ледавіковы перыяд]]
** [[Малы ледавіковы перыяд]]
* [[Тэрмальны максімум]]
** [[Познапалеацэнавы тэрмальны максімум]]
** [[Апошні ледавіковы максімум]]
* [[Ледавік|Ледавікі]]
* [[Цеплаабарот]]
| загаловак2                = [[Глабальнае пацяпленне]]
| спіс2                     =
* [[Абязлесенне|Высечка лясоў]]
* [[Процідзеянне змене клімату]]
* [[Глабальная кліматычная мадэль]]
* [[Глабальнае пахаладанне]]
* [[Глабальнае зацьменне]]
* [[Азонавая дзірка]]
* [[Парніковы эфект]]
* [[Дыаксід вугляроду]]
* [[Парніковыя газы]]
* [[Міжурадавая група экспертаў па змяненні клімату]]
* [[Рамачная канвенцыя ААН аб змене клімату]]
** [[Кіёцкі пратакол]]
* [[Пік нафты]]
* [[Узнаўляльная энергія]]
* [[Тэмпературны трэнд]]
* [[Павышэнне ўзроўню мора]]
* [[Капенгагенскі кансенус]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0443sxhhgf41xkfryu0jujz5df3dbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насустрач</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97948</id>
    <revision>
      <id>5189951</id>
      <parentid>2413718</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4904" sha1="jhz6aln34xw7lnn1w7n7qidkov2oyax" xml:space="preserve">{{Выданне
| Назва            = Насустрач
| Арыгінал назвы   = 
| Вокладка         = 
| Подпіс           = 
| Аўтар            = [[Сяргей Іванавіч Законнікаў]]
| Жанр             = [[публіцыстыка]], [[эсэ]]
| Мова             = [[беларуская мова|беларуская]]
| Арыгінал выпуску = 2008
| Перакладчык      = 
| Афармленне       = 
| Серыя            = Пісьменніцкая публіцыстыка
| Выдавецтва       = Выдавец: Зміцер Колас
| Выпуск           = 
| Старонак         = 340
| Папярэдняя       = 
| isbn             = 978-985-6783-65-7
| Lib              = 
}}

'''«Насу́страч»''' — кніга [[публіцыстыка|публіцыстычных артыкулаў]] [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|Сяргея Законнікава]], беларускага паэта, журналіста і грамадскага дзеяча.

== Тэма і асноўная ідэя ==

У аснову зборніка нарысаў і [[эсэ]] пакладзены роздумы аўтара над айчыннай гісторыяй і рэаліямі сучаснага жыцця, якія публікаваліся ў перыядычным друку, выклікалі вялікую пошту, станоўчую ацэнку чытачоў.

Выкарыстоўваючы багаты фактычны матэрыял, аўтар асэнсоўвае важныя праблемы беларускага жыцця, прапагандуе станоўчы вопыт развіцця дэмакратычных еўрапейскіх дзяржаў, дзе яму даводзілася быць.

Кніга мае асветніцкую мэту — спрыяць нацыянальнаму яднанню, павышэнню агульнай і палітычнай культуры, грамадзянскай салідарнасці і актыўнасці насельніцтва [[Беларусь|Беларусі]].

== Кампазіцыя ==

Прадмову да кнігі напісаў акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]].

[http://kamunikat.org/download.php?item=12281-4.pdf&amp;pubref=12281 Змест] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917184625/http://kamunikat.org/download.php?item=12281-4.pdf&amp;pubref=12281 |date=17 верасня 2009 }} зборніка складаецца з трох частак:
* Шлях да свабоды
* Васількі — у вянок памяці
* Роздумы

Першая частка аб'ядноўвае некалькі артыкулаў, напісаных у 1996—2007 гг., яны публікаваліся ў «[[Абажур]]ы», «[[Народная Воля (1995)|Народнай волі]]», «[[Свободные новости плюс|Свабодных новостях плюс]]».

Другая частка змяшчае два артыкулы, прысвечаныя асобе і творчасці беларускага пісьменніка [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]]. Абадва былі апублікаваны ў газеце «Народная воля».

Трэцяя частка змяшчае шмат артыкулаў і эсэ, пераважная большасць з каторых публікавалася ў аўтарскай рубрыцы С. Законнікава «Пункт гледжання» ў газеце «[[Свободные новости плюс]]».

== Выдавецкія звесткі ==

Першае выданне кнігі адбылося ў Мінску ў 2008 годзе, выдавец — Зміцер Колас. Кніга аднесена да катэгорыі [[мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]. Наклад — 1 тыс. асобнікаў.

== У Сеціве ==
* [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12281 &quot;Насустрач&quot; на Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305202433/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12281 |date=5 сакавіка 2016 }}

[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Беларуская літаратура XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Кнігі 2008 года]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]]</text>
      <sha1>jhz6aln34xw7lnn1w7n7qidkov2oyax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пуцін павінен сысці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99634</id>
    <revision>
      <id>5189741</id>
      <parentid>4763257</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Кампаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5960" sha1="4msp65vgmpyfedrod16zn27dkf74a45" xml:space="preserve">{{Картка сайта
|назва  = Пуцін павінен сысці
|скрыншот= Putina v otstavku.jpg
|тып = збор подпісаў
|камерцыйны = Не
|уладальнік = 
|аўтар = 
|адкрыты = 10 сакавіка 2010 года
|бягучы статус = актыўны: 153 331 985 чалавек падпісаліся па стане на 13:00, 17 жніўня 2019 года (UTC). Сайт заблакаваны на тэрыторыі Расіі
|url = [http://www.putinavotstavku.org/ www.putinavotstavku.org]
}}
'''«Пуцін павінен сысці»''' — інтэрнэт-сайт і аднайменная грамадская кампанія па зборы подпісаў пад адкрытым лістом з патрабаваннем адстаўкі старшыні ўрада [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Кампанія была пачата ў Інтэрнэце 10 сакавіка&lt;ref name=kasparov-ng&gt;{{cite web
 | author = Андрэй Ліпскі.
 | date = 17 сакавіка 2010
 | url = http://novayagazeta.ru/data/2010/027/17.html
 | title = Гары Каспараў: У інтэрнэт АМАП не прышлеш
 | publisher = «[[Новая газета]]» № 27
 | accessdate = 2010/08/08
 | lang = ru
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110927004221/http://novayagazeta.ru/data/2010/027/17.html
 | archivedate = 27 верасня 2011
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; 2010 года актывістамі шэрагу апазіцыйных грамадскіх арганізацый, а таксама некалькімі вядомымі дзеячамі культуры Расіі.

Ініцыятарам і асноўным аўтарам звароту «Пуцін павінен сысці» быў Андрэй Піянткоўскі&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2065754.html
 | title = Ці стане барацьба з «нязгоднымі» прыярытэтным напрамкам дзейнасці міліцыі?
 | author = Уладзімір Кара-Мурза, Зоя Светлавая, Аляксандр Рыклін.
 | date = 7 чэрвеня 2010 года
 | work = [[Радыё «Свабода»]]
 | publisher = RFE / RL, Inc.
 | accessdate = 2011/08/16
 | lang = ru
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330112228/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2065754.html
 | archivedate = 30 сакавіка 2012
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;.

Тэкст паслання, адрасаваны «''да грамадзян Расіі''», вытрыманы ў рэзка крытычным тоне і ўтрымоўвае вельмі негатыўныя ацэнкі дзейнасці Уладзіміра Пуціна.

У звароце пералічваюцца няўдалыя, на думку аўтараў паслання, рэформы пуцінскай эпохі («''правалена ўсё, што толькі было можна праваліць»'') і згадваюцца такія падзеі, як другая чачэнская вайна і выбухі дамоў у расійскіх гарадах.

На думку аўтараў звароту, «''аб неразуменні Пуціным будучыні''» сведчаць «''яго маніякальны запал да пракладкі нафтагазавых труб ва ўсіх мажлівых і неймаверных кірунках, ініцыяванне амбіцыйна-затратных праектаў (накшталт сочынскай алімпіяды або моста на востраў Рускі), якія абсалютна проціпаказаныя краіне, дзе значная частка насельніцтва пражывае за рысай беднасці''».

У звароце крытыкуюцца таксама нябожчык прэзідэнт [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] і яго асяроддзе («Сям’я»), на думку аўтараў паслання, якія вылучылі Уладзіміра Пуціна на прэзідэнцкую пасаду ў імкненні гарантаваць уласную бяспеку. Прэзідэнт Расiі на той момант [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] названы ў звароце «''паслухмяным месцаахоўнікам''», «''сучасным Сымонам Бекбулатавічам''».

Аўтары заклікаюць супрацоўнікаў сілавых ведамстваў не ісці супраць «''свайго народа''» і не выконваць «''злачынныя загады карупцыянераў''».

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.putinavotstavku.org/ Інтэрнэт-сайт кампаніі «Пуцін павінен сысці»]
* [http://sos.putinavotstavku.org/ Сетка прамой электроннай дэмакратыі «Пуцін павінен сысці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110827152258/http://sos.putinavotstavku.org/ |date=27 жніўня 2011 }}
* [http://k-5.su/ Інтэрнэт-сайт «Камітэта пяці патрабаванняў»]

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]
[[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]]
[[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]]
[[Катэгорыя:Сайты Расіі]]</text>
      <sha1>4msp65vgmpyfedrod16zn27dkf74a45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189742</id>
      <parentid>5189741</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5189742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6161" sha1="myh0l584gcoghtvw3l7qfh8vfuybxdz" xml:space="preserve">{{Картка сайта
|назва  = Пуцін павінен сысці
|скрыншот= Putina v otstavku.jpg
|тып = збор подпісаў
|камерцыйны = Не
|уладальнік = 
|аўтар = 
|адкрыты = 10 сакавіка 2010 года
|бягучы статус = актыўны: 153 331 985 чалавек падпісаліся па стане на 13:00, 17 жніўня 2019 года (UTC). Сайт заблакаваны на тэрыторыі Расіі
|url = [http://www.putinavotstavku.org/ www.putinavotstavku.org]
|арыгінальная назва=Путин должен уйти}}
'''«Пуцін павінен сысці»''' — інтэрнэт-сайт і аднайменная грамадская кампанія па зборы подпісаў пад адкрытым лістом з патрабаваннем адстаўкі старшыні ўрада [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Кампанія была пачата ў Інтэрнэце 10 сакавіка&lt;ref name=kasparov-ng&gt;{{cite web
 | author = Андрэй Ліпскі.
 | date = 17 сакавіка 2010
 | url = http://novayagazeta.ru/data/2010/027/17.html
 | title = Гары Каспараў: У інтэрнэт АМАП не прышлеш
 | publisher = «[[Новая газета]]» № 27
 | accessdate = 2010/08/08
 | lang = ru
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110927004221/http://novayagazeta.ru/data/2010/027/17.html
 | archivedate = 27 верасня 2011
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; 2010 года актывістамі шэрагу апазіцыйных грамадскіх арганізацый, а таксама некалькімі вядомымі дзеячамі культуры Расіі.

Ініцыятарам і асноўным аўтарам звароту «Пуцін павінен сысці» быў [[Андрэй Андрэевіч Піянткоўскі|Андрэй Піянткоўскі]]&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2065754.html
 | title = Ці стане барацьба з «нязгоднымі» прыярытэтным напрамкам дзейнасці міліцыі?
 | author = Уладзімір Кара-Мурза, Зоя Светлавая, Аляксандр Рыклін.
 | date = 7 чэрвеня 2010 года
 | work = [[Радыё «Свабода»]]
 | publisher = RFE / RL, Inc.
 | accessdate = 2011/08/16
 | lang = ru
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330112228/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2065754.html
 | archivedate = 30 сакавіка 2012
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;.

Тэкст паслання, адрасаваны «''да грамадзян Расіі''», вытрыманы ў рэзка крытычным тоне і ўтрымоўвае вельмі негатыўныя ацэнкі дзейнасці Уладзіміра Пуціна.

У звароце пералічваюцца няўдалыя, на думку аўтараў паслання, рэформы пуцінскай эпохі («''правалена ўсё, што толькі было можна праваліць»'') і згадваюцца такія падзеі, як другая чачэнская вайна і выбухі дамоў у расійскіх гарадах.

На думку аўтараў звароту, «''аб неразуменні Пуціным будучыні''» сведчаць «''яго маніякальны запал да пракладкі нафтагазавых труб ва ўсіх мажлівых і неймаверных кірунках, ініцыяванне амбіцыйна-затратных праектаў (накшталт сочынскай алімпіяды або моста на востраў Рускі), якія абсалютна проціпаказаныя краіне, дзе значная частка насельніцтва пражывае за рысай беднасці''».

У звароце крытыкуюцца таксама нябожчык прэзідэнт [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] і яго асяроддзе («Сям’я»), на думку аўтараў паслання, якія вылучылі Уладзіміра Пуціна на прэзідэнцкую пасаду ў імкненні гарантаваць уласную бяспеку. Прэзідэнт Расiі на той момант [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] названы ў звароце «''паслухмяным месцаахоўнікам''», «''сучасным Сымонам Бекбулатавічам''».

Аўтары заклікаюць супрацоўнікаў сілавых ведамстваў не ісці супраць «''свайго народа''» і не выконваць «''злачынныя загады карупцыянераў''».

Сайт кампаніі дзейнічаў да мая 2025 года.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.putinavotstavku.org/ Інтэрнэт-сайт кампаніі «Пуцін павінен сысці»]
* [http://sos.putinavotstavku.org/ Сетка прамой электроннай дэмакратыі «Пуцін павінен сысці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110827152258/http://sos.putinavotstavku.org/ |date=27 жніўня 2011 }}
* [http://k-5.su/ Інтэрнэт-сайт «Камітэта пяці патрабаванняў»]

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]
[[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]]
[[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]]
[[Катэгорыя:Сайты Расіі]]</text>
      <sha1>myh0l584gcoghtvw3l7qfh8vfuybxdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189748</id>
      <parentid>5189742</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Грамадскія кампаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6222" sha1="2jhto3re0vpyi00era161e3l7hfq9y7" xml:space="preserve">{{Картка сайта
|назва  = Пуцін павінен сысці
|скрыншот= Putina v otstavku.jpg
|тып = збор подпісаў
|камерцыйны = Не
|уладальнік = 
|аўтар = 
|адкрыты = 10 сакавіка 2010 года
|бягучы статус = актыўны: 153 331 985 чалавек падпісаліся па стане на 13:00, 17 жніўня 2019 года (UTC). Сайт заблакаваны на тэрыторыі Расіі
|url = [http://www.putinavotstavku.org/ www.putinavotstavku.org]
|арыгінальная назва=Путин должен уйти}}
'''«Пуцін павінен сысці»''' — інтэрнэт-сайт і аднайменная грамадская кампанія па зборы подпісаў пад адкрытым лістом з патрабаваннем адстаўкі старшыні ўрада [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Кампанія была пачата ў Інтэрнэце 10 сакавіка&lt;ref name=kasparov-ng&gt;{{cite web
 | author = Андрэй Ліпскі.
 | date = 17 сакавіка 2010
 | url = http://novayagazeta.ru/data/2010/027/17.html
 | title = Гары Каспараў: У інтэрнэт АМАП не прышлеш
 | publisher = «[[Новая газета]]» № 27
 | accessdate = 2010/08/08
 | lang = ru
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110927004221/http://novayagazeta.ru/data/2010/027/17.html
 | archivedate = 27 верасня 2011
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; 2010 года актывістамі шэрагу апазіцыйных грамадскіх арганізацый, а таксама некалькімі вядомымі дзеячамі культуры Расіі.

Ініцыятарам і асноўным аўтарам звароту «Пуцін павінен сысці» быў [[Андрэй Андрэевіч Піянткоўскі|Андрэй Піянткоўскі]]&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2065754.html
 | title = Ці стане барацьба з «нязгоднымі» прыярытэтным напрамкам дзейнасці міліцыі?
 | author = Уладзімір Кара-Мурза, Зоя Светлавая, Аляксандр Рыклін.
 | date = 7 чэрвеня 2010 года
 | work = [[Радыё «Свабода»]]
 | publisher = RFE / RL, Inc.
 | accessdate = 2011/08/16
 | lang = ru
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120330112228/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2065754.html
 | archivedate = 30 сакавіка 2012
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;.

Тэкст паслання, адрасаваны «''да грамадзян Расіі''», вытрыманы ў рэзка крытычным тоне і ўтрымоўвае вельмі негатыўныя ацэнкі дзейнасці Уладзіміра Пуціна.

У звароце пералічваюцца няўдалыя, на думку аўтараў паслання, рэформы пуцінскай эпохі («''правалена ўсё, што толькі было можна праваліць»'') і згадваюцца такія падзеі, як другая чачэнская вайна і выбухі дамоў у расійскіх гарадах.

На думку аўтараў звароту, «''аб неразуменні Пуціным будучыні''» сведчаць «''яго маніякальны запал да пракладкі нафтагазавых труб ва ўсіх мажлівых і неймаверных кірунках, ініцыяванне амбіцыйна-затратных праектаў (накшталт сочынскай алімпіяды або моста на востраў Рускі), якія абсалютна проціпаказаныя краіне, дзе значная частка насельніцтва пражывае за рысай беднасці''».

У звароце крытыкуюцца таксама нябожчык прэзідэнт [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] і яго асяроддзе («Сям’я»), на думку аўтараў паслання, якія вылучылі Уладзіміра Пуціна на прэзідэнцкую пасаду ў імкненні гарантаваць уласную бяспеку. Прэзідэнт Расiі на той момант [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] названы ў звароце «''паслухмяным месцаахоўнікам''», «''сучасным Сымонам Бекбулатавічам''».

Аўтары заклікаюць супрацоўнікаў сілавых ведамстваў не ісці супраць «''свайго народа''» і не выконваць «''злачынныя загады карупцыянераў''».

Сайт кампаніі дзейнічаў да мая 2025 года.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.putinavotstavku.org/ Інтэрнэт-сайт кампаніі «Пуцін павінен сысці»]
* [http://sos.putinavotstavku.org/ Сетка прамой электроннай дэмакратыі «Пуцін павінен сысці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110827152258/http://sos.putinavotstavku.org/ |date=27 жніўня 2011 }}
* [http://k-5.su/ Інтэрнэт-сайт «Камітэта пяці патрабаванняў»]

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]
[[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]]
[[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]]
[[Катэгорыя:Сайты Расіі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія кампаніі]]</text>
      <sha1>2jhto3re0vpyi00era161e3l7hfq9y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наперстаўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103053</id>
    <revision>
      <id>5189934</id>
      <parentid>5022993</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="gvhwvrssuq6ide0z1mklhydyhtdarfz" xml:space="preserve">{{Таксон
| name          =  
| image file    = Digitalis purpurea 220605.jpg
| image descr   = {{bt-bellat|Наперстаўка пурпуровая|Digitalis purpurea}}&lt;br /&gt; — [[тыпавы від]] рода Наперстаўка
| regnum = Расліны
| parent = Digitalideae
| rang = Род
| latin = Digitalis
| author = [[L.]], (1753)
| syn =
| typus = {{bt-bellat|Наперстаўка пурпуровая|Digitalis purpurea}}
| children =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Digitalis
| commons = Category:Digitalis
| iucn =
| itis = 33582
| ncbi = 4163
| eol =
| grin = 3699
| ipni = 37596
}}
'''Наперстаўка'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pr&gt;Напісанне '''Наперстаўка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т. 11. Мн., 2000, С. 143/&lt;/ref&gt; (''Digitális'') — род [[Трава|травяністых]] раслін, які належыць, па сістэме класіфікацыі APG II, да сямейства {{bt-bellat|трыпутнікавыя|Plantaginaceae}}. Раней, у сістэме класіфікацыі Кронквіста, расліну адносілі да сямейства {{bt-bellat|залознікавыя|Scrophulariaceae}}.

== Батанічнае апісанне ==
Двухгадовыя і [[Шматгадовыя расліны|шматгадовыя]] травяністыя расліны, зрэдку [[куст]]ы і паўкусты. [[Сцябло|Сцёблы]] прамыя, не разгалінаваныя. Лісце суцэльнае, чаргаванае. [[Кветкі]] пераважна буйныя, жаўтаватага, пурпуровага, рудаватага колеру, сабраныя ў густыя верхавінкавыя гронкападобныя [[Суквецце|суквецці]]. [[Плод]] — [[каробачка]].

== Арэал ==
На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў дзікай прыродзе трапляецца 2 віды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&amp;gen=Digitalis |title=База Растения Беларуси |access-date=13 студзеня 2012 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306081052/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&amp;gen=Digitalis |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:

* {{bt-latbel|Digitalis grandiflora|Наперстаўка буйнакветная|Наперстаўка няпэўная|aut=[[Mill.]]}}
* {{bt-latbel|Digitalis purpurea|Наперстаўка пурпуровая|aut=[[L.]]}}

=== Віды ===
Паводле [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] у родзе 11 відаў:&lt;ref&gt;Паводле сайта ''GRIN''. Гл. картку расліны&lt;/ref&gt;
* {{bt-latbel|Digitalis ferruginea|aut=[[L.]]|}} — Паўднёвае і Усходняе [[Закаўказзе]], [[Міжземнамор’е]], [[Турцыя]]
* {{bt-latbel|Digitalis grandiflora|aut=[[Mill.]]|Наперстаўка буйнакветная|Наперстаўка няпэўная}} {{bt-latbel|Digitalis ambigua|aut=[[Murray]]|s=2}} — еўрапейская частка [[Расія|Расіі]], Паўднёва-Заходняя [[Сібір]], [[Заходняя Еўропа]], Міжземнамор'е
* {{bt-latbel|Digitalis laevigata|aut=[[Waldst.]] &amp; [[Kit.]]}}
* {{bt-latbel|Digitalis lanata|aut=[[Ehrh.]]|}} — [[Венгрыя]] і [[Паўднёвая Еўропа]], [[Малдова]], Заходняя [[Украіна]]
&lt;gallery&gt;
File:Digitalis ferruginea Orchi 03.jpg|''Digitalis ferruginea''
File:Wasp and her Yellow Flower.jpg|''Digitalis grandiflora''
File:Digitalis laevigata.jpg|''Digitalis laevigata''
File:Digitalis lanata 004.JPG|''Digitalis lanata''
&lt;/gallery&gt;
* {{bt-latbel|Digitalis lutea|aut=[[L.]]|}} — паўднёвы захад і цэнтр [[Еўропа|Еўропы]]&lt;ref&gt;[http://flower.onego.ru/other/digitali.html onego.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090127063243/http://flower.onego.ru/other/digitali.html |date=27 студзеня 2009 }} {{V|29|01|2010}}&lt;/ref&gt;
* {{bt-latbel|Digitalis mariana|aut=[[Boiss.]]}}
* {{bt-latbel|Digitalis nervosa|aut=[[Steud.]] &amp; [[Hochst.]] ex [[Benth.]]|}} — Паўночны [[Іран]], [[Арменія]] і [[Азербайджан]]
* {{bt-latbel|Digitalis obscura|aut=[[L.]]}}
&lt;gallery&gt;
File:Digitalis lutea 002.JPG|''Digitalis lutea''
File:Digitalis mariana3m.jpg|''Digitalis mariana''
File:Digitalis obscura 1.jpg|''Digitalis obscura''
&lt;/gallery&gt;

* {{bt-latbel|Digitalis parviflora|aut=[[Jacq.]]}}
* {{bt-latbel|Digitalis purpurea|aut=[[L.]]|txt={{тып}}|Наперстаўка пурпуровая}} — Заходняя, [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральная]] і Паўднёвая Еўропа, [[Марока]]
** {{bt-latbel|Digitalis purpurea subsp. purpurea|aut=|}} {{bt-latbel|Digitalis nevadensis|aut=[[Kunze]]|s=2|}} — [[Партугалія]]
* {{bt-latbel|Digitalis thapsi|aut=[[L.]]}}
* {{bt-latbel|Digitalis viridiflora|aut=[[Lindl.]]}}
&lt;gallery&gt;
File:Digitalis parviflora Orchi 04.jpg|''Digitalis parviflora''
File:Digitalis - Vingerhoedskruid.jpg|''Digitalis purpurea''
File:Digitalis thapsi 01.JPG|''Digitalis thapsi''
&lt;/gallery&gt;

== Значэнне ==
[[Дэкаратыўныя расліны|Дэкаратыўныя]] і [[Лекавыя расліны|лекавыя]] расліны.
[[Дыгіталіс]], вылучаны з наперстаўкі, доўгі час заставаўся адзіным і незаменным прэпаратам для лячэння хранічнай [[Сардэчная недастатковасць|сардэчнай недастатковасці]], у той жа час пры перадазіроўкі ён з'яўляецца небяспечным [[яд]]ам.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Наперстаўка}} — С. 143.

== Спасылкі ==
* {{Плантарыум|44587|Наперстянка}}
* [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Plantaginaceae/Digitalis/ Digitalis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905072306/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Plantaginaceae/Digitalis/ |date=5 верасня 2017 }}{{ref-en}} // [[The Plant List]]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Трыпутнікавыя]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Флора Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]</text>
      <sha1>gvhwvrssuq6ide0z1mklhydyhtdarfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казімір Ельскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106485</id>
    <revision>
      <id>5189755</id>
      <parentid>4699970</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9838" sha1="7somba7dpjd6bp5z1ipukrmuaboykq5" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Ельскі}}
{{Асоба
| імя            = Казімір Ельскі
| арыгінал імя   = Kazimierz Jelski
| партрэт        = 
| апісанне       = Партрэт працы [[Ігнат Урублеўскі|І. Урублеўскага]]
| герб = POL COA Pielesz.svg
| подпіс герба = Герб «[[Пелеш]]»
| дынастыя = [[Ельскія]]
| бацька = [[Караль Ельскі (скульптар)|Караль Ельскі]]
| маці = 
| дата нараджэння  = 
| месца нараджэння = магчыма, маёнт. Эйсманты
| дата смерці    =  
| месца смерці   = 
}}
'''Казімір Е́льскі''' ({{lang-pl|Kazimierz Jelski}}, {{lang-lt|Kazimieras Jelskis}}; {{ДН|4|3|1782}}&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭГБ|3}}, С. 352&lt;/ref&gt;, магчыма, маёнтак Эйсманты{{крыніца?}} — [[1867]], [[Вільня]]) — скульптар, архітэктар і мастак; выхаванец [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і яго прафесар; прадстаўнік [[класіцызм]]у; сын мастака і скульптара [[Караль Ельскі (скульптар)|Караля Ельскага]].

== Біяграфія ==
Вучыўся спачатку ў бацькі. У [[1801]]—[[1808]]&lt;ref name=&quot;Kazimieras Jelskis&quot;&gt;[http://www.muziejai.lt/klasicizmas/klasicizm_dailininkai.htm#JELSKIS Kazimieras Jelskis]{{ref-lt}}&lt;/ref&gt; (або ў [[1800]]—[[1809]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/kazimierz-jelski Piotr Szubert. Kazimierz Jelski]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;) гадах навучаўся ў [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], у [[1803]] годзе ператвораным у [[Віленскі ўніверсітэт|імператарскі Віленскі ўніверсітэт]] — жывапісу ў [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] і [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]], архітэктуры ў [[Міхал Шульц|Міхала Шульца]], скульптуры ў [[Андрэ ле Брун|Андрэ Лебруна]] ({{langi|fr|André Le Brun}}), прыдворнага скульптара караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]], які ў [[1803]] годзе заняў зноў створаную кафедру скульптуры ў Віленскім універсітэце.

У [[1809]] годзе атрымаў ступень кандыдата мастацтва, у [[1810]] — ступень магістра мастацтва. У [[1809]]&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; ці [[1810]]&lt;ref name=&quot;Kazimieras Jelskis&quot;/&gt; годзе ўдасканальваў сваё майстэрства ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|імператарскай Акадэміі мастацтваў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у.

З [[1811]] года выкладаў скульптуру, на пасадзе ад'юнкта (з [[1822]] года), затым з [[1829]] года прафесар. Стварыў [[Бюст (скульптура)|бюсты]] прафесараў для новай залы ўніверсітэцкай бібліятэкі, працаваў над рознымі элементамі [[дэкор]]у для будынкаў універсітэта.

Заснаваў кабінет скульптуры ў Віленскім універсітэце. Напісаў працу пра сувязь [[архітэктура|архітэктуры]], [[скульптура|скульптуры]] і [[жывапіс]]у ({{langi|pl|O związku architektury, skulptury i malarstwa}}, Вільня, [[1822]]) — першую працу такога роду на [[польская мова|польскай мове]]&lt;ref&gt;[http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/kazimierz-jelski Piotr Szubert Kazimierz Jelski]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Са скасаваннем кафедры скульптуры з [[1826]] года быў хавальнікам кабінета скульптуры (да скасавання ўніверсітэта ў [[1832]] годзе)&lt;ref&gt;[http://bibliuoteka.idea.lt/LT.php?content=publication&amp;Id=82 Jelskis, Kazimieras]{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;.
[[Выява:HieronimStroynowskiChurchOfStJohn.jpg|thumb|Бюст [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскага]] ў [[Касцёл Святых Янаў|касцёле Святых Янаў]] ([[1828]])]]

== Творчасць ==

У [[1826]]—[[1832]] гадах працаваў над дэкорам універсітэцкіх будынкаў. Аўтар рэльефных кампазіцый, якія адлюстроўваюць заснаванне Віленскага ўніверсітэта ў [[1803]] годзе, заключэнне [[Парыжскі мір|Парыжскага міру]] ў [[1813]] годзе. Стварыў мноства пераважна камерных і дэкаратыўных скульптурных твораў — бюсты прафесараў універсітэта, віленскіх вяльможаў, дзяржаўных дзеячаў ([[Людвіг Генрых Баянус]], [[Францішак Смуглевіч]], [[Адам Бялькевіч]], [[Іахім Храптовіч]], [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адам Чартарыйскі]], [[Юзаф Панятоўскі]]), рэльефныя кампазіцыі, медальёны ([[Юсцін Грабніцкі]], [[Ян Снядэцкі]]). Ельскаму належаць ляпныя ўпрыгожванні і бюсты прафесараў калоннай залы ўніверсітэта ([[1818]]). Апроч таго, аўтар паркавых скульптур, надмагільных помнікаў ([[Юзэф Касакоўскі|Юзэфа Касакоўскага]], [[Тамаш Ваўжэцкі|Тамаша Ваўжэцкага]] ў [[Кафедральны сабор Св. Станіслава|кафедральным саборы]], [[Міхал Ромер|Міхала Ромера]] і яго жонкі Р. Ромеравай у радавой капліцы прыхадскога касцёла ў Новых Троках), чатырох скульптур прарокаў цэнтральнага [[алтар]]а ў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Вільнюс)|касцёле Святых Пятра і Паўла]] ([[1804]]), фігур святых у касцёле місіянераў у [[Краслава|Краславе]] ([[1807]]), [[барэльеф]]а «Хрыстос прапаведуе народам» у [[тымпан]]е [[Евангеліка-рэфармацкая царква, Вільнюс|евангеліка-рэфармацкага храма]] ў Вільні і іншых твораў інтэр'ернай і экстэр'ернай пластыкі.

У [[1837]] годзе рэстаўрыраваў ковенскую [[Ратуша (Каўнас)|Ратушу]], у [[1839]] годзе — ляпныя ўпрыгожванні [[Пажайсляйскі кляштар|Пажайсляйскага кляштара]].

Адным з вучняў Казіміра Ельскага быў віленскі мастак [[Аляксандр Язэп Сляндзінскі]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|6|Е́льскі Казімір||388}}
* Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — 156 с.
* Rūta Janonienė. Kazimieras Jelskis. Vilniaus: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2003. ISBN 9986-571-94-4.{{ref-lt}}

== Спасылкі ==
* [http://www.muziejai.lt/klasicizmas/klasicizm_dailininkai.htm#JELSKIS Kazimieras Jelskis]{{ref-lt}}
* [http://portalwiedzy.onet.pl/91630,,,,jelski_kazimierz,haslo.html Jelski Kazimierz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130417181952/http://portalwiedzy.onet.pl/91630,,,,jelski_kazimierz,haslo.html |date=17 красавіка 2013 }}{{ref-pl}}
* [http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/kazimierz-jelski Piotr Szubert Kazimierz Jelski]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ельскі Казімір}}
[[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Скульптары Літвы]]
[[Катэгорыя:Скульптары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Ельскія|Казімір]]</text>
      <sha1>7somba7dpjd6bp5z1ipukrmuaboykq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цыркуль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107018</id>
    <revision>
      <id>5189953</id>
      <parentid>4894687</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>6180</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5189953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4283" sha1="2shn9jmqz8d153c3ybbhhuvtsysduda" xml:space="preserve">{{значэнні|Цыркуль (значэнні)}}
'''Цы́ркуль'''{{sfn|БелЭн|2003}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}} (ад {{lang-la|circulus}}&lt;ref name=pr&gt;{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}} — С. 629.&lt;/ref&gt; — круг, акружнасць) — прылада для малявання [[Акружнасць|акружнасцей]] і [[Дуга (геаметрыя)|дуг]] акружнасцей, таксама можа быць выкарыстаны для вымярэння адлегласцей, у прыватнасці, на картах. Можа быць выкарыстаны ў [[геаметрыя|геаметрыі]], чарчэнні, для [[Навігацыя|навігацыі]] і іншых мэтаў.

Цыркуль робіцца з [[метал]]у, [[пластмасы]], [[Драўніна|драўніны]] і складаецца з двух частак, злучаных [[шарнір]]ам. Звычайна на канцы адной з іх размяшчаецца [[іголка]], на канцы другой — пішучы прадмет (напрыклад, грыфель). У вымяральнага цыркуля іголкі на абедзвюх ножках.

Адмысловы набор, які змяшчае апроч цыркуля дадатковае прыладдзе (такое як зменныя іголкі) і інструменты ([[кронцыркуль]], [[вымяральны цыркуль]], [[рэйсфедар]]), а таксама [[футарал]] з адпаведнымі паглыбленнямі для іх завецца [[гатавальня]]й.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot;&gt;
Выява:Zircull-m.JPG|&lt;center&gt;Стары металічны цыркуль&lt;/center&gt;
Выява:Zirkel.jpg|&lt;center&gt;Сучасныя цыркулі&lt;/center&gt;
Выява:Museum of railway carriage depot 39.jpg|&lt;center&gt;Кронцыркуль&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Штангенцыркуль]]
* [[Лінейка]]
* [[Транспарцір]]
* [[Таўшчынямер]]

== Цікавыя факты ==
* Намаляваны на [[герб ГДР|гербе ГДР]], дзе сімвалізуе інтэлігенцыю.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|17|Цы́ркуль||150—151}}
* {{крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Цы́ркуль|с=911}}
* {{кніга|загаловак=Русско-белорусский политехнический словарь. В 2 т.|адказны=[[НАНБ|НАН Беларуси]], [[Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа|Инт-т языкознания им. Я. Коласа]]; Ред. [[Ірына Леанідаўна Бурак|И. Л. Бурак]] и др.|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=1998|том=2. О—Я|старонак=807|isbn=985-08-0232-4|тыраж=500|частка=Ци́ркуль цы́ркуль|старонкі=723}}
* {{ВСЭ3|Ци́ркуль|28|580—581}}
* {{Крыніцы/Новый политехнический словарь|Ци́ркуль|607}}
* Инструменты для перенесения размеров // ''Сахаров М. Д.'' Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 48—50. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://slovari.yandex.ru/Циркуль/Словарь%20изобразительного%20искусства/Циркуль/ Циркуль]{{Недаступная спасылка}} // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства{{ref-ru}}
{{commons|Compass (drafting)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вымяральная тэхніка]]
[[Катэгорыя:Вымяральныя прыборы]]
[[Катэгорыя:Чарцёжныя інструменты]]</text>
      <sha1>2shn9jmqz8d153c3ybbhhuvtsysduda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новая зямля (паэма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107814</id>
    <revision>
      <id>5190116</id>
      <parentid>5164145</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53598" sha1="9l99m6yljgrcha1f75uf5ldkaucfigf" xml:space="preserve">{{значэнні2|Новая зямля}}
{{Літаратурны твор
| Назва               = Новая зямля
| Назва-арыгінал      = 
| Выява               = Novaja ziamlia 1923.pdf
| Памер               = 
| Подпіс выявы        = Вокладка [[wikisource:be:Новая зямля (1923)|першага выдання]], 1923 год. Аўтар вокладкі — [[Павел Макаравіч Гуткоўскі|Павел Гуткоўскі]].
| Жанр                = паэма
| Аўтар               = [[Якуб Колас]]
| Мова арыгіналу      = беларуская
| Напісаны            = 1911—1923
| Публікацыя          = 1923
| Асобнае выданне     =
| Выдавецтва          = 
}}
'''«Но́вая зямля́»''' — лірыка-эпічная паэма, напісаная [[Якуб Колас|Якубам Коласам]] у 1911—1923 гадах, першы беларускі буйны эпічны твор. Першыя главы кнігі друкаваліся ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» ў 1912 годзе, асобным кніжным выданнем паэма выйшла ў 1923 годзе.

Падзеі адбываюцца на Беларусі ў 1890—1900-х гадах, а першаасновай твора стала жыццё бацькоў Якуба Коласа і астатніх членаў сям’і, сваякоў і знаёмых{{Пераход|Аўтабіяграфічнасць}}. У паэме дакладна і маляўніча адлюстраваны тагачасны традыцыйны лад жыцця беларускага сялянства{{Пераход|Народны побыт у паэме}}&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;&gt;Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. / [[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997—608 с.: іл.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БЛ&quot;&gt;Шкраба Р. В. Беларуская літаратура: Падр. для 10-га кл. сярэдн. шк.— Мн.: Маст. літ., 1996. — 223 с.: 121 л. іл.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя напісання ==
[[Файл:Аўтограф Новай зямлі.gif|left|thumb|Аўтограф «Новай зямлі»]]
У 1947 годзе Якуб Колас успамінаў, што ў час знаходжання ў астрозе перад яго вачыма паўставалі малюнкі маленства, прыроды, з жадання іх запісаць пачалася «Новая зямля»&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

На працягу сакавіка — траўня 1911 года, седзячы ў [[Пішчалаўскі замак|мінскай турме]] (Пішчалаўскім замку), Якуб Колас напісаў [[гумар]]ыстычнае вершаванае [[апавяданне]] «Як дзядзька ездзіў у Вільню і што ён там бачыў»&lt;ref name=&quot;БЛВ&quot;&gt;Беларуская літаратура: Падруч.-хрэстаматыя для 8 кл. / Аўт.-склад. В. В. Кушнярэвіч, А. У. Рагуля. — Мн.: ТАА «Оракул». 1996. — 478 с.: іл.&lt;/ref&gt;. Гэта быў самастойны твор пра паездку дзядзькі Антося ў зямельны банк, яго прыгоды ў незнаёмым вялікім горадзе. Пазней на аснове апавядання былі створаны раздзелы «Па дарозе ў Вільню», «Дзядзька ў Вільні», «На Замкавай гары» (XXVII—XXIX)&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

У турме ж, на працягу чэрвеня — верасня 1911 года, былі напісаны раздзелы «Леснікова пасада», «Раніца ў нядзельку», «За сталом», «На першай гаспадарцы», «Пярэбары», «Каля зямлянкі», «Дзядзька-кухар», «Смерць ляснічага» (I—VIII)&lt;ref name=&quot;БЛВ&quot;/&gt;. Часткова быў напісаны «Дарэктар» (XIV)&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;. Дзевяць раздзелаў былі напісаны ў 1921 годзе, сярод іх — «Падгляд пчол», «Панская пацеха», «Вялікдзень»&lt;ref name=&quot;БЛВ&quot;/&gt;. Першыя главы паэмы друкавала газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/stahoddze-novaj-zjamli-razblytvaem-tajamnicy-sa|title=Таямніцы &quot;Новай зямлі&quot; Якуба Коласа раскрытыя! Літаратурнае расследаванне &quot;Новага Часу&quot;|first=Барыс|last=Палута|website=Новы Час|date=2023-08-21|access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;. У 1918 годзе, за часамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], у менскай газеце «[[Вольная Беларусь]]» былі надрукаваны раздзелы «Па дарозе ў Вільню», «Дзядзька ў Вільні», «На Замкавай гары» і «Смерць ляснічага»{{Sfn|Байкоў М.|1929|с=44}}. У 1921—1922 гадах асобныя раздзелы друкаваліся ў часопісах «[[Вольны сцяг (часопіс)|Вольны сцяг]]» і «[[Адраджэнне (часопіс)|Адраджэнне]]»{{Sfn|Байкоў М.|1929|с=44}}.
[[Файл:Kanstancin Mickievič (Jakub Kolas). Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас) (1921).jpg|міні|Якуб Колас у 1921 г.]]
Былі перыяды, калі твор зусім не пісаўся, а часам праца ішла даволі інтэнсіўна, напрыклад, многа працы было над паэмай падчас знаходжання ў эвакуацыі на [[Курская вобласць|Куршчыне]], а завершана яна была ў [[Мінск|Менску]]&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;. Паэма была скончана 5 студзеня 1923 года&lt;ref name=&quot;БЛВ&quot;/&gt; і ўпершыню апублікавана асобным выданнем у тым жа годзе менскім выдавецтвам «Беларускае кааперацыйнае таварыства „Савецкая Беларусь“»&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

У 1927 годзе ў менскім [[Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|Беларускім дзяржаўным выдавецтве]] выйшла другое выданне «Новай зямлі». У 1927—1928 гадах «Новая зямля» таксама друкавалася ў [[Вільня|віленскай]] газеце «[[Народ (газета)|Народ]]», у 1928 і 1931 гадах у Вільні паэма выходзіла асобнымі выданнямі. У 1934 годзе ў Менску было надрукавана чарговае перавыданне.

== Аўтабіяграфічнасць ==
[[Файл:Łastok._Ласток._Сядзіба_Якуба_Коласа_(1885).jpg|left|thumb|[[Ласток]] — колішняя леснічоўка, цяпер — мемарыяльная сядзіба Якуба Коласа]]
Як і ў рамане «[[На ростанях]]», многія героі паказаны пад сапраўднымі прозвішчамі сваіх прататыпаў, а [[Тапонім|тапанімія]] твора захавала назвы сапраўдных месцаў: мястэчак, гарадоў, рэк і г. д. Аднак назву Лесніковай пасады паэт змяніў — у паэме яна названа Парэчча, а насамрэч звалася [[Ласток]]&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Гісторыя з купляй зямлі, якая ёсць галоўнай сюжэтнай лініяй у паэме, адбылася з бацькам і дзядзькам паэта, але ў жыцці яна мела некаторыя адрозненні, так, зямля ўсё ж такі была куплена, хоць і давялося за яе заплаціць двойчы, бо першая вусная дамоўленасць была аднабакова скасавана прадаўцом&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Прататыпамі галоўных герояў ёсць бацькі Якуба Коласа (Канстанціна Міцкевіча): [[Міхал Казіміравіч Міцкевіч|Міхаіл Казіміравіч]] і [[Ганна Юр’еўна Міцкевіч|Ганна Юр’еўна]] і яго дзядзька Антось. Сам аўтар уклаў свае рысы ў вобраз Костуся, аднаго з сыноў Міхала.

== Сюжэт ==
[[Файл:Zbornik «Našaj Niwy» (1912). № 2.pdf|page=44|міні|злева|[[wikisource:be:Zbornik «Našaj Niwy» (1912)/2|Зборнік «Нашай Нівы» № 2 (1912)]] [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], раздзел «Леснікова пасада» (лац. [[wikisource:be:Zbornik «Našaj Niwy» (1912)/2/Leśnikowa pasada|Leśnikowa pasada]])]]
Паэма апавядае пра побыт сям’і працоўнага беларуса Міхала, пра яго вольналюбівыя мары і імкненні. Паэма складаецца з 30 частак.

Пасля ўсхваляванага лірычнага запеву ў частцы I паэт абмалёўвае святочную летнюю раніцу ў хаце лесніка Міхала. Галоўны герой апавядае пра тое, што ў нейкім далёкім невядомым Заблонні прадаецца ўрадлівая зямля, якая магла б прынесці выратаванне ад цяжкай долі, ад паднявольнай лесніковай службы. Было прынята рашэнне «сваім вокам» паглядзець тое Заблонне…

Тут аўтар робіць экскурс у мінулае героя (раздзелы IV—XXV). Гэтыя раздзелы можна раздзяліць на дзве «галіны». Першая апісвае цяжкі лёс Міхала, яго перажыванні, пагардлівыя адносіны паноў да яго. Вядзецца пра тое, як Міхал надумаў ''«купіць зямлю, прыдбаць свой кут, каб з панскіх выпутацца пут»''. Другая апісвае побыт сям’і Міхала ва ўсёй разнастайнасці яго праяў. Аповед пра мінулае герояў займае асноўнае месца ў паэме. Толькі раздзел «Агляд зямлі» (XXVI) вяртае чытача да гутаркі за сталом. Пасля гэтага адбылося Антосева падарожжа ў [[Вільнюс|Вільню]].

Калі ўжо адбыліся першыя захады, браты паглядзелі зямлю, дзядзька Антось настойліва ўзяўся за афармленне неабходных спраў у зямельным банку, Міхал цяжка захварэў. Здарылася гэта зусім неспадзявана. Праз некаторы час Міхал памёр, так і не здзейсніўшы сваю мару.

== Героі ==

=== Міхал ===
[[Файл:Міхал Казіміравіч Міцкевіч.jpg|thumb|[[Міхал Казіміравіч Міцкевіч|Бацька Якуба Коласа]] — прататып Міхала]]
Міхал — галоўны герой паэмы. Працуючы лесніком у вялікіх уладаннях князя [[Радзівілы|Радзівіла]], ён вымушаны падпарадкоўвацца панам, рабіць усё, што загадаюць. Міхал быў старанным выканаўцам панскай волі. Аднак на кожным кроку ён чуў знявагі, бачыў пагардлівыя адносіны да сябе. Усё гэта выклікала ў яго душы гарачы пратэст. На працягу часу абурэнне Міхала расло, перажыванні ўсё паглыбляліся. Невялікі спадчынны надзел зямлі не дазваляў пракарміць сям’ю, і таму жаданне купіць зямлю стала для яго самай вялікай марай&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;. Міхал — яскравы наватарскі вобраз-тып беларуса, які нясе ў сабе найлепшыя рысы нацыянальнага характару — працавітасць, прагу свабоды і справядлівасці, высакародства, высокую духоўнасць, цярплівасць, дабрыню і пачуццё чалавечай годнасці, жаданне жыць у згодзе з суседзямі, дапамагаць бліжняму&lt;ref name=&quot;ПМ&quot;&gt;[http://prastora.by/insaje/kolas-iakub-novaia-ziamlia-paema-na-rostaniach-trylohiia-sulkouski-uladzimir-radzima-iakuba-kolasa-sieryial-zyvapisnych- Прадмова М. І. Мушынскага, доктара філалагічных навук, члена-карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Рэспублікі Беларусь, прафесара]&lt;/ref&gt;.

Больш за ўсё Міхал хацеў сам быць гаспадаром свайго лёсу. У яго дастаткова рашучасці, каб змагацца за дасягненне пастаўленай мэты. Жаданая зямля прыдавала Міхалу сілы пераносіць усе нягоды. Але ён так і не дачакаўся жаданай волі&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

=== Ганна ===
 
Ганна — жонка Міхала, тыповы прыклад гаспадарлівай беларускай сялянкі, цяглівай працаўніцы, клапатлівай маці. Хоць яна і не пярэчыла мужу, але і не надта верыла, што ён сапраўды здолее такім шляхам атрымаць незалежнасць ад панскай улады. У яе словах выяўляюцца такія рысы, як назіральнасць, разважлівасць, дальнабачнасць, уменне зразумець абставіны і даць ім цвярозую ацэнку.

=== Антось ===
Дзядзька Антось — брат Міхала і верны яго памочнік ва ўсіх справах. Ён дзяліў з сям’ёй лесніка ўсе радасці і нягоды, якіх так многа выпадала на іх долю.

Характар Антося і яго найлепшыя чалавечыя якасці найбольш поўна раскрываюцца ў працы. У адносінах да ўсяго, за што б ён ні браўся, выяўляюцца такія рысы, як дбайнасць і акуратнасць, майстэрства і настойлівасць, працавітасць і цярплівасць. Усюды ў яго ўзорны лад і парадак.

Чытачу паказаны і знешні выгляд дзядзькі: яго невысокі рост, каржакаватая фігура, зухаўскія вусы, кароткі і таўсматы нос. Паказаны дабрата, спагадлівасць Антося, яго клапатлівыя адносіны да дзяцей Міхала і Ганны, уменне ладзіць з імі, быць ім дарадцам, суддзёю, выхавальнікам, сябрам, апекуном. Дзядзька, як ніхто, умеў прыносіць ім радасць.

== Праблематыка паэмы ==
Галоўнай мэтай аўтара было паказаць адносіны «чалавек-зямля», ён апісвае гэту тэму на розных узроўнях: гаспадарчыя адносіны селяніна да зямлі, зямля як гарант годнасці чалавека, як доказ яго самастойнасці, свабоды, упэўненасці ў будучыні. Як і ў іншых сваіх творах, напрыклад, у рамане «[[На ростанях]]», Якуб Колас ідзе ад прыватнага да агульнага, паказваючы праз адносіны адной сям’і да ўласнага кавалка зямлі адносіны ўсяго народа да сваёй краіны, да Бацькаўшчыны&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;БЛ&quot;/&gt;.

Важнай тэмай таксама ёсць адлюстраванне сямейных зносін у вялікай тагачаснай беларускай традыцыйнай сям’і. Аўтар паказвае нам яе склад такімі радкамі:

{{Верш|Чатыры хлопцы, тры дзяўчаці
Ды бацька з дзядзькам, трэцця маці}}

Чытач можа пабачыць адносіны паміж мужам і жонкай, братэрскія зносіны двух мужчын, можна ўбачыць, як кожнае важнае пытанне вырашаецца не дэспатычна, воляй гаспадара, а калегіяльна, сямейнай радай. Гэта тычыцца пытання продажу зямельнага надзелу, выхавання і адукацыі дзяцей і г. д. Добра паказаны ў паэме моманты размеркавання адказнасці і абавязкаў паміж жанчынай / мужчынамі, дзецьмі / дарослымі. Паказваючы рэдкія канфлікты ў сям’і Міхала, аўтар не толькі дае карціну міжасабовых адносін членаў сям’і, але і дапамагае чытачу адчуць усе грані побыту герояў, робіць іх свет аб’ёмным і поўным&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Між іншымі пытаннямі Якуб Колас закранае тэму сялянскага п’янства, расказвае пра беларускія народныя звычаі, апісвае свецкія і рэлігійныя святы, сельскагаспадарчыя «тэхналогіі» і многае іншае. Падрабязнасць і ўвага да кожнай этнаграфічнай дэталі робіць герояў жывымі, дае чытачу поўны агляд сялянскага жыцця тых часоў&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

== Народны побыт у паэме ==
У «Новай зямлі» паказваецца жыццё беларускага сялянства канца ХІХ стагоддзя. Сям’я, апісаная ў творы, — Міхал, яго брат Антось, жонка Міхала Ганна, дзеці — самая звычайная сялянская. Усе яны выключна працалюбівыя, і хоць знешнія абставіны іх жыцця часта неспрыяльныя (пярэбары з месца на месца па загадзе начальства, неўрадлівая зямля, пажар), але праца заўсёды давала плён, і гэта ўнушала надзею, упэўненасць у сабе&lt;ref name=&quot;БЛ9&quot;&gt;Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с.&lt;/ref&gt;.

Укладзеная праца («Само не зваліцца нам з неба») зрабіла ўрэшце гаспадарку даволі заможнай. І ўсё ж яна не належала сям’і, а была ў яе часовым уладаранні. Між тым перад вачыма Міхала — гордага, свабодалюбівага чалавека — былі прыклады жыцця сціплага, але вольнага дзякуючы ўласнай зямлі. Пры гэтым сядзіба [[Шляхта|шляхціца]], а тым больш пана, служыла прыкладам у акуратнасці, знешнім афармленні, вядзенні гаспадаркі. Паэма прысвечана апісанню не панскай культуры, а сялянскай. Якуб Колас паэтычна апісвае не толькі працу, але і хатні побыт сям’і.

Сюжэт паэмы разгортваецца з улікам гадавога кола дзён. Асаблівасцю каляндарных свят была іх знітаванасць і са святамі сямейнымі.&lt;ref name=&quot;БЛ9&quot;/&gt; Так, [[Мядовы Спас]], акрамя рэлігійнага, меў важнае сямейнае значэнне: на новы мёд, што выкачвалі з вуллёў прама пры гасцях, запрашалі кумоў — хросных бацькоў і матак сваіх дзяцей. Кумы мелі магчымасць пабачыць хрэснікаў, прыносілі ім падарункі, а самі атрымлівалі мёд і плады новага ўраджаю. Як і да любога свята, да гэтага старанна рыхтаваліся — мыліся, прыбіраліся, упрыгожвалі дом. Ушаноўвалі і святых, а разам з імі — простых людзей, родзічаў. Знешне свята — не толькі смачная ежа, пітво, песні, танцы, весялосць (усё апісвае Якуб Колас падрабязна), але і магчымасць выявіць свае мастацкія здольнасці: прыбраць — у кожную пару года па-рознаму — хату і сядзібу. Асабліва ж важным святам быў [[Вялікдзень]].

Паказчыкам культуры чалавека, сям’і, народа ёсць і кухня. Разнастайнасць вызначала святочны і паўсядзённы стол. У паэме падрабязна расказваецца пра гэту частку сялянскага побыту: як сядзелі, як трымаліся за сталом. Елі ў звычайны дзень мачанку, грэцкія аладкі, [[Верашчака|верашчаку]], «тварог, запраўлены смятанай». Ежа давала энергію для працы, больш багатая яна была ў святы. На [[Масленіца|Масленіцу]] абавязкова пякліся пераважна аладкі, [[бліны]] — сімвалы веснавога сонца; як адзін з самых прыемных успамінаў маленства Якуб Колас апісвае гэты працэс.

Жывучы на ўлонні прыроды, дзеці маглі назіраць шматлікіх звяроў з іх адметнымі павадкамі, напрыклад, [[лось|лася]], якога лічылі ў лесе галоўным, ваўкоў, зайцоў, куніц «і многа ўсякае драбніцы». З замілаванасцю апісвае аўтар заняткі дзяцей: рыбалка з дзедам ці з дзядзькам Антосем, паходы ў грыбы, ягады; лоўля куніц, тхароў, а зімою — лыжы, санкі, коўзанне па замерзлай рацэ, паляванне.

Значны час займала інтэлектуальная праца: дзяцей лесніка спачатку вучыў «дарэктар» — такі ж хлопчык, які скончыў школу, а таксама Міхал. Апісваюцца падручнікі таго часу, напрыклад, «начаткі», якія знаёмілі дзяцей з асноўнымі гісторыямі з [[Біблія|Бібліі]], а значыць, з асновамі чалавечай культуры. Важнае значэнне ў згуртаванні сям’і, у выхаванні дзяцей, іх інтэлектуальным развіцці мелі сумесныя гутаркі вечарамі, пасля заканчэння цяжкага працоўнага дня&lt;ref name=&quot;БЛ9&quot; /&gt;.

== Выявы прыроды ==
Прырода ў паэме — гэта і фон дзеяння, і аб’ект захаплення герояў і аўтара. Прыроду Якуб Колас успрымаў як таямніцу, вечную загадку, якую пастаянна імкнуцца разгадаць героі твора. У той жа час прырода непасрэдна ўплецена ў чалавечае існаванне, ёсць арэнай дзейнасці людзей. Прырода ў творы — і гэта найважнейшая яго асаблівасць — набывае як бы характар роднага дома, робіцца ўтульнай і абжытай&lt;ref name=&quot;БЛ9&quot; /&gt;.

Падрабязна і паэтычна Якуб Колас апісвае лес. Ён выкарыстоўвае параўнанні для характарыстыкі лясных дрэў: елкі падобныя да крыжоў, а дубы — як вежы ці вартаўнікі, вербы — старэнькія кабеткі, маладая грушка — з тонкім станам дзяўчына. Лес, крыніца, луг, поле — выяўляюцца нібы ў малюнках. Але знешняя прыгажосць — як бы адзін бок іх паэтычнасці. Ёсць і другі, дзе яны чаруюць і даюць пачатак казкам, прывідам, страхам&lt;ref name=&quot;БЛ9&quot; /&gt;.

Аўтар не адступае ад сваёй любові да маляўнічых пейзажных замалёвак, [[Язычніцтва|паганскіх]] поглядаў на прыродныя з’явы. Навальніцу і мароз ён надзяляе душой, сонца выводзіць у вобразе багіні, якая «стрэлы-косы раскідае». Прырода ў Якуба Коласа — гэта частка Радзімы. Праз захапленне роднымі краявідамі чалавек выяўляе свае патрыятычныя пачуцці&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;. Аўтар выступае за гарманічнае суіснаванне чалавека і прыроды, без вызначэння між імі галоўнага&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

== Структура твора ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3; font-size:12px;&quot;&gt;
: І. Леснікова пасада
: II. Раніца ў нядзельку
: III. За сталом
: ІV. На першай гаспадарцы
: V. Пярэбары
: VІ. Каля зямлянкі
: VII. Дзядзька-кухар
: VIII. Смерць ляснічага
: IX. Новы ляснічы
: Х. На панскай службе
: XІ. Дзедаў човен
: XII. Сесія
: XII. Падгляд пчол
: XІV. Дарэктар
: ХV. «Начаткі»
: ХVІ. Вечарамі
: ХVII. Воўк
: ХVIII. Зіма ў Парэччы
: XІX. На рэчцы
: XX. Каляды
: XXІ. Таемныя гукі
: XXII. На глушцовых токах
: XXIII. Панская пацеха
: XXІV. Вялікдзень
: XXV. Летнім часам
: XXVІ. Агляд зямлі
: XXVII. Па дарозе ў Вільню
: XXVIII. Дзядзька ў Вільні
: XXІX. На замкавай гары
: XXX. Смерць Міхала

&lt;/div&gt;

== Ацэнкі ==
Ужо ў 1923 годзе ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» выйшаў артыкул [[Мікола Байкоў|Міколы Байкова]] «Новая беларуская поэма (Я. Колас ― Новая зямля)», у якім ён кажа што твор «можна з поўным правам палічыць класічным творам беларускага прыгожага пісьменства», пры гэтым адзначае тэхнічную недасканаласць паэмы{{Sfn|Байкоў М.|1929|с=66}}. У 1924 годзе прафесар [[Іван Іванавіч Замоцін|Іван Замоцін]] апублікаваў у «Полымі» артыкул «[[wikisource:be:Пуціны беларускай літаратуры|Пуціны беларускай літаратуры]]» з глыбокім аналізам твора, у якім ацаніў паэму як «запраўдны арыгінальны твор» і «беларускую літаратуру моманту».

[[Міхась Мушынскі]] назваў паэму эпахальнай з’явай не толькі ў гісторыі нацыянальнага ліра-эпасу, але і ў гісторыі духоўнай культуры беларускага народа&lt;ref name=&quot;ПМ&quot; /&gt;. Аб’ёмнае літаратуразнаўчае даследаванне паэмы [[Кузьма Чорны|Кузьмом Чорным]] згарэла ў першыя дні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

Пісьменнік [[Альгерд Бахарэвіч]] лічыць, што Якуб Колас змог тое, што раней беларускім пісьменнікам не надта ўдавалася, — гаворачы выключна пра сваё, выказаць агульначалавечае&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24416017.html|title=Тым, хто шукае Туле|first=Альгерд|last=Бахарэвіч|website=Радыё Свабода|date=2012-04-10|access-date=2024-03-08}}&lt;/ref&gt;. Паказваючы побыт, штодзённыя справы, ён здолеў напоўніць гэтыя імгненні рэчаіснасці творчай паэтыкай і маляўнічасцю. У 1948 годзе ў лісце да галоўнага рэдактара выдавецтва «Советский писатель» [[Пётр Іванавіч Чагін|Пятра Чагіна]] Колас пісаў&lt;ref name=&quot;ПМ&quot;/&gt;: «Лічу, што славянскімі народамі будзе з цікавасцю прачытана гэта паэма. Яна — асноўная паэма ва ўсёй маёй паэтычнай творчасці». [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]] назвала твор «паэмай на ўсе стагоддзі»&lt;ref&gt;[http://pda.sb.by/post/22704/ Ваши любимые строки из Коласа?]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Міхаіл Васільевіч Ісакоўскі|Міхаіл Ісакоўскі]], адзін з перакладчыкаў паэмы на рускую мову, называў яе самым любімым творам, яго захаплялі «першародная чароўнасць і зямная плоць верша Коласа і яго тонкая паэтычнасць»&lt;ref name=&quot;ПМ&quot; /&gt;.

== Пераклады ==

У 1934 годзе паэму на рускую пераклаў [[Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі|Сяргей Гарадзецкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://lir-book.by/%d1%81%d0%b5%d1%80%d0%b3%d0%b5%d0%b9-%d0%b3%d0%be%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%b5%d1%86%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%b5%d0%b2%d0%be%d0%b4%d1%87%d0%b8%d0%ba-%d0%ba%d1%83%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%8b/|title=Сергей Городецкий - переводчик Купалы и Коласа|website=Хронікі сада камянёў|date=2017-11-24|access-date=2024-02-03|quote=Об истории этого творческого сотрудничества написал известный литературовед Вячеслав Рагойша. Вышла «Новая земля» на русском языке в 1934 году. Подзаголовок был многозначительным: «Авторизованный перевод». Считается, что работа Городецкому явно не удалась, он не особо трепетно относился к оригиналу. Например, Рагойша замечает, что классическое «Мой родны кут, як ты мне мiлы!.. / Забыць цябе не маю сiлы!» звучит куда более мелодично, чем «Мой край родной! Как ты мне мил! На миг забыть тебя нет сил!». Но это так, цветочки… Хуже, что в тексте поэмы устранялись целые фрагменты, которые, по мнению переводчика, будут непонятны русскому читателю}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sv-scena.ru/Buki/Stikhotvoryeniya-i-poemy-3.433.html|title=Новая земля. (Главы из поэмы). Поэмы. Якуб Колас. Стихотворения и поэмы. Янка Купала, Якуб Колас.|website=sv-scena.ru|access-date=2024-02-03|quote=&lt;poem&gt;О детства уголок мой милый!
С тобой расстаться я не в силах.
Как часто, утомлен дорогой,
Годами юности убогой,
К тебе я в думах улетаю
И там душою отдыхаю,
Не раз душа моя мечтала
Дорогу жизни всю сначала
Пройти еще раз, оглянуться,
Убрать с пути каменья злые,
Что губят силы молодые,
И вновь к весне моей вернуться&lt;/poem&gt;
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Пер&quot;/&gt;. Таксама перакладзена на польскую&lt;ref name=&quot;Пер&quot;&gt;Колас Я. Новая зямля. Пер. на рус. С. Гарадзецкага і інш.; Пер. на польск. Ч. Сенюха. — Мн., 2002. С. 89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/annus/02/02_kolas.htm JAKUB KOŁAS NOWA ZIEMIA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081108082254/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/annus/02/02_kolas.htm |date=8 лістапада 2008 }} {{ref-pl}}&lt;/ref&gt; і ўкраінскую мовы&lt;ref&gt;[http://belapan.com/archive/2007/09/26/novaja_zemlia Поэму «Новая зямля» Якуба Коласа теперь можно прочитать и на украинском] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426095651/http://belapan.com/archive/2007/09/26/novaja_zemlia |date=26 красавіка 2014 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Драздова, З. Паэма «Новая зямля» Якуба Коласа на ўкраінскай мове / Зінаіда Драздова // Полымя. — 2008. — № 8. — С. 186—189.&lt;/ref&gt;. У 1952 годзе беларуская дыяспара [[Германія|Германіі]] перавыдала «Новую зямлю» ў [[Мюнхен]]е [[тарашкевіца]]й (першае выданне ў БССР таксама было тарашкевіцай, адзіным тагачасным правапісам)&lt;ref&gt;[http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=9865 «Новая зямля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603010344/http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=9865 |date=3 чэрвеня 2009 }}. Камунікат&lt;/ref&gt;. У перакладзе [[Уладзімір Шатон|Уладзіміра Шатона]] паэма выйшла на [[Лацінская мова|лацінскай мове]].

== Уплыў на культуру ==
У 1980 годзе [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]] напісаў [[Новая зямля (опера)|аднайменную оперу]] на лібрэта [[Алесь Петрашкевіч|Алеся Петрашкевіча]]&lt;ref&gt;{{кніга
|частка         = Семеняко Юрий Владимирович
|загаловак      = Биографический справочник
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 565
|старонак       = 737
}}&lt;/ref&gt;. Яна была пастаўлена ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Беларускім тэатры оперы і балета]] ў 1982 годзе&lt;ref&gt;[http://www.kimpress.by/i/content/pi/cult/339/6300/11-3.jpg Сцэна з оперы «Новая зямля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221012192823/http://www.kimpress.by/i/content/pi/cult/339/6300/11-3.jpg |date=12 кастрычніка 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kimpress.by/i/content/pi/cult/339/6300/11-2.jpg Сцэна з оперы «Новая зямля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310042136/http://www.kimpress.by/i/content/pi/cult/339/6300/11-2.jpg |date=10 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

У 1982 годзе паводле паэмы Якуба Коласа мінскай студыяй «[[Тэлефільм (аб’яднанне)|Тэлефільм]]» пры Дзяржтэлерадыё БССР зняты тэлевізійны фільм «[[Новая зямля (фільм)|Новая зямля]]», ролі ў якім выканалі [[таццяна Рыгораўна Мархель|Таццяна Мархель]], [[яўген Патафеевіч Шыпіла|Яўген Шыпіла]] і [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]]&lt;ref name=&quot;kino&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/92529/annot/|title=Новая земля (1982)|publisher=kino-teatr.ru|access-date=2019-08-04}}&lt;/ref&gt;.

Выданні паэмы афармлялі многія вядомыя мастакі. Сярод іх [[Алексантэры Ахола-Вало]] (2-е выданне, 1927)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.pinterest.com/pin/236157574203228507/|title=Новая зямля: паэма / Якуб Колас. – Выд. 2-е. – Менск. Вокладка|website=Pinterest|access-date=2024-03-09}}&lt;/ref&gt;, [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]]&lt;ref&gt;[http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=be&amp;classId=15217071FC264BA7AA5DC03C5B2863DF Паплаўскі Георгій Георгіевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126010919/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=be&amp;classId=CD345C7B324C4766A233BDC87BF418C7 |date=26 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.modernlib.ru/books/bse/bolshaya_sovetskaya_enciklopediya_be/i010-001-261363254.jpg Г. Г. Поплавский. Иллюстрация к поэме Якуба Коласа «Новая земля». Офорт. 1967.]&lt;/ref&gt;, [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]]&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/particle012651.html Я. Колас. «Новая земля» (Москва. 1969). Илл. А. М. Кашкуревича.]&lt;/ref&gt;. Выданне з ілюстрацыямі Георгія Паплаўскага атрымала дыплом «{{нп3|Найпрыгажэйшая кніга свету|Найпрыгажэйшая кніга свету|de|Schönste Bücher aus aller Welt}}» на конкурсе ў [[Лейпцыг]]у ў 1968 за афармленне кнігі&lt;ref name=&quot;ПГГ&quot;&gt;{{кніга
|частка         = Поплавский Георгий Георгиевич
|загаловак      = Биографический справочник
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 506
|старонак       = 737
}}&lt;/ref&gt;. Да выдання 2002 года ілюстрацыі намаляваў [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]]&lt;ref&gt;[http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=be&amp;classId=A40835217D7547E69B0F9DF78F561DA2 Шаранговіч Васіль Пятровіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120721042706/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=be&amp;classId=B94D91E852A04B819939F7D580BCD0FB |date=21 ліпеня 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://prastora.by/sites/default/files/up/saranhovic_kniznaja_hrafika_stankovaja_hrafika_akvarel_malunak_apisannie_630.jpg Ілюстрацыі В. Шаранговіча]&lt;/ref&gt;. Паводле паэмы [[Юрый Паўлавіч Герасіменка-Жызнеўскі|Юры Герасіменка-Жызнеўскі]] стварыў серыю [[Станковае мастацтва|станковых]] работ&lt;ref name=&quot;Pamiac&quot;&gt;{{кніга
|частка         = Памяць. Вілейскі раён. 
|загаловак      = Герасіменка-Жызнеўскі Юрый Паўлавіч
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = БелТА.
|год            = 2003
|старонкі       = 579
|старонак       = 704
|серыя          = Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.
|isbn           = 985-6302-56-0
|тыраж          = 3000
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hierasimienka&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/86/250/2166 Герасіменка-Жызнеўскі Юрый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015554/http://www.rh.by/by/86/250/2166 |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
{{калонкі|2|малы=так}}
* {{кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў]]|частка = [[wikisource:be:На літаратурныя тэмы (1929)/Поэма «Новая Зямля» як монумэнтальны твор у беларускай поэзіі|Поэма „Новая зямля“, як монумэнтальны твор у беларускай поэзіі]]|загаловак = На літаратурныя тэмы. Зборнік артыкулаў|месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1929|старонкі = 40—47|старонак = 214|тыраж = 3000|ref = Байкоў М.}} 
* Жыгоцкі, М. Жамчужына беларускай паэзіі // Побач з Коласам / Мікола Жыгоцкі; навук. рэд. В. П. Жураўлёў. — Мінск : Беларуская навука, 1996. — С. 22—26.
* [[Уладзімір Казбярук|Казбярук, У. М.]] Паэма Якуба Коласа «Новая зямля» : у святле славянскіх традыцый / У. М. Казбярук; рэд. І. Я. Навуменка. — Мінск : Навука і тэхніка, 1979. — 112 с.
* [[Алег Антонавіч Лойка|Лойка, А.]] «Новая зямля» Якуба Коласа : вытокі, веліч, хараство / Алег Лойка. — Мінск : Выд-ва Міністэрства вышэйшай, сярэдняй спецыяльнай і прафесіянальнай адукацыі БССР, 1961. — 156 с.
* [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч, В. А.]] Касмічны лад паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» // Беларуская літаратура першай трэці XX стагоддзя : вучэбны дапаможнік для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей ВНУ / В. А. Максімовіч. — Мінск : Беларуская навука, 2006. — С. 233—273.
* Міцкевіч, Д. Думкі пра «Новую зямлю» // Любіць і помніць : успамінае сын Якуба Коласа / Даніла Міцкевіч; уклад. В. Д. Міцкевіч; навук. рэд. Г. В. Кісялёў. — Мінск : Полымя, 2000. — С. 205—218.
* [[Міхась Мушынскі|Мушынскі, М.]] Ад задумы да здзяйснення : творчая гісторыя «Новай зямлі» і «Сымона-музыкі» / Міхась Мушынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1965. — 143 с.
* [[Міхась Мушынскі|Мушынскі, М.]] Невычэрпнасць класікі. «Новая зямля», яе сучасная інтэрпрэтацыя, узровень мастацкай дасканаласці перакладу на рускую мову // Мае каласавіны : з вопыту вывучэння літаратурнай і грамадска-культурнай дзейнасці Якуба Коласа / Міхась Мушынскі; навук. рэд. М. А. Тычына; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. — Мінск : Беларуская навука, 2010. — 386 с.
* [[Іван Якаўлевіч Навуменка|Навуменка, І.]] Паэтызацыя працы ў «Новай зямлі» / І. Навуменка // Вялікі пясняр беларускага народа : зборнік артыкулаў аб жыцці і дзейнасці Якуба Коласа / склад. І. Жыдовіч, Д. Міцкевіч; рэдкал.: П. Броўка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Выдавецтва АН БССР, 1959. — С. 111—126.
* [[Іван Якаўлевіч Навуменка|Навуменка, І. Я.]] Якуб Колас : духоўны воблік героя / І. Я. Навуменка; афармл. Э. Э. Жакевіча. — 2-е выд., дап. і перапрац. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1981. — 240 с.
* Праневіч Г. М. Генетычныя асновы вобразнасці : «Новая зямля» Я. Коласа і «Слова аб палку Ігаравым» / Г. М. Праневіч // З глыбінь народных / рэдкал.: А. А. Лойка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Выдавецтва БДУ імя У. І. Леніна, 1982. — С. 29—40.
* [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Пшыркоў, Ю. С.]] Народная эпапея // Летапісец свайго народа : жыццёвы і творчы шлях Якуба Коласа / Ю. С. Пшыркоў. — Мінск : Навука і тэхніка, 1982. — С. 94—169.
* [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Пшыркоў, Ю. С.]] Эпас рэвалюцыі : паэмы Я. Коласа «Новая зямля» і «Сымон-музыка», трылогія «На ростанях» / Ю. С. Пшыркоў. — Мінск : Вышэйшая школа, 1975. — 240 с.
* Тамашова, Л. Ф. Вывучэнне паэмы Якуба Коласа «Новая зямля» ў школе / Л. Ф. Тамашова. — 2-е выд. — Мінск : Народная асвета, 1974. — 96 с.
* Фіглоўская, Л. І. «Новая зямля» і «Сымон-музыка» — класічныя творы беларускай літаратуры // Творчасць Якуба Коласа / [[Любоў Іванаўна Фіглоўская|Л. І. Фіглоўская]]. — Мінск : Выдавецтва АН БССР, 1959. — С. 131—184.
* Хвясюк, І. А. Праблема зямлі і волі ў паэме «Новая зямля» Я. Коласа : IX клас / І. А. Хвясюк // Беларуская мова і літаратура. Серыя «У дапамогу педагогу». — 2011. — № 4. — С. 3—9.
* Шаладонава, Ж. С. Фарбы быту і быцця ў паэме Якуба Коласа «Новая зямля» / Ж. С. Шаладонава. — Мінск : Беларуская навука, 2001. — 104 с.
* [[Таццяна Шамякіна|Шамякіна, Т. І.]] Якуб Колас // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с.
* Якуб Колас : жыццё і творчасць : матэрыялы да выстаўкі ў школе / склад. І. С. Курбека, М. У. Базарэвіч. — Мінск : Народная асвета, 1967. — 57 с. — (Альбом-выстаўка ў школе).
{{калонкі/канец}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.svaboda.org/content/article/24416017.html Альгерд Бахарэвіч. Якуб Колас. Новая зямля]
* [http://media.catholic.by/nv/n25/art9.htm Эсхаталагічныя матывы ў паэзіі Якуба Коласа]
* [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/pict/IMG_3536.jpg Сямён Пятровіч Герус (1925—1998, Мінск). «Якуб Колас. Новая зямля». Літаграфія. 80х60 см.]
* [http://media.catholic.by/nv/n21/authograph.htm Аўтографы правак Я. Коласа да перакладаў «Новай зямлі»]
* [http://www.modernlib.ru/books/bse/bolshaya_sovetskaya_enciklopediya_be/i010-001-261363254.jpg Ілюстрацыя да паэмы Якуба Коласа «Новая зямля»] [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Г. Г. Паплаўскі]]. Афорт. 1967.
* [http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=69232&amp;lang=be&amp;rubricId=731 Водгукі пра «Новую зямлю» ад вядомых людзей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306203458/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=69232&amp;lang=be&amp;rubricId=731 |date=6 сакавіка 2016 }}
{{Якуб Колас}}
{{Добры артыкул|Літаратура}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Якуб Колас]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1923 года]]</text>
      <sha1>9l99m6yljgrcha1f75uf5ldkaucfigf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Метрапалітэны Арменіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>112099</id>
    <revision>
      <id>5190019</id>
      <parentid>1580403</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт у Арменіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Арменіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="kooezanssnguv6fxekhmkjv29fo38lz" xml:space="preserve">{{Commonscat|Rapid transit in Armenia}}

[[Катэгорыя:Метрапалітэны паводле краін|Арменія]]
[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Арменіі]]</text>
      <sha1>kooezanssnguv6fxekhmkjv29fo38lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115221</id>
    <revision>
      <id>5190159</id>
      <parentid>4441956</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5131" sha1="5f8617j232v6tdakdg6cl33bz3tm13o" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва             = Нуі
 |Нацыянальная назва = тувалу/Nui 
 |Карта                = 
 |Краіна                    = Тувалу
   |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
 |Акваторыя                 = Ціхі акіян
 |lat_dir = S|lat_deg = 07|lat_min = 13|lat_sec = 29
 |lon_dir = E|lon_deg = 177|lon_min = 09|lon_sec = 37
 |region              = 
 |CoordScale          =  
 |Плошча              = 3.37
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               = 2 
 |Насельніцтва            = 610
 |Год                 =  2017
 |Выява          = Nui atoll.jpg
 |Памер выявы   =  300 px
 |Подпіс выявы  = Выгляд з космасу
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}

'''Нуі''' (на мове [[Тувалу (народ)|тувалу]] ''Nui'') — [[атол]] у складзе [[астравы Тувалу|астравоў Тувалу]] на поўдні [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Належыць да дзяржавы [[Тувалу]]. Агульная плошча — 3,37 км². Насельніцтва — 610 чал. (2017 г.).

== Гісторыя ==
Атол Нуі — адзінае месца ў [[Палінезія|Палінезіі]], насельнікі якога размаўляюць на [[мікранезійцы|мікранезійскай]] мове, блізкай да [[Кірыбаці (мова)|тунгару]] з вялікай колькасцю палінезійскіх слоў. Культура жыхароў Нуі мала адрозніваецца ад [[Тувалу (народ)|тувалу]]. Некаторыя даследчыкі гэта тлумачаць сталымі зносінамі з астатнімі насельнікамі [[астравы Тувалу|астравоў Эліс]], іншыя — фактам заваявання атола мікранезійцамі-мужчынамі, які быццам бы меў месца ў мінулым.

Атол адкрыты ў [[1568]] г. [[Іспанія|іспанцамі]]. З [[1860]] г. яго наведвалі [[Вялікабрытанія|брытанскія]] місіянеры. У [[1891]] г. быў усталяваны брытанскі пратэктарат. У [[1978]] г. увайшоў у склад незалежнай дзяржавы [[Тувалу]].

На Нуі нарадзіўся Іакоба Італелі — генерал-губернатар Тувалу (з [[16 красавіка]] [[2010]] г.).

== Геаграфія ==
Нуі — класічны [[атол]], які складаецца з [[лагуна|лагуны]], акружанай колам [[Каралавыя паліпы|каралавых]] [[востраў|астраўкоў]]. Іх атачае каралавы рыф. Усяго астраўкоў налічваецца 21. Самы вялікі Фенуа-Тапу мае плошчу ўсяго 1,38 км². Найвышэйшы пункт — 2 м.

Клімат трапічны пасатны. Сярэдняя гадавая тэмпература — каля 28° С. Атол знаходзіцца ў зоне ўздзеяння разбуральных [[Трапічны цыклон|трапічных цыклонаў]].

Наземны раслінны і жывёльны свет бедны, аднак вакол атола і ў лагуне шмат [[рыбы]]. Малыя астравы — месца гнездавання марскіх [[птушкі|птушак]]. На некаторых бязлюдных астравах — штучныя насаджэнні [[какосавая пальма|какосавай пальмы]].

З боку лагуны адкрываюцца прыдатныя для купання пляжы.

== Інфраструктура ==
У [[2002]] г. насельніцтва — 548 чал. Большасць жыве на захадзе Фенуа-Тапу ў вёсцы Танраке, якая лічыцца мясцовым адміністрацыйным цэнтрам. 1 пачатковая школа. 2 гэстхауса. На атоле ёсць свая [[футбол]]ьная каманда.

== Спасылкі ==
* [http://www.janeresture.com/tu8/nui.htm Нуі, Тувалу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181214123315/http://www.janeresture.com/tu8/nui.htm |date=14 снежня 2018 }}
* [http://www.climate-zone.com/climate/tuvalu/fahrenheit/nui-atoll.htm Клімат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807105811/http://www.climate-zone.com/climate/tuvalu/fahrenheit/nui-atoll.htm |date=7 жніўня 2012 }}

[[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Н]]
[[Катэгорыя:Атолы|Н]]
[[Катэгорыя:Астравы Тувалу|Н]]
[[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта|Н]]</text>
      <sha1>5f8617j232v6tdakdg6cl33bz3tm13o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116144</id>
    <revision>
      <id>5189762</id>
      <parentid>4544191</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1512" sha1="3x5jun40lpz7bhjekvnme82hm215rlj" xml:space="preserve">'''Франк''' мае наступныя значэнні:
* [[Французскі франк]]
* [[Каморскі франк]]
* [[Франк КФА]]
* [[Бельгійскі франк]]
* [[Бурундзійскі франк]]
* [[Вестфальскі франк]]
* [[Франк Влёра]]
* [[Гвінейскі франк]]
* [[Джыбуційскі франк|Франк Джыбуці]]
* [[Руандыйскі франк]]

* Франк — прадстаўнік народа [[франкі|франкаў]]
* Франк — германскае імя

== Вядомыя асобы ==
* [[Альберт Бернхард Франк]] — нямецкі біёлаг, батанік, прафесар батанікі і міколаг
* [[Ганна Франк]] — яўрэйская дзяўчынка, аўтарка знакамітага «Дзённіка Ганны Франк»
* [[Ганс Франк]]
* [[Ёахім Франк]] — нямецка-амерыканскі біяфізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]]
* [[Ілья Міхайлавіч Франк (філолаг)|Ілля Міхайлавіч Франк, філолаг]]
* [[Ілья Міхайлавіч Франк|Ілля Міхайлавіч Франк, фізік]]
* [[Юзаф Франк]] - лекар, прафесар Віленскага ўніверсітэта

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>3x5jun40lpz7bhjekvnme82hm215rlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парапсіхалогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117616</id>
    <revision>
      <id>5190063</id>
      <parentid>4168907</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5172" sha1="rq018fsduadl9mz1ay4h1wu6izzazr1" xml:space="preserve">[[Выява:Wm james.jpg|thumb|right|200px|Амерыканскі псіхолаг і філосаф Уільям Джэймс (1842—1910) быў адным з першых даследнікаў парапсіхалагічных з’яў]]
'''Парапсіхалогія''' ({{lang-grc|παρα-}} — поруч, каля) — дысцыпліна, якая накіравана на даследаванне існавання і чыннікаў звышнатуральных псіхічных здольнасцей людзей, жывёл і раслін, феноменаў жыцця пасля смерці і таму падобных з’яў, выкарыстоўваючы навуковую метадалогію. Лабараторныя і палявыя даследаванні праводзіліся канфідэнцыйна, і фінансаваліся некаторымі ўніверсітэтамі ва ўсім свеце. Вынікі такіх даследаванняў звычайна распаўсюджваліся ў вузкіх парапсіхалагічных кругах, і толькі невялікая іх частка публікавалася ў буйных навуковых часопісах.

== Разнавіднасці псі-з’яваў ==
[[Выява:Cartas Zener.svg| thumb| right| 270px| У ранніх парапсіхалагічных даследаваннях з мэтай эксперыментальнага пацверджання магчымасці [[тэлепатыя|тэлепатычнай сувязі]] выкарыстоўваліся [[карты Зенера]]]]
* [[Гіпноз]] • [[Сугестыя]] • [[Празорлівасць]] • [[Тэлепатыя]] • [[Біялакацыя]]
* [[Тэлекінез]] • [[Тэлепартацыя]] • [[Левітацыя]]
* [[Піракінез]] • [[Спірытызм]] • [[Палтэргейст]] • [[Астральны двайнік]] • [[Рэінкарнацыя]]
* [[Здань]] ([[Фантом]], [[Прывід]])
* [[Прэкагніцыя]] • [[Рэтракагніцыя]] • [[Рэтраскапія]]
* [[Тэлеметрыя (парапсіхалогія)|Тэлеметрыя]] • [[Псіхаметрыя (парапсіхалогія)|Псіхаметрыя]]
* [[Псі-лекарства]] • [[Біяэнергетыка]] • [[Яснанюх]] • [[Яснадотык]]
* [[Астральная праекцыя]] — матэрыялізацыя «[[думкаформа]]ў».
* [[Аэракінез]] — здольнасць кіраваць струменямі паветра сілай думкі.
* [[Праскапія]] — здольнасць выяўляць мінулыя і будучыя падзеі.
* [[Крыякінез]] — здольнасць паніжаць тэмпературу і кіраваць лёдам на адлегласці сілай думкі.

== Гл. таксама ==
* [[Трансперсанальная псіхалогія]]
* [[Фенаменалогія]]
* [[Біяэнергетыка]]
* [[Біяэнергаінфарматыка]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Парапсіхалогія|||}}
* ''Хэнзел Ч.'' [http://www.atheism.ru/library/Henzel_1.phtml Парапсихология] М., «Мир», 1970
* ''Панасюк А. Ю.'' Большая энциклопедия парапсихологии. — М.: РИПОЛ классик, 2007. — 864 с.
* ''С. Криппнер''. «[http://o4em.com/2009/05/12/parapsychology/ Состояние парапсихологических исследований в США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141204225343/http://o4em.com/2009/05/12/parapsychology/ |date=4 снежня 2014 }}». // США — 1998 г. № 7 (с. 100—111), № 8 (с. 97-104)
* ''Дубров А. П., Пушкин В. Н.'' «Парапсихология и современное естествознание» — М.: СП «Соваминко», 1989, — 280 c. ил. ISBN 5-85300-001-2

== Спасылкі ==
* [http://www.parapsych.org/faq_file1.html Parapsychological Association FAQ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070626192424/http://www.parapsych.org/faq_file1.html |date=26 чэрвеня 2007 }}
* [http://www.igpp.de/german/welcome.htm/ Інстытут парапсіхалогіі і памежных навук (нямы, англ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315225012/http://www.igpp.de/german/welcome.htm |date=15 сакавіка 2008 }}
* [http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf Агляд бягучых парыпсіхалагічных даследаванняў у краінах былога СССР. Edwin C. May, Larissa Vilenskaya]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904144959/http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |date=4 верасня 2011 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Парапсіхалогія| ]]</text>
      <sha1>rq018fsduadl9mz1ay4h1wu6izzazr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сера-ду-Мар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117710</id>
    <revision>
      <id>5189876</id>
      <parentid>5187667</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>D.L.M.I. Bel</username>
        <id>33064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="l9y5nodgbihc6m59loy522depauulrk" xml:space="preserve">{{Горная сістэма
 |Назва                     = Сера-ду-Мар
  |Нацыянальная назва       = 
 |Выява                     = Serra dos ÓrgãosBrazil.jpg
  |Подпіс                   = Нацыянальны парк Сера-дус-Арганус на тэрыторыі Сера-ду-Мар
 |Краіна                    = Бразілія
 |Перыяд утварэння          = 
 |Плошча                    = 
  |Даўжыня                  = 1500
  |Шырыня                   = 
 |Найвышэйшая вяршыня       = 
  |Вышыня                   = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Сера-ду-Мар''' ({{lang-pt|Serra do Mar}}) — [[горная сістэма]] ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Бразілія|Бразіліі]].

Даўжыня — 1500 км, а вышыня — да 1889 м.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pt-br|url=https://atlasescolar.ibge.gov.br|title=Atlas Geográfico Escolar - IBGE|last=CEON|website=Atlas Geográfico Escolar - IBGE|access-date=2024-09-09}}&lt;/ref&gt;

Горная сістэма з’яўляецца прыўзнятым краем крышталічнага Атлантычнага шчыта, які рэзка абрываецца да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], што надае ўсходнім схілам выгляд горных хрыбтоў. Пры гэтым геалагічны ўзрост нагор’я роўны 60 млн гадоў.

З прычыны шматлікіх высечак [[лес]]у і [[Урбанізацыя|ўрбанізацыі]], [[экасістэма]] Сера-ду-Мар зведала значныя змены. Знішчана частка [[Падлесак|падлеску]], зніклі некаторыя каштоўныя віды [[Жывёлы|жывёл]] і [[Расліны|раслін]]. Сёння функцыі захавання [[Біялагічная разнастайнасць|біялагічнай разнастайнасці]] ўскладзены на [[Нацыянальны парк|нацыянальныя прыродныя паркі]], экалагічныя станцыі і [[Запаведнік|запаведнікі]], аднак па-ранейшаму лясныя пажары, кіслотныя дажджы і браканьеры знішчаюць яго.

З прычыны геалагічнай каштоўнасці, багацця фаўны і флоры, частка Сера-ду-Мар на тэрыторыі штата Сан-Паўлу абаронена Кандэфаатам і ўключана ў спіс Гістарычнай спадчыны штата Сан-Паўлу 6 чэрвеня 1985 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=es|url=http://www.cultura.sp.gov.br/portal/site/SEC/menuitem.bb3205c597b9e36c3664eb10e2308ca0/?vgnextoid=91b6ffbae7ac1210VgnVCM1000002e03c80aRCRD&amp;Id=ffdaae29fc5ab010VgnVCM1000001c01a8c0____http://www.cultura.sp.gov.br/portal/site/SEC/menuitem.bb3205c597b9e36c3664eb10e2308ca0/?vgnextoid=91b6ffbae7ac1210VgnVCM1000002e03c80aRCRD&amp;Id=ffdaae29fc5ab010VgnVCM1000001c01a8c0____|title=Сера-ду-Мар і Паранапіакаба|author=Міністэрства культуры штата Сан-Паоло}}&lt;/ref&gt;

Паводле артыкула 225 § 4 Канстытуцыі Федэратыўнай Рэспублікі Бразілія, Сера-ду-Мар, трапічны лес Амазонкі, Атлантычны лес, Мата-Гросэнс Пантанал і яго прыбярэжная зона з’яўляюцца нацыянальнай спадчынай. Частка Сера-ду-Мар была абвешчана аб’ектам Сусветнай спадчыны ў 1999 годзе як частка «Запаведніка Мата-Атлантыка-дэль-Судэста»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=es|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm|title=Канстытуцыя Федэратыўнай Рэспублікі Бразілія|website=www.planalto.gov.br|access-date=09-09-2024}}&lt;/ref&gt;.

На тэрыторыі нагор’я знаходзяцца такія гарады, як [[Сан-Паўлу]] і [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. Выток ракі [[Параіба-ду-Сул]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Горы Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Эспірыту-Санту]]
[[Катэгорыя:геаграфія Рыа-дэ-Жанэйра ]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Сан-Паўлу]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Параны]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Санта-Катарыны]]</text>
      <sha1>l9y5nodgbihc6m59loy522depauulrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікрафон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121109</id>
    <revision>
      <id>5189797</id>
      <parentid>5084062</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6890" sha1="flqymqtqqcy68vd2zydmaw0t2hicc0f" xml:space="preserve">[[Файл:SennMicrophone.jpg|thumb|Мікрафон Sennheiser]]

'''Мікрафон''' — электраакустычная прылада, якая пераўтварае [[гук]] у электрычны сігнал. Мікрафоны выкарыстоўваюцца ў мностве прылад, сярод якіх [[тэлефон]]ы, дыктафоны, слыхавыя апараты, гуказапісвальная і кінаапаратура, партатыўныя радыёстанцыі, мегафоны, студыі радыё, тэлебачання і гуказапісу, сістэмы распазнавання голасу і інтэрнэт-тэлефаніі. Мікрафоны выкарыстоўваюць і для не-акустычных мэт, такіх як ультрагукавая дэфектаскапія і датчык удару.

Большасць сучасных мікрафонаў выкарыстоўвае змену ёмістасці [[кандэнсатар]]а з палярызаваным дыэлектрыкам (т.зв. электрэтны мікрафон, разнавіднасць кандэнсатарнага мікрафона), таксама распаўсюджаны мікрафоны з выкарыстаннем электрамагнітнай індукцыі (дынамічны мікрафон), п’езаэлектрычнага эфекту, і мадуляцыі святла для атрымання электрычнага сігналу з механічных вібрацый. Гістарычна першым быў вугальны мікрафон, які цяпер не ўжываецца.

== Канструкцыі і прымяненне ==
Кантактны мікрафон улоўлівае вібрацыі непасрэдна ад цвёрдай паверхні або прадмета, у адрозненне ад гукавых ваганняў, пераносных па паветры.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is a microphone?|url=https://www.techtarget.com/whatis/definition/microphone|accessdate=2024-01-19|work=www.techtarget.com}}&lt;/ref&gt; Адно з яго ўжыванняў — выяўленне гукаў вельмі нізкага ўзроўню, напрыклад, зыходных ад невялікіх прадметаў або казурак.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=12+ Different Types of Microphones|url=https://decibelpeak.com/types-of-microphones/|accessdate=2024-01-19|work=decibelpeak.com}}&lt;/ref&gt; Мікрафон звычайна складаецца з магнітнага пераўтваральніка (рухомай шпулькі), кантактнай пласціны і кантактнага штыфта.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Microphone|url=https://www.britannica.com/technology/microphone-electroacoustic-device|accessdate=2024-01-19|work=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is unidirectional microphone capsule? Three things to learn|url=https://www.syncoaudio.com/blogs/news/learn-about-unidirectional-microphone-capsule|accessdate=2024-01-19|work=www.syncoaudio.com}}&lt;/ref&gt;

Мікрафоны выкарыстоўваюцца ў многіх прыладах, такіх як тэлефоны, слыхавыя апараты, сістэмы гучнай сувязі для канцэртных залаў і публічных мерапрыемстваў, вытворчасць кінафільмаў, аўдыётэхніка ў прамым эфіры і ў запісе, гуказапіс, двухбаковыя радыёстанцыі,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=7 Things Your Radios Speaker Microphone Must Have|url=https://www.wvbandcoms.com/blogs/blog/speaker-microphone-must-haves|accessdate=2024-01-19|work=www.wvbandcoms.com}}&lt;/ref&gt; мегафоны, а таксама радыё і тэлевізійнае вяшчанне.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=For which applications microphone is used?|url=https://mull-overthing.com/for-which-applications-microphone-is-used/|accessdate=2024-01-19|work=mull-overthing.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About Microphones|url=https://www.squarock.com/post-about-microphones/|accessdate=2024-01-19|work=www.squarock.com}}&lt;/ref&gt; Яны таксама выкарыстоўваюцца ў камп’ютарах для запісу голасу, распазнання мовы, VoIP і для іншых мэт, такіх як ультрагукавыя датчыкі або датчыкі дэтанацыі.

Стэрэамікрафон аб’ядноўвае два мікрафоны ў адной прыладзе для атрымання стэрэафанічнага сігналу.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stereo Microphones|url=https://musicproductionknowledge.com/hardware/microphones/stereo-microphones|accessdate=2024-01-19|work=musicproductionknowledge.com|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What is a Stereo Microphone|url=https://www.musicstudioinsights.com/what-is-a-stereo-microphone/|accessdate=2024-01-19|work=www.musicstudioinsights.com}}&lt;/ref&gt; Стэрэамікрафон часта выкарыстоўваюць для шырокавяшчальных прылад або палявога запісу, дзе было б непрактычна наладжваць два асобныя кандэнсатарныя мікрафоны ў класічнай канфігурацыі X-Y для стэрэафанічнага запісу. Некаторыя такія мікрафоны маюць рэгуляваны вугал ахопу паміж двума каналамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stereo Microphone Techniques|url=https://www.teachmeaudio.com/recording/microphones/stereo-microphone-techniques|accessdate=2024-01-19|work=www.teachmeaudio.com|url-status=dead|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119155747/https://www.teachmeaudio.com/recording/microphones/stereo-microphone-techniques}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What Is A Stereo Microphone?|url=https://youraudiofix.com/what-is-a-stereo-microphone-2/|accessdate=2024-01-19|work=youraudiofix.com}}&lt;/ref&gt;

Пятлічны мікрафон прызначаны для працы без дапамогі рук. Гэтыя маленькія мікрафоны навешваюць на тулава. Спачатку яны трымаліся на месцы шнурком, які насілі на шыі, але часцей іх прымацоўвалі да адзення заціскам, шпількай, скотчам або магнітам.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{кампаненты камп'ютара}}
{{Электроніка}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Электроніка]]</text>
      <sha1>flqymqtqqcy68vd2zydmaw0t2hicc0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5189813</id>
      <parentid>5189340</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+9 новых</comment>
      <origin>5189813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="e2r72uy8hasz16kdoj9rp4exmrlr9f0" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Васіль Шыкуноў|2026-08-30T14:18:43Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Павел Іванавіч Кернажыцкі|2026-08-30T13:58:02Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Вільгельм Эбельхальцкі|2026-08-30T12:58:18Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Людвіг Генрых Баянус|2026-08-30T12:46:13Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Рускі Джэк|2026-08-30T10:58:25Z|Thefutureru}}
{{Новы артыкул|Юзаф Франк|2026-08-30T10:00:44Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Юліян Юзафавіч Карчэўскі|2026-08-30T07:16:27Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Юзаф Мяноўскі|2026-08-29T17:42:47Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Фонд Першага|2026-08-29T13:50:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Монт|2026-08-28T22:42:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла|2026-08-28T08:38:19Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мітрафан Іванавіч Нядзелін|2026-08-28T08:05:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Кузьміч Янгель|2026-08-28T07:53:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Станіслаў Пюра|2026-08-28T07:30:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Антоній Піёра|2026-08-27T22:22:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Абдэль Гані аль-Кіклі|2026-08-27T18:24:59Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e2r72uy8hasz16kdoj9rp4exmrlr9f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хальч (Веткаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127880</id>
    <revision>
      <id>5190140</id>
      <parentid>5142751</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11987" sha1="82vz5u175l5uej5gr2c5t27ar17lm20" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Хальч}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Хальч
 |вобласць                = Гомельская
 |раён                    = Веткаўскі
 |сельсавет               = Хальчанскі
}}
'''Хальч'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Chaĺč}}) — [[вёска]] ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], на рацэ [[Сож]]. Уваходзіць у склад [[Хальчанскі сельсавет|Хальчанскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 2 км на захад ад [[Ветка|Веткі]], за 16 км ад [[Гомель|Гомеля]]; на аўтамабільнай дарозе [[Гомель]] — [[Ветка]]. Побач працякае рака [[Сож]].

== Гісторыя ==
Археолагамі выяўлены гарадзішча [[мілаградская культура|мілаградскай]] і [[зарубінецкая культура|зарубінецкай]] культур ранняга жалезнага веку і часоў [[Русь|Русі]] (на ўсходняй ускраіне, на мысе тэрасы правага берага ракі), гарадзішча ранняга [[жалезны век|жалезнага веку]] (сярэдзіна — 3-я чвэрць 1-га тыс. н. э., за 0,4 км на паўночны захад ад вёскі, ва ўрочышчы Зыбень), курганны могільнік (5 насыпаў, за 0,35 км на паўночны захад ад вёскі) і паселішча часоў Русі (за 0,5 км на поўдзень ад вёскі), што сведчаць пра засяленне мясцовасці са старажытнасці.

Упершыню Хальч згадваецца ў пісьмовых крыніцах у XIV ст. як вёска ў [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскім княстве]]. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайла]] перадаў Хальч продку шляхецкага роду [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|Халецкіх]] — Паўлу Мішкавічу, у абмен на яго маёнтак Сноўск. Магчыма, Павел Мішкавіч атрымаў толькі частку ў Хальчы, але ён стаў рэзідэнцыяй роду.

У 1471 годзе Хальч згадваецца ў сувязі з перадачай двара Гарману Радзівонавічу&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440—1498). Vilnius, 1998. С. 29.&lt;/ref&gt; магчыма, гэта таксама была частка ў Хальчы, а не паселішча цалкам, бо пазней пра ўладанні Радзівонавіча тут нічога не вядома.

У інвентары [[Гомельскае староства|Гомельскага староства]] (1640-я) значацца сяло і маёнтак Хальч. У 2-й палове XVII ст. Халецкія пабудавалі ў Хальчы касцёл і кляштар езуітаў, у 1731—1829 гадах дзейнічала місія. Халецкіх езуітаў матэрыяльна падтрымлівалі Халецкія і Дзерналовічы. Станам на 1747 год у Хальчы было 159 двароў. Пад 1752 годам вёска згадваецца ў актах [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбунала]]. У 1764 годзе Хальч атрымаў статус [[мястэчка]], у валоданні княгіні Радзівіл.

У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1772) Хальч апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У пачачтку XIX ст. на паўночна-заходняй ускраіне мястэчка паны Войнічы ўзвялі сядзібу і стварылі пейзажны парк. Замалёўкі палаца ў 2-й пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] зрабіў [[Напалеон Орда]]. Станам на 1860 год Хальч быў у валоданні А. Войніч-Сянажэцкага, тут было 2 мураваныя і 105 драўляных дамоў; [[год|рэгулярна]] праводзіліся 2 кірмашы (Пятроўскі і Міхайлаўскі). На [[1866]] гаспадар маёнтку меў 1568 дзесяцін зямлі і 3 крамы; дзейнічаў [[хлебазапасны магазін]]. У 1879 годзе пан Войніч-Сенажацкі заснаваў тут вінакурню. На 1881 год у Хальчы было 230 двароў. Вялікую шкоду прычынілі мястэчку пажары 1887, 1891 і 1892 гадоў, калі згарэў 261 двор. Паводле вынікаў перапісу (1897) у Хальчы было 363 двары, дзейнічала царква, царкоўна-прыхадская школа, яўрэйскі малітоўны дом, 5 ветракоў, 5 крам (у тым ліку вінная), карчма. У аднайменным фальварку, што размяшчаўся побач, былі карчма і вінакурны завод. На 1909 год у мястэчку было 1159 драўляных і 1 мураваны будынкі, працавалі пошта і сенапрасавальны завод (у 1913 — 40 працаўнікоў).

1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі Хальч увайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У 1926 годзе Хальч вярнулі [[БССР]], дзе ён 8 снежня зрабіўся цэнтрам сельсавета Веткаўскага, з 25 снежня 1962 года Гомельскага, з 6 студзеня 1965 года Веткаўскага раёнаў Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года Гомельскай вобласці. Станам на 1928 год у Хальчы працавала цагельня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з ліпеня 1941 года да 16 кастрычніка 1943 года вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1860 год — 1136 чал.&lt;ref&gt;Chalcz // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/539 539].&lt;/ref&gt;; 1897 год — 1975 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1909 год — 2256 чал.; 1959 год — 1829 чал.
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 1285 чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}}&lt;/ref&gt;; 2010 год — 1287 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |accessdate=22 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |archivedate=11 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Інфраструктура ==
У вёсцы працуюць базавая школа, дашкольная ўстанова, фельчарска-акушэрскі пункт, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта, 2 крамы.

== Славутасці ==
[[Файл:Chalč, Сhalecki. Хальч, Халецкі (1901-17).jpg|thumb|Палац, фота пач. XX ст.]]
* [[Палацава-паркавы комплекс Войніч-Сянажэцкіх]]: палац, гаспадарчыя пабудовы, парк (ХІХ стагоддзе) — {{ГККРБ 4|312Г000182}}
* [[Свята-Міхайлаўская царква (Хальч)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[1991]])
* Праваслаўная капліца
* Гарадзішча-1 перыяду ранняга жалезнага веку (VI стагоддзе да н.э. — І стагоддзе н.э.), на паўночнай ускраіне вёскі, на правым беразе р. [[Сож]], урочышча Панскі Двор, філіял [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскага абласнога краязнаўчага музея]] — {{ГККРБ 4|313В000183}}
* Гарадзішча-2 перыяду ранняга жалезнага веку (VI стагоддзе да н.э. — І стагоддзе н.э., VI—VIII стагоддзі), за 0,4 км на паўночны захад ад вёскі, урочышча Зыбень — {{ГККРБ 4|313В000184}}
* Паселішча (сярэдзiна — трэцяя чвэрць I тысячагоддзя н.э., XII стагоддзе) в. Хальч, урочышча Чырвоная Гара — {{ГККРБ 4|313В000185}}
* Паселішча (трэцяя чвэрць 1-га тысячагоддзя), урочышча Зыбень за 0,1 — 0,8 км на паўночны захад ад вёскі — {{ГККРБ 4|313В000186}}
* Брацкая магіла (363 салдаты) ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000187}}
* Брацкая магіла (340 салдат) (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000188}}
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; perrow=&quot;4&quot; heights=&quot;190px&quot;&gt;
Хальч. Сядзіба.jpg|Палацава-паркавы комплекс Войніч-Сянажэцкіх
Хальч. Царква.jpg|Свята-Міхайлаўская царква
Хальч. Капліца.jpg|Праваслаўная капліца
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* Касцёл і кляштар езуітаў (XVII стст.)

== Вядомыя асобы ==
* [[Валерый Пятровіч Астапаў]] (нар. 1942) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}}
* {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}}
* Chalcz // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/539 539].

== Спасылкі ==
* [https://radzima.org/be/miesca/halych.html radzima.org]

{{Хальчанскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Хальчанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Род Сянажэцкіх]]
[[Катэгорыя:Хальч (Веткаўскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>82vz5u175l5uej5gr2c5t27ar17lm20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Купрэеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134487</id>
    <revision>
      <id>5189759</id>
      <parentid>5189289</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22857" sha1="7u0rluxi7nklrjni0i145jfmqsx8ktq" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
|Імя                 = Мікола Купрэеў
|Фота             = Mikoła Papieka razam z laǔreatam Miadovaj premii-2002 Mikołam Kuprejevym.jpg
|Подпіс           = Мікола Купрэеў на атрыманні «[[Мядовая прэмія|Мядовай прэміі]]» (2002) у [[Пружанскі палацык|Пружанскім палацы]]
|Імя пры нараджэнні = Мікола Сымонавіч Купрэеў
|Род дзейнасці = [[паэт]]
|Гады актыўнасці = [[1957]] — канец [[1990-я|90-х]]
}}
'''Міко́ла Сымо́навіч (''Сямёнавіч'') Купрэ́еў''' ({{ДН|25|5|1937}}, вёска [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]], {{МН|Рагачоўскі раён|у Рагачоўскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|19|9|2004}}, вёска [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]], [[Баранавіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]) — беларускі [[паэт]], [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы [[Ямнае (Доўскі сельсавет)|Ямнае]] (цяпер [[Рагачоўскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]) ў сям’і настаўніка. У 1943 годзе [[Нацызм|нацысты]] арыштавалі яго бацьку і забілі маці&lt;ref name=&quot;prastora&quot;&gt;{{Спасылка | url = http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac| загаловак = Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…| выдавецтва = Прастора.by| дата = 5 снежня 2011}}&lt;/ref&gt;. У 1947 годзе Мікола з бацькам пераехалі на Брэстчыну, у вёску [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Пескі]] [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], а ў 1953 — у вёску [[Міхнавічы (Івацэвіцкі раён)|Міхнавічы]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]. Выхоўваўся мачыхай.

Мікола Купрэеў скончыў [[Івацэвічы|Івацэвіцкую]] сярэднюю школу (1957), факультэт беларускай і рускай мовы і літаратуры [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Брэсцкага педагагічнага інстытута]] (1962).

Працаваў у [[Чудзін]]скай і [[Малькавічы (Ганцавіцкі раён)|Малькавіцкай]] сярэдніх школах [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]], у школах [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага]] і [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага]] раёнаў, у рэдакцыі ляхавіцкай раённай газеты «Будаўнік камунізму». Адным з вучняў Купрэева ў Чудзінскай школе падчас яго працы на пасадзе завуча і настаўніка літаратуры быў [[Алесь Каско]], а ў [[Сташаны|Сташанах]] — [[Мікола Антаноўскі]] і [[Анатоль Шушко]]&lt;ref name=&quot;smal&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = Валянцін Смаль.|год = 22 мая 2012|url = http://www.gants-region.info/publ/mikola_kuprehew/1-1-0-204|загаловак = Мікола Купрэеў|выданне = Публікацыі|выдавецтва = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|дата = 25 мая 2012|url-status = dead|access-date = 16 верасня 2012|archive-date = 11 верасня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120911001714/http://www.gants-region.info/publ/mikola_kuprehew/1-1-0-204}}&lt;/ref&gt;.

У 1988 Мікола Купрэеў не без дапамогі Міколы Антаноўскага, рэдактара пружанскай «раёнкі», пераехаў у вёску [[Папялёва]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]], выкладаў у базавай школе гісторыю. Тут выйшаў на пэнсію з прычыны хваробы.

Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1994). У 1996 годзе зборнік вершаў «Правінцыйныя фантазіі» быў вылучаны на атрыманне [[Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы|Дзяржаўнай прэміі імя Янкі Купалы]] і адзінагалосна падтрыманы на галасаванні. Аднак у самы апошні момант перамога Міколы Купрэева была скасавана за іранічную згадку Лукашэнкі ў вершы «Сустрэча з К. Крапівой у 1993 годзе»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Леанід Галубовіч]].|загаловак=«Мяне — яшчэ нямала»|спасылка=http://dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup51?OpenDocument|выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]|год=2011|нумар=2, 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530205941/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup51?OpenDocument|archive-date=30 мая 2012}}&lt;/ref&gt;. Прэмія тады не дасталася нікому, а паэт замест гэтага атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова|прэмію Саюзу пісьменнікаў імя Аркадзя Куляшова]] і аднапакаёвую кватэру ў [[Пружана]]х&lt;ref name=&quot;svaboda755726&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Уладзімір Арлоў| прозвішча = Арлоў| імя = Уладзімір| аўтарlink = Уладзімір Аляксеевіч Арлоў| год = 20 сакавіка 2007| url = http://www.svaboda.org/content/article/755726.html| загаловак = Імёны Свабоды: Мікола Купрэеў (1937 — 2004)| назва праекту = Імёны Свабоды| выдавецтва = [[Радыё «Свабода»]]| дата = 5 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;.

Пасля выдання аповесцяў «Дзіцячыя гульні пасля вайны» (1995) і «На вуліцы Карла Маркса з паэтам» (1997), якія вызначаліся надзвычайнай шчырасцю ў адносінах да сябе і сваіх родных, бацька адмаўляўся пускаць Міколу ў родную хату падчас яго візітаў на радзіму. Мікола Купрэеў вымушаны быў начаваць у кацельнях, дзе працаваў яго школьны сябра&lt;ref name=&quot;svaboda755726&quot; /&gt;.

Апошнія гады жыцця правёў у [[Пружаны|Пружанах]], перыядычна лекуючыся ў тубдыспансеры ў [[Вярховічы|Вярховічах]] ([[Камянецкі раён]]). Памёр у доме састарэлых у вёсцы [[Лясная (Баранавіцкі раён)|Лясная]] [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]]&lt;ref name=&quot;prastora&quot; /&gt;. Пахаваны ў [[Міхнавічы (Івацэвіцкі раён)||Міхнавічах]] (прадмесце [[Івацэвічы|Івацэвічаў]]). На яго надмагіллі выбітыя словы ўласнага вершу «О, я многа хацеў вам сказаць…».

== Творчасць ==
Пісаць пачаў яшчэ ў школе, найперш вершы на беларускай мове. Аднак друкавацца пачаў падчас вучобы ў [[Брэсцкі педагагічны інстытут|інстытуце]] (1957—1962). Яго першыя абразкі былі апублікаваныя ў 1958 годзе ў «Советской Отчизне» (цяпер часопіс «[[Нёман (1945)|Нёман]]»). Прозу Мікола, у адрозненне ад вершаў, пісаў па-руску, за што, як прызнаваўся пазней, было вельмі сорамна&lt;ref name=&quot;smal&quot; /&gt;. Рукапіс аповесці «Бродят на рассвете юные», напісанае ў студэнцкія часы, аўтар пасля знішчыў, нягледзячы на тое, што яна атрымала ў цэлым станоўчыя водгукі [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] і [[Барыс Бур'ян|Барыса Бур’яна]]. Машынапісны тэкст аповесці захоўваецца ў Ганцавіцкім краязнаўчым музеі&lt;ref name=&quot;smal&quot; /&gt;.

Першая кніга [[Паэзія|паэзіі]] «Непазбежнасць» (1967), складзеная з [[балада]]ў і [[Элегія|элегій]], вызначаецца лірычнай, ціхай інтанацыяй. Вершы вызначаюцца казачнасцю, выкарыстаннем фальклорных матываў і стыляў. Пасля выхаду зборніку «Непазбежнасць» у Міколы Купрэева пачалася зацяжная творчая дэпрэсія, звязаная з неўладкаванасцю ўласнага побыту, расчараванасцю ў паэтычнай працы, вялікай плыняй крытыкі, якая абрынулася на першую яго кнігу&lt;ref name=&quot;gardziej&quot;&gt;{{Спасылка| аўтар = [[Віктар Гардзей]].| прозвішча = Гардзей| імя = Віктар| год = 27 мая 2010| url = http://www.gants-region.info/publ/viktor_gordej/vershy_napisanyja_w_belykh_bjarehznikakh/8-1-0-123| загаловак = Вершы, напісаныя ў белых бярэзніках| выдавецтва = Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал| дата = 5 снежня 2011| access-date = 16 верасня 2012| archive-date = 19 жніўня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120819131152/http://www.gants-region.info/publ/viktor_gordej/vershy_napisanyja_w_belykh_bjarehznikakh/8-1-0-123| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. У [[1970-я|сямідзясятыя гады]] Мікола Купрэеў амаль нічога не пісаў.

Актыўна ўключыўся ў літаратурны працэс пад канец 80-х. Перакладзеныя на рускую мову яго вершы былі апублікаваныя ў часопісе «Нёман», пасля чаго яго творы сталі часцей трапляць у перыядычны друк. У 1995 годзе выйшаў яго другі зборнік паэзіі «Правінцыйныя фантазіі». У ім перададзеная цесная сувязь чалавека з радзімай, з яе гісторыяй. Паэт пастаянна звяртаецца да вобраза дарогі, героі яго вершаў — вечныя вандроўнікі.

Літаратуразнаўцы заўважалі, што яго паэзіі ўласцівыя «арыгінальнасць раскаванай свабоднай формы, шчырае трапяткое пачуццё, нестандартныя вобразы, глыбіня падтэксту і ў той самы час — прастата выказвання»&lt;ref name=&quot;svaboda755726&quot; /&gt;. Творчасць аўтара адзначаная асаблівай любоўю да [[верлібр]]у, [[балада]]ў, [[элегія]]ў, [[прытча]]ў.

{{Цытата|На празаічны, як шэрае грубае палатно, фон рука паэта, адукаванага філолага, знарок нязграбна і абыякава або паспешліва шпурляе яскравыя мазкі метафар ці асацыятыўных параўнанняў. Так азартны прадавец рассыпае брыльянты на чорным моршчаным бархаце, каб здзівіць і ашаламіць пакупніц. Спантаннасць выяўлення абвостраных пачуццяў чалавека, які чамусьці перанатужыў сваю эмацыянальнасць, і яна ўжо не вяртаецца да колішніх нармальных дыяпазонаў, — характэрны каларыт лірыкі Купрэева. Ён сутыкае на сцежках быцця паэзію і прозу, красу і брыдоту, цнатлівасць і бруд. Прытым гэтыя сутыкненні часам такія рызыкоўныя, што ў душы з’яўляюцца дысануючыя рэакцыі, якія пагашаюць адна другую, пакідаючы адчуванне збянтэжанасці і патрэбу ў ахоўных рэакцыях: густ хоча пратэставаць супраць бесцырымонных выпрабаванняў.|[[Уладзімір Калеснік]]|З літаратуразнаўчай працы «Брэсцкае вогнішча»&lt;ref name=&quot;gardziej&quot; /&gt;}}

Пісаў таксама і [[Проза|прозу]]. Падчас жыцця ў [[Пружаны|Пружанах]] напісаў аповесці «Дзіцячыя гульні пасля вайны» (1995), «Імгненне светлае» (1996), «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам» (1997), «Палеская элегія» (1998), «Рэчкаю плывём, плывём…» (1999), «Пастух у космасе» (2002), «Лісты з млына» (2004)&lt;ref name=&quot;gardziej&quot; /&gt;.

Два розныя як па стылі, так і па манеры аналізу даследчыкі літаратуры [[Уладзімір Саламаха]] і [[Сяргей Грышкевіч]], аналізуючы розныя творы пісьменніка (першы — «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам», другі — «Лісты з млына»), сыходзяцца ў агульнай выснове: лірычная проза Купрэева шчырая і праўдзівая, гуманістычная і чалавечная ў сваёй аснове.

{{Цытата|I тут я зноў думаю пра тое, пра што ўжо неаднойчы пісаў у некаторых сваіх артыкулах: як жа мы, людзі, прывыклі ўсе нашы горшыя, па-чалавечы невытлумачальныя ўчынкі апраўдваць фактарам часу, рэжымам, грамадскім ладам. Пры гэтым забываем, што толькі сапраўдныя людзі застаюцца людзьмі ў любых сітуацыях. Думаю, твор выклікае на такі роздум.|Уладзімір Саламаха|З артыкула «Пра што раскажа вучням», кніга крытыкі «Сусвет дабрыні»&lt;ref name=&quot;gardziej&quot; /&gt;}}

{{Цытата|У беларускай прозе апошніх гадоў рэдка калі сустрэнеш падобную шчырасьць, без штучнага схематызму ў дыялогах, ненатуральных паводзін, сэрыяльнай тэатральнасьці, навамодных сэксуальных выкрунтасаў… Аказваецца, пра каханне можна пісаць так, каб быць сучасным ва ўсе часы. Каб табе верылі, як уласна перажытаму. Хоць і не прапушчанаму цераз млын запозьнена спасцігнутай ісьціны, ужо непатрэбнай у сівой сталасці гадоў.|Сяргей Грышкевіч|З артыкула «Адвечныя лісты з млына…», газета «Заря»&lt;ref name=&quot;gardziej&quot; /&gt;}}

Вершы Міколы Купрэева перакладаў на [[руская мова|рускую мову]] і публікаваў у [[Масква|Маскве]] беларускі паэт і перакладчык [[Валерый Грышкавец]]&lt;ref name=&quot;gardziej&quot; /&gt;. Аповесць «Імгненне светлае» перакладзеная таксама на [[балгарская мова|балгарскую мову]].

== Бібліяграфія ==
* [http://www.gants-region.info/load/nikolaj_kupreev/nepazbezhnasc/35-1-0-81 «Непазбежнасьць»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618173416/http://www.gants-region.info/load/nikolaj_kupreev/nepazbezhnasc/35-1-0-81 |date=18 чэрвеня 2015 }} (зборнік вершаў, [[1967]])
* «Правінцыйныя фантазіі» (зборнік вершаў, [[1995]])
* «Дзіцячыя гульні пасьля вайны» (аповесць-успамін, [[1995]])
* «Імгненне сьветлае» (аповесць, [[1996]])
* «На вуліцы Карла Маркса з Паэтам» (аповесць, [[1997]])
* «Палеская элегія» (кніга прозы, [[2007]])
* «Я хацеў вам сказаць…» ([[2008]])

== Прэміі ==
* [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова]] (1996, за зборнік «Правінцыйныя фантазіі»)
* [[Мядовая прэмія|Брэсцкая мядовая літаратурная прэмія]] (2002, за аповесць «Пастух у космасе»)
* [[Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка]] [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]] (2007, за кнігу «Палеская элегія»)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Святлана Яскевіч.|загаловак=Мікола Купрэеў стаў лаўрэатам прэміі імя Ул. Калесніка. Пасмяротна|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=5882|выданне=«[[Звязда]]»|год=12 снежня 2007|нумар=236 (26101)}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

== Ушанаванне памяці ==
* У 2006 годзе на доме ў [[Пружаны|Пружанах]], дзе жыў паэт, была адкрытая мемарыяльная дошка.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 39
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі, 1992—1995|6}} — С. 628—629
* {{Крыніцы/Рупліўцы Пружаншчыны
|частка         = Купрэеў Мікола Сямёнавіч
|год            = 2003
|старонкі       = 49—54
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = [[Алесь Каско]] [і інш.].
| загаловак      = Мікола Купрэеў. Матэрыялы аб жыцці і творчасці пісьменніка
| выданне       = [[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]
| год            = 1994
| нумар          = 11
| старонкі       = 29—51
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Уладзімір Саламаха|Саламаха, У]].
|частка         = Пра што раскажа вучням
|загаловак      = Званыя і выбраныя: кн. літ. публіцыстыкі і рэцэнзій
|адказны        = Уладзімір Саламаха
|месца          = {{Мн.}}
|год = 1999
|старонкі = 56—60
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = [[Васіль Сахарчук|Сахарчук, В.]]
| загаловак      = Вяртанне вечнага вандроўніка
| выданне       = [[Полымя (часопіс)|Полымя]]
| год            = 1998
| нумар          = 1
| старонкі       = 254—262
}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Mikola Kupreiew}}
* [http://old.nlb.by/html/calendar/2007/kupreeu.html Жыццяпіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180413034729/http://old.nlb.by/html/calendar/2007/kupreeu.html |date=13 красавіка 2018 }} на старонцы [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]]
* [http://prastora.by/knihi/niezabyunyia-halasy-ia-chacieu-vam-skazac Незабыўныя галасы. Я хацеў вам сказаць…]
* [http://moykahany.ru/autor/mikola-kupreeu Вершы Міколы Купрэева] на сайце беларускай лірычнай паэзіі
* [http://flibusta.is/b/429685 Мікола Купрэеў. Палеская элегія] на сайце Флібуста

{{Мядовая прэмія}}

{{DEFAULTSORT:Купрэеў Мікола}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Мядовай літаратурнай прэміі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Баранавіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]</text>
      <sha1>7u0rluxi7nklrjni0i145jfmqsx8ktq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanilla Ninja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135561</id>
    <revision>
      <id>5189713</id>
      <parentid>4736226</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Эстонскія музычныя гурты]]; дададзена [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Эстоніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28456" sha1="mmkx5vbdi2axmk0179iuc455131hlt5" xml:space="preserve">{{Музычны гурт
| Назва            = Vanilla Ninja
| Фота             = VanillaNinja.jpg
| Час узнікнення   = [[2002]] 
| Апісанне_фота    =
| Адкуль           = [[Эстонія]]
| Мова             = [[англійская мова|англійская]]
| Жанр             = [[поп-рок]]
| Час актыўнасці   = 2002 – сёння
| Выдавец          = TopTen/Estonia, Bros Records, EMI, Capitol, Broken Records International/Music for Export, Chile
| Удзельнікі       = [[Лена Куўрмаа]]&lt;br/&gt;[[Катрын Сіска]]&lt;br/&gt;[[Пірэт Ярвіс]]
| Былыя ўдзельнікі = [[Маар'я Ківі]]&lt;br/&gt;[[Трыну Ківілаан]]
}}
'''Vanilla Ninja''' — [[Эстонія|эстонскі]] гурт, які складаецца з трох дзяўчат і іграе музыку ў жанры [[поп-рок]].

=== Узнікненне ===
У жніўні [[2002]] года ў [[Талін]]е сустрэліся чатыры дзяўчынкі: [[Лена Куўрмаа]], [[Пірэт Ярвіс]], [[Катрын Сіска]] і [[Маар'я Ківі]], якія вырашылі пачаць ствараць разам музыку. Лена і Маар'я былі сяброўкамі са школы. Яны наведвалі адну нямецкую гімназію ў [[Талін]]е і абедзве меркавалі ў будучыні займацца музыкай. Катрын і Пірэт таксама навучаліся разам. Адна з найбольш буйных [[Эстонія|эстонскіх]] гуказапісваючых кампаній [[TopTen]] наважылася зрабіць гурт адметным на [[Эстонія|эстонскай]] сцэне. Яшчэ раней, падчас выступу на адным з конкурсаў, Лену прыкмеціў прадзюсар [[Свен Лыхмус]]. Лена разам з Пірэт іграла на гітары, Катрын на піяніна. Гурт быў аформлены, і пачалася праца над першым альбомам. Пірэт і раней пісала словы да песняў, калі яны меркавалі стварыць гурт разам з Катрын. Пазней некаторая яе ранняя лірыка ўвайшла ў першы альбом. Першымі песнямі, што былі запісаны ў верасні 2002 года, былі «Purunematu» і «Nagu rockstaar». Ужо ў кастрычніку 2002 года песня «Nagu rockstaar» была дасланая на мясцовыя радыёстанцыі і тэлебачанне. Спачатку новы стыль не сустрэў асаблівай прыхільнасці сярод слухачоў. Дзякуючы дапамозе Свена Vanilla Ninja запісалі песню «Сlub Kung-Fu». З гэтай песняй у снежні 2002 года яны бралі ўдзел у паўфінале эстонскага конкурсу на «[[Еўрабачанне]]». Тады журы не абрала іх. З дзесяці ўдзельнікаў яны сталі восьмымі, але набралі найбольш галасоў ад гледачоў. Гэта стала пачаткам папулярнасці.

Першы дыск «[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]» быў выдадзены ў [[Эстонія|Эстоніі]] ў маі [[2003]] года. 300 000 копій было прададзена ў Эстоніі. Таксама быў выдадзены сінгл «[[Сlub Kung-Fu]]». Найбольш вядомая з першага альбому песня — «Vanad Teksad ja Kitarr». Vanilla Ninja сталі вядомай [[Таварны знак|гандлёвай маркай]]. Пад іх брэндам нават прадавалася марожанае. Тысячы дзяўчынак у Эстоніі пачалі капіраваць іх стыль апранання і прычоскі.

=== Еўрапейскі перыяд ===
Поспех дзяўчат заўважыў нямецкі прадзюсар [[Дэвід Брэндэс]] з лэйблам Bros Music. У лістападзе [[2003]] года ён сустрэўся з дзяўчатамі. Пасля гэтага яны пераехалі ў [[Германія|Германію]] і распачалі сваю міжнародную кар'еру.

Vanilla Ninja запісалі песню «[[Tough Enough]]» і відэа для яе. Пасля трансляцыі гэтай песні ў СМІ гурт набыў шырокую папулярнасць у [[Еўропа|Еўропе]]. У Германіі «[[Tough Enough]]» заняла вельмі высокае 13-е месца ў чартах. Другім сінглам стаў «[[Don't Go Too Fast]]». Відэа таксама было знята ў Берліне. Трэцім сінглам быў «[[Liar]]». Пасля такога поспеху дзяўчаты ўклалі кантракт з кампаніяй [[Bros Music]] і пачалі працу над альбомам «[[Traces of Sadness]]», які быў выдадзены ў маі [[2004]] года. Апроч краін Цэнтральнае Еўропы дыск быў выдадзены і ў [[Японія|Японіі]]. Пасля гэтага самая малодшая ўдзельніца гурта Маар'я Ківі пакінула гурт. Яна закахалася ў менеджара гурта. Хутка з'явілася вестка, што Маар'я цяжарная. Такім чынам у [[2004]] годзе гурт застаўся без адной сяброўкі. Маар'я ажанілася і нарадзіла дачку. У далейшым яна працягнула сольную кар'еру.

Пірэт прапанавала ўзяць на месца Маар'і Трыну Ківілаан з Эстоніі, якая іграла на бас-гітары і мела толькі 15 гадоў. Трыну была падобная на Маар'ю не толькі прозвішчам, але і знешнасцю. Наступнай песняй для сінгла была абрана «When the Indians Cry». Лена спявала словы Маар'і. Відэа здымалася на [[Мальёрка|Мальёрцы]]. Пасля вялікага поспеху ў Германіі (альбом «[[Traces of Sadness]]» заставаўся ў чартах на працягу 45 тыдняў) Vanilla Ninja пачалі працу над новым альбомам. У лістападзе 2004 года быў выдадзены сінгл «[[Blue Tattoo]]». Стыль Vanilla Ninja змяніўся, ён стаў цямнейшым і больш жорсткім. Пасля Дэвід Брэндэс вырашыў, што новым сінглам будзе «[[I Know]]».

Новы альбом «Blue Tattoo» быў выдадзены [[14 сакавіка]] [[2005]] года і стаў бестселерам у Германіі і Эстоніі. Таксама ён добра прадаваўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Польшча|Польшчы]].

Неўзабаве адбыўся [[скандал]] з Дэвідам Брэндэсам. Медыі абвінавачвалі яго ў тым, што ён хацеў узбагаціцца на гурце, сам скупляў дыскі гурта дзеля ўзняцця папулярнасці. Гэта было даказана, і 11 красавіка гурт быў выкінуты з усіх чартаў спачатку на тры тыдні, а потым і на тры месяцы.

=== Удзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне-2005|Еўрабачанне-2005]] ===
Нягледзячы на скандал, [[Швейцарыя]] прапанавала гурту ўдзельнічаць ад імя іх краіны ў конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне-2005|Еўрабачанне-2005]]. Швейцарскія выканаўцы доўгі час не дасягалі поспеху ў гэтым конкурсе. Vanilla Ninja пагадзілася, нягледзячы на тое, што некаторыя людзі як у Швейцарыі, гэтак і ў Эстоніі былі незадаволеныя гэтым. Праўда, гурт меў некаторае дачыненне да Швейцарыі, бо менеджар Дэвід Брэндэс нарадзіўся ў гэтай краіне і навучаўся ў швейцарскай школе. Некаторай праблемай было і тое, што Трыну была непаўнагадовай. Праўда, і гэтая праблема была нарэшце вырашана пры непасрэдным намаганні швейцарскай публікі. У паўфінале швейцарскага конкурсу Vanilla Ninja набралі дастаткова галасоў, каб рэпрэзентаваць краіну ў Кіеве. У фінале конкурсу «Еўрабачання-2005» Vanilla Ninja занялі восьмае месца, што было найвялікшым поспехам для Швейцарыі з 1993 года. На гэтым конкурсе беларускія гледачы аддалі гурту 10 балаў з 12 магчымых.

Пасля «Еўрабачання» пачалася праца над новым відэа «Cool Vibes». Першапачаткова меркавалася, што відэа будзе здымацца ў Афрыцы. Але з-за пэўных праблем кліп быў зняты менеджарскай кампаніяй проста тэхнічным чынам без удзелу дзяўчат. Пасля ТВ-прэм'еры распаўсюдзіліся чуткі аб плагіяце. Сінгл «[[Cool Vibes]]» быў выдадзены [[12 чэрвеня]] 2005 года ў Швейцарыі. Гэты сінгл меў найбольшы поспех па продажах у Швейцарыі з усіх ранейшых. У чартах ён заняў 17 месца. Сінгл не быў выдадзены ў Германіі з-за ранейшых махінацый Брэндэса. У маі 2005 года ў інтэрв'ю Baltic Times гурт пачаў дыстанцыявацца ад назвы свайго жанру як [[поп-музыка|поп-музыкі]]. Пірэт Ярвіс заявіла, што гурт пераходзіць да стварэння свайго адметнага стылю [[поп-рок]], і што іхняя музыка больш наблізілася да тыповага [[рок-музыка|рок]]-жанру. Пасля ўсіх скандалаў з менеджментам Vanilla Ninja вырашылі пакінуць Брэндэса. Пасля судовых спрэчак дзяўчаты пачалі новую супрацу са [[Stage Division]] і [[EMI Music]]. У снежні 2005 года Bros Music выдаў дзявяты сінгл «Megamix» разам з зборнікам гітоў у альбоме «[[Best Of]]». Альбом і сінгл былі выдадзеныя без кансультацый з гуртам, і таму Пірэт Ярвіс заклікала не купляць альбом. Таму гэты альбом не меў вялікага поспеху і займаў ніжэйшыя пазіцыі ў чартах. На вокладцы дыска выкарыстоўваліся фотаздымкі з Маар'яй, нягледзячы на тое, што яна ўжо год як пакінула гурт.

Нечакана пакінуць гурт вырашыла Трыну. Яна тлумачыла гэта жаданнем атрымаць адукацыю і скончыць музычную школу. Надалей Vanilla Ninja вырашылі застацца трыа і не шукаць замену Трыну.

У снежні 2005 года адбыўся вялікі канцэрт у Таліне, на якім былі рэпрэзентаваныя новыя песні «Rockstars» і «Silence».

Нарэшце была скончаная праца над новым альбомам. [[21 красавіка]] 2006 года свет пабачыў новы сінгл «[[Dangerzone]]». Альбом заняў 18 месца ў чартах Швейцарыі, 23 месца ў Аўстрыі. Такім чынам Vanilla Ninja працягвалі свой былы поспех у Цэнтральнай Еўропе. Вельмі папулярным гурт быў і ў Эстоніі. У 2006 годзе Пірэт Ярвіс была абрана секс-сімвалам гэтай краіны па версіі часопісу «[[Kroonika]]», у 2007 годзе гэты тытул набыла і Лена.

Неўзабаве пачаліся новыя праблемы з былым менеджментам. Былы афіцыйны сайт гурта пачаў атаку на Vanilla Ninja, абвінавачваючы іх у парушэнні кантракту. У Інтэрнэце ім была выстаўлена песня «Dangerzone» для неліцэнзійнай пампоўкі, і Брэндэс абвінаваціў дзяўчат, што гэтак яны ўздымаюць сваю папулярнасць (хаця раней ён сам быў заўважаны ў такім махлярстве). Нягледзячы на гэта, [[19 мая]] [[2006]] года быў выдадзены трэці альбом — «[[Love is War]]». Гэта быў самастойны альбом Vanilla Ninja.

Пасля новага альбому гурт распачынае турнэ па Еўропе. Дзяўчаты заявілі, што іхнім месцам размяшчэння не будзе з'яўляцца толькі Германія. [[1 верасня]] яны бралі ўдзел у фэсце ў Польшчы. [[8 верасня]] быў выдадзены сінгл «[[Rockstars]]». Сінгл не быў вельмі папулярным і з цяжкасцямі прадаваўся. У 2007 годзе дзяўчаты выступалі для салдат у [[Ірак]]у і [[Кувейт|Кувейце]].

=== Eurolaul-2007 ===
У сярэдзіне кастрычніка было заяўлена, што Лена пачала працу над песняй для ўдзелу ў эстонскім конкурсе за ўдзел у «[[Конкурс песні Еўрабачанне-2007|Еўрабачанні]]» Eurolaul 2007. У паўфінале песня «[[Birds of Peace]]» заняла 4-е месца, што не дазволіла гурту прайсці ў фінал.

=== Лацінская Амерыка ===
У 2008 годзе заснавальнік кампаніі «Broken Records International» Гэктар Фаўнэ прапанаваў Vanilla Ninja прыняць удзел у штогадовым [[Viña del Mar Festival]], рэпрэзентуючы родную Эстонію. Гэты фестываль ёсць вялікай з'явай для Лацінскай Амерыкі. Дзяўчаты выступалі на ім са сваёй баладай «Birds of Peace». Яны выйгралі «Залатую Чайку» — самую галоўную ўзнагароду на фэсце — і 10 тысяч долараў як найлепшыя выканаўцы. Такім чынам у [[Чылі]] іх напаткаў вялікі поспех. У лютым 2009 года плануецца вялікі тур «Rock Diva» па Лацінскай Амерыцы.

=== Гандлёвая марка ===
Назва Vanilla Ninja была вынайдзеная ў 2002 годзе Пірэт Ярвіс і прадзюсарам Свенам Лыхмусам. З 2006 года вяліся судовыя спрэчкі па пытанні прыналежнасці гэтай гандлёвай маркі. У студзені 2008 года дзякуючы Andres Aavik &amp; Aleksander Ots правы на гандлёвую марку былі цалкам вернутыя гурту Vanilla Ninja.

=== Сучасны этап ===
Новы сінгл «[[Crashing Through the Doors]]» быў выдадзены ў 2008 годзе. Музыку для сінгла напісаў Пер Гэсл з гурта «[[Roxette]]», а лірыку напісалі Лена і Пірэт.

У чэрвені 2008 года ў рамках «Restart Tour» адбыўся шэраг канцэртаў у буйнейшых гарадах Эстоніі.

У 2007–2008 гадах Vanilla Ninja не былі дастаткова актыўнымі. Дзяўчаты вырашылі зрабіць перапынак. Лена сканцэнтравалася на акцёрскім мастацтве, таксама яна працуе дыджэем на папулярным эстонскім радыё «Sky Plus». Катрын займалася юрыдычнымі штудыямі ва ўніверсітэце, удзельнічала ў тэлешоу «Navigare». Пірэт стала віджэем на MTV Baltic, а таксама музычным рэдактарам часопіса «Naised».
[[9 снежня]] 2008 года планаваўся выступ гурта ў рамках свята «Дні Таліна» ў Маскве. Але з-за смерці патрыярха Алексія II выступ быў адменены. Vanilla Ninja працягваюць працу над новым альбомам. Улетку 2009 года мусіць з'явіцца новы сінгл.

=== Дыскаграфія ===
* Усе выдадзеныя сінглы і іх пазіцыі ў чартах: [[Эстонія]] ('''EST'''), [[Германія]] ('''GER'''), [[Аўстрыя]] ('''AUT'''), [[Швейцарыя]] ('''SWI'''), [[Польшча]] ('''POL'''), and [[Фінляндыя]] ('''FIN''').

=== Альбомы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;|width=100%
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! width=&quot;20&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! width=&quot;200&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Назва
! colspan=&quot;5&quot;|Пазіцыі ў чартах
! width=&quot;100&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сертыфікаты
|-
|- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;POL&lt;/small&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2003
|'''''[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]'''''
* Першы студыйны альбом
* Выдадзены: май 2003
* Фармат: [[CD]]
|1
|/
|/
|/
|/
|Эстонія ([[Плятынавы альбом]])
|-
|2004
|'''''[[Traces of Sadness]]'''''
* Другі студыйны альбом
* Выдадзены: чэрвень 2004
* Фармат: CD
|1
|3
|4
|14
|20
|Германія ([[Залаты альбом]])&lt;br /&gt;Аўстрыя (Залаты)&lt;br /&gt;Эстонія (Плацінавы)
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2005
|'''''[[Blue Tattoo]]'''''
* Трэці студыйны альбом
* Выдадзены: сакавік 2005
* Фармат:CD
|1
|4
|7
|4
|13
|Эстонія ([[Плятынавы альбом]])
|-
|2005
|'''''[[Best Of (альбом Vanilla Ninja)|Best Of]]'''''
* Кампіляцыя гітоў
* Выдадзены: снежань 2005
* Фармат: CD
|/
|/
|/
|70
|/
|
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2006
|'''''[[Love Is War]]'''''
* Чацверты студыйны альбом
* Выдадзены: май 2006
* Фармат: CD
|1
|16
|29
|14
|48
|Эстонія ([[Плацінавы альбом]])
|-
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;POL&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#;&quot; |
| style=&quot;background:#;&quot; | '''Альбомы з першым месцам у чартах'''
| style=&quot;background:#;&quot; | 4
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#;&quot; |
| style=&quot;background:#;&quot; | '''Альбомы, што ўваходзілі ў дзясятку лепшых у чартах'''
| style=&quot;background:#;&quot; | 4
| style=&quot;background:#;&quot; | 2
| style=&quot;background:#;&quot; | 2
| style=&quot;background:#;&quot; | 1
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; |
|}

=== Сінглы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;28&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! width=&quot;230&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Назва
! width=&quot;55&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
! colspan=&quot;5&quot;|Пазіцыі ў чартах
|-
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;FIN&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;EUR&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2003
|align=&quot;left&quot;|Club Kung Fu
|align=&quot;left&quot;|''[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|95
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2003
|align=&quot;left&quot;|Tough Enough
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|52
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|52
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Don’t Go Too Fast
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|21
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|83
|-
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Liar
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|43
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|76
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|When the Indians Cry
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|35
|-
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Blue Tattoo
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|26
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|I Know
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|45
|-
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|Cool Vibes
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|42
|align=&quot;center&quot;|58
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|91
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|Megamix
|align=&quot;left&quot;|''[[Best Of (альбом Vanilla Ninja)|Best Of]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|79
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|66
|align=&quot;center&quot;|—
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2006
|align=&quot;left&quot;|Dangerzone
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|align=&quot;left&quot;|2006
|align=&quot;left&quot;|Rockstarz
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|86
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2007
|align=&quot;left&quot;|Insane in Vain &lt;small&gt;(Выдадзены толькі для радыёстанцый Эстоніі)&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2008
|align=&quot;left&quot;|Birds of Peace
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]'' &lt;small&gt;(Лацінаамерыканская версія)&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2008
|align=&quot;left&quot;|Crashing Through The Doors
|align=&quot;left&quot;|TBA
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|
|
|'''Хіты з першым месцам у чартах'''
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|4
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|
|
|'''Хіты, што ўваходзілі ў дзясятку найлепшых у чартах'''
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|9
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|2
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|1
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|-
|}

=== DVD ===
* 2004 — ''Traces of Sadness (Live in Estonia)''
* 2005 — ''Best Of: The Video Collection''

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Выява:LennaKuurmaa001.jpg|&lt;center&gt;Лена Куўрмаа&lt;/center&gt;
Выява:Piret 16-06-2006.jpg|&lt;center&gt;Пірэт Ярвіс&lt;/center&gt;
Выява:KatrinSiska001.jpg|&lt;center&gt;Катрын Сіска&lt;/center&gt;
Выява:Triinu Kivilaan Live at Real.jpg|&lt;center&gt;Трыну Ківілаан&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Прыклады музыкі ==
* «Metal Queen» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929115248/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Traces of Sadness»''
* «Tough Enough» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929115907/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Traces of Sadness»''
* «I Don’t Care at All» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929102746/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Blue Tattoo»''

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vanillaninja.ee/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716104141/http://vanillaninja.ee/ |date=16 ліпеня 2011 }}
* [http://www.love-ninjas.com/ Фан-клуб Love Ninjas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080311112446/http://www.love-ninjas.com/ |date=11 сакавіка 2008 }}
* [http://www.vnlinn.forumarena.com/ Міжнародны фан-клуб VN-LINN]
* [http://www.vn-vip.de/ Суполка VN-VIP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150928103234/http://vn-vip.de/ |date=28 верасня 2015 }}
* [http://www.vanillaninja.xz.lt/ Літоўскі фан-клуб]
* [http://www.vanilla-ninja.ru/ Расійскі фан-клуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090121012000/http://vanilla-ninja.ru/ |date=21 студзеня 2009 }}
* [http://www.vanillaninja.cl/ Афіцыйны сайт у Лацінскае Амерыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071116111619/http://www.vanillaninja.cl/ |date=16 лістапада 2007 }}
* [http://www.last.fm/music/Vanilla+Ninja/ Vanilla Ninja на Last.fm]
* [http://www.myspace.com/vanillaninjaofficial/ Vanilla Ninja на Myspace]

[[Катэгорыя:Поп-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне]]</text>
      <sha1>mmkx5vbdi2axmk0179iuc455131hlt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189717</id>
      <parentid>5189713</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5189717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28407" sha1="l12f3mnhnl4dmd9tvfxtk87dghmnzjn" xml:space="preserve">{{Музычны гурт
| Назва = Vanilla Ninja
| Фота = VanillaNinja.jpg
| Час узнікнення = [[2002]]
| Апісанне_фота = 
| Мова = [[англійская мова|англійская]]
| Жанр = [[поп-рок]]
| Час актыўнасці = 2002 – сёння
| Выдавец = TopTen/Estonia, Bros Records, EMI, Capitol, Broken Records International/Music for Export, Chile
| Удзельнікі = [[Лена Куўрмаа]]&lt;br/&gt;[[Катрын Сіска]]&lt;br/&gt;[[Пірэт Ярвіс]]
| Былыя ўдзельнікі = [[Маар'я Ківі]]&lt;br/&gt;[[Трыну Ківілаан]]
| Гады = 2002—2008; 2020—цяпер
}}
'''Vanilla Ninja''' — [[Эстонія|эстонскі]] гурт, які складаецца з трох дзяўчат і іграе музыку ў жанры [[поп-рок]].

== Гісторыя ==

=== Узнікненне ===
У жніўні [[2002]] года ў [[Талін]]е сустрэліся чатыры дзяўчынкі: [[Лена Куўрмаа]], [[Пірэт Ярвіс]], [[Катрын Сіска]] і [[Маар'я Ківі]], якія вырашылі пачаць ствараць разам музыку. Лена і Маар'я былі сяброўкамі са школы. Яны наведвалі адну нямецкую гімназію ў [[Талін]]е і абедзве меркавалі ў будучыні займацца музыкай. Катрын і Пірэт таксама навучаліся разам. Адна з найбольш буйных [[Эстонія|эстонскіх]] гуказапісваючых кампаній [[TopTen]] наважылася зрабіць гурт адметным на [[Эстонія|эстонскай]] сцэне. Яшчэ раней, падчас выступу на адным з конкурсаў, Лену прыкмеціў прадзюсар [[Свен Лыхмус]]. Лена разам з Пірэт іграла на гітары, Катрын на піяніна. Гурт быў аформлены, і пачалася праца над першым альбомам. Пірэт і раней пісала словы да песняў, калі яны меркавалі стварыць гурт разам з Катрын. Пазней некаторая яе ранняя лірыка ўвайшла ў першы альбом. Першымі песнямі, што былі запісаны ў верасні 2002 года, былі «Purunematu» і «Nagu rockstaar». Ужо ў кастрычніку 2002 года песня «Nagu rockstaar» была дасланая на мясцовыя радыёстанцыі і тэлебачанне. Спачатку новы стыль не сустрэў асаблівай прыхільнасці сярод слухачоў. Дзякуючы дапамозе Свена Vanilla Ninja запісалі песню «Сlub Kung-Fu». З гэтай песняй у снежні 2002 года яны бралі ўдзел у паўфінале эстонскага конкурсу на «[[Еўрабачанне]]». Тады журы не абрала іх. З дзесяці ўдзельнікаў яны сталі восьмымі, але набралі найбольш галасоў ад гледачоў. Гэта стала пачаткам папулярнасці.

Першы дыск «[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]» быў выдадзены ў [[Эстонія|Эстоніі]] ў маі [[2003]] года. 300 000 копій было прададзена ў Эстоніі. Таксама быў выдадзены сінгл «[[Сlub Kung-Fu]]». Найбольш вядомая з першага альбому песня — «Vanad Teksad ja Kitarr». Vanilla Ninja сталі вядомай [[Таварны знак|гандлёвай маркай]]. Пад іх брэндам нават прадавалася марожанае. Тысячы дзяўчынак у Эстоніі пачалі капіраваць іх стыль апранання і прычоскі.

=== Еўрапейскі перыяд ===
Поспех дзяўчат заўважыў нямецкі прадзюсар [[Дэвід Брэндэс]] з лэйблам Bros Music. У лістападзе [[2003]] года ён сустрэўся з дзяўчатамі. Пасля гэтага яны пераехалі ў [[Германія|Германію]] і распачалі сваю міжнародную кар'еру.

Vanilla Ninja запісалі песню «[[Tough Enough]]» і відэа для яе. Пасля трансляцыі гэтай песні ў СМІ гурт набыў шырокую папулярнасць у [[Еўропа|Еўропе]]. У Германіі «[[Tough Enough]]» заняла вельмі высокае 13-е месца ў чартах. Другім сінглам стаў «[[Don't Go Too Fast]]». Відэа таксама было знята ў Берліне. Трэцім сінглам быў «[[Liar]]». Пасля такога поспеху дзяўчаты ўклалі кантракт з кампаніяй [[Bros Music]] і пачалі працу над альбомам «[[Traces of Sadness]]», які быў выдадзены ў маі [[2004]] года. Апроч краін Цэнтральнае Еўропы дыск быў выдадзены і ў [[Японія|Японіі]]. Пасля гэтага самая малодшая ўдзельніца гурта Маар'я Ківі пакінула гурт. Яна закахалася ў менеджара гурта. Хутка з'явілася вестка, што Маар'я цяжарная. Такім чынам у [[2004]] годзе гурт застаўся без адной сяброўкі. Маар'я ажанілася і нарадзіла дачку. У далейшым яна працягнула сольную кар'еру.

Пірэт прапанавала ўзяць на месца Маар'і Трыну Ківілаан з Эстоніі, якая іграла на бас-гітары і мела толькі 15 гадоў. Трыну была падобная на Маар'ю не толькі прозвішчам, але і знешнасцю. Наступнай песняй для сінгла была абрана «When the Indians Cry». Лена спявала словы Маар'і. Відэа здымалася на [[Мальёрка|Мальёрцы]]. Пасля вялікага поспеху ў Германіі (альбом «[[Traces of Sadness]]» заставаўся ў чартах на працягу 45 тыдняў) Vanilla Ninja пачалі працу над новым альбомам. У лістападзе 2004 года быў выдадзены сінгл «[[Blue Tattoo]]». Стыль Vanilla Ninja змяніўся, ён стаў цямнейшым і больш жорсткім. Пасля Дэвід Брэндэс вырашыў, што новым сінглам будзе «[[I Know]]».

Новы альбом «Blue Tattoo» быў выдадзены [[14 сакавіка]] [[2005]] года і стаў бестселерам у Германіі і Эстоніі. Таксама ён добра прадаваўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Польшча|Польшчы]].

Неўзабаве адбыўся [[скандал]] з Дэвідам Брэндэсам. Медыі абвінавачвалі яго ў тым, што ён хацеў узбагаціцца на гурце, сам скупляў дыскі гурта дзеля ўзняцця папулярнасці. Гэта было даказана, і 11 красавіка гурт быў выкінуты з усіх чартаў спачатку на тры тыдні, а потым і на тры месяцы.

=== Удзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне-2005|Еўрабачанне-2005]] ===
Нягледзячы на скандал, [[Швейцарыя]] прапанавала гурту ўдзельнічаць ад імя іх краіны ў конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне-2005|Еўрабачанне-2005]]. Швейцарскія выканаўцы доўгі час не дасягалі поспеху ў гэтым конкурсе. Vanilla Ninja пагадзілася, нягледзячы на тое, што некаторыя людзі як у Швейцарыі, гэтак і ў Эстоніі былі незадаволеныя гэтым. Праўда, гурт меў некаторае дачыненне да Швейцарыі, бо менеджар Дэвід Брэндэс нарадзіўся ў гэтай краіне і навучаўся ў швейцарскай школе. Некаторай праблемай было і тое, што Трыну была непаўнагадовай. Праўда, і гэтая праблема была нарэшце вырашана пры непасрэдным намаганні швейцарскай публікі. У паўфінале швейцарскага конкурсу Vanilla Ninja набралі дастаткова галасоў, каб рэпрэзентаваць краіну ў Кіеве. У фінале конкурсу «Еўрабачання-2005» Vanilla Ninja занялі восьмае месца, што было найвялікшым поспехам для Швейцарыі з 1993 года. На гэтым конкурсе беларускія гледачы аддалі гурту 10 балаў з 12 магчымых.

Пасля «Еўрабачання» пачалася праца над новым відэа «Cool Vibes». Першапачаткова меркавалася, што відэа будзе здымацца ў Афрыцы. Але з-за пэўных праблем кліп быў зняты менеджарскай кампаніяй проста тэхнічным чынам без удзелу дзяўчат. Пасля ТВ-прэм'еры распаўсюдзіліся чуткі аб плагіяце. Сінгл «[[Cool Vibes]]» быў выдадзены [[12 чэрвеня]] 2005 года ў Швейцарыі. Гэты сінгл меў найбольшы поспех па продажах у Швейцарыі з усіх ранейшых. У чартах ён заняў 17 месца. Сінгл не быў выдадзены ў Германіі з-за ранейшых махінацый Брэндэса. У маі 2005 года ў інтэрв'ю Baltic Times гурт пачаў дыстанцыявацца ад назвы свайго жанру як [[поп-музыка|поп-музыкі]]. Пірэт Ярвіс заявіла, што гурт пераходзіць да стварэння свайго адметнага стылю [[поп-рок]], і што іхняя музыка больш наблізілася да тыповага [[рок-музыка|рок]]-жанру. Пасля ўсіх скандалаў з менеджментам Vanilla Ninja вырашылі пакінуць Брэндэса. Пасля судовых спрэчак дзяўчаты пачалі новую супрацу са [[Stage Division]] і [[EMI Music]]. У снежні 2005 года Bros Music выдаў дзявяты сінгл «Megamix» разам з зборнікам гітоў у альбоме «[[Best Of]]». Альбом і сінгл былі выдадзеныя без кансультацый з гуртам, і таму Пірэт Ярвіс заклікала не купляць альбом. Таму гэты альбом не меў вялікага поспеху і займаў ніжэйшыя пазіцыі ў чартах. На вокладцы дыска выкарыстоўваліся фотаздымкі з Маар'яй, нягледзячы на тое, што яна ўжо год як пакінула гурт.

Нечакана пакінуць гурт вырашыла Трыну. Яна тлумачыла гэта жаданнем атрымаць адукацыю і скончыць музычную школу. Надалей Vanilla Ninja вырашылі застацца трыа і не шукаць замену Трыну.

У снежні 2005 года адбыўся вялікі канцэрт у Таліне, на якім былі рэпрэзентаваныя новыя песні «Rockstars» і «Silence».

Нарэшце была скончаная праца над новым альбомам. [[21 красавіка]] 2006 года свет пабачыў новы сінгл «[[Dangerzone]]». Альбом заняў 18 месца ў чартах Швейцарыі, 23 месца ў Аўстрыі. Такім чынам Vanilla Ninja працягвалі свой былы поспех у Цэнтральнай Еўропе. Вельмі папулярным гурт быў і ў Эстоніі. У 2006 годзе Пірэт Ярвіс была абрана секс-сімвалам гэтай краіны па версіі часопісу «[[Kroonika]]», у 2007 годзе гэты тытул набыла і Лена.

Неўзабаве пачаліся новыя праблемы з былым менеджментам. Былы афіцыйны сайт гурта пачаў атаку на Vanilla Ninja, абвінавачваючы іх у парушэнні кантракту. У Інтэрнэце ім была выстаўлена песня «Dangerzone» для неліцэнзійнай пампоўкі, і Брэндэс абвінаваціў дзяўчат, што гэтак яны ўздымаюць сваю папулярнасць (хаця раней ён сам быў заўважаны ў такім махлярстве). Нягледзячы на гэта, [[19 мая]] [[2006]] года быў выдадзены трэці альбом — «[[Love is War]]». Гэта быў самастойны альбом Vanilla Ninja.

Пасля новага альбому гурт распачынае турнэ па Еўропе. Дзяўчаты заявілі, што іхнім месцам размяшчэння не будзе з'яўляцца толькі Германія. [[1 верасня]] яны бралі ўдзел у фэсце ў Польшчы. [[8 верасня]] быў выдадзены сінгл «[[Rockstars]]». Сінгл не быў вельмі папулярным і з цяжкасцямі прадаваўся. У 2007 годзе дзяўчаты выступалі для салдат у [[Ірак]]у і [[Кувейт|Кувейце]].

=== Eurolaul-2007 ===
У сярэдзіне кастрычніка было заяўлена, што Лена пачала працу над песняй для ўдзелу ў эстонскім конкурсе за ўдзел у «[[Конкурс песні Еўрабачанне-2007|Еўрабачанні]]» Eurolaul 2007. У паўфінале песня «[[Birds of Peace]]» заняла 4-е месца, што не дазволіла гурту прайсці ў фінал.

=== Лацінская Амерыка ===
У 2008 годзе заснавальнік кампаніі «Broken Records International» Гэктар Фаўнэ прапанаваў Vanilla Ninja прыняць удзел у штогадовым [[Viña del Mar Festival]], рэпрэзентуючы родную Эстонію. Гэты фестываль ёсць вялікай з'явай для Лацінскай Амерыкі. Дзяўчаты выступалі на ім са сваёй баладай «Birds of Peace». Яны выйгралі «Залатую Чайку» — самую галоўную ўзнагароду на фэсце — і 10 тысяч долараў як найлепшыя выканаўцы. Такім чынам у [[Чылі]] іх напаткаў вялікі поспех. У лютым 2009 года плануецца вялікі тур «Rock Diva» па Лацінскай Амерыцы.

=== Гандлёвая марка ===
Назва Vanilla Ninja была вынайдзеная ў 2002 годзе Пірэт Ярвіс і прадзюсарам Свенам Лыхмусам. З 2006 года вяліся судовыя спрэчкі па пытанні прыналежнасці гэтай гандлёвай маркі. У студзені 2008 года дзякуючы Andres Aavik &amp; Aleksander Ots правы на гандлёвую марку былі цалкам вернутыя гурту Vanilla Ninja.

=== Сучасны этап ===
Новы сінгл «[[Crashing Through the Doors]]» быў выдадзены ў 2008 годзе. Музыку для сінгла напісаў Пер Гэсл з гурта «[[Roxette]]», а лірыку напісалі Лена і Пірэт.

У чэрвені 2008 года ў рамках «Restart Tour» адбыўся шэраг канцэртаў у буйнейшых гарадах Эстоніі.

У 2007–2008 гадах Vanilla Ninja не былі дастаткова актыўнымі. Дзяўчаты вырашылі зрабіць перапынак. Лена сканцэнтравалася на акцёрскім мастацтве, таксама яна працуе дыджэем на папулярным эстонскім радыё «Sky Plus». Катрын займалася юрыдычнымі штудыямі ва ўніверсітэце, удзельнічала ў тэлешоу «Navigare». Пірэт стала віджэем на MTV Baltic, а таксама музычным рэдактарам часопіса «Naised».
[[9 снежня]] 2008 года планаваўся выступ гурта ў рамках свята «Дні Таліна» ў Маскве. Але з-за смерці патрыярха Алексія II выступ быў адменены. Vanilla Ninja працягваюць працу над новым альбомам. Улетку 2009 года мусіць з'явіцца новы сінгл.

== Дыскаграфія ==
* Усе выдадзеныя сінглы і іх пазіцыі ў чартах: [[Эстонія]] ('''EST'''), [[Германія]] ('''GER'''), [[Аўстрыя]] ('''AUT'''), [[Швейцарыя]] ('''SWI'''), [[Польшча]] ('''POL'''), and [[Фінляндыя]] ('''FIN''').

=== Альбомы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;|width=100%
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! width=&quot;20&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! width=&quot;200&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Назва
! colspan=&quot;5&quot;|Пазіцыі ў чартах
! width=&quot;100&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сертыфікаты
|-
|- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;POL&lt;/small&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2003
|'''''[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]'''''
* Першы студыйны альбом
* Выдадзены: май 2003
* Фармат: [[CD]]
|1
|/
|/
|/
|/
|Эстонія ([[Плятынавы альбом]])
|-
|2004
|'''''[[Traces of Sadness]]'''''
* Другі студыйны альбом
* Выдадзены: чэрвень 2004
* Фармат: CD
|1
|3
|4
|14
|20
|Германія ([[Залаты альбом]])&lt;br /&gt;Аўстрыя (Залаты)&lt;br /&gt;Эстонія (Плацінавы)
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2005
|'''''[[Blue Tattoo]]'''''
* Трэці студыйны альбом
* Выдадзены: сакавік 2005
* Фармат:CD
|1
|4
|7
|4
|13
|Эстонія ([[Плятынавы альбом]])
|-
|2005
|'''''[[Best Of (альбом Vanilla Ninja)|Best Of]]'''''
* Кампіляцыя гітоў
* Выдадзены: снежань 2005
* Фармат: CD
|/
|/
|/
|70
|/
|
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2006
|'''''[[Love Is War]]'''''
* Чацверты студыйны альбом
* Выдадзены: май 2006
* Фармат: CD
|1
|16
|29
|14
|48
|Эстонія ([[Плацінавы альбом]])
|-
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;POL&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#;&quot; |
| style=&quot;background:#;&quot; | '''Альбомы з першым месцам у чартах'''
| style=&quot;background:#;&quot; | 4
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#;&quot; |
| style=&quot;background:#;&quot; | '''Альбомы, што ўваходзілі ў дзясятку лепшых у чартах'''
| style=&quot;background:#;&quot; | 4
| style=&quot;background:#;&quot; | 2
| style=&quot;background:#;&quot; | 2
| style=&quot;background:#;&quot; | 1
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; |
|}

=== Сінглы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;28&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! width=&quot;230&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Назва
! width=&quot;55&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
! colspan=&quot;5&quot;|Пазіцыі ў чартах
|-
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;FIN&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;EUR&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2003
|align=&quot;left&quot;|Club Kung Fu
|align=&quot;left&quot;|''[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|95
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2003
|align=&quot;left&quot;|Tough Enough
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|52
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|52
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Don’t Go Too Fast
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|21
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|83
|-
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Liar
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|43
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|76
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|When the Indians Cry
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|35
|-
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Blue Tattoo
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|26
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|I Know
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|45
|-
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|Cool Vibes
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|42
|align=&quot;center&quot;|58
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|91
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|Megamix
|align=&quot;left&quot;|''[[Best Of (альбом Vanilla Ninja)|Best Of]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|79
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|66
|align=&quot;center&quot;|—
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2006
|align=&quot;left&quot;|Dangerzone
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|align=&quot;left&quot;|2006
|align=&quot;left&quot;|Rockstarz
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|86
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2007
|align=&quot;left&quot;|Insane in Vain &lt;small&gt;(Выдадзены толькі для радыёстанцый Эстоніі)&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2008
|align=&quot;left&quot;|Birds of Peace
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]'' &lt;small&gt;(Лацінаамерыканская версія)&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2008
|align=&quot;left&quot;|Crashing Through The Doors
|align=&quot;left&quot;|TBA
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|
|
|'''Хіты з першым месцам у чартах'''
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|4
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|
|
|'''Хіты, што ўваходзілі ў дзясятку найлепшых у чартах'''
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|9
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|2
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|1
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|-
|}

=== DVD ===
* 2004 — ''Traces of Sadness (Live in Estonia)''
* 2005 — ''Best Of: The Video Collection''

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Выява:LennaKuurmaa001.jpg|&lt;center&gt;Лена Куўрмаа&lt;/center&gt;
Выява:Piret 16-06-2006.jpg|&lt;center&gt;Пірэт Ярвіс&lt;/center&gt;
Выява:KatrinSiska001.jpg|&lt;center&gt;Катрын Сіска&lt;/center&gt;
Выява:Triinu Kivilaan Live at Real.jpg|&lt;center&gt;Трыну Ківілаан&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Прыклады музыкі ==
* «Metal Queen» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929115248/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Traces of Sadness»''
* «Tough Enough» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929115907/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Traces of Sadness»''
* «I Don’t Care at All» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929102746/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Blue Tattoo»''

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vanillaninja.ee/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716104141/http://vanillaninja.ee/ |date=16 ліпеня 2011 }}
* [http://www.love-ninjas.com/ Фан-клуб Love Ninjas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080311112446/http://www.love-ninjas.com/ |date=11 сакавіка 2008 }}
* [http://www.vnlinn.forumarena.com/ Міжнародны фан-клуб VN-LINN]
* [http://www.vn-vip.de/ Суполка VN-VIP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150928103234/http://vn-vip.de/ |date=28 верасня 2015 }}
* [http://www.vanillaninja.xz.lt/ Літоўскі фан-клуб]
* [http://www.vanilla-ninja.ru/ Расійскі фан-клуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090121012000/http://vanilla-ninja.ru/ |date=21 студзеня 2009 }}
* [http://www.vanillaninja.cl/ Афіцыйны сайт у Лацінскае Амерыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071116111619/http://www.vanillaninja.cl/ |date=16 лістапада 2007 }}
* [http://www.last.fm/music/Vanilla+Ninja/ Vanilla Ninja на Last.fm]
* [http://www.myspace.com/vanillaninjaofficial/ Vanilla Ninja на Myspace]

[[Катэгорыя:Поп-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне]]</text>
      <sha1>l12f3mnhnl4dmd9tvfxtk87dghmnzjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189719</id>
      <parentid>5189717</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28515" sha1="ioi0ex21inaf1gqxrjugjd4zwmj2zmo" xml:space="preserve">{{Музычны гурт
| Назва = Vanilla Ninja
| Фота = VanillaNinja.jpg
| Час узнікнення = [[2002]]
| Апісанне_фота = 
| Мова = [[англійская мова|англійская]]
| Жанр = [[поп-рок]]
| Час актыўнасці = 2002 – сёння
| Выдавец = TopTen/Estonia, Bros Records, EMI, Capitol, Broken Records International/Music for Export, Chile
| Удзельнікі = [[Лена Куўрмаа]]&lt;br/&gt;[[Катрын Сіска]]&lt;br/&gt;[[Пірэт Ярвіс]]
| Былыя ўдзельнікі = [[Маар'я Ківі]]&lt;br/&gt;[[Трыну Ківілаан]]
| Гады = 2002—2008; 2020—цяпер
}}
'''Vanilla Ninja''' — [[Эстонія|эстонскі]] гурт, які складаецца з трох дзяўчат і іграе музыку ў жанры [[поп-рок]].

== Гісторыя ==

=== Узнікненне ===
У жніўні [[2002]] года ў [[Талін]]е сустрэліся чатыры дзяўчынкі: [[Лена Куўрмаа]], [[Пірэт Ярвіс]], [[Катрын Сіска]] і [[Маар'я Ківі]], якія вырашылі пачаць ствараць разам музыку. Лена і Маар'я былі сяброўкамі са школы. Яны наведвалі адну нямецкую гімназію ў [[Талін]]е і абедзве меркавалі ў будучыні займацца музыкай. Катрын і Пірэт таксама навучаліся разам. Адна з найбольш буйных [[Эстонія|эстонскіх]] гуказапісваючых кампаній [[TopTen]] наважылася зрабіць гурт адметным на [[Эстонія|эстонскай]] сцэне. Яшчэ раней, падчас выступу на адным з конкурсаў, Лену прыкмеціў прадзюсар [[Свен Лыхмус]]. Лена разам з Пірэт іграла на гітары, Катрын на піяніна. Гурт быў аформлены, і пачалася праца над першым альбомам. Пірэт і раней пісала словы да песняў, калі яны меркавалі стварыць гурт разам з Катрын. Пазней некаторая яе ранняя лірыка ўвайшла ў першы альбом. Першымі песнямі, што былі запісаны ў верасні 2002 года, былі «Purunematu» і «Nagu rockstaar». Ужо ў кастрычніку 2002 года песня «Nagu rockstaar» была дасланая на мясцовыя радыёстанцыі і тэлебачанне. Спачатку новы стыль не сустрэў асаблівай прыхільнасці сярод слухачоў. Дзякуючы дапамозе Свена Vanilla Ninja запісалі песню «Сlub Kung-Fu». З гэтай песняй у снежні 2002 года яны бралі ўдзел у паўфінале эстонскага конкурсу на «[[Еўрабачанне]]». Тады журы не абрала іх. З дзесяці ўдзельнікаў яны сталі восьмымі, але набралі найбольш галасоў ад гледачоў. Гэта стала пачаткам папулярнасці.

Першы дыск «[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]» быў выдадзены ў [[Эстонія|Эстоніі]] ў маі [[2003]] года. 300 000 копій было прададзена ў Эстоніі. Таксама быў выдадзены сінгл «[[Сlub Kung-Fu]]». Найбольш вядомая з першага альбому песня — «Vanad Teksad ja Kitarr». Vanilla Ninja сталі вядомай [[Таварны знак|гандлёвай маркай]]. Пад іх брэндам нават прадавалася марожанае. Тысячы дзяўчынак у Эстоніі пачалі капіраваць іх стыль апранання і прычоскі.

=== Еўрапейскі перыяд ===
Поспех дзяўчат заўважыў нямецкі прадзюсар [[Дэвід Брэндэс]] з лэйблам Bros Music. У лістападзе [[2003]] года ён сустрэўся з дзяўчатамі. Пасля гэтага яны пераехалі ў [[Германія|Германію]] і распачалі сваю міжнародную кар'еру.

Vanilla Ninja запісалі песню «[[Tough Enough]]» і відэа для яе. Пасля трансляцыі гэтай песні ў СМІ гурт набыў шырокую папулярнасць у [[Еўропа|Еўропе]]. У Германіі «[[Tough Enough]]» заняла вельмі высокае 13-е месца ў чартах. Другім сінглам стаў «[[Don't Go Too Fast]]». Відэа таксама было знята ў Берліне. Трэцім сінглам быў «[[Liar]]». Пасля такога поспеху дзяўчаты ўклалі кантракт з кампаніяй [[Bros Music]] і пачалі працу над альбомам «[[Traces of Sadness]]», які быў выдадзены ў маі [[2004]] года. Апроч краін Цэнтральнае Еўропы дыск быў выдадзены і ў [[Японія|Японіі]]. Пасля гэтага самая малодшая ўдзельніца гурта Маар'я Ківі пакінула гурт. Яна закахалася ў менеджара гурта. Хутка з'явілася вестка, што Маар'я цяжарная. Такім чынам у [[2004]] годзе гурт застаўся без адной сяброўкі. Маар'я ажанілася і нарадзіла дачку. У далейшым яна працягнула сольную кар'еру.

Пірэт прапанавала ўзяць на месца Маар'і Трыну Ківілаан з Эстоніі, якая іграла на бас-гітары і мела толькі 15 гадоў. Трыну была падобная на Маар'ю не толькі прозвішчам, але і знешнасцю. Наступнай песняй для сінгла была абрана «When the Indians Cry». Лена спявала словы Маар'і. Відэа здымалася на [[Мальёрка|Мальёрцы]]. Пасля вялікага поспеху ў Германіі (альбом «[[Traces of Sadness]]» заставаўся ў чартах на працягу 45 тыдняў) Vanilla Ninja пачалі працу над новым альбомам. У лістападзе 2004 года быў выдадзены сінгл «[[Blue Tattoo]]». Стыль Vanilla Ninja змяніўся, ён стаў цямнейшым і больш жорсткім. Пасля Дэвід Брэндэс вырашыў, што новым сінглам будзе «[[I Know]]».

Новы альбом «Blue Tattoo» быў выдадзены [[14 сакавіка]] [[2005]] года і стаў бестселерам у Германіі і Эстоніі. Таксама ён добра прадаваўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Польшча|Польшчы]].

Неўзабаве адбыўся [[скандал]] з Дэвідам Брэндэсам. Медыі абвінавачвалі яго ў тым, што ён хацеў узбагаціцца на гурце, сам скупляў дыскі гурта дзеля ўзняцця папулярнасці. Гэта было даказана, і 11 красавіка гурт быў выкінуты з усіх чартаў спачатку на тры тыдні, а потым і на тры месяцы.

=== Удзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне-2005|Еўрабачанне-2005]] ===
Нягледзячы на скандал, [[Швейцарыя]] прапанавала гурту ўдзельнічаць ад імя іх краіны ў конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне-2005|Еўрабачанне-2005]]. Швейцарскія выканаўцы доўгі час не дасягалі поспеху ў гэтым конкурсе. Vanilla Ninja пагадзілася, нягледзячы на тое, што некаторыя людзі як у Швейцарыі, гэтак і ў Эстоніі былі незадаволеныя гэтым. Праўда, гурт меў некаторае дачыненне да Швейцарыі, бо менеджар Дэвід Брэндэс нарадзіўся ў гэтай краіне і навучаўся ў швейцарскай школе. Некаторай праблемай было і тое, што Трыну была непаўнагадовай. Праўда, і гэтая праблема была нарэшце вырашана пры непасрэдным намаганні швейцарскай публікі. У паўфінале швейцарскага конкурсу Vanilla Ninja набралі дастаткова галасоў, каб рэпрэзентаваць краіну ў Кіеве. У фінале конкурсу «Еўрабачання-2005» Vanilla Ninja занялі восьмае месца, што было найвялікшым поспехам для Швейцарыі з 1993 года. На гэтым конкурсе беларускія гледачы аддалі гурту 10 балаў з 12 магчымых.

Пасля «Еўрабачання» пачалася праца над новым відэа «Cool Vibes». Першапачаткова меркавалася, што відэа будзе здымацца ў Афрыцы. Але з-за пэўных праблем кліп быў зняты менеджарскай кампаніяй проста тэхнічным чынам без удзелу дзяўчат. Пасля ТВ-прэм'еры распаўсюдзіліся чуткі аб плагіяце. Сінгл «[[Cool Vibes]]» быў выдадзены [[12 чэрвеня]] 2005 года ў Швейцарыі. Гэты сінгл меў найбольшы поспех па продажах у Швейцарыі з усіх ранейшых. У чартах ён заняў 17 месца. Сінгл не быў выдадзены ў Германіі з-за ранейшых махінацый Брэндэса. У маі 2005 года ў інтэрв'ю Baltic Times гурт пачаў дыстанцыявацца ад назвы свайго жанру як [[поп-музыка|поп-музыкі]]. Пірэт Ярвіс заявіла, што гурт пераходзіць да стварэння свайго адметнага стылю [[поп-рок]], і што іхняя музыка больш наблізілася да тыповага [[рок-музыка|рок]]-жанру. Пасля ўсіх скандалаў з менеджментам Vanilla Ninja вырашылі пакінуць Брэндэса. Пасля судовых спрэчак дзяўчаты пачалі новую супрацу са [[Stage Division]] і [[EMI Music]]. У снежні 2005 года Bros Music выдаў дзявяты сінгл «Megamix» разам з зборнікам гітоў у альбоме «[[Best Of]]». Альбом і сінгл былі выдадзеныя без кансультацый з гуртам, і таму Пірэт Ярвіс заклікала не купляць альбом. Таму гэты альбом не меў вялікага поспеху і займаў ніжэйшыя пазіцыі ў чартах. На вокладцы дыска выкарыстоўваліся фотаздымкі з Маар'яй, нягледзячы на тое, што яна ўжо год як пакінула гурт.

Нечакана пакінуць гурт вырашыла Трыну. Яна тлумачыла гэта жаданнем атрымаць адукацыю і скончыць музычную школу. Надалей Vanilla Ninja вырашылі застацца трыа і не шукаць замену Трыну.

У снежні 2005 года адбыўся вялікі канцэрт у Таліне, на якім былі рэпрэзентаваныя новыя песні «Rockstars» і «Silence».

Нарэшце была скончаная праца над новым альбомам. [[21 красавіка]] 2006 года свет пабачыў новы сінгл «[[Dangerzone]]». Альбом заняў 18 месца ў чартах Швейцарыі, 23 месца ў Аўстрыі. Такім чынам Vanilla Ninja працягвалі свой былы поспех у Цэнтральнай Еўропе. Вельмі папулярным гурт быў і ў Эстоніі. У 2006 годзе Пірэт Ярвіс была абрана секс-сімвалам гэтай краіны па версіі часопісу «[[Kroonika]]», у 2007 годзе гэты тытул набыла і Лена.

Неўзабаве пачаліся новыя праблемы з былым менеджментам. Былы афіцыйны сайт гурта пачаў атаку на Vanilla Ninja, абвінавачваючы іх у парушэнні кантракту. У Інтэрнэце ім была выстаўлена песня «Dangerzone» для неліцэнзійнай пампоўкі, і Брэндэс абвінаваціў дзяўчат, што гэтак яны ўздымаюць сваю папулярнасць (хаця раней ён сам быў заўважаны ў такім махлярстве). Нягледзячы на гэта, [[19 мая]] [[2006]] года быў выдадзены трэці альбом — «[[Love is War]]». Гэта быў самастойны альбом Vanilla Ninja.

Пасля новага альбому гурт распачынае турнэ па Еўропе. Дзяўчаты заявілі, што іхнім месцам размяшчэння не будзе з'яўляцца толькі Германія. [[1 верасня]] яны бралі ўдзел у фэсце ў Польшчы. [[8 верасня]] быў выдадзены сінгл «[[Rockstars]]». Сінгл не быў вельмі папулярным і з цяжкасцямі прадаваўся. У 2007 годзе дзяўчаты выступалі для салдат у [[Ірак]]у і [[Кувейт|Кувейце]].

=== Eurolaul-2007 ===
У сярэдзіне кастрычніка было заяўлена, што Лена пачала працу над песняй для ўдзелу ў эстонскім конкурсе за ўдзел у «[[Конкурс песні Еўрабачанне-2007|Еўрабачанні]]» Eurolaul 2007. У паўфінале песня «[[Birds of Peace]]» заняла 4-е месца, што не дазволіла гурту прайсці ў фінал.

=== Лацінская Амерыка ===
У 2008 годзе заснавальнік кампаніі «Broken Records International» Гэктар Фаўнэ прапанаваў Vanilla Ninja прыняць удзел у штогадовым [[Viña del Mar Festival]], рэпрэзентуючы родную Эстонію. Гэты фестываль ёсць вялікай з'явай для Лацінскай Амерыкі. Дзяўчаты выступалі на ім са сваёй баладай «Birds of Peace». Яны выйгралі «Залатую Чайку» — самую галоўную ўзнагароду на фэсце — і 10 тысяч долараў як найлепшыя выканаўцы. Такім чынам у [[Чылі]] іх напаткаў вялікі поспех. У лютым 2009 года плануецца вялікі тур «Rock Diva» па Лацінскай Амерыцы.

=== Гандлёвая марка ===
Назва Vanilla Ninja была вынайдзеная ў 2002 годзе Пірэт Ярвіс і прадзюсарам Свенам Лыхмусам. З 2006 года вяліся судовыя спрэчкі па пытанні прыналежнасці гэтай гандлёвай маркі. У студзені 2008 года дзякуючы Andres Aavik &amp; Aleksander Ots правы на гандлёвую марку былі цалкам вернутыя гурту Vanilla Ninja.

=== Сучасны этап ===
Новы сінгл «[[Crashing Through the Doors]]» быў выдадзены ў 2008 годзе. Музыку для сінгла напісаў Пер Гэсл з гурта «[[Roxette]]», а лірыку напісалі Лена і Пірэт.

У чэрвені 2008 года ў рамках «Restart Tour» адбыўся шэраг канцэртаў у буйнейшых гарадах Эстоніі.

У 2007–2008 гадах Vanilla Ninja не былі дастаткова актыўнымі. Дзяўчаты вырашылі зрабіць перапынак. Лена сканцэнтравалася на акцёрскім мастацтве, таксама яна працуе дыджэем на папулярным эстонскім радыё «Sky Plus». Катрын займалася юрыдычнымі штудыямі ва ўніверсітэце, удзельнічала ў тэлешоу «Navigare». Пірэт стала віджэем на MTV Baltic, а таксама музычным рэдактарам часопіса «Naised».
[[9 снежня]] 2008 года планаваўся выступ гурта ў рамках свята «Дні Таліна» ў Маскве. Але з-за смерці патрыярха Алексія II выступ быў адменены. Vanilla Ninja працягваюць працу над новым альбомам. Улетку 2009 года мусіць з'явіцца новы сінгл.

== Дыскаграфія ==
* Усе выдадзеныя сінглы і іх пазіцыі ў чартах: [[Эстонія]] ('''EST'''), [[Германія]] ('''GER'''), [[Аўстрыя]] ('''AUT'''), [[Швейцарыя]] ('''SWI'''), [[Польшча]] ('''POL'''), and [[Фінляндыя]] ('''FIN''').

=== Альбомы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;|width=100%
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! width=&quot;20&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! width=&quot;200&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Назва
! colspan=&quot;5&quot;|Пазіцыі ў чартах
! width=&quot;100&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сертыфікаты
|-
|- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;POL&lt;/small&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2003
|'''''[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]'''''
* Першы студыйны альбом
* Выдадзены: май 2003
* Фармат: [[CD]]
|1
|/
|/
|/
|/
|Эстонія ([[Плятынавы альбом]])
|-
|2004
|'''''[[Traces of Sadness]]'''''
* Другі студыйны альбом
* Выдадзены: чэрвень 2004
* Фармат: CD
|1
|3
|4
|14
|20
|Германія ([[Залаты альбом]])&lt;br /&gt;Аўстрыя (Залаты)&lt;br /&gt;Эстонія (Плацінавы)
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2005
|'''''[[Blue Tattoo]]'''''
* Трэці студыйны альбом
* Выдадзены: сакавік 2005
* Фармат:CD
|1
|4
|7
|4
|13
|Эстонія ([[Плятынавы альбом]])
|-
|2005
|'''''[[Best Of (альбом Vanilla Ninja)|Best Of]]'''''
* Кампіляцыя гітоў
* Выдадзены: снежань 2005
* Фармат: CD
|/
|/
|/
|70
|/
|
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|2006
|'''''[[Love Is War]]'''''
* Чацверты студыйны альбом
* Выдадзены: май 2006
* Фармат: CD
|1
|16
|29
|14
|48
|Эстонія ([[Плацінавы альбом]])
|-
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;POL&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#;&quot; |
| style=&quot;background:#;&quot; | '''Альбомы з першым месцам у чартах'''
| style=&quot;background:#;&quot; | 4
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#;&quot; |
| style=&quot;background:#;&quot; | '''Альбомы, што ўваходзілі ў дзясятку лепшых у чартах'''
| style=&quot;background:#;&quot; | 4
| style=&quot;background:#;&quot; | 2
| style=&quot;background:#;&quot; | 2
| style=&quot;background:#;&quot; | 1
| style=&quot;background:#;&quot; | 0
| style=&quot;background:#;&quot; |
|}

=== Сінглы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;28&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! width=&quot;230&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Назва
! width=&quot;55&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
! colspan=&quot;5&quot;|Пазіцыі ў чартах
|-
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;EST&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;GER&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;AUT&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;SWI&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;FIN&lt;/small&gt;
! width=&quot;40&quot;| &lt;small&gt;EUR&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2003
|align=&quot;left&quot;|Club Kung Fu
|align=&quot;left&quot;|''[[Vanilla Ninja, альбом|Vanilla Ninja]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|95
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2003
|align=&quot;left&quot;|Tough Enough
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|52
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|52
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Don’t Go Too Fast
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|21
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|83
|-
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Liar
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|43
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|76
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|When the Indians Cry
|align=&quot;left&quot;|''[[Traces of Sadness]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|35
|-
|align=&quot;left&quot;|2004
|align=&quot;left&quot;|Blue Tattoo
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|26
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|I Know
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|32
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|45
|-
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|Cool Vibes
|align=&quot;left&quot;|''[[Blue Tattoo]]''
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|42
|align=&quot;center&quot;|58
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|91
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|Megamix
|align=&quot;left&quot;|''[[Best Of (альбом Vanilla Ninja)|Best Of]]''
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|79
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|66
|align=&quot;center&quot;|—
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|align=&quot;left&quot;|2006
|align=&quot;left&quot;|Dangerzone
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|align=&quot;left&quot;|2006
|align=&quot;left&quot;|Rockstarz
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|86
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2007
|align=&quot;left&quot;|Insane in Vain &lt;small&gt;(Выдадзены толькі для радыёстанцый Эстоніі)&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]''
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2008
|align=&quot;left&quot;|Birds of Peace
|align=&quot;left&quot;|''[[Love Is War]]'' &lt;small&gt;(Лацінаамерыканская версія)&lt;/small&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|align=&quot;left&quot;|2008
|align=&quot;left&quot;|Crashing Through The Doors
|align=&quot;left&quot;|TBA
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|align=&quot;center&quot;|—
|-
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|
|
|'''Хіты з першым месцам у чартах'''
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|4
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|- bgcolor=&quot;#F0F8FF&quot;
|
|
|'''Хіты, што ўваходзілі ў дзясятку найлепшых у чартах'''
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|9
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|2
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|1
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;30&quot;|0
|-
|}

=== DVD ===
* 2004 — ''Traces of Sadness (Live in Estonia)''
* 2005 — ''Best Of: The Video Collection''

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Выява:LennaKuurmaa001.jpg|&lt;center&gt;Лена Куўрмаа&lt;/center&gt;
Выява:Piret 16-06-2006.jpg|&lt;center&gt;Пірэт Ярвіс&lt;/center&gt;
Выява:KatrinSiska001.jpg|&lt;center&gt;Катрын Сіска&lt;/center&gt;
Выява:Triinu Kivilaan Live at Real.jpg|&lt;center&gt;Трыну Ківілаан&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Прыклады музыкі ==
* «Metal Queen» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929115248/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-metal_queen.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Traces of Sadness»''
* «Tough Enough» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929115907/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-tough_enough.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Traces of Sadness»''
* «I Don’t Care at All» [http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929102746/http://audio.hitparade.ch/vanilla_ninja-i_dont_care_at_all.wma |date=29 верасня 2007 }} З альбому ''«Blue Tattoo»''

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vanillaninja.ee/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716104141/http://vanillaninja.ee/ |date=16 ліпеня 2011 }}
* [http://www.love-ninjas.com/ Фан-клуб Love Ninjas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080311112446/http://www.love-ninjas.com/ |date=11 сакавіка 2008 }}
* [http://www.vnlinn.forumarena.com/ Міжнародны фан-клуб VN-LINN]
* [http://www.vn-vip.de/ Суполка VN-VIP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150928103234/http://vn-vip.de/ |date=28 верасня 2015 }}
* [http://www.vanillaninja.xz.lt/ Літоўскі фан-клуб]
* [http://www.vanilla-ninja.ru/ Расійскі фан-клуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090121012000/http://vanilla-ninja.ru/ |date=21 студзеня 2009 }}
* [http://www.vanillaninja.cl/ Афіцыйны сайт у Лацінскае Амерыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071116111619/http://www.vanillaninja.cl/ |date=16 лістапада 2007 }}
* [http://www.last.fm/music/Vanilla+Ninja/ Vanilla Ninja на Last.fm]
* [http://www.myspace.com/vanillaninjaofficial/ Vanilla Ninja на Myspace]

[[Катэгорыя:Поп-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2002 годзе]]</text>
      <sha1>ioi0ex21inaf1gqxrjugjd4zwmj2zmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Юдзіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143129</id>
    <revision>
      <id>5189707</id>
      <parentid>4781342</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="mn587sx5dev5x7eas6nfu2r5fjg7dhn" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Юдзіцкі}}
{{Шляхціч
|беларускае імя=Міхал Юдзіцкі
|поўнае імя=
|арыгінальнае імя=
|партрэт=
|шырыня партрэта=
|подпіс=
|герб=POL COA Judycki.svg
|шырыня герба=120px
|подпіс герба=Герб уласны [[Герб «Юдзіцкі»|«Радван зменены»]]
|тытул=[[Кашталян менскі]]
|парадак=
|парадак-жан=
|пад імем=
|сцяг=
|перыядпачатак=1742
|перыядканец=1758
|перыяд праўлення=
|папярэднік=[[Аляксандр Юзэфовіч-Глябіцкі]]
|пераемнік=[[Ян Пётр Юдзіцкі]]
|каментар=

|дата нараджэння=каля [[1700]]
|месца нараджэння=
|дата смерці=5.12.1758
|месца смерці=
|пахаваны=
|пахаваная=
|род=[[Юдзіцкія]]
|бацька= [[Антоні Юдзіцкі]]
|маці=
|муж=
|жонка=Элеанора [[Рудаміна-Дусяцкія|Рудаміна-Дусяцкая]]
|дзеці=Марыяна, Тэафіля, Барбара, Антоні, [[Юзаф Юдзіцкі|Юзаф]]
|рэлігія=
|узнагароды=
|аўтограф=
|Commons=
|Rodovid=
}}

'''Міхал (Дзмітрый) Юдзіцкі''' (каля [[1700]] — {{ДС|5|12|1758}}) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]],

== Біяграфія ==
Паходзіў са шляхецкага роду [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] герба ўласнага «[[Герб «Юдзіцкі»|Радван зменены]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія}}&lt;/ref&gt;. Нарадзіўся каля 1700 года ў сям’і [[Антоні Юдзіцкі|Антонія]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

[[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі]] [[харужы]] з 1715 года, [[падкаморы]] і [[маршалак земскі|маршалак]] з 1729 года. Маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала ВКЛ]] у 1740 годзе. Прыхільнік партыі [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. [[Кашталяны менскія|Кашталян менскі]] з 1742 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

Памёр {{ДС|5|12|1758}} года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Сям’я ==
Меў сыноў: Антонія, жанатага з Соф’яй [[Уніхоўскія|Уніхоўскай]], і [[Юзаф Юдзіцкі|Юзафа]]. Таксама дачок:
* Марыяну, замужам за ўпіцкім старостам [[Крыштаф Пузына|князем Крыштафам Пузынам]];
* Тэафілю, замужам за [[ваўкавыск]]ім [[падстолі]]ем Эразмам Радавіцкім;
* Барбару, першы раз замужам за дыяменцкім старостам [[Казімір Тызенгаўз|Казімірам Тызенгаўзам]], а другі раз за [[старосты жамойцкія|жамойцкім старостам]] [[Антоні Ануфрый Гелгуд|Антоніем Гелгудам]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=770|артыкул=Юдзіцкія|аўтар=[[Міхаіл Красноў|Красноў М.]]}}
* Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, T. 1-15 — Warszawa 1904—1938.

{{продкі}}
{{нашчадкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Юдзіцкі Міхал}}
[[Катэгорыя:Юдзіцкія|Міхал]]
[[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Кашталяны менскія]]
[[Катэгорыя:Маршалкі земскія рэчыцкія]]
[[Катэгорыя:Харунжыя рэчыцкія]]
[[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>mn587sx5dev5x7eas6nfu2r5fjg7dhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Аляксандравіч Шаўня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145267</id>
    <revision>
      <id>5189984</id>
      <parentid>3065726</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47507-35</username>
        <id>173406</id>
      </contributor>
      <comment>дату смерці, удакладненне</comment>
      <origin>5189984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3329" sha1="flk7lof1r3wnre9zj0yp0tk8zmkf6wl" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Анатоль Аляксандравіч Шаўня''' ({{ДН|2|9|1930}}, [[пасёлак Дорахава]], {{МН|Рузскі раён|у Рузскім раёне|}}, [[Маскоўская вобласць]], [[Беларусь|РСФСР -  20 мая 2006, Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[крытык]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і рабочага-перасяленца з Беларусі. Скончыў перакладчыцкі факультэт [[1-ы Маскоўскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў|1-га Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў]] (1954), працаваў у рэдакцыі газеты «[[Советская Белоруссия]]» літсупрацоўнікам, потым выконваў абавязкі загадчыка аддзела крытыкі і бібліяграфіі. З 1959 г. — літсупрацоўнік, пасля рэдактар грамадска-палітычнага аддзела часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». З 1981 г. — рэдактар студыі «Летапіс» кінастудыі «[[Беларусьфільм]]».

== Творчасць ==
Першыя вершы надрукаваў у 1953 г. у інстытуцкай шматтыражцы. Аўтар зборнікаў вершаў «Паводка» (1975), «Урок дабрыні» (1980).

Перакладае з [[італьянская мова|італьянскай мовы]] на беларускую. У яго перакладзе асобнымі выданнямі выйшлі аповесць [[Л. Стурані]] «Праўдзівая гісторыя» (1957), «Прыгоды К’ядзіна» [[М. Арджылі]] і [[Г. Паркі]] (1959), аповесць [[В. Берціні]] «Юнацтва становіцца ў строй» (1960), раман [[Д. Арфелі]] «Лішнія» (1965), анталагічны зборнік сучаснага італьянскага апавядання &quot;Золата Фарчэлы (1968), «Казкі нашых дзён» М .Арджылі (1971). Шмат вершаў сучасных італьянскіх паэтаў перакладзена ім для зборніка «Ад вежаў Ферары» (1974).

Напісаны таксама сцэнарыі мультыплікацыйнага фільма «Квака-задавака» (з [[З. Калядэнка]]м, пастаўлены ў 1977), дакументальнага фільма «Кандрат Крапіва» (1982), шэрагу іншых дакументальных і навукова-папулярных фільмаў.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Анатоль Аляксандравіч Шаўня}}

{{DEFAULTSORT:Шаўня}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>flk7lof1r3wnre9zj0yp0tk8zmkf6wl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190001</id>
      <parentid>5189984</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */ варта было б падаць крыніцу, але выглядае імаверным; афармленне</comment>
      <origin>5190001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3271" sha1="jyea5zgxm00psauxwieygwfbv1gca6h" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Анатоль Аляксандравіч Шаўня''' ({{ВДП}}) — беларускі [[паэт]], [[крытык]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і рабочага-перасяленца з Беларусі. Скончыў перакладчыцкі факультэт [[1-ы Маскоўскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў|1-га Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў]] (1954), працаваў у рэдакцыі газеты «[[Советская Белоруссия]]» літсупрацоўнікам, потым выконваў абавязкі загадчыка аддзела крытыкі і бібліяграфіі. З 1959 года літсупрацоўнік, пасля рэдактар грамадска-палітычнага аддзела часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». З 1981 года рэдактар студыі «Летапіс» кінастудыі «[[Беларусьфільм]]».

Памёр 20 мая 2006 года ў Мінску.{{Няма АК}}

== Творчасць ==
Першыя вершы надрукаваў у 1953 годзе ў інстытуцкай шматтыражцы. Аўтар зборнікаў вершаў «Паводка» (1975), «Урок дабрыні» (1980).

Перакладае з [[італьянская мова|італьянскай мовы]] на беларускую. У яго перакладзе асобнымі выданнямі выйшлі аповесць [[Л. Стурані]] «Праўдзівая гісторыя» (1957), «Прыгоды К’ядзіна» [[М. Арджылі]] і [[Г. Паркі]] (1959), аповесць [[В. Берціні]] «Юнацтва становіцца ў строй» (1960), раман [[Д. Арфелі]] «Лішнія» (1965), анталагічны зборнік сучаснага італьянскага апавядання &quot;Золата Фарчэлы (1968), «Казкі нашых дзён» М .Арджылі (1971). Шмат вершаў сучасных італьянскіх паэтаў перакладзена ім для зборніка «Ад вежаў Ферары» (1974).

Напісаны таксама сцэнарыі мультыплікацыйнага фільма «Квака-задавака» (з [[З. Калядэнка]]м, пастаўлены ў 1977), дакументальнага фільма «Кандрат Крапіва» (1982), шэрагу іншых дакументальных і навукова-папулярных фільмаў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Анатоль Аляксандравіч Шаўня}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шаўня Анатоль}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>jyea5zgxm00psauxwieygwfbv1gca6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінойская цывілізацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158486</id>
    <revision>
      <id>5189820</id>
      <parentid>5022685</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44809" sha1="kc3m42mau0g8efydeun6qeprkvtlxov" xml:space="preserve">[[File:Akrotiri minoan town.jpg|thumb|Мінойскі горад у [[Востраў Сантарын#Мінойскі перыяд|Акраціры]], выява каля 1600 г. да н.э.]]
{{Гісторыя Грэцыі}}
'''Мінойская цывілізацыя''', або '''мінойская культура''' — умоўная агульнараспаўсюджаная назва першай [[цывілізацыя|цывілізацыі]] на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], асноўным цэнтрам якой быў [[востраў Крыт]]. Існавала ў [[XXVII стагоддзе да н.э.|XXVII]] — [[XIV стагоддзе да н.э.|XIV]] стст. да н.э. Разглядаецца як частка [[эгейская культура|эгейскай культуры]].

== Міфалогія ==
[[старажытнагрэчаская міфалогія|Старажытнагрэчаская міфалагічная]] і [[гісторыя|гістарычная]] традыцыі засноўваліся на паданнях, быццам бы першасная гегемонія ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] належала [[востраў Крыт|Крыту]], дзе кіраваў валадар [[Мінас]]. Яму прыпісваліся стварэнне першага [[пісьмо]]вага [[Закон (права)|заканадаўства]], актыўнае ўмяшальніцтва ў справы іншых [[Эгейскае мора|эгейскіх]] [[дзяржава|дзяржаў]], будаўніцтва [[палац]]а [[Лабірынт]]а для свайго пачварнага пасынка [[Мінатаўр]]а, вандроўка на [[Сіцылія|Сіцылію]] і г. д.

З Мінасам звязаны легенды пра крыцкага быка, што спусташаў розныя рэгіёны Грэцыі. Паводле [[міф]]а пра [[Атыка|атычнага]] героя [[Тэсей|Тэсея]], [[Афіны]] выплочвалі Крыту ганебную даніну дзяўчатамі і юнакамі, якія прыносіліся ў ахвяру Мінатаўру. Аднак Тэсей здолеў пракрасціся ў Лабірынт са зброяй і забіць пачвару. Яму ж прыпісвалася забойства крыцкага быка.

Ужо ў эпоху [[антычнасць|антычнасці]] да міфаў пра Мінаса і Тэсея ставіліся даволі крытычна. Часам іх імкнуліся растлумачыць [[рацыяналізм|рацыянальна]], а часам — абвяргалі. [[Герадот]] звязваў з імем Мінаса росквіт эгейскіх астравоў і казаў, што іх жыхары выплочвалі Крыту лёгкую даніну грабцамі. Ён паведамляў, што тубыльцы астравоў-[[лелегі]] і [[карыйцы]] былі пераселены крыцянамі ў [[Малая Азія|Малую Азію]]. Афінскі гісторык [[Фукідыд]] лічыў, што вялікая ўлада крыцкага валадара абапіралася на [[таласакратыя|таласакратыю]] — перавагу на [[мора|моры]].

Так або іначай, імя Мінаса дало пачатак тэрміну '''мінойскі''', які азначаў пэўны перыяд росквіту дзяржавы на Крыце, а пасля і ўсёй [[культура|культуры]] старажытнага Крыта і Эгейскага басейна.

== Археалогія ==
Ужо ў эпоху [[Асветніцтва]] [[старажытнагрэчаская міфалогія]] ўспрымалася толькі як [[казка]]. Цікавасць да старажытных паданняў сярод [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[навука|навукоўцаў]] адрадзілася толькі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Асаблівую сенсацыю выклікалі раскопкі [[Троя|Троі]] і рэшткаў [[Мікенская цывілізацыя|Мікенскай цывілізацыі]] [[Германія|нямецкім]] [[археалогія|археолагам]]-самавучкай [[Генрых Шліман|Генрыхам Шліманам]]. Аднак спробы Шлімана і іншых археолагаў весці даследаванні на [[востраў Крыт|Крыце]] па розных прычынах не прынеслі асаблівага плёну.

Сітуацыя змянілася дзякуючы прафесійнаму [[Вялікабрытанія|брытанскаму]] даследчыку [[Артур Джон Эванс|Артуру Эвансу]]. У [[1900]] г. ён распачаў маштабныя раскопкі [[Кноскі палац|палаца ў Кносе]], якія прывялі да знаходкі найстаражытнейшай [[цывілізацыя|цывілізацыі]] на тэрыторыі Еўропы. А. Эванс здолеў адшукаць і даць тлумачэнне некалькім буйным археалагічным помнікам 3 — 2 тысячагоддзяў да н.э., адкрыў [[Крыцкае палацавае пісьмо|крыцкую лінейную пісьмовасць]] і стварыў рэканструкцыю [[мінойцы|мінойскага]] грамадства і культуры. Хаця многія яго погляды састарэлі або былі абвергнуты паслядоўнікамі, ідэі А. Эванса пра [[матрыярхат|матрыярхальнае]] грамадства старажытнага Крыта, [[тэакратыя|тэакратычную]] ўладу кноскіх [[манарх]]аў, мірны характар гэтай цывілізацыі, [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні мінойцаў працягваюць моцна ўплываць і на сучасных даследчыкаў.

У [[1932]] г. [[Грэцыя|грэчаскі]] археолаг [[Спірыдон Марынатас]] падчас раскопак у 6 км ад [[Кнос]]а знайшоў рэшткі мінойскай пабудовы, дзе выявіў паклады [[вулкан]]ічнай [[Пемза|пемзы]]. Ён прыйшоў да высновы, што мінойская цывілізацыя магла быць знішчана ў выніку катастрофы — вывяржэння вулкана на суседнім [[востраў Сантарын|востраве Сантарын]]. У [[1967]]—[[1974]] гг. С. Марынатас арганізаваў даследаванні на Сантарыне, дзе бліскуча даказаў не толькі факт некалькіх вывяржэнняў, але таксама адкрыў пакуль адзіны вядомы мінойскі [[горад]] Акраціры.

У [[1950]] г. брытанцы [[Майкл Вентрыс]] і [[Джон Чэдвік]] расшыфравалі крыцкае лінейнае пісьмо тыпу Б і даказалі, што яно мае дачыненне да мікенскай, а не мінойскай цывілізацыі. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. адбыўся перагляд многіх першасных ідэй аб існаванні мінойскага Крыта, што стала магчыма дзякуючы далейшым археалагічным пошукам, а таксама галоснасці і адкрытасці ў навуковым асяроддзі (А. Эванс неахвотна публікаваў матэрыялы, якія супярэчылі яго тлумачэнням, або якія ён не мог зразумець).

&lt;gallery align=center widths=250px&gt;
Image:Knossos Arthur Evans 02.jpg|Помнік [[Артур Джон Эванс|Артуру Эвансу]] ў [[Кнос]]е
Image: Knossos - 09.jpg|Часткова рэканструяваны [[Артур Джон Эванс|Артурам Эвансам]] палац у [[Кнос]]е
Image:Maqueta del jaciment arqueològic d'Akrotiri, exposada al Museu de la Prehistòria de Thira.JPG|Макет раскопак на [[Сантарын]]е
Image: Phaistos 01.jpg|Раскапаныя рэшткі палаца ў [[Фест|Фесце]]
&lt;/gallery&gt;

== Перыядызацыя ==
Першасная перыядызацыя мінойскай цывілізацыі была зроблена [[Артур Джон Эванс|Артурам Эвансам]]&lt;ref&gt;История Древней Греции./Сост. К. В. Паневин — СПб.: АСТ, Полигон, 1999. — С. 27 ISBN 5-89173-037-5&lt;/ref&gt;:

* Старажытны мінойскі перыяд ([[2600 да н.э.|2600]]—[[2000 да н.э.|2000]] гг. да н.э.)
* Сярэдні мінойскі перыяд (2000—[[1600 да н.э.|1600]] гг. да н.э.)
* Позні мінойскі перыяд (1600—[[1100 да н.э.|1100]] гг. да н.э.)

Хаця перыядызацыя А. Эванса паўплывала на вылучэнне тых ці іншых перыядаў [[Эгейская культура|Эгейскай культуры]], ў нашы дні яна лічыцца састарэлай. Згодна [[археалогія|археалагічным]] знаходкам прынята падзяляць [[гісторыя|гісторыю]] мінойскай цывілізацыі на:

* Ранні [[бронзавы век]] ([[3000 да н.э.|3000]] — [[1900 да н.э.|1900]] гг. да н.э.)
* Сярэдні бронзавы век (1900 — [[1550 да н.э.|1550]] гг. да н.э.)

Археалагічная перыядызацыя таксама цалкам не супадае з эпохамі зараджэння і развіцця цывілізацыі, таму сярод даследчыкаў мінойскага Крыта ў апошнія дзесяцігоддзі пераважае падзел на наступныя перыяды:

* Дапалацавы час (2600—2000 гг. да н.э.)
* Перыяд ранніх палацаў (1900 — [[1700 да н.э.|1700]] гг. да н.э.)
* Перыяд новых палацаў (1700 — [[1450 да н.э.|1450]] гг. да н.э.)&lt;ref&gt;Гл.: [https://thelib.ru/books/boris_sergeevich_lyapustin/drevnyaya_greciya-read-5.html Борис Сергеевич Ляпустин, Игорь Евгеньевич Суриков, Древняя Греция]&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Выява:Map Minoan Crete-be.svg|thumb|350 px|Мінойскі Крыт]]
[[археалогія|Археалагічныя]] раскопкі [[2008]]—[[2009]] гг. паказалі, што [[Востраў Крыт|Крыт]] быў населены продкамі сучаснага чалавека ўжо 130 тысяч гадоў таму. Цікава, што некаторыя вучоныя лічаць, быццам бы гэта адбылося шляхам мараплаўства&lt;ref&gt;[http://scribd.com/doc/45324652/Strasser-et-al-2010-Stone-Age-Seafaring-in-the-Mediterranean-Plakias-Region-for-Lower-Palaeolithic-and-Mesolithic-Habitation-of-Crete-Hesperia-79 Thomas F. Strasser et al., Stone Age Seafaringin the Mediterranean] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130502182156/http://www.scribd.com/doc/45324652/Strasser-et-al-2010-Stone-Age-Seafaring-in-the-Mediterranean-Plakias-Region-for-Lower-Palaeolithic-and-Mesolithic-Habitation-of-Crete-Hesperia-79 |date=2 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;. Засяленне [[чалавек|челавекам сучаснага тыпу]] адбылося толькі ў [[неаліт|неаліце]], у сярэдзіне 7 тысячагоддзя да н. э. Нягледзячы на тое, што неалітычныя жыхары дасягнулі дастаткова высокай ступені развіцця, доўгі час меркавалася, што прыкладна ў [[2600 да н.э.|2600]] г. да н.э. яны саступілі месца перасяленцам з іншых рэгіёнаў, якія і стварылі мінойскую цывілізацыю&lt;ref&gt;[http://www.interkriti.org/crete/history_of_crete.html History of Crete: Outlined history of the island of Crete, from Neolithic times to present days]&lt;/ref&gt;. Найбольш папулярнай была [[гіпотэза]] аб перасяленні з [[Малая Азія|Малой Азіі]]. Акрамя таго, у розны час высоўваліся здагадкі аб перасяленні з паўначы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] ([[Фінікія]]), [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] ([[Старажытны Егіпет]]) і г. д.&lt;ref&gt;Ю. В. Откупщиков, Догреческий субстрат. У истоков европейской цивилизации. — Лг.: Из-во Ленинградского университета, 1988&lt;/ref&gt;

Даследаванні магільняў і вывучэнне [[фрэска|фрэсак]] [[палац]]аў прывялі да думкі, што мінойцы былі невысокімі (сярэдні рост мужчын каля 160 см), чарнявымі і хутчэй належалі да [[Міжземнае мора|міжземнаморскага]] тыпу [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне [[2012]] г. мінойскіх магільняў&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/science-environment-22527821 DNA reveals origin of Greece's ancient Minoan culture]&lt;/ref&gt; паказала, что пахаваныя ў іх былі блізкімі да тагачаснага насельніцтва Еўропы і сучасных жыхароў Крыта, найхутчэй яны з'яўляліся нашчадкамі першасных перасяленцаў [[каменны век|каменнага веку]].

У [[2600 да н.э.|2600]] — [[2400 да н.э.|2400]] гг. да н.э. на Крыце адбыліся значныя змены — удасканаленне выплаўлення [[бронза|бронзы]] і асваенне [[земляробства|земляробамі]] ўсіх прыдатных земляў. Важную ролю ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] адыгрывала ўрадлівая даліна Месара на поўдні цэнтральнага Крыта. Жыхары вострава асвоілі вырошчванне [[Метлюжковыя|збожжавых]] (асаблівае месца займаў непатрабавальны да [[глеба]]ў [[Ячмень звычайны|ячмень]]), [[Вінаград (род)|вінаграду]] і [[масліна|масліны]]. Вывучэнне [[кераміка|керамікі]] і выяў паказала, што на мінойскім Крыце і суседніх астравах квітнела [[пчалярства]]&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/Apiculture-Prehistoric-Aegean-Mycenaean-Revisited/dp/1407304542 Anastasios V. Harissis, Haralampos V. Harissis, Apiculture in the Prehistoric Aegean. Minoan and Mycenaean Symbols Revisited]&lt;/ref&gt;. Магчыма, у гэты перыяд Крыт адчуваў уздзеянне развітай [[кікладская культура|кікладскай культуры]]. Сувязь і абмен з іншымі рэгіёнамі Міжземнага мора забяспечвалі мінойцаў металамі ([[медзь|медзю]] і [[волава]]м), якія на Крыце не здабываліся, але маглі быць дастаўлены з [[Кіпр]]а, Малой Азіі і поўначы Балканскага паўвострава.

У 2400 — [[2100 да н.э.|2100]] гг. да н.э. з'явіліся паселішчы з вялікімі жытламі і калектыўнымі купальнымі магільнямі. Распаўсюджваецца ганчарнае кола. Керамічныя вырабы гэтага часу ўжо адрозніваліся значнай вытанчаннасцю. Сустракаюцца выявы [[Карабель|караблёў]]. Знаходкі каменных [[якар]]аў да паўтоны (пачатак 2 тысячагоддзя да н.э.) сведчаць, што жыхары Крыта будавалі буйныя марскія [[судна|судны]]. Аднак у 2100 — [[1900 да н.э.|1900]] гг. да н.э. многія паселішчы апынуліся разбуранымі. Прыкладна тады ж знікла [[кікладская культура]].

Цэнтрамі [[Грамадства|грамадскага]] і [[рэлігія|рэлігійнага]] жыцця сталі крыцкія [[палац]]ы ([[Малія]], [[Фест]], [[Кнос]]), якія суседнічалі з меншымі па памерах [[віла]]мі і звычайнымі паселішчамі земляробаў. На [[Востраў Сантарын|востраве Сантарын]] быў пабудаваны пакуль адзіны вядомы мінойскі [[горад]]. Перыяд ранніх палацаў таксама скончыўся разбурэннямі&lt;ref&gt;[http://www.crete-mg.com/index.php?page=2&amp;sub=711 Крит. История. Минойская эпоха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305002544/http://www.crete-mg.com/index.php?page=2&amp;sub=711 |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што разбурэнні былі выкліканы моцным [[землетрасенне]]м. Той жа лёс нападкаў падобную палацавую культуру, якая існавала на [[Пелапанес]]е. Але ў адрозненні ад Пелапанеса, на Крыце палацавыя комплесы адрадзіліся.

[[File:Minoan fleet freeze from Akrotiri fragment.gif|thumb|Мінойскі карабель. Фрэска ў [[Востраў Сантарын#Мінойскі перыяд|Акраціры]], каля 1600 г. да н.э.]]
Перыяд новых палацаў ([[1700 да н.э.|1700]] — [[1450 да н.э.|1450]] гг. да н.э.) лічыцца росквітам мінойскай цывілізацыі, калі Крыт набыў палітычнае адзінства. Магчыма, адным з кіраўнікоў Крыта быў [[легенда]]рны [[Мінас]], або гэта імя насілі розныя валадары вострава. Новыя палацы, значна большыя па плошчы, чым старыя, працягвалі адыгрываць ролю грамадскіх, эканамічных і культурных цэнтраў. Найбольшым з'яўляўся палац у Кносе, таму яго прынята вылучаць як галоўны. Палацы аб'ядноўвала сетка дарог. Яны не былі ўмацаванымі, што падкрэслівае бязбоязнасць насельнікаў палацаў у дачыненні да іншаземцаў і простых суграмадзян. На малюнках, знойдзеных на Крыце і Сантарыне, мала выяў, звязаных з гвалтам. Унутраны мір мог дасягацца [[Тэакратыя|тэакратычным]] характарам кіравання, тым, што палацы з'яўляліся рэлігійнымі цэнтрамі. Знешняя бяспека тлумачыцца астраўной ізаляцыяй і [[таласакратыя]]й.

Да сярэдзіны [[15 стагоддзе да н.э.|XV]] ст. да н.э. мінойская цывілізацыя пашырыла свой уплыў на астравы [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], Кіпр і паўднёвы захад Малой Азіі (раён [[Мілет]]а). Вялікі флот Крыта і Сантарына вёў [[гандаль]] з Паўночнай Афрыкай, Блізкім Усходам і Заходнім Міжземнамор'ем. Кераміку і іншыя рэчы, зробленыя мінойцамі, знаходзяць у розных рэгіёнах [[Грэцыя|Грэцыі]], на тэрыторыі [[Егіпет|Егіпта]], [[Турцыя|Турцыі]], Усходняй [[Сіцылія|Сіцыліі]], нават на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]] і ў іншых краінах, адкуль таксама прывозілі [[метал]]ы, збожжа, [[драўніна|драўніну]], шкарлупіну [[Страус|струсіных]] [[Яйка|яек]] і г. д. Адзінкай буйных разлікаў міжнароднага гандлю быў так званы крыцкі [[талант]] — мера вагі ў 29 кг. Знойдзены дваццаці дзевяці кілаграмовыя каменныя гіры, а таксама зліткі бронзы ў форме бычыных скур&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberIII.htm#pred |title=История Древней Греции. / Под ред. В. И. Кузищина. — М.: Высшая школа, 1996 |access-date=28 красавіка 2013 |archive-date=15 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215092511/http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberIII.htm#pred |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Перыяд новых палацаў адзначыўся росквітам культуры і мастацтва.

У наш час большасць вучоных прытрымліваецца думкі, што мінойская цывілізацыя загінула ў выніку двух катастрафічных [[Вывяржэнне вулкана|вывяржэнняў вулкана]] на востраве Сантарын. Першае адбылося каля [[1520 да н.э.|1520]] г. да н.э. Яно значна пераўзыходзіла знакамітае вывяржэнне [[Вулкан Кракатаў|Кракатау]] ў [[1883]] г., суправаджалася магутным выбухам, вікідамі [[вада|вадзянога]] пару, атрутных [[газ]]аў, велізарнага воблака попелу, [[цунамі]] з хвалямі да 25 — 40 м увышыню. Вывяржэнне знішчыла горад Акраціры на самім Сантарыне. Значна пацярпеў Крыт, асабліва яго паўночнае ўзбярэжжа. Попел і пемза засыпалі палеткі, што прывяло да неўраджаяў і згубы хатніх жывёлін. Аднак большасць палацаў выстаяла, і жыццё было ўзноўлена. Другое вывяржэнне адбылося каля [[1460 да н.э.|1460]] г. да н.э. На гэты раз былі разбураны ўсе палацы і [[порт]]ы, відавочна знішчаны [[флот]]. Як паказваюць даследаванні апошніх дзесяцігоддзяў, мінойцы панеслі значныя чалавечыя страты, але імкнуліся наладзіць гаспадарку&lt;ref&gt;[http://blogs.getty.edu/iris/life-after-disaster-a-conversation-with-archaeologist-sandy-macgillivray/ Annelisa Stephan, Life After Disaster: A Conversation with Archaeologist Sandy MacGillivray]&lt;/ref&gt;. Але з Балканскага паўвострава на Крыт пераправіліся ваяўнічыя [[ахейцы]]. Яны паклалі канец мінойскай культуры. Крыт быў уцягнуты ў сферу [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай цывілізацыі]]. Паданні аб двух спусташэннях захоўваліся на Крыце стагоддзямі і былі зафіксаваны [[Герадот]]ам&lt;ref&gt;Герадот, VII:171&lt;/ref&gt;.

== Грамадства і культура ==
{{main|Мінойцы}}
[[File:Minoan - Sealstone of a Bull - Walters 42769.jpg|thumb|Мінойская пячатка з выявай быка, знойдзеная ў Егіпце, [[XVI стагоддзе да н.э.|XVI ст. да н.э.]]]]
[[File:Fruchtschale Kamares-Stil 06.jpg|thumb|Роспіс камарэс]]
Адным з найвялікшых дасягненняў мінойскай цывілізацыі было вынаходніцтва [[Крыцкае палацавае пісьмо|лінейнага пісьма тыпу А]]. Яно развівалася з [[Піктаграма|піктаграфічных знакаў]], якія пакідалі на прадметах і пячатках. Больш дасканалым [[Склад (мова)|складовым]] [[пісьмо]]м карысталіся пераважна ў перыяды [[палац]]аў. Знойдзена значная колькасць [[гліна|гліняных]] таблетак з запісамі на лінейнай мове А. Яны пакуль не расшыфраваны, але, як мяркуюць, уяўляюць сабою гаспадарчыя запісы.

Культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі цэнтрамі з'яўляліся так званыя палацы. Адзіная [[Архітэктура|архітэктурная]] схема крыцкіх палацаў канчаткова замацавалася толькі ў [[17 стагоддзе да н.э.|XVII]] — [[16 стагоддзе да н.э.|XVI]] стст. да н.э. Яна мела наступныя асаблівасці:

* Сэнсавым цэнтрам будынка з'яўляецца ўнутраны двор, ад яго ідзе развіццё будаўнічай планіроўкі.
* У планіроўцы прынцып функцыянальнасці пераўзыходзіць прынцып [[Сіметрыя|сіметрычнасці]]
* Для асвятлення ўнутраных памяшканняў выкарыстоўваюцца светлавыя праёмы
* Некаторыя залы падзеленыя слупамі з навяснымі [[драўніна|драўлянымі]] [[дзверы|дзвярамі]]
* Інтэр'ер мае люстральныя пакоі і калідоры з паніжэннем падлогі
* У якасці апоры выкарыстоўваюцца абтынкаваныя драўляныя [[калона|калоны]]. Іх дакладны колер не вядомы. [[Артур Джон Эванс|Артур Эванс]] пры частковай рэстаўрацыі палаца ў [[Кнос]]е выкарыстаў чырвоны, за што пазней крытыкаваўся іншымі археолагамі
* Аднастайнасць у планіроўцы большасці новых палацаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.portal-slovo.ru/art/36084.php |title=Зинченко С. А., Искусство древней Греции, Крит (часть II) |access-date=29 красавіка 2013 |archive-date=8 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008052330/http://portal-slovo.ru/art/36084.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Крыцкія палацы мелі не вонкавы, характэрны для сучасных будынкаў, а ўнутраны [[фасад]]. Яны будаваліся і перабудоўваліся ад цэнтру на працягу многіх стагоддзяў. Будаўніцтва ніколі канчаткова не завяршалася, пры патрэбе палац пашыраўся. У асноўным, выкарыстоўваліся мясцовыя будаўнічыя матэрыялы — пясчанік, [[гліна]], драўніна, [[алебастр]]. [[Мінойцы]] ўмелі вырабляць [[цэмент]]. Інтэр'ер багата ўпрыгожваўся роспісамі, фрэскамі і барэльефамі. Мелася добра прадуманая [[каналізацыя]].

Найбольшы па памерах палац у Кносе займае плошчу каля 24 тыс. м², палац у [[Фест|Фесце]] — 8,4 тыс. м², палац у [[Малія|Маліі]] — не менш за 8 тыс. м². Калі ўлічыць тое, што будынкі мелі па некалькі паверхаў і падземныя скляпы, то можна меркаваць, што кожны палац утрымоўваў значную колькасць насельнікаў. У палацах жылі прадстаўнікі вышэйшых колаў мінойскага грамадства, слугі, рамеснікі, магчыма [[рабства|рабы]]. У іх захоўваліся прадукты, якія збіралі ў навакольных абшчын, прадметы рамяства і тое, што трапіла на Крыт у выніку гандлю з іншымі краінамі. На Крыце таксама знойдзена некалькі меншых па памерах сельскіх будынкаў, якія археолагі назвалі [[віла]]мі. Простыя абшчыннікі жылі за межамі палацаў і віл, у звычайных хацінах. Для жытла і магільняў прыстасоўвалі нават [[пячора|пячоры]]. Знойдзеныя ў [[гара|горных]] раёнах пахаванні сялян утрымоўваюць невялікую колькасць немудрагелістых вылепленых з гліны фігурак жывёлін і людзей.

Каля палацаў развіваліся буйныя паселішчы, якія можна называць [[горад|гарадамі]]. Так, у Кносе жылыя дамы каля палаца ў перыяд росквіту займалі каля 30 га. Многія з іх мелі 2 або 3 паверхі, прасторныя памяшканні для захавання харчу і тавараў, [[дрэнаж]]ную сістэму і водазабеспячэнне. Але некаторы час даследчыкі болей звярталі ўвагу на палацы, чым на буйныя паселішчы вакол палацаў. У некаторых выпадках гэта прыводзіла да непаразуменняў, калі археолагі не апісвалі [[Абарончае збудаванне|ўмацаванняў]] вакол палацаў, далей рабілася выснова, што іх наогул не было. Аднак абарончыя збудаванні ўсёткі ўзводзіліся як вакол палацаў, так і вакол гарадоў. Так, [[Артур Джон Эванс|А. Эванс]] знайшоў у Кноскім палацы [[фундамент]] абарончай [[вежа|вежы]], рэшткі вежы каля паўночнага ўваходу і памяшканні, якія прымыкаюць да палацавых уваходаў, якія ён назваў «пакоямі аховы». Але ў далейшым ён звычайна не ўзгадваў пра знаходкі, паколькі яны не адпавядалі яго [[гіпотэза|гіпотэзе]] пра мірны характар мінойскага грамадства&lt;ref&gt;[https://www.archaeology.wiki/blog/2015/09/07/cretan-fortifications-part-1/ https://www.archaeology.wiki/blog/2015/09/07/cretan-fortifications-part-1/]&lt;/ref&gt;. У Гурніі на паўночным узбярэжжы [[Крыт]]а была выяўлена сістэма ўмацаванняў, якая ўключала масіўны [[абарончая сцяна|мур]] каля 27 м і рэшткі вежы&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/life-style/history/crete-fortifications-debunk-myth-of-peaceful-minoan-society-1964033.html Crete fortifications debunk myth of peaceful Minoan society]&lt;/ref&gt;. На Крыце вядомы і іншыя абарончыя збудаванні&lt;ref&gt;Alusik, T. Minoan Defensive Architeccture in Palaikastro Area. // Sbornik praci filozoficke fakulty Brnenskii Univerzity. N 10. — Brno, 2010. P. 5 — 13&lt;/ref&gt;. Адзін з найлепей вывучаных гарадоў Акраціры на [[Сантарын]]е ([[Кіклады|Кікладскія астравы]]) таксама меў штучныя і прыродныя ўмацаванні, што падцвярджаецца выявамі на фрэсках.

Мінойскае [[мастацтва]] пазбаўлена манументальнасці, але дастаткова разнастайнае. Яно прадстаўлена фрэскавым [[жывапіс]]ам на сценах крыцкіх палацаў і гарадскіх пабудоў Акраціры. На большасці малюнкаў адлюстраваны прыродны свет, жыццё мора. Цікава, што жаночыя выявы людзей сустракаюцца значна часцей, чым мужчынскія. Жанчыны звычайна маляваліся белым колерам, мужчыны — чырвоным. Жанчыны апранутыя ў даволі разнастайную вопратку, маюць складаныя прычоскі. Асноўным адзеннем мужчын у лепшым выпадку з'яўляюцца насцегнавыя повязі&lt;ref&gt;[http://www.fashionencyclopedia.com/fashion_costume_culture/The-Ancient-World-Greece/Minoan-Dress.html Minoan Dress]&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery align=center&gt;
Image:Akrotiri papyrus.jpg|Выява папіруса ў Акраціры
Image:Dauphins de knossos.jpg|[[Дэльфіны (фрэска)|Фрэска з дэльфінамі]] ў Кносе
Image:Knossos frise pieuvre edit.jpg|Фрэска з кальмарам, Кнос
Image:Knossos women fresco.jpg|«Жанчыны ў блакітным» (Кнос)
Image:The Parisian, fresco, Knossos, Greece.jpg|«[[Парыжанка (фрэска)|Парыжанка]]» (Кнос)
Image:Akrotiri nakedboy.jpg|Выява аголенага хлопца (Акраціры)
&lt;/gallery&gt;

Ужо ў эпоху старых палацаў узнік стыль роспісу [[кераміка|керамічных]] вырабаў ''кама́рэс'' (названы па найменню пячоры каля Феста, дзе ўпершыню быў знойдзены). Ён уяўляў сабой лінейны [[арнамент]], які наносіўся на матавую аснову чорнага колеру белай, аранжавай або чырвонай фарбай. Сценкі гліняных пасудзін былі тонкія. Палацавыя рамеснікі апрацоўвалі [[метал]]ы, [[Слановая косць|слановую косць]], шкарлупіну [[страус]]іных [[яйка|яек]], выраблялі арнаментаваную зброю, пячаткі са складанымі выявамі, дробныя [[золата|залатыя]] і [[фаянс]]авыя фігуркі і г. д.

Практычная адсутнасць пісьмовых крыніц і апора выключна на [[археалогія|археалагічныя]] сведчанні робіць праблему рэканструкцыі сапраўднага аблічча мінойскага [[грамадства]] занадта складаным. Вучоныя вымушаныя праводзіць паралелі з вядомымі тагачаснымі грамадствамі [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], што не заўсёды карэктна з-за магчымых істотных адрозненняў. [[Артур Джон Эванс|Артур Эванс]] лічыў, што быццам бы адсутнасць у перыяды палацаў абарончых збудаванняў, будаўніцтва дарог і каналаў, а таксама рэдкія выявы гвалту сведчаць, што ў 2 тысячагоддзі да н.э. на Крыце была створана адзіная дзяржава, і ўладары розных палацаў не вялі паміж сабою войны. У наш час гэта [[гіпотэза]] лічыцца састарэлай.

Вялізарная розніца ў жыцці палацаў і сельскіх паселішчаў кажа аб існаванні сацыяльнай няроўнасці. Вышэйшыя колы грамадства мелі большы доступ да багаццяў і магчымасць эфектыўна арганізоўваць простых абшчыннікаў для забеспячэння сваіх патрэб. Тое, што насельнікі палацаў не баяліся бедных сялян, даследчыкі тлумачаць [[тэакратыя|тэакратычнай]] уладай галоўнага ўладара ў Кносе. Але пры гэтым ніякіх выяў самога манарха не знойдзена. Артур Эванс палічыў за выяву манарха фрэску, якую назваў «[[Прынц з лілеямі]]», што, аднак, аспрэчваецца сучаснымі даследчыкамі. Мяркуецца, што постаць валадара была [[табу]]явана для мастакоў&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/2624361/Proskynesis_and_Minoan_Theocracy Nanno Marinatos, Proskynesis and Minoan Theocracy]&lt;/ref&gt;.

Яшчэ больш спрэчнай з'яўляецца пытанне аб [[рэлігія|рэлігіі]] мінойцаў. Каб сцвердзіць старажытнасць адкрытай ім цывілізацыі, Артур Эванс выкарыстаў папулярную ў першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. тэорыю [[матрыярхат]]у і патлумачыў вялікую колькасць жаночых выяў як шанаванне мінойцамі адзінай [[бог|багіні]]-маці. Але вядомы рэлігійныя мужчынскія выявы&lt;ref&gt;Cynthia Eller, Two Knights and a Goddess: Sir Arthur Evans, Sir James George Frazer, and the Invention of Minoan Religion. // Journal of Mediterranean Archaeology 25.1 (2012) p. 75-98&lt;/ref&gt;. Хутчэй за ўсё, рэлігіяй мінойцаў быў [[політэізм]]. У якасці рэлігійных абвяшчаюцца выявы двухбаковай сякеры—[[лабрыс]]у, а таксама быка. У мінойскім мастацтве распаўсюджаны бычыныя малюнкі і фігуркі, адлюстраванне [[рог]]аў, а таксама сюжэт таўрамахіі — гульні або барацьбы з быком. Сакральнасць паядынку з небяспечнай жывёлай тлумачыцца [[земляробства|земляробчым]] цыклам святаў. Магчыма, што выявы быка, а таксама заблытаныя калідоры крыцкіх палацаў пазней спарадзілі [[міф]] пра [[Тэсей|Тэсея]] і [[Мінатаўр]]а.

Мінойцы не будавалі [[храм]]аў. Вядомы толькі некалькі пячорных і горных рэлігійных цэнтраў, хутчэй за ўсё звязаных з пахавальнымі [[абрад]]амі. Вучоныя схільныя да думкі, што рытуальныя месцы знаходзіліся знутры палацаў (некаторыя пакоі не мелі жыллёвага або гаспадарчага прызначэння), або палацы цалкам разглядаліся мінойцамі як храмы. Археолагамі знойдзены доказы дзіцячых ахвярапрынашэнняў і сакральнага [[канібалізм|людаедства]]&lt;ref&gt;[http://books.google.by/books?id=cgcOAAAAQAAJ&amp;pg=PA172&amp;lpg=PA172&amp;dq=cannibalism+Minoan&amp;source=bl&amp;ots=1bjDHUpEn_&amp;sig=fwRnhhrGPX_K8fcP_7Raq4a5oh0&amp;hl=be&amp;sa=X&amp;ei=NKR9Ueq2HLKO7QaMlYCABg&amp;ved=0CEAQ6AEwAw#v=onepage&amp;q&amp;f=false Rodney Castleden, Minoans: life in Bronze Age Crete]&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery align=center&gt;
Image:Knossos frise2.JPG|«[[Прынц з лілеямі]]»
Image:Boar tusk helmet Akrotiri.jpg|Рэдкая выява воінаў (Акраціры)
Image:Minoan Labrys.jpg|Мінойскі лабрыс
Image:Snake Goddess Crete 1600BC.jpg|«Багіня са змеямі»
Image:Minoan girl, c. 1600-1500 BCE, bronze, Crete, Cleveland Museum of Art.jpg|Бронзавая выява жанчыны
Image:Bull's head vase.JPG|Ваза ў форме галавы быка (XV стагоддзе да н.э.)
Image:Bull-leaping.jpg|Таўрамахія
&lt;/gallery&gt;

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://classics.mit.edu/Herodotus/history.html The History of Herodotus]
* [http://classics.mit.edu/Thucydides/pelopwar.html Thucydides, The History of the Peloponnesian War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121119075757/http://classics.mit.edu/Thucydides/pelopwar.html |date=19 лістапада 2012 }}
* [http://sirarthurevans.ashmus.ox.ac.uk/biography/ Sir Arthur Evans]
* [http://historystack.com/Minoan_Civilization Timeline of Minoan Civilization]
* [http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/1382/1/Grigoryuk%20T.V.%20The%20Minoan%20Talassocracy.%20Relations%20of%20Crete%20with%20Mediterranean%20States.pdf Григорюк Т. В., «Минойская талассократия»: контакты Крита с государствами Средиземноморья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305103251/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/1382/1/Grigoryuk%20T.V.%20The%20Minoan%20Talassocracy.%20Relations%20of%20Crete%20with%20Mediterranean%20States.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старажытны свет]]
[[Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку]]
[[Катэгорыя:Мінойская цывілізацыя| ]]
[[Катэгорыя:Старажытнае Міжземнамор’е]]</text>
      <sha1>kc3m42mau0g8efydeun6qeprkvtlxov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікенская цывілізацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160168</id>
    <revision>
      <id>5189782</id>
      <parentid>4612541</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38085" sha1="g22brvtbk8rcgqclju3ck7urwob7tdd" xml:space="preserve">[[Файл:Micean civ be.gif|thumb|350 px|Распаўсюджанне Мікенскай цывілізацыі]]
{{Гісторыя Грэцыі}}
'''Міке́нская цывілізацыя''', '''Міке́нская культура''' — [[ахейцы|ахейская]] [[цывілізацыя]] [[бронзавы век|бронзавага веку]] ([[17 стагоддзе да н.э.|XVII]] — [[12 стагоддзе да н.э.|XII]] стст. да н. э.). Разглядаецца як частка [[эгейская культура|эгейскай цывілізацыі]]. Назва дадзена па найменню старажытнага [[горад]]а [[Мікены]] на паўвостраве [[Пелапанес]].

== Даследаванне ==
[[Файл:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|left|Нямецкія археолагі падчас раскопак у Мікенах. Фота 1884—1885 гг.]]
[[Старажытнагрэчаская міфалогія]] і [[эпас|эпічныя творы]] доўгі час з’яўляліся адзінай крыніцай [[гісторыя|гісторыі]] Мікенскай цывілізацыі. [[Міф]]ы апавядалі пра заснаванне [[горад|гарадоў]], [[культура|культурных]] першапродкаў і подзвігі герояў, у тым ліку [[Данай|Даная]], [[Кадм]]а, [[Пелоп]]а, [[Эдып]]а, [[Персей|Персея]], [[Тэсей|Тэсея]], [[арганаўты|арганаўтаў]] і інш. Эпічны [[Траянскі цыкл]], найбольш вядомымі творамі якога з’яўляюцца [[Іліяда]] і [[Адысея]] [[Гамер]]а, апавядаў пра вайну [[ахейцы|ахейцаў]] супраць малаазіяцкіх [[тэўкры|тэўкраў]] і спусташэнне ахейцамі [[Троя|Троі]]. У міфах і эпічных творах узгадваліся такія буйныя ахейскія цэнтры [[Балканскі паўвостраў|балканскай]] [[Элада|Элады]], як [[Мікены]], [[Тырынф]], [[Афіны]], [[Фівы (Грэцыя)|Фівы]], [[Аргас (горад)|Аргас]], [[Спарта]] і інш. Акрамя таго, у іх казалася пра ахейскія калоніі на [[Востраў Кіпр|Кіпры]] і ў Заходнім [[Міжземнае мора|Міжземнамор’і]].

Спробы даследчай перапрацоўкі міфаў прадпрымаліся ўжо ў перыяд [[элінізм]]у. Складальнікі [[Параская хроніка|Параскага мармуру]] ([[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н. э.)&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/443560/Parian-Chronicle Parian Chronicle]&lt;/ref&gt; паспрабавалі ўсталяваць адзіную [[храналогія|храналогію]] міфічных падзей. Прыбыццё ў Грэцыю Даная (згодна з Гамерам — першапродка ахейцаў) яны датавалі [[16 стагоддзе да н.э.|XVI]] ст. да н. э. Аднак сапраўдны прарыў быў зроблены вучонымі ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., калі [[Іаган Іаахім Вінкельман|І. Вінкельман]]&lt;ref&gt;[http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vinkelman.htm Лившиц М., ИОГАНН ИОАХИМ ВИНКЕЛЬМАН И ТРИ ЭПОХИ БУРЖУАЗНОГО МИРОВОЗЗРЕНИЯ] // Собрание сочинений в трех томах. Том II. — М.: Изобразительное искусство, 1986. — С. 57—113. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071112171252/http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vinkelman.htm |date=12 лістапада 2007 }}&lt;/ref&gt; увёў навуковую класіфікацыю на аснове параўнання рэштак [[антычнасць|антычнай]] культуры з міфалагічнымі падзеямі. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пачаліся [[археалогія|археалагічныя]] даследаванні, прычым іх прыхільнікі арыентаваліся на міфалагічныя сюжэты. У 1870-х гг. нямецкі археолаг-аматар [[Генрых Шліман]] адкрыў рэшткі Троі, у [[1876]] г. — старажытных Мікенаў, у [[1884]] г. — Тырынфа&lt;ref&gt;[http://www.myrine.at/Schliema/schlieme.html Heinrich Schliemann]&lt;/ref&gt;. Ужо ў [[20 стагоддзе|XX]] ст. былі зроблены знаходкі ў іншых раёнах [[Грэцыя|Грэцыі]], а таксама на Кіпры, [[Сіцылія|Сіцыліі]] і [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравах]].

Вылучэнне асобнага перыяду развіцця Мікенскай цывілізацыі мела працяглую гісторыю. Ужо даследчыкі старажытнагрэчаскіх міфаў заўважылі існаванне пэўнага перапынку ў развіцці Старажытнай Грэцыі ў канцы 2 — пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. [[Карл Отфрыд Мюлер]] у [[1825]]—[[1830]] гг. распрацаваў тэорыю [[Дарыйцы#Дарыйскае нашэсце|дарыйскага заваявання]], якое нібы паклала канец ахейскай культуры&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyandantiq02mlgoog/historyandantiq02mlgoog_djvu.txt Müller K. O., The history and antiquities of the Doric race. — London : Printed for J. Murray, 1830]&lt;/ref&gt;. Раскопкі Г. Шлімана ў Мікенах садзейнічалі ўкараненню паняцця Мікенскай цывілізацыі. Яго праца, а таксама адкрыццё [[Артур Джон Эванс|А. Дж. Эвансам]] [[Мінойская цывілізацыя|Мінойскай цывілізацыі]] вымусіла даследчыкаў перанесці пачатак старажытнагрэчаскай гісторыі ў 3 тысячагоддзе да н. э.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberII.htm |title=Историография истории Древней Греции |access-date=3 лістапада 2014 |archive-date=14 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125107/http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberII.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, але ў той жа час увесці ва ўжытак іншае паняцце «[[Эгейская культура|крыта-мікенская культура]]», якое пазней трансфармавалася ў «эгейскую культуру». Толькі ў другой палове XX ст. больш пільнае вывучэнне знаходак на [[Востраў Крыт|Крыце]] і [[Кіклады|Кікладах]] дазволіла вылучыць асобныя [[Кікладская культура|Кікладскую]], Мінойскую і Мікенскую культуры. Расшыфроўка [[Лінейнае пісьмо Б|лінейнага пісьма Б]], знойдзенага А. Дж. Эвансам, а таксама даследаванне пісьмовых помнікаў [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]] і [[хеты|хетаў]] далі магчымасць абапірацца на пісьмовыя крыніцы непасрэдна 2 тысячагоддзя да н. э.

== Гісторыя ==
[[Файл:0159 - Archaeological Museum, Athens - Mask from Mycenae - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 10 2009.jpg|thumb|left|Залатая маска з шахтавай магільні ў Мікенах]]
Узнікненню мікенскай [[археалагічная культура|археалагічнай культуры]] ў [[Балканскі паўвостраў|балканскай]] [[Грэцыя|Грэцыі]] непасрэдна папярэднічала сярэдняя [[эладская культура]] (MH), якая развівалася ў шчыльнай сувязі з культурай астравіцян-[[мінойцы|мінойцаў]] і, відавочна, належала [[мінійцы|мінійцам]]. Іх [[этнас|этнічная]] прыналежнасць да канца не высветлена. Існуюць думкі, што мінійцы належалі да насельніцтва, якое папярэднічала [[індаеўрапейцы|індаеўрапейцам]], або маглі быць індаеўрапейцамі, нават блізкімі да [[ахейцы|ахейцаў]]. Менавіта з прыходам індаеўрапейскіх плямён ахейцаў на поўдзень балканскай Грэцыі, які прыкладна супадае з пачаткам [[Мінойская цывілізацыя#Перыядызацыя|эпохі новых палацаў]] на [[Востраў Крыт|Крыце]] і датуецца прыблізна [[1700 да н.э.|1700]] г. да н. э., даследчыкі звязваюць узнікненне Мікенскай цывілізацыі.

[[Швецыя|Шведскі]] [[археалогія|археолаг]] [[:sv:Arne Furumark|Арнэ Фурумарк]] на аснове раскопак на поўдні Грэцыі дае наступную перыядызацыю&lt;ref&gt;The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean / Ed. by Eric H. Cline. — New York, 2010. — P. 151—155.&lt;/ref&gt;:

* [[1650 да н.э.|1650]] — [[1600 да н.э.|1600]] — пласт I (раннія ахейскія магільні ў [[Мікены|Мікенах]]). Гэты перыяд звязаны з прыходам ахейцаў з поўначы Грэцыі. Яму маглі папярэднічаць катастрафічныя падзеі, накшталт аднаго з вывяржэнняў [[вулкан]]а на [[Востраў Сантарын|Сантарыне]].
* 1600 — [[1470 да н.э.|1470]] да н. э. — пласт IIA (круглыя шахтавыя магільні ў [[Мікены|Мікенах]]).
* 1470 — [[1410 да н.э.|1410]] да н. э. — пласт IIB: пачатак будаўніцтва першых [[палац]]аў.
* 1410 — [[1370 да н.э.|1370]] да н. э. — пласт IIIA1.
* 1370 — [[1315 да н.э.|1315]] да н. э. — пласт IIIA2. Каля 1370 г. адбылося разбурэнне і ўзнаўленне [[Кнос]]кага палаца на Крыце.
* 1315 — [[1225 да н.э.|1225]] да н. э. — пласт IIIB1.
* 1225 — [[1190 да н.э.|1190]] да н. э. — пласт IIIB2. Разбурэнне Кноскага палаца.

Першыя два перыяды звязаны са станаўленнем Мікенскай цывілізацыі на [[Пелапанес]]е, у [[Атыка|Атыцы]] і [[Беотыя|Беотыі]]. Ужо ў другі перыяд будаваліся раскошныя шахтавыя магільні [[арыстакратыя|арыстакратыі]], таксама знойдзены рэшткі цыклапічных каменных умацаванняў і багатага дома. У сваёй аснове гэтыя пабудовы арыгінальныя, маюць толькі некаторыя рысы, па якіх можна меркаваць аб уплыве [[Мінойская цывілізацыя|Мінойскай цывілізацыі]]. У шахтавых пахаваннях былі выяўлены [[метал]]ічныя вырабы, [[зброя]], а таксама рэшткі цел. Яны дасягалі 180 см і адрозніваліся ад больш грацыёзных карэнных насельнікаў [[Міжземнае мора|Міжземнамор’я]]&lt;ref&gt;[http://annales.info/greece/bartonek/bart18.htm Расцвет Микен]&lt;/ref&gt;. [[Леў Самуілавіч Клейн|Леў Клейн]] лічыць, што знешняе аблічча мікенскіх воінаў адлюстравана ў вобразе героя [[Іліяда|Іліяды]], [[Аякс]]а&lt;ref&gt;Клейн Л. Бесплотные герои. Происхождение образов «Илиады». — СПб.: Фарн, Художественная литература, 1994. — С. 69—72.&lt;/ref&gt;. [[Гамер]] маляваў яго вельмі высокім, узброеным вялізарным шырокім шчытом.

Каля [[1460 да н.э.|1460]] г. да н. э. на Сантарыне адбылося найбольш значнае вывяржэнне вулкана, што загубіла мінойскую культуру. Некаторы час рэшткі мінойскай цывілізацыі ўсё яшчэ захоўваліся на Крыце, але на працягу трэцяга — чацвёртага перыядаў існавання Мікенскай цывілізацыі Крыт быў заваяваны ахейцамі. Яны часткова перабудавалі знакаміты палац у Кносе. Рэшткі ахейскіх магільняў і пабудоў на Крыце сведчаць пра тое, што яны адрозніваліся ад мінойскіх [[архітэктура|архітэктурных]] помнікаў. У пачатку [[14 стагоддзе да н.э.|XIV]] ст. да н. э. канчаткова адрадзілася крыцкая [[сельская гаспадарка]]. У гэты ж час назіраецца экспансія мікенскай культуры ў іншыя рэгіёны Міжземнамор’я ў выніку ўсталявання [[гандаль|гандлёвых]] сувязяў і перасялення. Аналіз знаходак мікенскай [[кераміка|керамікі]] сведчыць, што большасць яе распаўсюджвалася ва Усходнім Міжземнамор’і — на [[Востраў Кіпр|Кіпры]], у [[Левант|Леванце]] і ў [[Старажытны Егіпет|Егіпце]], але таксама маюцца знаходкі на тэрыторыі сучаснай [[Італія|Італіі]], у [[Анатолія|Анатоліі]] і г. д.&lt;ref&gt;[https://library.oapen.org/viewer/web/viewer.html?file=/bitstream/handle/20.500.12657/35074/340275.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y Use and Appreciation of Mycenaean Pottery in the Levant, Cyprus and Italy]&lt;/ref&gt;. Каля [[1400 да н.э.|1400]] г. да н. э. прадстаўнікі мікенскай культуры з’явіліся на Кіпры&lt;ref&gt;[http://ancienthistory.about.com/od/greeceancientgreece/p/Cyprus.htm Cyprus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150906071255/http://ancienthistory.about.com/od/greeceancientgreece/p/Cyprus.htm |date=6 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt; і на паўднёвым захадзе [[Малая Азія|Малой Азіі]]&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.org/news/1168-130805-turkey-bodrum-mycenean-tombs Mycenaean Tombs Discovered in Bodrum, Turkey]&lt;/ref&gt;. Вядомы рэшткі мікенскага паселішча ў [[Востраў Сіцылія|Сіцыліі]] і на [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравах]]&lt;ref&gt;[http://www.infoeolie.com/history-art-culture/the-history-of-the-aeolian-islands/ The history of the Aeolian Islands]&lt;/ref&gt;.

Канец [[бронзавы век|бронзавага веку]] быў росквітам Мікенскай цывілізацыі. Горад Мікены, які даў ёй сваё імя, перажыў уздым у [[1350 да н.э.|1350]] — [[1200 да н.э.|1200]] гг. да н. э.&lt;ref&gt;[http://www.ancient.eu/mycenae/ Mycenae]&lt;/ref&gt; Ён знаходзіўся на ўзвышшы ў стратэгічна важным месцы [[Аргаліда|Аргалідскай]] даліны, што дазваляла кантраляваць шляхі ад мясцовага [[заліў|заліва]] да поўначы. Горад быў акружаны масіўнымі фартыфікацыйнымі збудаваннямі, узведзенымі ў тры этапы ([[1350 да н.э.|1350]] г. да н. э., [[1250 да н.э.|1250]] г. да н. э. і [[1225 да н.э.|1225]] г. да н. э.). Галоўным матэрыялам пабудовы былі вялізарныя (да 100 тон) добра апрацаваныя да формы [[куб]]а [[валун]]ы, за што пазней [[Абарончая сцяна|мур]] атрымаў назву цыклапічнага. На самай вяршыні ўзвышша месціўся [[палац]], названы першаадкрывальнікам [[Генрых Шліман|Г. Шліманам]] палацам [[Агамемнан]]а. Ніжэй на схіле захаваліся рэшткі каменных дамоў. У шасці шахтавых магільнях былі знойдзены [[кераміка]] і [[метал]]ічныя вырабы, у тым ліку прадметы ювелірнага мастацтва, зброя, пасудзіны і залатыя пахавальныя маскі. Акрамя таго, вядомы штучныя [[купал]]ьныя магільні для высакародных асоб.

Другім значным горадам Аргаліды быў [[Тырынф]], які дасягнуў узвышэння ў [[14 стагоддзе да н.э.|XIV]] — [[13 стагоддзе да н.э.|XIII]] стст. да н. э.&lt;ref&gt;[http://www.ancient.eu/tiryns/ Tiryns]&lt;/ref&gt; Яго ўмацаваны [[акропаль]] добра захаваўся да нашага часу і з’яўляецца выдатным абразчыкам архітэктуры Мікенскай цывілізацыі.

[[Файл:Tyrins.JPG|center|thumb|600px|Акропаль у [[Тырынф]]е]]

Тырынфскі акропаль будаваўся ў тры этапы, меў тры паверхі, галерэі і танэлі да 20 м. Знаходка археолагамі ганчарнай печы сведчыць пра тое, што ўмацаванне выкарыстоўвалася не толькі як ваенны аб’ект, але і цэнтр [[рамяство|рамеснай]] вытворчасці. У 2 км ад акропаля былі знойдзены дзве купальныя магільні. У супрацьлеглай частцы Пелапанеса на ўрадлівай [[Месенія|Месенскай]] раўніне прыкладна ў той жа час квітнеў [[Пілас]], дзе падчас раскопак [[1939]] г. i [[1952]] г. быў адкрыты вялікі [[палац]]авы комплекс. Характэрна, што найбольш значныя ахейскія гарады Пелапанеса будаваліся бліз [[мора]].

Прадстаўнікі Мікенскай цывілізацыі дасягнулі значных поспехаў у развіцці рамяства і [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. Нягледзячы на вялікую ролю палацавых комплексаў у [[эканоміка|эканамічным]] жыцці, сучасныя даследчыкі мяркуюць, што ў ахейскіх [[Горад-дзяржава|гарадах-дзяржавах]] меліся значныя элементы [[рынак|рынкавай]] эканомікі&lt;ref&gt;GARY M. FEINMAN, Crafts, Specialists, and Markets in Mycenaean Greece Reenvisioning Ancient Economies: Beyond Typological Constructs // American Journal of Archaeology, No 117, 2013. P. 453—459.&lt;/ref&gt;. [[Гандаль]] вёўся не толькі паміж жыхарамі адной дзяржавы, але падтрымліваліся шчыльныя сувязі з іншымі рэгіёнамі, у тым ліку з заморскімі краінамі. Падчас раскопак у Грэцыі былі знойдзены [[слановая косць]], [[волава]], розныя прадметы раскошы, якія прывозіліся з [[Егіпет|Егіпта]], Кіпра і краін [[Блізкі Усход|Блізкага Усхода]]. Гэта стала магчыма дзякуючы наяўнасці марскога [[флот]]у. Захаваліся выявы ахейскіх [[карабель|караблёў]], у тым ліку дастаткова вялікіх з дзвюма палубамі і прамымі [[Парус|ветразямі]]. На верхняй палубе намалёваны ўзброеныя воіны, а на ніжняй — грабцы&lt;ref&gt;[http://www.salimbeti.com/micenei/ships.htm The Greek Age of Bronze: Ships]&lt;/ref&gt;. Такія караблі адрозніваліся ад мінойскіх. Для вядзення гаспадарчых запісаў палацаў карысталіся [[Лінейнае пісьмо Б|лінейным пісьмом Б]]. Пісалі на [[гліна|гліняных]] таблетках на архаічнай [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай мове]].

&lt;gallery align=center&gt;
Image: 20100408 tiryns11.jpg|Цыклапічны ўмацаваны мур у [[Тырынф]]е
Image:Mycenean walls in Arma.jpg|Абарончы мур у [[Беотыя|Беотыі]]
Image:NAMA Tablette 1287.jpg|Таблетка з [[Лінейнае пісьмо Б|лінейным пісьмом Б]] ([[Пілас]], каля 1200 г. да н. э.)
Image:Mycenean krater.jpg|Мікенская пасудзіна, знойдзеная на [[Кіпр]]ы
Image:Myken M 091011.jpg|Фрэска ў палацы [[Мікены|Мікенаў]]
Image:Ivory tvo women and child Myenaean, NAMA 7711 080853.jpg|Мікенская скульптура са [[слановая косць|слановай косці]]
&lt;/gallery&gt;

[[Старажытнагрэчаская міфалогія]] і [[эпас]] апавядаюць пра грамадства Мікенскага перыяду як надзвычай ваенізаванае, дзе ўвесь час успыхвалі канфлікты паміж высакароднымі асобамі, ухваляліся мужнасць і ваенная кемлівасць. У наш час сусветную вядомасць набылі эпічныя звесткі пра [[Траянская вайна|Траянскую вайну]]. Яе вялі ахейскія дзяржавы [[Балканскі паўвостраў|балканскай]] [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]] на чале з мікенскім валадаром Агамемнанам супраць магутнага горада [[Троя]] ў Малой Азіі. Вайна цягнулася 10 гадоў і скончылася разбурэннем Троі. Ваенныя дзеянні ў Малой Азіі часткова пацвярджаюць хецкія дакументы. Мяркуецца, што ў іх нават узгадваецца імя Агамемнана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sno.pro1.ru/lib/vud/9.htm |title=Вуд М. Троя: В поисках Троянской войны / Майкл Вуд; пер. с англ. Виктора Шарапова. — М.: СТОЛИЦА-ПРИНТ, 2007. — С. 238, 257 |access-date=6 лістапада 2014 |archive-date=15 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915033007/http://www.sno.pro1.ru/lib/vud/9.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Археолагі падчас раскопак старажытнага горада, які з часоў Г. Шлімана вызначаецца як Троя, высветлілі, што ён быў разбураны прыкладна ў [[1180 да н.э.|1180]] г. да н. э.&lt;ref&gt;[http://archive.archaeology.org/0405/etc/troy.html Manfred Korfmann, Was There a Trojan War?]&lt;/ref&gt; Аднак менавіта гэтая датыроўка нараджае сумненні ў тым, што Трою захапілі ахейцы, паколькі балканскія гарады Грэцыі самі былі разбураны яшчэ ў канцы [[13 стагоддзе да н.э.|XIII]] ст. да н. э.

[[СССР|Савецкі]] антыкавед [[:ru:Андреев, Юрий Викторович|Ю. В. Андрэеў]] апісвае вынікі заняпаду Мікенскай цывілізацыі ў балканскай Грэцыі наступным чынам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sno.pro1.ru/lib/andreev_gomerovskoe_obshestvo/5.htm |title=Андреев Ю. В. Гомеровское общество. Основные тенденции социально-экономического и политического развития Греции XI—VIII вв. до н. э. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского института истории РАН «Нестор-История», 2004. — С. 57 |access-date=6 лістапада 2014 |archive-date=9 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809194616/http://sno.pro1.ru/lib/andreev_gomerovskoe_obshestvo/5.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:

{{Пачатак цытаты}}Найважнейшым жыццёвым цэнтрам мікенскіх дзяржаў быў нанесены непапраўны ўрон. Загінуў у агні пажару піласкі палац Нестара, загінула вялікае пасяленне ў Тэрапнах непадалёк ад пазнейшай Спарты, была разбурана велізарная цытадэль Гла (Арнэ) у Беотыі, сур’ёзна пацярпелі галоўныя мікенскія цэнтры Аргаліды: Мікены і Тырынф. Зона разбурэнняў ахоплівае таксама мноства дробных неўмацаваных паселішчаў сельскага тыпу на тэрыторыі Беотыі, Факіды, Атыкі, раёнаў бліз Істма, Аргаліды, Лаконіі і Месеніі. Аб маштабах і наступствах катастрофы можна меркаваць па наступных лічбах. З 44 мікенскіх паселішчаў на тэрыторыі Аргаліды ацалела толькі 19, для Месеніі аналагічныя суадносіны складаюць 41 да 8, для Лаконіі 30 да 7, для Беотыі 28 да 53. Кантраст, як бачым, ашаламляльны! Некаторыя вобласці сярэдняй і паўднёвай Грэцыі, як вынікае з гэтых дадзеных, пазбавіліся большай часткі свайго насельніцтва і амаль цалкам спусцелі.{{Канец цытаты}}

Як мяркуюць, разбурэнне Мікенскай цывілізацыі адбылося ў адзін час і знянацку&lt;ref&gt;Desborough V. The End of Myceanean Civilization and the Dark Ages: The Archaeological Background // The Cambridge Ancient History II (2). Cambridge: Cambridge University Press, 1975. P. 658—677.&lt;/ref&gt;. У старажытнагрэчаскай міфалогіі спусташэнне гарадоў Пелапанеса тлумачыцца вяртаннем туды нашчадкаў [[Геракл]]а, якія прывялі з сабой [[дарыйцы|дарыйцаў]]. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. на гэтай падставе была высунута [[гіпотэза]] аб дарыйскім нашэсці на поўдзень Грэцыі. У наш час яна аспрэчваецца большасцю вучоных, бо геаметрычная [[археалагічная культура|культура]], з якой атаясняюць дарыйцаў, з’явілася на Пелапанесе значна пазней, у пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. Такім чынам, калі дарыйскае заваяванне і мела месца, то яны заваёўвалі ўжо тое, што засталося пасля страшэннага спусташэння канца XIII ст. да н. э. Гліняная таблетка, якая захавалася пасля пажару Піласкага палаца, паведамляе, што пагроза ішла з боку мора. Вучонымі высоўваюцца гіпотэзы, паводле якіх разбурэнне мікенскіх паселішчаў балканскай Грэцыі было выклікана ўнутранымі войнамі, магутным [[землятрус]]ам&lt;ref&gt;Amos Nur. Apocalypse: Earthquakes, Archaeology, and the Wrath of God. — Princeton University Press, 2008. — P. 224—245.&lt;/ref&gt;, нашэсцем паўночных народаў, што пазней сталі вядомы ў Старажытным Егіпце пад назвай «[[народы мора]]», і г. д. Пасля катастрофы некаторыя цэнтры, у тым ліку акропаль у Тырынфе, захаваліся і працягвалі дзейнічаць, але паступова прыйшлі ў заняпад з-за немагчымасці адрадзіць гаспадарку, лінейнае пісьмо Б было забыта. У першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. ахейскі [[дыялект]] старажытнагрэчаскай мовы захоўваўся толькі ў [[Аркадыя|Аркадыі]] і на Кіпры.

== Грамадства ==
[[Файл:Lady Cretan costume 1400 BC Staatliche Antikensammlungen.jpg|thumb|140 px|Выява жанчыны ў мікенскім строі. Каля 1400 г. да н.э.]]
{{main|Ахейцы}}
Многія важныя элементы сваёй [[культура|культуры]] ахейцы запазычылі ў [[мінойцы|мінойцаў]], у тым ліку некаторыя [[рэлігія|рэлігійныя]] абрады, [[каналізацыя|каналізацыю]], фасоны мужчынскай і жаночай [[вопратка|вопраткі]], аднак у сваёй аснове Мікенская цывілізацыя была досыць адрознай&lt;ref&gt;[http://www.ancient-history.ru/index.php?cnt=5&amp;sub=8 Греция — Микенская цивилизация]&lt;/ref&gt;. [[Дзяржава|Дзяржаўныя]] ўтварэнні гэтага часу былі тэрытарыяльна дробнымі. Іх цэнтрамі з’яўляліся добра ўмацаваныя рэзідэнцыі [[манарх]]аў-''ванака''. [[Эпас|Эпічныя]] помнікі дазваляюць казаць аб дамінаванні ў грамадстве ваеннай [[арыстакратыя|арыстакратыі]]. Гэта пацвярджаецца [[археалогія|археалагічнымі]] знаходкамі багатых шахтавых пахаванняў, у якіх захаваліся ваенная [[зброя]] і даспехі, прадметы з [[золата]] і іншых дарагіх [[метал]]аў. Помнікі [[лінейнае пісьмо Б|лінейнага пісьма Б]] захавалі выключна гаспадарчыя запісы, але і яны сведчаць пра багацці манархічных рэзідэнцый.

Арыстакратыя фарміравала вышэйшае кола грамадскай [[Іерархія|іерархіі]]. ''Ванака'' з’яўляліся свецкімі і рэлігійнымі кіраўнікамі. Ніжэй за іх стаялі военачальнікі ''лавагета'' і шматлікія распарадчыкі. Большасць грамадства складалі простыя свабодныя абшчыннікі. Яны працавалі ў гаспадарцы ''ванака'' або самі на сябе. Аднак нават тыя абшчыннікі, што абслугоўвалі палац, маглі займацца сваімі справамі. У помніках лінейнага пісьма таксама ўзгадваюцца палацавыя [[рабства|рабы]]. Імі звычайна былі жанчыны і дзеці.

Свабодныя абшчыннікі сяліліся ў простых хацінах з гліны і каменю каля цытадэлі ў месцах, дзе меліся [[вада]] і ўрадлівыя [[глеба|глебы]]. [[Сельская гаспадарка]] забяспечвала [[Збожжавыя культуры|збожжам]], [[гародніна]]й, [[Масліна еўрапейская|маслінамі]], [[воўна]]й і [[малако]]м. [[Аліўкавы алей]] з’яўляўся важным у [[гандаль|гандлі]]. Лішкі сельскагаспадарчай прадукцыі збіраліся ў якасці натуральнага [[падатак|падатку]] палацамі, а потым размяркоўваліся паміж воінамі і [[рамяство|рамеснікамі]]. Умацаваныя цытадэлі з’яўляліся не толькі ваеннымі, але і рамеснымі цэнтрамі. У палацавых гаспадарках працавалі рамеснікі-[[ткацтва|ткачы]], [[металургія|металургі]], збройнікі, [[Парфумерыя|парфумеры]], рэзчыкі і г. д. У [[Кнос]]кім палацы мікенскага перыяду адначасова знаходзілася 900 ткачоў, 400 металургаў і збройнікаў&lt;ref&gt;[http://www.ancientgreece.com/s/Mycenaean/ MYCENAEAN AGE (600—1100 BC)]&lt;/ref&gt;. Рамесныя вырабы ахейцаў знаходзяць у розных раёнах [[Міжземнае мора|Міжземнамор’я]].

У помніках лінейнага пісьма ўзгадваюцца імёны такіх ахейскіх [[бог|багоў]], як [[Зеўс]], [[Гера]], [[Пасейдон]], [[Артэміда]], [[Гермес]], [[Дыяніс]]&lt;ref&gt;[http://www.ime.gr/CHRONOS/02/mainland/en/mg/religion/deities/index.html Mycenaean Greece-Religion]&lt;/ref&gt;, што дазваляе меркаваць пра распаўсюджванне [[політэізм|політэістычнай]] рэлігіі.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Bartoněk A. Zlaté Mykény. Praha, 1983.
* Spathari E. Mycenae. Hesperos. Athens, 2001.
* [http://classics.mit.edu/Homer/iliad.html The Iliad By Homer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714194245/http://classics.mit.edu/Homer/iliad.html |date=14 ліпеня 2011 }}
* Блаватская Т. В. Ахейская Греция во втором тысячелетии до н.э. — М.: Наука, 1966.
* [http://knihi.com/Viera_Smirnova/Hieroi_Elady.html Вера Смірнова. Героі Элады]

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Mycenaean culture}}
* [http://www.ancient-greece.org/ Ancient Greece]
* [http://mycenaeancivilization.com Mycenaean Civilization] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161007170240/http://mycenaeancivilization.com/ |date=7 кастрычніка 2016 }}
* [http://greek-thesaurus.gr/Mycenaean-civilization.html The Mycenaean civilization (1600—1100 BC)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130909023636/http://greek-thesaurus.gr/Mycenaean-civilization.html |date=9 верасня 2013 }}
* [http://archaeology.about.com/od/ancientgreece/a/homeric5.htm K. Kris Hirst, Archaeology of the Iliad: The Mycenaean Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412173337/http://archaeology.about.com/od/ancientgreece/a/homeric5.htm |date=12 красавіка 2014 }}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Старажытны свет]]
[[Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку]]
[[Катэгорыя:Эгейская цывілізацыя]]
[[Катэгорыя:Старажытнае Міжземнамор’е]]</text>
      <sha1>g22brvtbk8rcgqclju3ck7urwob7tdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норчэпінг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161445</id>
    <revision>
      <id>5190148</id>
      <parentid>4744360</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6965" sha1="ej1kk6zukykktlmzej97p7o0pcpz3en" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Норчэпінг
 |арыгінальная назва   = {{lang-sv|Norrköping}}
 |краіна                  = Швецыя
 |герб                    = Norrköping vapen.svg
 |выява            =  Norrköpings rådhus 2008-05-10 bild01.jpg
 |подпіс            = Норчэпінгская ратуша
  |lat_dir = N |lat_deg = 58 |lat_min = 36 
  |lon_dir = E |lon_deg = 16 |lon_min = 12 
 |памер карты краіны     = 250
 |від рэгіёна             = Адміністрацыйны падзел Швецыі{{!}}Лен
 |рэгіён                  = Эстэргётланд 
 |рэгіён у табліцы        = Лен Эстэргётланд {{!}}Эстэргётланд 
 |карта рэгіёна           = Östergötland County.png
 |першае згадванне       = 1283
 |плошча                 = 34.78
  |насельніцтва              = 128 060 &lt;ref&gt;[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____159278.aspx Population in the country, counties and municipalities by sex and age 31/12/2009&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 2403
 |часавы пояс            = +1
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код          = 011
 |сайт                    = http://www.norrkoping.se/
 |мова сайта              = sv
 |мова сайта 2            = en 
 |катэгорыя ў Commons                         = Category:Norrköping
}}
'''Норчэпінг''' ({{lang-sv|Norrköping}}) — горад у [[Швецыя|Швецыі]], прыкладна за 160 км на паўднёвы захад ад [[Стакгольм]]а, у [[правінцыі Швецыі|правінцыі]] [[Правінцыя Эстэргётланд|Эстэргётланд]] і [[Эстэргётланд (лен)|аднайменным]] [[лен]]е, у якім паводле колькасці насельніцтва ён саступае толькі [[Лінчэпінг]]у, а таксама цэнтр [[Норчэпінг, камуна|камуны Норчэпінг]]. Насельніцтва — 87 247 чалавек ([[2010]]).

== Гісторыя ==
[[File:Strykjärnet Motala ström Norrköping april 2005.jpg|thumb|left|250px|Норчэпінг. Будынак «Прас», у якім размешчаны Музей Працы.]]
Норчэпінг атрымаў гарадскія прывілеі ў 1384. Росквіт горада прыйшоўся на [[XVII стагоддзе]], калі нідэрландскі (з сучаснай [[Бельгія|Бельгіі]]) прадпрымальнік [[Луіс дэ Геер]] заснаваў тут між іншым, папяровую фабрыку, некалькі фабрыкаў па вытворчасці зброі, вопраткі, а таксама майстэрню караблёў. У гэты час Норчэпінг быў другім паводле колькасці насельніцтва горадам [[Швецыя|Швецыі]] (цяпер толькі дзясяты). У 1719, у часе [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] горад быў разбураны і разрабаваны расійскімі войскамі, аднак пасля вайны і да канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], працягваў заставацца другім паводле значнасці горадам краіны. У тым самым [[1719]] годзе ў Норчэпінгу была заснавана найстарэйшая з існых дагэтуль у [[Швецыя|Швецыі]] газетаў [[Norrköpings tidningar]]. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] горад становіцца і значным цэнтрам вытворчасці тэкстылю, і толькі ў 1970-я гг. страчвае свае пазіцыі ў гэтым кірунку. У [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]] Норчэпінг, разам з суседнім [[Лінчэпінг]]ам утварае чацвёрты паводле колькасці насельніцтва і эканамічнай значнасці Рэгіён Вялікіх гарадоў Швецыі.

== Транспарт ==
Норчэпінг, разам са [[Стакгольм]]ам і [[Гётэбарг]]ам з'яўляецца адным з трох гарадоў [[Швецыя|Швецыі]], якія маюць свой [[трамвай]].

== Славутасці ==
[[File:Kaktusplanteringen i Norrköping, den 27 juli 2006, motiv för året... 100 år sedan industriutställningen 1906.JPG|thumb|left|250px|Норчэпінг. Клумба кактусаў у парку Карла Юхана.]]
* Ратуша (1907—1910 гг.)
* Царква Ядвігі (Hedvigkyrka, 1673, пабудавана на месцы былога замка)
* Царква Олафа (1765—1767)
* Парк [[Карл XIV Юхан|Карла Юхана]] з помнікам гэтаму каралю і сусветнавядомай клумбай [[Кактусы|кактусаў]] (высаджваецца штогод у летні час)
* Музей працы
* Музей мастацтваў
* Музей [[петрогліф]]аў у раёне Гімельсталюнд
* Руіны замка Юханісбарг (1614, разбураны рускімі ў 1719)

== [[Гарады-пабрацімы]] ==
* {{flagicon|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]]
* {{flagicon|Фарэрскія астравы}} [[Клаксвуйк]], [[Фарэрскія астравы]]
* {{flagicon|Ісландыя}} [[Коўпавагур]], [[Ісландыя]]
* {{flagicon|Аўстрыя}} [[Лінц]], [[Аўстрыя]]
* {{flagicon|Данія}} [[Одэнсэ]], [[Данія]]
* {{flagicon|Латвія}} [[Рыга]], [[Латвія]]
* {{flagicon|Фінляндыя}} [[Тамперэ]], [[Фінляндыя]]
* {{flagicon|Нарвегія}} [[Тронхейм]], [[Нарвегія]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Беата Розенхейн]] (1638—1674) — шведская [[баранэса]] і [[пісьменніца]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Norrköping}}
* [http://www.norrkoping.se/ Камуна Норчэпінг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060127233208/http://www.destination.norrkoping.se/ |date=27 студзеня 2006 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Швецыі]]
[[Катэгорыя:Норчэпінг| ]]</text>
      <sha1>ej1kk6zukykktlmzej97p7o0pcpz3en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нараўлянская сядзіба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166345</id>
    <revision>
      <id>5189935</id>
      <parentid>5163580</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100854" sha1="g46uhtdkwioi85siww9uwexdglgf8p2" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                   = Палацава-паркавы комплекс 
|Беларуская назва      = Палацава-паркавы комплекс Горватаў
|Арыгінальная назва    = 
| Выява = Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg
| Подпіс выявы = Задні (паўночны) фасад палаца Горватаў на фотаздымку каля 1914 г.
| Шырыня выявы = 
|Статус                   = {{ГККРБ 4|312Г000536}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Нароўля]]
 |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 48|lat_sec =22
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 30|lon_sec =4
 |region     =   
 |CoordScale = 1000
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = позні [[класіцызм]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;&gt;''Федорук, А.Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 155.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urbański_p113&quot;&gt;''Urbański, A.'' Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi. — Warszawa, 1928. — С. 113.&lt;/ref&gt;; альтанка пры палацы — [[ампір]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt; альбо [[класіцызм]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}
|Аўтар праекта           = дакладна невядома; пры ўдзеле жонкі заснавальніка — Іфігеніі Горват (з роду Ратынскіх)
|Будаўнік                =
|Заснавальнік            = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868)
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1850
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі|палац|фантан|гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы|альтанка|парк|}}
|Вядомыя жыхары          = [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868); [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903); [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935); [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911){{sfn|Rostworowski|2001|с=67}}; [[Тадэвуш Раствароўскі]] (1860—1928); [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980)
|Рэліквіі                 =  
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны
|Сайт                     = https://panski-dom.by
|Commons                  = Horvat Manor in Naroŭla
}}

'''Палацава-паркавы комплекс Горватаў у Нароўлі''' — помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у сярэдзіны [[XIX ст.]], размешчаны з паўночна-ўсходняга боку [[Нароўля|г. Нароўлі]] ([[Нараўлянскі раён]]) на правым беразе ракі [[Прыпяць]]. Пабудаваны ў [[1850]] г. уладальнікам вакольных зямель заможным дваранінам [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлем Ігнатавічам Горватам]] (1810—1868) як прыватная рэзідэнцыя і цэнтр вялізнага нараўлянскага маёнтка і належаў [[Горваты|роду Горватаў]] да [[1918]] г., пакуль не быў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі Горватам. Быў самай шыкоўнай рэзідэнцыяй з усіх, якія належалі Горватам, меў прадметы [[мастацтва]] еўрапейскага значэння, і з’яўляўся адной з самых шыкоўных і значных дваранскіх [[сядзіба|сядзіб]] у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — нямецкая камендатура; палац быў разбомблены і згарэў. Пасля вайны і пэўнага аднаўлення ў будынку месцілася беларускамоўная школа, пазней школа-інтэрнат, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. 12 лістапада 2020 г. [[Андрусь Горват|Андрэй Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі на аўкцыёне руіны будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, рэстаўрацыі і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне&lt;ref name=&quot;realt.onliner.by&quot;&gt;[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]&lt;/ref&gt;.

== Аўтар праекта і будаўніцтва ==
Дакладна не вядома, хто з’яўляецца архітэктарам праекта палаца. Паводле пазнейшых сведчанняў [[Антон Геранімавіч Кеневіч|Антона Геранімавіча Кеневіча]] (1877—1960), у аздабленні палацавых пакояў прымала ўдзел сама жонка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) — Іфігенія Горват (з роду [[Ратынскія|Ратынскіх]]), якая мела вялікую прыхільнасць да [[мастацтва]] і з веданнем справы падыходзіла да дэкарыравання інтэр’еру палаца&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;&gt;{{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Будаўніцтва двухпавярховага палацу ў стылі італьянскага позняга [[класіцызм]]а&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Urbański_p113&quot;/&gt; на высокім беразе [[Прыпяць|Прыпяці]] было скончана ў [[1850]] г., а само будаўніцтва адбывалася ў папярэднія гады&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;. Паблізу палаца былі пабудаваны гаспадарчыя пабудовы (каменны леднік, драўляны флігель), стайня, каменная аднапавярховая аранжарэя і кветнік, а за каменнай сцяной за палацам з паўночнага захаду былі вытворчыя будынкі горватаўскага маёнтка Нароўля (бровар, свіран, стайні, фабрыка і г.д.). Адначасова з будаўніцтвам палацу праходзіла будаўніцтва парку каля палацу.

На тэрыторыі сядзібы акрамя палаца ў пазнейшыя часы былі ўзведзены каталіцкая капліца-пахавальня Горватаў, [[фантан]], парадная [[стайня]], [[брама]], дом вартаўніка, ружанец, [[вежа|вежы]] і іншыя пабудовы&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.

У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) правёў новыя будаўнічыя мерапрыемствы па ўпрыгожванні палаца і добраўпарадкаванне тэрыторыі вакол яго, а ў 1899 г. на акцыянерным машынабудаўнічым заводзе Франца Крулля ў [[Талін|Рэвелі]] закупіў шмат «дроту і гаплікаў» для правядзення ў нараўлянскім маёнтку тэлефоннай лініі&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;. І ў 1902 г. [[тэлефон]] быў пастаўлены&lt;ref&gt;''Тугай, У. В.'' [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]&lt;/ref&gt;. Асабліва маштабныя працы праводзіліся ў 1902—1914 гг., для чаго закупаліся будаўнічыя матэрыялы: [[жалеза]] і [[дрот]] у [[Мазыр]]ы (у фірме Кацмана), бляшаныя вырабы ў [[Кіеў|Кіеве]] (на заводзе бляшаных вырабаў М. І. Шлосберга), вялікая колькасць белага і «бемскага» шкла (у Кіеўскай канторы Мальдаўскага завода), фарбы (каляровыя і бронзавыя), прыборы для новых вокнаў і дзвярэй, [[вапна]] і [[цэмент]] у Кіеве (у краме Палянкоўскага), паліваная [[кафля]], [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]] (белаглазураваныя), шэрыя неглазураваных куты, [[карніз]]ы, тэракотавыя «базікі» (на [[Рыжская фарфора-фаянсавая фабрыка|Рыжскім фарфоравым заводзе]]), бэлькі, асфальтавы лак і г.д.&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt; А сукно, палатно, ваўняныя і іншыя матэрыялы закупляліся ў мануфактурнай суконнай краме Хаіма Давідавіча Літвінава&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;. Работы выконвалі пераважна мясцовыя спецыялісты: печкавыя і кафляныя ў палацы і пры млыне выконваў Сяргей Іваноў, мулярныя Какоўкін, цяслярныя Мордух Хайфман, малярныя Аўгуст Мілер, а таксама іншыя мясцовыя майстры&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.

У пачатку ХХ ст. нараўлянскі палац, гэтак жа як і ўсе выдатныя гаспадарчыя і фабрычныя будынкі горватаўскага маёнтка, цудоўна выглядалі з боку [[Прыпяць|Прыпяці]], па якой госці параходам прыбывалі ў Нароўлю. Нараўлянская [[сядзіба]] [[Горваты|Горватаў]] была найбольш велічнай і складанай у кампазіцыйных адносінах сярод іншых сядзіб Горватаў (у [[Ліпаў|Ліпаве]], [[Барбароў|Барбарове]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцах]], [[Грушаўка (Нараўлянскі раён)|Грушаўцы]], [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабне]], Жарах)&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p154&quot;&gt;''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 154.&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура палаца ==
[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|300px|right|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота паміж 1915 і 1917 г.]]
Палац уяўляў сабой двухпавярховы будынак з умацаванымі сценамі таўшчынёй да 1 метра. Па цэнтры галоўнага і бакавых фасадаў плоскія [[рызаліт]]ы з уваходнымі [[партал]]амі і [[тэраса]]мі. Вуглы дваровага фасада фланкіраваныя гранёнымі [[эркер]]амі. Развітыя лесвіцы ў мінулым падводзілі да ўваходаў з чатырох бакоў будынка. Плоскасць сцен другога паверху па ўсім перыметры была ўпрыгожана [[пілястра]]мі. Галоўны фасад завершаны прамавугольным [[атык]]ам, на якім раней быў надпіс: &quot;DIH 1850 г. &quot; (абазначаў дату пабудовы і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H){{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Галоўны фасад меў порцік з 6 тасканскімі калонамі: 2 сярэднія калоны стаялі асобна, а іншыя чатыры, якія падпіралі балкон, — парамі. Знутры палаца на балкон вялі тры вельмі высокія арачныя французскія вокны, змешчаныя паміж іанічнымі пілястрамі, здвоенымі па кутах [[рызаліт]]у. Упрыгожаннем галоўнага фасада былі высокія дзверы з паўкруглымі завяршэннямі, якія выходзілі на верхні балкон, і здвоеныя пілястры. Акрамя іанічных пілястраў, элементамі ўпрыгожвання фасадаў палаца з’яўляліся таксама аконны дэкор, прафіляваны міжпавярховы карніз, а таксама кансольны карніз. Палац быў накрыты нізкім 4-скатным жалезным дахам, пафарбаваным у [[чырвоны колер]]&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.

На [[Цокаль|цокалях]] галоўнага (паўднёвага) фасада ляжалі [[бронза]]выя [[Леў|ільвы]] ў натуральную велічыню, якія былі схаваны пад час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі ў 1941 г.]] і да нашага часу не знойдзены. Задні (паўночны) фасад меў двух’ярусны порцік (з трохкутным франтонам), у ніжняй яго частцы размяшчалася тэраса з [[лесвіца]]й, па баках якой на цокалях ляжалі два [[сфінкс]]ы&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.

Планіроўка палацу калідорная з [[Вестыбюль|вестыбюлем]] і квадратнай залай у цэнтры. На першым паверсе было 16 пакояў, а на другім — 10 пакояў. Пад першым паверхам мелася 8 скляпоў (сутарэнняў)&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (3).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (4).jpg|thumb|Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|thumb|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 26 сакавіка 1918 г.
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (20.04.1939).jpg|Галоўны (паўднёвы) фасад палаца. Фота 20 красавіка 1939 г.
File:Naroŭla, Horvat, Leŭ. Нароўля, Горват, Леў (1914).jpg|thumb|Фігуры ільвоў на лесвіцы палацу (галоўны фасад). Фота каля 1914 г.
&lt;/gallery&gt;

== Інтэр’ер палаца ==
[[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (2).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]]
[[Інтэр'ер]] палаца меў класічную планіроўку са шматлікімі памяшканнямі, калідорамі ў бакавых крылах палаца. У цэнтральнай частцы першага паверха мелася зала (хол) на шырыню [[порцік]]а галоўнага [[фасад]]а, а побач знаходзіліся бібліятэчнае памяшканне і чытальная зала (чытальня), вокны якіх выходзілі ў [[парк]]. Пакоі ў бакавых, ад цэнтральнай часткі, крылах размяшчаліся [[анфілада]]й, кожная з іх мела свой стыль. У афармленні інтэр’ера былі выкарыстаныя арачныя [[ніша|нішы]].

Рэпрэзентатыўныя пакоі палаца мелі [[паркет]]ныя падлогі, выкладзеныя рознымі спосабамі (рознымі малюнкамі) у кожным пакоі, з розных парод дрэў, а таксама мелі розныя [[люстра|люстры]], апраўленні дзвярэй, [[камін]]ы і разнастайныя па форме, узору і якасці рознакаляровыя кафляныя [[печ]]ы, якія ацяпляліся з боку [[калідор]]а&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;. Менавіта незвычайнай прыгажосці паркетныя падлогі больш за ўсё ўражвалі гасцей палаца&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|thumb|300px|right|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.]]
Кожны паверх меў некалькі ванных пакояў. Асабліва дзівосным быў ніз сцен у адным з ванных пакояў на другім паверсе: было такое ўражанне, што гэта чыстае глыбокае дно ракі, у якім плаваюць розныя [[рыбы]] большай і меншай велічыні і з якога вырастаюць [[водарасці]]. Панэлі ў пакоях, лесвічныя клеткі былі зробленыя са светлага дуба. Горваты любілі ўсякага роду надпісы і мастацкія выслоўі, якія былі напісаныя на сценах алеем. Напрыклад, на першым паверсе ў куточку каля сходаў быў надпіс: ''«Няма выніку без прычыны»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=107}}.

Пакоі палаца былі вельмі шчыльна завешаны мноствам сямейных [[партрэт]]аў [[Аскеркі|Аскерак]] і [[Горваты|Горватаў]], а таксама карцінамі на ваенную тэматыку і краявідамі{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Напрыклад, былі карціны аўтарства [[Ян Дамель|Яна Дамеля]] і [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януарыя Сухадольскага]]&lt;ref name=&quot;Urbański_p113&quot;/&gt;{{sfn|Aftanazy|1991|с=108—109}}. Архітэктар і дызайнер [[Тадэвуш Раствароўскі]], які меў сяброўскія і сваяцкія адносіны з гаспадарамі сядзібы, намаляваў эскізы сцэн з [[Антычнасць|антычнымі]] міфалагічнымі сюжэтамі для аздаблення [[плафон]]аў [[Бібліятэка|бібліятэкі]], які былі ўласна выкананы, верагодна, дызайнерам Марыянам Жэгота-Янушайцісам{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}. Палац аздаблялі бронзавыя работы санкт-пецярбургскага скульптара і мастака Хопіна, меліся мяккія [[крэсла|крэслы (фатэлі)]] у стылі [[Луі-Філіп I|Луі-Філіпа I]] ці клубныя, крытыя светлай скурай{{sfn|Aftanazy|1991|с=108}}.

[[Файл:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Спальны пакой. Фота каля 1914 г.]]
[[Шафа|Шафы]] бібліятэчнай залы (на першым паверсе) з зашклёнымі дзвярыма, якія вялі на тэрасу, і чатырма вокнамі былі запоўненыя шматтысячнымі тамамі [[кніга|кніг]], пераважна выданняў ХVIII—ХІХ стст., старадрукамі, рукапісамі і архівамі [[Аскеркі|Аскеркаў]] і [[Горваты|Горватаў]]&lt;ref name=&quot;Urbański_p113&quot;/&gt;. Адзін з пакояў у паўночна-заходнім рызаліце на першым паверсе выкарыстоўвалася пад [[музей]] [[прырода|прыроды]], дзе стаялі вакол сцен велізарныя шкляныя шафы, напоўненыя [[Калекцыяніраванне|калекцыямі]] пудзілаў мясцовых палескіх птушак, звяроў, рыб і змей&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;. У музейным пакоі была выдатная алебастравая столь, якая ўражвала наведвальнікаў: дзве намаляваныя алегарычныя выявы прадстаўлялі: адна — раку [[Дняпро]], другая — [[Прыпяць]]. Адзін пакой меў столь у выглядзе пазалочанай зоркі&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;.

Найраскошнейшым па афармленні быў пакой бальнай залі, якая займала ўсю шырокую прастору цэнтральнай частцы палаца на другім паверсе. Вялікія шкляныя дзверы бальнай залы выходзілі як на паўднёвы, так і паўночны фасады, а чатыры высокіх [[люстэрка|люстэркі]] эфектыўна павялічвалі прастору залы. З правага боку ад бальнай залы ў паўночнай частцы палаца знаходзіўся «чырвоны» салон, галоўным упрыгожваннем якога была падлога: складзеная з [[паркет]]а розных парод дрэў, яна ўяўляла сабой кампазіцыю «[[арабескі]]», якая нагадвае ўсходнія [[дыван]]ы{{sfn|Aftanazy|1991|с=110—111}}. Сцены «блакітнага» салона на другім паверсе былі абабітыя [[Атлас (тканіна)|атласам]] [[сіні колер|сіняга колеру]], а столь уяўляла сабой [[неба]] з залатымі [[зорка]]мі. Сентэнцыя «блакітнага» салона абвяшчала: ''«Дзіўна, што пад тваімі слядамі не растуць кветкі. Ты рай, ты май, ты вясна»''{{sfn|Aftanazy|1991|с=111}}. На другім паверсе паўночнай часткі палаца быў шэраг парадных пакояў, аздабленне якіх канчаткова завяршылася толькі ў пачатку ХХ ст.: сцены былі ўпрыгожаны тынкавым ляпным дэкорам, выкананым у выглядзе рам, у сярэдзіне якіх размяшчаліся жывапісныя палотны&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;. Для пакоя вялікай ядальні Тадэвуш Раствароўскі намаляваў больш за 10 карцін{{sfn|Aftanazy|1991|с=112}}.

У сутарэннях знаходзіліся кухні, пральні і службовыя пакоі.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat, Garderob. Нароўля, Горват, Гардэроб (1914).jpg|thumb|Гардэроб. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1914).jpg|thumb|Вялікая ядальня. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Čyrvony salon. Нароўля, Горват, Чырвоны салён (1914).jpg|thumb|Чырвоны салон. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Małaja. Нароўля, Горват, Малая (1914).jpg|thumb|Малая зала. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (7).jpg|Фатэлі. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Spalnia. Нароўля, Горват, Спальня (1914) (2).jpg|thumb|Спальны пакой. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Kabinet. Нароўля, Горват, Кабінэт (1914).jpg|thumb|Кабінет. На сцяне — тэлефон. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Čytalnia. Нароўля, Горват, Чытальня (1914).jpg|thumb|300px|right|Чытальня. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Haściny. Нароўля, Горват, Гасьціны (1914).jpg|thumb|Гасцінны пакой. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914) (3).jpg|thumb|Бальная зала палаца. Фота каля 1914 г.
&lt;/gallery&gt;

== Паркавая тэрыторыя ==

=== Парк і ўяздная брама ===
[[Файл:Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|thumb|300px|left|Домік вартаўніка ''(злева)'' і ўяздная брама (па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]). На пярэднім плане — цэнтральная алея да сядзібы Горватаў. Фота каля 1914 г.]]
[[пейзажны парк|Парк пейзажнага тыпу]] плошчай 8,2 [[га]] быў разбіты адначасова з будаўніцтвам палаца, на роўнай тэрасе і канчаткова сфармаваўся да 1870 г. Цэнтральная алея даўжынёй каля 1 км ад уяздных варот (брамы) да палаца падзяляла парк на дзве няроўныя часткі&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p154&quot;/&gt;. Парк меў з поўдня і захаду агароджу з цэглы. У абсадцы цэнтральнай алеі парка былі выкарыстаны [[таполя чорная]], [[таполя канадская]] шэрая і [[таполя марыландская]], а таксама [[ляшчына]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p154&quot;/&gt;. Перад фасадам палацу быў створаны вялікі круглы [[газон]]: паблізу портыку на газоне раслі две ліпы, а па баках раслі два кусты [[Бэз персідскі|персідскага бэзу]], падстрыжаныя ў форме [[шар]]а. Унутры парка былі ўчасткі розных дрэў і [[клумба|клумб]], [[салітэр]]аў і палян&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p154&quot;/&gt;. Арганізацыя парка была заснавана на паслядоўнай змене звязаных паміж сабой ландшафтных участкаў&lt;ref&gt;''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 112.&lt;/ref&gt;. Парк вылучаўся мностам экзотаў, асабліва было многа [[Шаўкоўніца белая|шаўкоўніцы белай]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;. Раслі [[сасна чорная]], [[псеўдатсуга Мензіса]], [[белая акацыя]], [[конскі каштан]], [[бяроза]], [[бэз]], [[ядловец]], [[вязавік]], [[спірэя]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;.

Парадную частку палацу ўпрыгожвалі экзатычныя [[клён ясенялісты]] белаакаймлёны, [[лох вузкалісты]], [[туя заходняя]] і інш.&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt; Уздоўж палацу раслі [[Елка блакітная|елкі калючыя блакітныя]]. Меліся чатыры [[баскет]]ы з [[граб]]авымі алеямі, якія ўтварылі амаль злучаныя калідоры вышынёй да 3 метраў&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;. У адной з алей расла [[таполя пятроўская]]. Галоўныя сцяжынкі ў парку мелі кальцавы маршрут па перыметру парка і былі заснаваны на прынцыпе раскрыцця дальніх перспектыў — на раку [[Прыпяць]], сярэдніх і блізкіх — на паркавыя пейзажы&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;. Маршрут пачынаўся ад паўночнага партэра палаца каля ракі, ішоў на ўсход да капліцы-пахавальні і альтанкі-веыж, далей дугой на поўдзень уздоўж ракі [[Нараўлянка]] ішоў да ўяздной брамы і адначасова да цёмнай яловай алеі ўздоўж цэглавай агароджы. За цэглавай агароджай з вежамі ў псеўдагатычным стылі ішла другая шырокая алея перпендыкулярна цэнтральнай алеі&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;. Паўднёва-ўсходняя частка парку мела рэгулярную планіроўку, што было нехарактэрным для [[Пейзажны парк|пейзажных паркаў]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;.

[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (07).jpg|300px|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі публічны парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2017 г.]]
У парку меўся ўчастак-«школка», дзе вырошчвалі найболей каштоўныя пладова-ягадныя кусты, пладовыя дрэвы, экзатычныя [[дрэва|дрэвы]], кусты і [[кветка|кветкі]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;.

У парку была створана таксама [[сажалка]]. Існуе легенда, што ў ёй патанула адзіная дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]]. Няўцешны бацька загадаў засыпаць вадаём і засеяць гэтае месца травой. З дарогі да варот сядзібы вялі два рады [[елка|елак]].

У пачатку XX ст. былі пабудаваны новыя ўяздныя вароты па праекце [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] — брама з калонамі, аркамі і простымі пілонамі — з цэлгы, патынкаваная. Побач быў пабудаваны дом вартаўніка ў стылі псеўдаготыкі. Да цяперашняга дня дом вартаўніка не захаваўся, а брама ў савецкі час была патынкавана шмат разоў і набыла больш аб’ёму. Вакол брамы ў горватаўскія часы раслі ў дэкаратыўных мэтах сіметрычныя групы [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцы]] з [[груша]]й, высаджаныя ў форме трохвугольніка&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p154&quot;/&gt;.

[[Файл:Park in Naroŭlia town - 4 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|300px|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.]]
Не захавалася [[каштан]]авая [[алея]], якая вяла да плацу і была арыентавана на поўнач з выгінам на ўсход. Прыблізна пасярэдзіне каштанавай алеі была [[стайня]], дзе трымалі скакавых коней для выездаў. У свой час парк быў насычаны элементамі малых архітэктурных форм: капліца-пахавальня Горватаў, альтанка, фантан, вежы і інш.

Пасля нацыяналізацыі маёнтка Горватаў савецкай уладай у 1920 г., сядзібны парк стаў гарадскім публічным паркам культуры і адпачынку. На месцы ранейшай сажалкі быў створаны [[стадыён]] для [[футбол]]а. У 1980-х гг. у парку былі ўстаноўлены электрычныя атракцыёны: [[карусель]], [[арэлі]] і інш. На тэрыторыі парку таксама месціліся [[тыр]], хлебная крама, танцавальная пляцоўка, сцэна, рачны вакзал, кафэ «Брыз» і прыстань на правым беразе Прыпяці. Парк ад ракі Нараўлянкі з поўдня быў абкружаны агароджай з [[чыгун]]у, якая вяла на паўночны-захад да кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]».

Пачаткова высаджаных Горватамі дрэў у цяперашнім парку засталося нямнога. Цяпер у парку растуць пераважна мясцовыя пароды дрэў: [[дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[елка]], [[сасна]], [[вярба]]. І пераважаюць маладыя пасадкі. Планіроўка парка стала рэгулярнай, а не пейзажнай&lt;ref&gt;''Федорук, А. Т.'' Садово-парковое искусство Белоруссии. — Минск, 1989. — С. 156.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (08).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (10).jpg|thumb|Гарадскі публічны парк. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Нараўлянка.jpg|Рака [[Нараўлянка]] ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (09).jpg|thumb|Былая савецкая крама ў гарадскім публічным парку. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Кафэ &quot;Брыз&quot; каля альтанкі.jpg|thumb|Кафэ «Брыз» у гарадскім публічным парку. Фота 2017 г.
&lt;/gallery&gt;

=== Капліца ===
[[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|міні|злева|Каталіцкая капліца-пахавальня роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]]
[[Файл:Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|120px|thumb|Інтэр’ер капліцы-пахавальні роду Горватаў ''(не захавалася)''. Фота каля 1914 г.]]
Ва ўсходняй частцы парку сярод густых дрэў паблізу палацу і берагу Прыпяці была невялікая мураваная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] роду Горватаў у [[неаготыка|неагатычным стылі]]{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Горваты былі [[каталіцызм|католікамі]], а найбліжэйшы [[касцёл]] знаходзіўся ў 35 км ад [[Нароўля|Нароўлі]]. Таму пабудова выкарыстоўвалася як хатняя капліца для набажэнстваў сям’і Горватаў і іх службітаў-католікаў{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Капліца мела рызу, касцельную бялізну, фісгармонію, кадзіла, а таксама абраз (намаляваны [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвушам Раствароўскім]]).

Пад палогай капліцы быў склеп-крыпта для пахавання членаў сям’і Горватаў. Пахавана там было толькі некалькі асоб, у тым ліку цела сына Эдварда Артуравіча Горвата Даніэля (1892—1917), які памёр вясной 1917 г. у [[Хельсінкі]] ([[Фінляндыя]]){{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}. Да нашага часу тут захавалася толькі каменнае надмагілле аднаго з членаў сям’і [[Горваты|Горватаў]]. Сама капліца з рэшткамі нябошчыкаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу&lt;ref name=&quot;altanka&quot;&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead |publisher=Прыпяцкая праўда |date=2022-03-03}}&lt;/ref&gt;.

=== Мураваная альтанка і драўляная альтанка ===
[[Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|міні|Мураваная альтанка-вежа ''(абярэгавага і сакральнага прызначэння)'' — унутры якой знаходзілася скульптура Хрыста, які нясе на сабе крыж. ''(Скульптура Хрыста не захавалася)''. Фота 2012 г.]]
У парку каля левага берагу [[Нараўлянка|рэчкі Нараўлянкі]], дзе яна ўпадае ў Прыпяць, Даніэлем Горватам была пабудавана своеасаблівая мураваная [[альтанка]]-вежа (з цэглы і патынкавана), якая месцілася блізка каля капліцы-пахавальні Горватаў і была звязана з капліцай сваім прызначэннем. Мураваная альтанка ніколі не служыла бяседкай ці маяком на [[Прыпяць|Прыпяці]], а мела толькі адну функцыю — сакральную і абярэгавую: у альтанцы знаходзілася скульптура [[Хрыстос|Хрыста]], які нёс на сабе [[крыж]], — кампазіцыя сімвалізавала шлях Хрыста на [[Галгофа|Галгофу]]&lt;ref name=&quot;altanka&quot;/&gt;. Скульптура Хрыста ў савецкія часы была вынята з альтанкі і выкінута як непатрэбная&lt;ref name=&quot;altanka&quot;/&gt;.

Альтанка, якая ўяўляе сабой трох’яруснае квадратнае ў плане мураванае збудаванне вышынёй каля 11 метраў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |title=Дворцово-парковый ансамбль в Наровле |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=24 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924091312/https://planetabelarus.by/sights/dvortsovo-parkovyy-ansambl-v-narovle/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; у стылі [[ампір]]&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt; альбо [[класіцызм]]у{{sfn|Aftanazy|1991|с=115}}, вылучаецца дасканаласцю прапорцый і стройнасцю форм&lt;ref&gt;''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии. — Минск, 1982. — С. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;. Ніжні ярус умацаваны вуглавымі [[контрфорс]]амі і завершаны [[дарычны ордар|дарычным]] [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]]. Другі ярус скразны, з вялікімі паўцыркульнымі арачнымі праёмамі з чатырох бакоў. Вуглы аздоблены 3/4 калонамі са своеасаблівымі [[Капітэль|капітэлямі]]. Верхні ярус-[[ратонда]] з шасцю калонамі [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], завершаная паўсферычным [[купал]]ам з вазай. У дэкоры — [[маскароны]], [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[Гірлянда (архітэктура)|гірлянды]], акантаваны арнамент, [[Валюта (архітэктура)|валюты]], [[іонік]]і і інш. З альтанкі адкрываецца цудоўны від на месца ўпадзення Нараўлянкі ў [[Прыпяць]].

Акрамя мураванай альтанкі (сакральнага значэння), паблізу Прыпяці на пагорку каля палацу мелася драўляная альтанка-бяседка, якая ўяўляла сабой слуп з васьмісхільным дахам і з [[Лава (мэбля)|лаўкамі]] вакол яго.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat, Altanka. Нароўля, Горват, Альтанка (1914).jpg|thumb|Драўляная альтанка-бяседка каля палацу. Фота каля 1914 года.
&lt;/gallery&gt;

=== Тэнісны корт ===
З заходняга боку цэнтральнага газону ў парку меўся [[бетон|забетаніраваны]] тэнісны корт, які на зіму засыпаўся мятровым слоем сухога лісця, каб не трэскаўся ад [[мароз]]у. У [[тэніс]] гулялі ўсе дарослыя жыхары палацу. Бавіліся і ў [[кракет]]. Са з’яўленнем [[Электрычнасць|электрычнасці]] ў сядзібе [[гульня|гульні]] праходзілі да позняга вечара.

=== Фантан ===
[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|міні|злева|Фантан перад заднім (паўночным) фасадам нараўлянскага палаца Горватаў. Фота каля 1914 г.]]
Шырокая [[лесвіца]] з боку фасада палаца, арыентаванага на раку [[Прыпяць]], вяла да тэрасы, на якой размяшчаўся мураваны [[фантан]], пабудаваны ў стылі [[ампір]], — з цэглы і патынкаваны. Фантан уяўляў сабой басейн са скругленымі вугламі, з двух бакоў абрамлены паўкруглымі лаўкамі з усталяванымі адзін супраць аднаго манументальнымі тронамі на ляпных ільвіных лапах. (Цяпер жыхары [[Нароўля|Нароўлі]] звычайна назваюць гэтыя троны «панскімі крэсламі»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |title=Туристические маршруты |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928071626/http://narovlya.gov.by/ru/turmarshrut/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-40348562_4 Панские кресла: возле дворца]&lt;/ref&gt;). Па цэнтры басейна на нізкім цыліндрычным цокалі была [[ваза]], якую трымалі [[сірэна|сірэны]].

Фантаны былі характэрны для [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[рэгулярны парк|рэгулярных паркаў]], але не атрымалі шырокага распаўсюджання ў [[Садова-паркавае мастацтва|паркабудаўніцтве]] Беларусі ў тыя часы і сустракаліся вельмі рэдка — толькі ў сядзібах [[Бачэйкава|Бачэйкаве]], [[Дубой|Дубоі]], Нароўлі і [[Сёмкава|Сёмкаве]]&lt;ref&gt;''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. — Минск, 1981. — С. 52.&lt;/ref&gt;.

Яшчэ адзін мураваны фантан быў пабудаваны не на тэрыторыі сядзібы, а ў мястэчку Нароўля — побач з [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым домам Юзафа Ліневіча (Ляневіча) 1912 года]]. Рэшткі таго фантану захаваліся да нашага часу&lt;ref&gt;[https://yandex.by/maps/org/fontan/222256646830/?ll=29.506494%2C51.801704&amp;z=17 Наровля. Фонтан]&lt;/ref&gt;.

=== Гаспадарчыя пабудовы ===
У палацава-паркавы ансамбль уваходзілі таксама гаспадарчыя пабудовы. На паўночным усходзе ад сядзібы размяшчаўся [[ружоўнік]], на захадзе — [[лядоўня]] (студня), кладоўка («аптэка») і [[аранжарэя]].

Стайня, дзе трымалі скакавых коней, была драўлянай, а яе сярэдняя частка, якая служыла жыллём для яе апекуна, была мураванай. За агароджай побач з палацам знаходзіўся «фальварак» маёнтка: мураваная вінакурня, стайні для цяглавых коней, кароўнікі, кандытарская фабрыка і інш.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (6).jpg|thumb|Парк вакол палацу. Фота каля 1914 года.
File:Naroŭla, Horvat, Fantan. Нароўля, Горват, Фантан (1914).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Фота каля 1914 г.
File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914) (2).jpg|thumb|Фантан з [[ваза]]й, якую трымаюць [[сірэна|сірэны]]. Задні (паўночны) фасад палаца. Фота каля 1914 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (16).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (14).jpg|thumb|Рэшткі фантану каля палацу і ракі Прыпяць. Фота 2017 г.
File:Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|thumb|Студня каля стайні. Фота каля 1914 года.
File:Naroŭla, Horvat, Stajnia. Нароўля, Горват, Стайня (1914).jpg|thumb|Стайня каля палацу. Фота каля 1914 года.
&lt;/gallery&gt;

== Кандытарская фабрыка ==
[[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|thumb|350px|Гістарычныя будынкі кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» з чырвонай цэглы]]
У [[1913]] г. на тэрыторыі сядзібы ў фальварку — побач з палацам, за агароджай — [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]]. У савецкія часы фабрыка была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам і атрымала ў 1925 г. назву «[[Чырвоны Мазыранін]]». Да цяперашняга часу на тэрыторыі фабрыкі
«[[Чырвоны Мазыранін]]» захаваліся вытворчыя будынкі фабрыкі Эдварда Горвата, зробленыя з чырвонай цэглы ў [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычным стылі]], у якім спалучаюцца рысы [[Раманскі стыль|раманскага]] (аркатура, байніцы) і [[Гатычны стыль|гатычнага стыляў]] (стральчатыя аркі і праёмы).

== Гістарычныя падзеі ==
Напэўна, першая згадка аб наяўнасці ў мястэчку Нароўлі панскага «двара» (сядзібы) — у 1728 г. у інвентары Антонаўскай воласці, якая належала (верагодна, на ленных правах) польнаму гетману ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіславу Дэнгафу]] (к. 1673—1728)&lt;ref&gt;''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст.] / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. — С. 334.&lt;/ref&gt;. У 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»{{sfn|Раюк|2024|с=114}}.

У [[1790]] г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]&lt;ref&gt;''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.&lt;/ref&gt;. Пасля канфіскацыі расійскай уладай у 1794 г. у Яна Мікалая Аскеркі ўсіх маёнткаў і перадачы нараўлянскай іх часткі — у валоданне [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Сіверсу]] (1731—1808), цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка [[Барбароў]] замест Нароўлі{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. Няма звестак, што сталася з сядзібай Аскеркі.

У 1808 г. нашчадкі Якава Сіверса прадалі вялізны маёнтак Барбароў (уключаючы Нароўлю) — [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэю Мацвеевічу фон Гольсту]]{{sfn|Раюк|2024|с=115}}. А 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне{{sfn|Раюк|2024|с=116}}.

31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. Аляксандр Ігнатавіч Горват (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], Даніэль Ігнатавіч Горват (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы{{sfn|Раюк|2024|с=116}}. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, дзе Даніэль Горват задумаў пабудаваць у стылі позняга класіцызму зусім новую шыкоўную рэзідэнцыю (палац), будаўніцтва якой было скончана ў 1850 г.{{sfn|Раюк|2024|с=117}}

Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца было зроблена ўжо 15 снежня 1849 г.: «У маёнтку Нароўля жылы панскі дом каменны новы з двума паверхамі, з двума вялікімі ганкамі і жалезнымі над імі балконамі, мае пад сабой восем скляпоў, на першым паверсе шаснаццаць, на другім дзесяць пакояў, даўжынёю 20⅓ сажня, шырынёю 10⅓ сажня, пакрыты жалезным лістом»&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DDpBR2IovL8/?img_index=1 Самае першае апісанне новага Нараўлянскага палаца]; Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, фонд 146, вопіс 2, справа 1119 «Статыстычныя апісанні м. Каралін і Нароўля за 1849 год».&lt;/ref&gt;.

Напярэдадні смерці Даніэля Горвата 8 ліпеня 1868 г., пад наглядам Станіслава Ігнатавіча Горвата (1804—1884) у лютым 1868 г. адбыўся падзел маёнткаў Даніэля Горвата паміж яго дзецьмі: Артур Даніэлевіч Горват (1831—1903) атрымаў маёнтак [[Нароўля|Нароўлю]] з палацам; Маўрыцый Даніэлевіч Горват (1838—1903) атрымаў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]]; а графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844—1906) атрымала маёнтак [[Ельск|Каралін]]{{sfn|Раюк|2024|с=118}}.

У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (Ляневіч) (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=1 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У другой палове 1884 г., знаходзячыся за мяжой Расійскай імперыі, Артур Горват, яго жонка Караліна (Шарлота), дочкі Францішка і Габрыэля прынялі аўстрыйскае падданства, а ў лютым 1885 г. вярнуліся ў свой маёнтак Нароўля{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. Аднак у 1890-я гг. і да сваёй смерці Артур Горват звычайна пражываў у Познані (Германская імперыя) і падпісваў даверанасць кіраваць нараўлянскім маёнткам сваім пленіпатэнтам — Юзафу Андрэевічу Ляневічу альбо Вітальду Юзафавічу Зяновічу{{sfn|Раюк|2024|с=119}}. У 1897 г. Артур Горват з Нароўлі выслаў у Познань рагі лася, якія 21 студзеня 1898 г. у Познані доктар граф Францішак Хлапоўскі (1846—1923), сваяк Артура Горвата, прадставіў на паседжанні аддзелу прыродазнаўцаў і тэхнікаў Таварыства прыяцеляў навук у Познані, каб прадэманстраваць развіццё рагоў у аленя і лася, паказваючы пры тым розніцу&lt;ref&gt;[https://ia802203.us.archive.org/5/items/roczniki2534pozn/roczniki2534pozn.pdf Roczniki Towarzystwa przyjaciół nauk poznańskiego. — 1899. — tom XXV. — Zesz. 3-4. — 537 s. — S. 528.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У нараўлянскім палацы ў тыя часы жыў яго сын — Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935), які ў 1889 г. скончыў Рыжскае палітэхнічнае вучылішча са ступенню агранома, у 1890 г. стаў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]], у 1897—1901 гг. быў дэпутатам дваранства Мазырскага павета, у 1901—1917 гг. — Рэчыцкага{{sfn|Раюк|2024|с=119}}.

Пасля смерці Артура Горвата ў 1903 г., палац і маёнтак перайшлі ў валоданне яго сына Эдварда{{sfn|Раюк|2024|с=119}}.

У пачатку XX ст. у нараўлянскім палацы пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|с=67}} на першым паверсе ў сярэднім пакоі направа ад холу (цэнтральнага пакоя) выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку каля нараўлянскага палаца Горватаў, быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|с=20}}.

Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}, таму жанчыны з палаца выехалі на той час у маёнтак [[Вадовічы]], а дзеці — у маёнтак [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]]{{sfn|Rostworowski|2001|с=26}}.

[[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе палаца ў Нароўлі падчас вяселля ў 1916 г.]]
У 1916 г. у нараўлянскім палацы адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і&lt;ref&gt;Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.&lt;/ref&gt;. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі.

У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад&lt;ref&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.&lt;/ref&gt;. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|с=30}}.

[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1925).jpg|200px|thumb|Дом адпачынку ў будынку палаца. Фота 1925 г.]]
У савецкі час у палацы спачатку месціліся [[школа]] (а ў канікулярны перыяд — дом адпачынку). Ніякіх будаўнічых мерапрыемстваў, акрамя невялікіх рамонтаў, у палацы не праводзілася. У 1928 г. у будынку былога палаца (у былой Вялікай ядальні) прайшла канферэнцыя настаўнікаў Нараўляншчыны&lt;ref name=&quot;Pamiac_p89&quot;&gt;Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.&lt;/ref&gt;.

У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года&lt;ref&gt;[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]&lt;/ref&gt;. Пазней бібліятэку нараўлянскіх Горватаў з Мінска перавезлі ў Рэчыцу, дзе пасля вайны яе сляды губляюцца&lt;ref name=&quot;telegraf.news&quot;&gt;{{cite web|url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?|website=telegraf.news|date=2025-07-02|lang=ru|access-date=23 жніўня 2025|archive-date=21 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад, у палацы месцілася нямецкая камендатура. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты ў Нароўлі здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у палацавым парку былі забіты 54 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=16 верасня 2024 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Пазней савецкімі ўладамі ў парку каля палаца на месцы пахавання быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў у 1943 г. будынак значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Галава аднаго з [[сфінкс]]аў з атыка палаца цяпер знаходзіцца ў [[Гомельскі краязнаўчы музей|Гомельскім краязнаўчым музеі]]&lt;ref name=&quot;telegraf.news&quot;/&gt;.

У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)&lt;ref&gt;См. предисловие к описи фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|Палац адразу пасля Другой сусветнай вайны. Фота 25 сакавіка 1946 г.]]
У пачатку 1950-х гг. будынак былога палацу быў рэканструяваны з мэтай прыстасавання яго пад беларускамоўную школу, а з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка быў узведзены новы корпус. Будаўнічыя работы праходзілі без уліку былой гісторыі палаца, таму многія страчаныя ў 1943 г. архітэктурныя элементы і вонкавы дэкор былога палацу не былі адноўлены. Пазней у будынку была школа-інтэрнат&lt;ref name=&quot;Fedoruk_p155&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ais.by&quot;/&gt;, з якой пасля [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 г.]] вывезлі дзяцей-сірот у 1988 г. у іншае месца. Палац быў пакінуты пустым і пачаў паступова прыходзіць да заняпаду і развалу, нягледзячы на тое, што атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь.

У 1992—1994 гг. спецыялісты Гомельскай абласной праектнай майстэрні (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Іванавіч Мелех|Уладзіміра Іванавіча Мелеха]]) зрабілі абмеры і працоўныя [[чарцёж|чарцяжы]] будынка і праект аднаўлення, які прадугледжваў рэстаўрацую фасадаў з аднаўленнем дэкаратыўных элементаў і перапланіроўку ўнутранай прасторы палаца, а пасля стварэння грамадска-культурнага цэнтра горада Нароўлі (для правядзення выставак, канцэртаў, культурных сустрэч), «Цэнтра рамёстваў», кафэ-бара, актавай залы, більярднай.
Але вытворчыя работы ў той перыяд не былі пачаты і стан пакінутага будынка толькі значна пагоршыўся. Новы корпус з боку бакавога (паўночна-заходняга) фасада будынка было палаца быў разбураны.

У 2006 г. група спецыялістаў (пад навуковым кіраўніцтвам архітэктара [[Алена Уладзіміраўна Ваяводская|Алены Уладзіміраўна Ваяводскай]]) ААТ «Праектрэстаўрацыя» пачала карэкціроўку праекта аднаўлення палаца, але ў сувязі з прыпыненнем фінансавання карэкціроўка не была завершана.

Пасля ўдзелу ў адкрыцці выстаўкі архіўных дакументаў «Ваньковічы. Слаўны род зямлі беларускай» (пры дапамозе Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) у маі 2008 г. у Мінску ў «Доме Ваньковічаў», адзіная жывая праўнучка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] — Аляксандра Крысціна Ваньковіч (нар. 1959 г.) — наведала будынак былой нараўлянскай сядзібы Горватаў&lt;ref&gt;{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}} (на 16-й хвіліне).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/topic-1219616_1450496?post=48 А еще недавно случай был]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://artmuseum.by/ru/delo-o-fundushe-teodora-vankovicha Дело о «фундуше» Теодора Ваньковича]&lt;/ref&gt;.

У 2009 г. [[Андрэй Іванавіч Горват]] разам з [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Васілевічам Чайкам]] (нар. 1965) прынялі ўдзел у стварэнні дакументальна-пазнавальнага фільму аўтарства і рэжысуры [[Аляксандр Матафонаў|Аляксандра Матафонава]] «Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў» (2009) для беларускага тэлебачання&lt;ref name=&quot;labirynty&quot;&gt;{{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}}&lt;/ref&gt;. У час здымак дакументальнага фільму каля будынка былога палаца Горватаў у Нароўлі Андрэй Горват зрабіў прапанову сваёй сяброўцы Вользе аб [[шлюб]]е&lt;ref name=&quot;labirynty&quot;/&gt;.

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|thumb|Школьны клас у Вялікай ядальні ў палацы. Фота 1932 г.
File:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (1930-39).jpg|thumb|Удзельнікі канферэнцыі настаўнікаў Нараўляншчыны — у Вялікай ядальні ў палацы, 1928 г.&lt;ref name=&quot;Pamiac_p89&quot;/&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў. Альтанка (01).jpg|thumb|Мураваная альтанка ў парку. Фота 2017 г.
File: Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 07.jpg|thumb|Цэнтральны ўваход у гарадскі парк — шмат разоў патынкаваная і патоўшчаная ўяздная брама сядзібы Горватаў, створаная па праекту [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Фота 2021 г.
&lt;/gallery&gt;

== Продаж руін будынка былога палаца і рэстаўрацыя ==
[[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]]
Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю шляхецкага [[Горваты|роду Горватаў]] і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archivedate=6 снежня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]].

Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы будынак былога палаца Горватаў у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным [[Горваты|родзе Горватаў]]&lt;ref&gt;[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічала падлога і вокны.

[[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|350px|thumb|Руіны былога палаца Горватаў (1850). Фота 2017 г.]]
12 лістапада 2020 г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў (Гомель) і Аляксандр Баранаў (Мазыр) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=24 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (прыблізна 21 тысяча [[Долар ЗША|долараў ЗША]]) ва ўласнасць на аўкцыёне руіны былога палаца Горватаў у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — кансервацыі, [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне  ([[гатэль]] і/ці [[рэстаран]])&lt;ref name=&quot;realt.onliner.by&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |title=«Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь? |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=21 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка былога палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць беларускай дзяржавы. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі музейны комплекс з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а&lt;ref name=&quot;spynic&quot;&gt;{{YouTube|KRc4BoBpkW0|Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&amp;t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]&lt;/ref&gt;. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў&lt;ref&gt;[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У цяперашні час уласнікі з дапамогай сваіх грошай, найманых будаўнікоў, валанцёраў і грашовых ахвяраванняў ад іншых асоб вядуць працу па аднаўленні будынка палацу&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/panski_dom/ Панскі дом]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spynic&quot;/&gt;. Уласнік Пётр Кузняцоў сфарміраваў каманду рэстаўрацыі: праекціроўшчык Сяргей Касабуцкі, кансультант па будаўніцтве Дзмітрый Арахоўскі, навуковы кіраўнік Аляксей Пузееў, медыя-менеджар Яўгенія Крэшчук, каардынатар валанцёраў Аліна Цітавец, бухгалтар і справавод Таццяна Шапавалава&lt;ref name=&quot;telegraf.news&quot;/&gt;.

У лістападзе 2025 г., калі скончыўся тэрмін абмежавальных умоў продажу, палац яшчэ не быў уведзены прыватнымі ўласнікамі ў камерцыйнае выкарыстанне, а толькі зроблены новы дах. Аднак у лістападзе 2025 г. Нараўлянскі райвыканкам вырашыў, а Нараўлянскі раённы савет дэпутатаў зацвердзіў працяг тэрміну выканання ўмоў продажу ў прыватныя рукі палаца ў лістападзе 2020 года — яшчэ на тры гады (да лістапада 2028 года), бо больш працягваць нельга па законе&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/panski_dom/p/DRUm_BaiCH2/ Тлумачэнне Пятра Кузняцова]&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (11).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (13).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (18).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (17).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
File:Нароўля. Сядзіба Горватаў (12).jpg|thumb|Руіны палаца. Фота 2017 г.
&lt;/gallery&gt;

== У мастацтве ==

Дзесьці пасля 1949 г. [[Мечыслаў Ялавецкі]] (1876—1963) малюе акварэль «Нароўля. Палац над Прыпяцю. Мазырская зямля, Палессе»&lt;ref&gt;[https://digitalcollections.hoover.org/objects/73679/narowla-paac-nad-prypecia-ziemia-mozyrska-polesie-edward NAROWLA Pałac nad Prypecią ziemia mozyrska, Polesie]&lt;/ref&gt;.

У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі, яе прыродзе, горватаўскім палацы і альтанцы апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай».

Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля нараўлянскай альтанкі, у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў.

У 2009 г. [[Адам Глобус]] (нар. 1958) малюе карціну «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка Чырвоны мазыранін»&lt;ref&gt;[https://adam-hlobus.livejournal.com/540453.html Адам Глобус «Залаты пыл. Нароўля, шакаладная фабрыка „Чырвоны мазыранін“»]&lt;/ref&gt;.

У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] у раздзеле «Прашу перадаць мне ва ўласнасць палац» расказвае аб сваім першым візіце ў [[Нароўля|Нароўлю]] ў 2006 г., знаёмстве з нараўлянскім палацам і сваіх ідэі і захадах набыць будынак былога палацу Горватаў у Нароўлі.

26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў, а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''&lt;ref&gt;[https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/ Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]&lt;/ref&gt;.

== Медыя ==
* https://www.instagram.com/panski_dom/ — адрас у сацыяльнай сетцы
* https://panski-dom.by — афіцыйны сайт у Інтэрнэце

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}}
* Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.
* {{крыніцы/ГККРБ-2009|}}
* ''Кулагин, А. Н.'' Архитектура дворцово-усадебных ансамблей Белоруссии: вторая половина XVIII — начало XIX в. / А. Н. Кулагин. — Минск : Наука и техника, 1981. — 132 c.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.
* {{h|Раюк|2024|''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2024. – Вып. 24. – Ч. 2. – С. 113–121.}}
* ''[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федорук, А. Т.]]'' Садово-парковое искусство Белоруссии / А. Т. Федорук. — Минск : Ураджай, 1989. — 247 с.
* ''Чантурия, В. А.'' Архитектурные памятники Белоруссии / В. А. Чантурия. — Минск : Полымя, 1982. — 222 c.
* {{h|Aftanazy|1991|''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.}}
* {{h|Rostworowski|2001|''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}}
* ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s.
* ''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|312Г000536}}
* [https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ «Хочется, чтобы мы жили не с нуля» — Поговорили с владельцем усадьбы Горваттов о реставрации, сохраненных ценностях и «Белой панне Наровли». Чем помочь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250821231557/https://telegraf.news/life/dalshe-budet-dorogo-i-tyazhelo-pogovorili-s-vladelcem-usadby-gorvattov-o-restavracii-sohranennyh-cennostyah-i-beloj-panne-narovli-chem-pomoch/ |date=21 жніўня 2025 }}
* [https://alarmout.livejournal.com/48423.html Усадьба Горваттов. Наровля. Исторический таймлапс] // alarmout.livejournal.com
* [https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ БЛЕСК И ТАЙНЫ НАРОВЛЯНСКОГО БРИЛЛИАНТА ГОРВАТТОВ, КОТОРЫЙ КУПИЛ ГОРВАТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928081834/https://planetabelarus.by/publications/blesk-i-tayny-narovlyanskogo-brillianta-gorvattov-kotoryy-kupil-gorvat/ |date=28 верасня 2023 }} // planetabelarus.by
* {{radzima|1277}}
* {{ГБ|http://globustut.by/narovlya/#manor_main}}
* [https://realt.onliner.by/2015/06/15/narovl9 Увидеть, пока не развалилось! Рассматриваем в деталях «жемчужину Наровли»] // realt.onliner.by
* {{YouTube|S24ThZrH3p4|Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў}}
* {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-gorvatau-naroulja}}
* {{cite web|url=https://ais.by/story/5939|title=Дворец в Наровле: история и реалии|author=Светлана Адамович|publisher=Архитектура и строительство, 2010, № 2 (213)|date=2010-04-18|lang=ru}}
* [https://mlife.by/news/istoriya-mozyrya/6808/ Усадьба Горваттов в Наровле. Mlife отправился по следам былой роскоши] // mlife.by
[[Катэгорыя:Палацы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]]
[[Катэгорыя:Горваты]]
[[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нароўлі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1850 годзе]]</text>
      <sha1>g46uhtdkwioi85siww9uwexdglgf8p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нелінейная дынаміка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168162</id>
    <revision>
      <id>5190070</id>
      <parentid>4387362</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="3fp26vtfqliu3o60qzcqsjdx7ngeivc" xml:space="preserve">'''Нелінейная дынаміка''' - міждысцыплінарная навука, у якой вывучаюцца ўласцівасці нелінейных дынамічных сістэм. Нелінейная дынаміка выкарыстоўвае для апісання сістэм нелінейныя мадэлі, звычайна апісваныя дыферэнцыяльнымі щраўненнямі і дыскрэтнымі адлюстраваннями. Нелінейная дынаміка ўключае ў сябе тэорыю ўстойлівасці, тэорыю дынамічнага хаосу, эргадычную тэорыю, тэорыю інтэграваныя сістэм.

== Літаратура ==
* ''Малинецкий Г. Г., Потапов А. Б.'' Современные проблемы нелинейной динамики. — М.:Эдиториал УРСС, 2000. — 326с.
* ''Данилов Ю. А.'' Лекции по нелинейной динамике. — М.: Постмаркет, 2001. — 184с.
* ''Табор М.'' Хаос и интегрируемость в нелинейной динамике. — М.: Эдиториал УРСС, 2001. — 318с.

== Спасылкі ==
* [http://www.scintific.narod.ru/nlib/ Электронная библиотека по нелинейной динамике]
* [http://nd.ics.org.ru/ Журнал Нелинейная динамика]
* [https://www.lhscientificpublishing.com/Journals/JAND-EditorialBoard.aspx Journal of Applied Nonlinear Dynamics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190316070735/https://www.lhscientificpublishing.com/journals/JAND-EditorialBoard.aspx |date=16 сакавіка 2019 }} (Часопіс па Прыкладной нелінейнай дынаміцы)

{{Раздзелы фізікі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Дынамічныя сістэмы]]
[[Катэгорыя:Нелінейная дынаміка| ]]</text>
      <sha1>3fp26vtfqliu3o60qzcqsjdx7ngeivc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168430</id>
    <revision>
      <id>5190132</id>
      <parentid>3602373</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="849" sha1="e80xvz7mgx8fao5lqqvw19w27sgzw28" xml:space="preserve">'''Булат''':
* [[Булатная сталь|Булат]] — [[вугляродзістая сталь]], якая вызначаецца высокай цвёрдасцю.
* [[Т-64БМ|Булат]] — [[Украіна|украінскі]] [[асноўны баявы танк]].
* [[Булат (імя)|Булат]] — мужчынскае імя.

== Асобы ==
* [[Барыс Адамавіч Булат]] (1912—1984) — Герой Савецкага Саюза (1944).
* [[Сцяпан Герасімавіч Булат]] (1894—1921) — беларускі палітычны дзеяч, журналіст.

=== Імя ===
* [[Булат Шалвавіч Акуджава]] (1924—1997) — савецкі і расійскі бард, паэт, празаік, кампазітар.

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>e80xvz7mgx8fao5lqqvw19w27sgzw28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булатная сталь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171317</id>
    <revision>
      <id>5190133</id>
      <parentid>3981348</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="bpomrlx1e2ib5abmbu1vyeln78zqob3" xml:space="preserve">{{Значэнні|Булат}}
'''Булатная сталь''' — [[вугляродзістая сталь]], якая вызначаецца высокай цвёрдасцю, пругкасцю, вязкасцю, зносастойкасцю, своеасаблівай структурай і ўзорыстасцю паверхні. Асноўная асаблівасць мікраструктуры булатнай сталі — аптымальнае па дысперснасці і канфігурацыі (дробнаігольчасты матэнсіт) і нізкавугляродзістых (ферыт) мікрааб’ёмаў. Адрозніваюць булат літы (т.зв. вуц) і зварачны (больш нізкай якасці).

Вытворчасць булатнай сталі была вядома ў [[Індыя|Індыі]], [[Іран]]е, [[Сірыя|Сірыі]] («дамаская сталь»), у краінах Сярэдняй Азіі. Выкарыстоўвалася на выраб [[халодная зброя|халоднай зброі]] выключнай трываласці і вастрыні. Клінок з булатнай сталі не ламаецца, не мае астаткавай дэфармацыі. У 14 стагоддзі сакрэт вырабу булатнай сталі быў страчаны. Навуковыя асновы вытворчасці булатнай сталі распрацаваў металург П. П. Аносаў (у 1833 годзе вырабіў булатны клінок). Атрыманне булатнай структуры забяспечваецца асаблівасцямі саставу, тэхналогіі выплаўкі, коўкі, тэрмічнай і механічнай апрацоўкі. Узорыстасць бывае паласавая і струменістая (ніжэйшыя гатункі булатнай сталі), хвалістая (сярэдні гатунак), сеткавая і каленчатая (вышэйшыя гатункі).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сталь]]
[[Катэгорыя:Халодная зброя]]
{{Ізаляваны артыкул}}</text>
      <sha1>bpomrlx1e2ib5abmbu1vyeln78zqob3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176437</id>
    <revision>
      <id>5190011</id>
      <parentid>4809298</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4805" sha1="28b82mopm5ffrww22krq51nvmca0lor" xml:space="preserve">{{Запаведная зона
| Назва = Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс
| Арыгінальная назва = Parque Nacional Los Glaciares
| Катэгорыя МСАП = II
| Выява = 
| Подпіс = 
| Размяшчэнне = &lt;!-- правінцыя, штат, вобласць і інш. --&gt;
| Краіна = Аргенціна
| Найбліжэйшы горад = 
| lat_dir = S| lat_deg = 50| lat_min = 0| lat_sec = 6
| long_dir =W | long_deg = 73| long_min = 8| long_sec = 19
| region = 
| CoordScale = &lt;!-- па змоўчанні 1:100 000 (1 cm : 1 km) --&gt;
| Плошча = 
| Сярэдняя вышыня = 
| Дата заснавання = &lt;!-- дата заснавання --&gt;
| Наведвальнасць = &lt;!-- колькасць наведвальнікаў --&gt;
| Год наведвальнасці = &lt;!-- год, у які праводзіўся збор статыстыкі --&gt;
| Кіравальная арганізацыя = 
| Сусветная спадчына = 
| Сайт = 
}}
'''Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс''' ({{lang-es|Parque Nacional Los Glaciares}}) — [[нацыянальны парк]] у [[Патагонія|Патагоніі]] ([[Паўднёвая Амерыка]]), на тэрыторыі [[Аргенціна|аргенцінскай]] правінцыі [[Санта-Крус (правінцыя)|Санта-Крус]]. Плошча 4459 км². У 1981 годзе ўнесены ў спіс аб’ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].

Заснаваны ў 1937 годзе, Лос-Гласьярэс — другі паводле велічыні нацыянальны парк Аргенціны. Назву атрымаў ад велізарнай ледзяной шапкі ў [[Анды|Андах]], якая жывіць 47 вялікіх ледавікоў, з якіх толькі 13 спаўзаюць у бок [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Гэты ледзяны масіў найбуйнейшы пасля льдоў [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. У іншых частках свету абледзяненне пачынаецца прынамсі ад 2500 м над узроўнем мора, але ў парку Лос-Гласьярэс з-за памераў ледзяной шапкі ледавікі пачынаюцца з вышыні 1500 м і спаўзаюць да 200 м.

Тэрыторыю Лос-Гласьярэса, якая на 30 % пакрыта лёдам, можна падзяліць на дзве часткі, кожная з якіх адносіцца да свайго возера. Найбуйнейшае ў Аргенціне возера [[Архенціна]] (плошча 1466 км²) размешчана ў паўднёвай частцы парка, а возера [[В’едма]] (плошча 1100 км²) — у паўночнай. Абодва возеры жывяць раку [[Рыа-Санта-Крус|Санта-Крус]], якая цячэ да Атлантычнага акіяна. Паміж гэтымі дзвюма часткамі знаходзіцца закрытая для турыстаў Цэнтральная зона (Zona Centro), дзе азёр няма.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс нацыянальных паркаў Аргенціны]]

== Спасылкі ==
{{Commons-inline|Los Glaciares National Park|Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс}}
* [http://www.losglaciares.com/ Афіцыйны сайт парку Лос-Гласьярэс {{ref-en}}, {{ref-es}}]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9048996/Los-Glaciares-National-Park Нацыянальны парк Лос-Гласьярэс у энцыклапедыі Брытаніка {{ref-en}}]
* [http://www.monografias.com/trabajos/pnglaciares/pnglaciares.shtml Фаўна парку Лос-Гласьярэс {{ref-es}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090328162049/http://www.monografias.com/trabajos/pnglaciares/pnglaciares.shtml |date=28 сакавіка 2009 }}
* [http://www.vanheertum.net/chile_argentina/NP_los_glaciares/index.html Фатаграфіі парку Лос-Гласьярэс]

{{Сусветная спадчына ў Аргенціне}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Аргенціны]]
[[Катэгорыя:Ледавікі]]
[[Катэгорыя:Санта-Крус (правінцыя)]]</text>
      <sha1>28b82mopm5ffrww22krq51nvmca0lor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінскі працэс 1946 года</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184780</id>
    <revision>
      <id>5189841</id>
      <parentid>5185847</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8762" sha1="kae107r2lv4goo19im5ynrb3g0nyfdz" xml:space="preserve">'''Мінскі працэс 1946 года''' — судовы працэс над нямецкімі ваеннымі злачынцамі, які адбыўся ў [[Мінск]]у ў студзені [[1946]] года.

== Удзельнікі ==
Суддзямі на працэсе былі [[генерал-маёр]] [[Юстыцыя|юстыцыі]] Кедраў ([[Старшыня (пасада)|старшыня]]), палкоўнікі юстыцыі Сахараў і Вінаградаў ([[сябры суду]]), маёр юстыцыі Іваноў (сакратар). Абвінавачванне прадстаўляў [[ваенны пракурор]] генерал-маёр юстыцыі Ячэнін. Абарону здзяйснялі адвакаты Міхальскі, Бядросаў, Савенка, Татарынцаў, Гаўрылаў, Плявака і Пятрэнка ([[Франц Карл Гес]] адмовіўся ад адваката і абараняў сябе сам).

Абвінавачанымі былі 18 прадстаўнікоў нямецкае акупацыйнае ўлады на Беларусі: генералы, афіцэры, [[унтэр-афіцэр]]ы, радавыя, прадстаўнікі [[вермахт]]у і войск [[СС]], паліцыі, [[гестапа]], [[Жандармерыя|жандармерыі]], сябры [[НСДАП|нацысцкай партыі]] і беспартыйныя. Тым самым прысуд выносіўся як бы не толькі пэўным ваенным злачынцам, але ўсёй нямецкай ваеннай машыне агулам.

== Суд ==
Першае пасяджэнне ваеннага трыбунала адбылося ўвечары 15 студзеня 1946 года ў Мінску ў памяшканні акруговага [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дома афіцэраў]]. Працэс быў адкрытым, на пасяджэннях прысутнічала каля 1000 чалавек, якія прадстаўлялі ўсе вобласці і раёны [[БССР]]. На сцэне за сталом сядзелі суддзі, абвінавачаныя сядзелі на 18 лаўках бокам да гледачоў.

Абвінавачванні зачытваліся цэлы дзень. Падсудныя вінаваціліся ў знішчэнні мірных савецкіх грамадзян, зверскіх расправах і здзеках з савецкіх ваеннапалонных, масавым згоне грамадзянскага насельніцтва ў нямецкае рабства, разбурэнні гарадоў, вёсак і рабаванні цывільнага насельніцтва. Судовае следства цягнулася да 27 студзеня, калі распачаліся спрэчкі бакоў. Большая частка пасяджэнняў 28 студзеня была прысвечаная выступам адвакатаў, якія сцвярджалі, што падсудныя, безумоўна, вінаватыя, але заслугоўваюць паблажкі, бо, па-першае, раскаяліся, а па-другое, толькі выконвалі загады вышэйшага кіраўніцтва краіны. Пасля падсудным было нададзена права апошняга слова. Усе яны раскайваліся, прасілі літасці і асуджалі [[фашызм]], толькі камандзір 26-га паліцэйскага палка падпалкоўнік [[Георг Роберт Вайсіг]] папрасіў памілаваць не сябе, а свайго маладога падначаленага, а обер-лейтэнант СС [[Ганс Герман Кок]] абвясціў, што: «''Усе тыя злачынствы, якія я здзейсніў у Расіі, я здзейсніў не толькі праз паслухмянае выкананне тых загадаў, якія давалі мае начальнікі, але таксама з прызнання і выканання [[Расавая тэорыя Гюнтэра|расавай тэорыі]]. Забіваў і знішчаў таксама па ўласнай ініцыятыве. … Шмат крыві на маіх руках. …У дадзены момант чакаю смяротнага прысуду''».

Прысуд быў абвешчаны 29 студзеня і быў сустрэты апладысментамі. 14 з 18-і падсудных ([[Іаган Георг Рыхерт]], [[Эбергард Герф]], [[Готфрыд фон Эрдмансдорф]], [[Георг Роберт Вайсіг]], [[Эрнэст Аўгуст Фальк]], [[Ганс Герман Кок]], [[Паўль Карл Айк]], [[Карл Макс Лангут]], [[Бруна Франц Мітман]], [[Франц Карл Гес]], [[Райнгард Георг Моль]], [[Рольф Оскар Бурхард]], [[Аўгуст Іозеф Бітнер]], Фішэр) былі асуджаныя да [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]] праз [[павешанне]], астатніх ([[Ганс Іозеф Хехтль]], [[Бруна Макс Гец]], Родэнбуш, Гетэрых) засудзілі да ссылкі на катаржныя працы на тэрмін 15—20 гадоў.

== Пакаранне ==
Здзяйсненне пакарання было прызначана на [[30 студзеня]]. Месцам для яго быў выбраны [[мінскі іпадром]] (участак абмежаваны [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцамі Ульянаўская]] і [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейская]], а таксама [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслаччу]]). На беразе Свіслачы былі ўсталяваныя 6 т-падобных і 2 г-падобных [[шыбеніца|шыбеніцы]]. Да гарызантальных брусоў былі прымацаваныя шыльды з прозвішчамі і ваеннымі званнямі асуджаных. Каля Ульянаўскай вуліцы была ўсталявана [[трыбуна]] і слуп з дзвюма раструбамі [[рэпрадуктар]]аў. Паводле розных сведчанняў, сабралася каля 100 тысяч гледачоў.

А 14:25 задняй хадой да [[шыбеніца]]ў пад’ехала 14 «[[Студэбекер]]аў». Не заглушаючы матораў, салдаты адкінулі барты і, узняўшы на ногі асуджаных, накінулі тым петлі на шыі. Пакаранні пачаліся а 14:30. Першым быў павешаны генерал-лейтэнат Рыхерт, а за ім і ўсе астатнія.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{rq|refless}}

== Спасылкі ==
* [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/8374469D04466E3D42256B7D0048A88E?OpenDocument Виктор Чикин. Виселицы на ипподроме]{{Недаступная спасылка}}
* [https://news.by/news/obshchestvo/rasstrelival-lyudey-po-svoey-vole-v-chem-priznalsya-natsist-gans-kokh-vo-vremya-minskogo-protsessa Расстреливал людей по своей воле: в чем признался нацист Ганс Кох во время Минского процесса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260714022428/https://news.by/news/obshchestvo/rasstrelival-lyudey-po-svoey-vole-v-chem-priznalsya-natsist-gans-kokh-vo-vremya-minskogo-protsessa |date=14 ліпеня 2026 }}
* [https://www.belarus.kp.ru/daily/27755/5202462/ «Даже те, кто оказался на скамье подсудимых, были поражены жестокостью». 80 лет Минскому Нюрнбергу: 30 января 1946-го на ипподроме публично казнили 14 военных преступников]

[[Катэгорыя:Мінскі працэс 1946 года| ]]
[[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1946 года]]
[[Катэгорыя:1946 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Студзень 1946 года]]</text>
      <sha1>kae107r2lv4goo19im5ynrb3g0nyfdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190781</id>
    <revision>
      <id>5190087</id>
      <parentid>5179813</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36114" sha1="4g74cwnm1wzu8djig3s4p2a33dj1qck" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Файл:Limited recognition.png|thumb|500px| {{legend|#FF0000|Непрызнаныя дзяржавы}} {{legend|#FF8484|Дзяржавы, якія маюць прызнанне толькі з боку адной або некалькіх іншых часткова прызнаных дзяржаў}}
{{legend|#FF8040|Дзяржавы, якія маюць прызнанне з боку адной або некалькіх іншых дзяржаў — членаў ААН}}
{{legend|#808040|Дзяржавы — члены ААН, якія не маюць прызнанні з боку адной ці некалькіх іншых дзяржаў — членаў ААН}}]]
'''Непрызнаная дзяржава''' (самаабвешчаная дзяржава) – палітычнае ўтварэнне, якое мае прыкметы [[Суверэнная дзяржава|суверэннай дзяржавы]], такія як дзяржаўныя інстытуты, кантроль над тэрыторыяй, лаяльнасць насельніцтва і інш., але не мае [[Суб’ект міжнароднага права#Міжнародная правасуб’ектнасць|міжнароднай правасуб’ектнасці]].

Тэрыторыя такой дзяржавы, як правіла, разглядаецца, як частка суверэннай тэрыторыі адной або некалькіх [[Дзяржавы — члены ААН|дзяржаў – членаў ААН]]. Такія тэрыторыі могуць пазначацца як [[Сепаратызм|сепаратысцкія]] або [[Акупацыя|акупаваныя]]&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/c/nepriznannoe-gosudarstvo-7cc70d БРЭ. Непризнанное государство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260208144814/https://bigenc.ru/c/nepriznannoe-gosudarstvo-7cc70d |date=8 лютага 2026 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

'''Часткова прызнаная дзяржава''' – палітычнае ўтварэнне, якое мае афіцыйнае прызнанне з боку толькі некаторых дзяржаў – членаў ААН.

Да часткова прызнаных дзяржаў могуць адносіцца як суверэнныя дзяржавы (напрыклад, Ізраіль, КНДР, Рэспубліка Карэя), так і розныя формы непрызнаных дзяржаў&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/c/chastichno-priznannoe-gosudarstvo-f2652f БРЭ. Частично признанное государство]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Не ўсе непрызнаныя дзяржавы пазначаюць поўную незалежнасць і міжнароднае прызнанне як канчатковую мэту свайго абвяшчэння. Частка дзяржаў імкнецца атрымаць юрыдычнае прызнанне для магчымага аб’яднання з іншай дзяржавай ([[Азад Кашмір|Джаму і Кашмір]] з [[Пакістан]]ам, [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўе]] з [[Расія]]й&lt;ref&gt;[http://www.ut.net.ua/News/10963 Невизнане Придністров’я готове приєднатися до Росії — Президент]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; або [[Украіна]]й&lt;ref&gt;[http://www.ut.net.ua/News/34596 Президент Придністров’я не виключає приєднання до України]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;). Частка дзяржаў разглядае свой дэ-факта незалежны статус як пераходны да заключэння пагаднення з цэнтральным урадам па ўмовах існавання, як аўтаноміі ўнутры адзінай дзяржавы (напачатку [[1990-я|1990-х гадоў]] [[Рэспубліка Гагаузія]] ў Малдове, [[Парад суверэнітэтаў#Парад суверэнітэтаў у РСФСР|шматлікія расійскія рэспублікі]]; у наш час — аўтаномныя дзяржавы на тэрыторыі Самалі).

== З’яўленне непрызнаных дзяржаў ==
Непрызнаныя дзяржавы з’яўляюцца з-за адсутнасці прававой пераемнасці з папярэднімі дзяржаўнымі ўтварэннямі.

Умоўна па спосабе ўзнікнення іх можна падзяліць на:
# Дзяржавы, якія ўтварыліся ў выніку [[Рэвалюцыя|рэвалюцый]]. Напрыклад: [[Шаблон:Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР (1917—1924)|дзяржавы]], якія ўзніклі пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года ў [[Расія|Расіі]]; [[Францыя]] пасля [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]] 1789 года, [[Рэспубліка Злучаных Правінцый]] з 1580 па 1648 гады.
# Дзяржавы, якія ўтварыліся ў выніку [[Нацыянальна-вызваленчы рух|нацыянальна-вызваленчай барацьбы]] ([[сепаратызм]]у). Напрыклад, да іх ліку адносяць ''самаабвешчаныя дзяржавы'', гэта значыць тыя, што адмысловай [[Дэкларацыя незалежнасці|дэкларацыяй]], законам ці міждзяржаўным дагаворам заявілі пра сваю незалежнасць: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пасля [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|абвяшчэння незалежнасці]] ў 1776 годзе; [[Садружнасць непрызнаных дзяржаў|дзяржавы]], якія абвясцілі незалежнасць і дзяржаўны [[суверэнітэт]] пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і [[Распад Югаславіі|Югаславіі]] і г.д. Як правіла, яны не адразу атрымліваюць [[міжнародна-прававое прызнанне]].
# Два рэжыма, якія прэтэндуюць на ролю легымнага ўрада ўва ўсёй краіне, але кантралююць толькі яе частку. Напрыклад: [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]] (Усходняя Германія) і [[Федэратыўная Рэспубліка Германія]] (Заходняя Германія); [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка]] (Паўночная Карэя) і [[Рэспубліка Карэя]] (Паўднёвая Карэя); [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам]] (Паўночны В’етнам) і [[Рэспубліка В'етнам]] (Паўднёвы В’етнам), [[Кітайская Народная Рэспубліка]] ([[Кантынентальны Кітай]]) і [[Рэспубліка Кітай]] ([[Тайвань (востраў)|Тайвань]]). Такія дзяржавы першапачаткова не прызнаюць адна адну.
# Дзяржавы, якія ўзніклі праз атрыманне незалежнасці [[Калонія|калоній]] ад [[Метраполія (дзяржава)|метраполіі]].
# Дзяржавы, якія ўзніклі з-за замежнапалітычных гульняў прызнаных дзяржаў. Напрыклад: [[Буферная дзяржава|буферныя дзяржавы]]: [[Далёка-Усходняя Рэспубліка]], [[Маньчжоу-го]] і інш., сінонім — [[марыянетачная дзяржава]]: [[Незалежная Дзяржава Харватыя]], Балтыйскія краіны пасля змены дзяржаўнага ладу ў ліпені 1940 года і інш., а таксама так званыя [[бантустаны]]: [[Транскей]], [[Венда, бантустан|Венда]], [[Бапутатсвана]] і [[Сіскей]].

== Сучасныя непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы ==
Новы ўсплёск «самаабвяшчэння» адбыўся на мяжы 1990-х гадоў у сувязі з распадам [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Югаславія|Югаславіі]] і звязанымі з гэтым этнатэрытарыяльнымі канфліктамі ([[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]], [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка]], [[Рэспубліка Гагаузія]], [[Рэспубліка Паўднёвая Асеція]], [[Абхазія]], [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя]], [[Рэспубліка Сербская Краіна]], [[Рэспубліка Сербская]], [[Рэспубліка Косава]]). Узнік феномен постсавецкіх «непрызнаных дзяржаў», статус якіх не вызначаны, што, аднак, не замінае іх існаванню. Большасць гэтых ўтварэнняў ёсць, па сутнасці, цалкам самастойнымі дзяржавамі, якія маюць эфектыўны дзяржаўны апарат, што карыстаецца масавай падтрымкай з боку насельніцтва. [[Гагаузія]] ў канцы 1994 года ўвайшла ў склад [[Малдова|Малдовы]]. У 1995 годзе кантроль над тэрыторыяй, на якую прэтэндавала Сербская Краіна, [[Аперацыя «Бура»|аднавіла]] [[Харватыя]]. У 2000 годзе Расія [[Другая чачэнская вайна|аднавіла]] кантроль над тэрыторыяй, на якую прэтэндавала [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя]]. У 2008 годзе Расія спыніла спробу [[Грузія|Грузіі]] аднавіць кантроль над тэрыторыяй, на якую прэтэндавала [[Рэспубліка Паўднёвая Асеція]]. У 2009 годзе [[Шры-Ланка]] аднавіла кантроль над тэрыторыяй, на якую прэтэндаваў [[Таміл-Ілам]]&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 мая 2009|url=http://www.newsru.com/world/17may2009/tigry.html|title=«Тамільскія тыгры» прызналі паражэнне ў 26-гадовай вайне з уладамі Шры-Ланкі|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GOVXVt6?url=http://www.newsru.com/world/17may2009/tigry.html|archivedate=28 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Часткова прызнаныя дзяржавы ==

=== Часткова прызнаныя дзяржавы, якія фактычна кантраляюць сваю тэрыторыю ===
* {{сцягафікацыя|Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра}}, абвешчаная пасля ўварвання [[Турцыя|турэцкіх]] узброеных сіл на [[Рэспубліка Кіпр|Кіпр]] у [[1974]] годзе, абвясціла пра сваю незалежнасць у [[1983]] годзе. У 2004 годзе тэрыторыя ТРПК была фармальна ўключана ў склад [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] як частка [[Рэспубліка Кіпр|Рэспублікі Кіпр]]. Прызнаецца [[Турцыя]]й і [[Абхазія]]й. Усе астатнія дзяржавы — члены ААН прызнаюць тэрыторыю Паўночнага Кіпра часткай [[Рэспубліка Кіпр|рэспублікі Кіпр]].

==== Тэрыторыя былога [[СССР]] ====
* {{сцягафікацыя|Абхазія}} — паводле [[Канстытуцыя Грузіі|канстытуцыі Грузіі]], з’яўляецца [[Аўтаномная Рэспубліка Абхазія|аўтаномнай рэспублікай]] у складзе [[Грузія|гэтай дзяржавы]]; з [[1992]] года — фактычна самастойная, 26 лістапада 1994 года прынята канстытуцыя Абхазіі, паводле якой рэспубліка аб’яўляецца суверэннай дзяржавай і суб’ектам міжнароднага права. Дзяржаўная самастойнасць Абхазіі c 2008 года прызнана [[Міжнародна-прававы статус Абхазіі і Паўднёвай Асеціі|6 дзяржавамі — членамі]] [[ААН]] — [[Расія]]й&lt;ref name=&quot;ruspriznanieabhyuo&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml Заява Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Дзмітрыя Мядзведзева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211020049/http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml |date=11 лютага 2009 }}&lt;/ref&gt;, [[Нікарагуа]]&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo1&quot;&gt;.[http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html Нікарагуа прызнала незалежнасць Абхазіі і Паўднёвай Асеціі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714092306/http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html|date=14 ліпеня 2011}} [[Mignews]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080922040204/http://www.kommersant.ru/news-y.aspx?NewsID=132253 Нікарагуа афіцыйна прызнала Паўднёвую Асецію і Абхазію] [[Коммерсантъ]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo3&quot;&gt;[http://rian.ru/osetia_news/20080905/151018822.html Нікарагуа афіцыйна прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі] [[РІА «Навіны»]]&lt;/ref&gt;, [[Венесуэла]]й&lt;ref name=&quot;venezpriznanieabhyuo&quot;&gt;http://top.rbc.ru/politics/10/09/2009/328391.shtml РБК — Венесуэла прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі&lt;/ref&gt;, [[Науру]]&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/12/15/nauru/ Незалежнасць Абхазіі прызналі наўруанцы]&lt;/ref&gt;, [[Вануату]]&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc/1655437 «Ъ» высвятліў, што Вануату ўсёткі прызнала Абхазію]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110922044125/http://kommersant.ru/dark-gallery.aspx?id=1655437&amp;picsid=594386&amp;stpid=63&amp;l=1 JOINT STATEMENT On Establishment of Diplomatic Relations Between the Republic of Abkhazia and the Republic of Vanuatu]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&amp;catid=70:archived-news&amp;Itemid=1 Vanuatu’s recognition to the Republic of Abkhazia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131218140303/http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&amp;catid=70:archived-news&amp;Itemid=1 |date=18 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;, [[Тувалу]]&lt;ref&gt;[http://apsnypress.info/news/4289.html Астраўная дзяржава Тувалу стала шостым членам ААН, з кім Абхазія ўсталявала дыпламатычныя адносіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315144200/http://apsnypress.info/news/4289.html |date=15 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt; і [[Сірыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/614725|title=Сухум и Дамаск установили дипотношения|author=|last=|first=|date=2018-05-29|website=www.interfax.ru|publisher=Интерфакс|language=ru|accessdate=2018-05-29}}&lt;/ref&gt;. . Усе астатнія дзяржавы — члены ААН прызнаюць тэрыторыю Абхазіі часткай [[Грузія|Грузіі]].
* {{сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}} — паводле канстытуцыі Грузіі, тэрыторыя Паўднёвай Асеціі ўваходзіць у склад некалькіх раёнаў Грузіі. У [[1991]] годзе атрымала фактычную незалежнасць, якая з 2008 года прызнана [[Міжнародна-прававы статус Абхазіі і Паўднёвай Асеціі|5 дзяржавамі — членамі]] [[ААН]]: Расіяй&lt;ref name=&quot;ruspriznanieabhyuo&quot;/&gt;, Нікарагуа&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo3&quot;/&gt;, Венесуэлай&lt;ref name=&quot;venezpriznanieabhyuo&quot;/&gt;, Науру&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/12/16/nauru/ Рэспубліка Науру прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі]&lt;/ref&gt; і Тувалу&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/09/23/tuvalu1/ Астравы Тувалу прызналі Паўднёвую Асецію]&lt;/ref&gt;. Усе астатнія дзяржавы — члены ААН прызнаюць тэрыторыю Паўднёвай Асеціі часткай [[Грузія|Грузіі]].

=== Часткова прызнаныя дзяржавы, якія кантралююць частку тэрыторыі, на якую прэтэндуюць ===
* {{Сцягафікацыя|Кітайская Рэспубліка}}, якая кантралюе [[востраў Тайвань]] і яшчэ некалькі невялікіх астравоў. Пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]] ў 1949 годзе страціла дыпламатычнае прызнанне. Месца ў ААН было перададзена [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспубліцы]] 25 кастрычніка 1971 года [[Рэзалюцыя ГА ААН 2758|Рэзалюцыяй 2758]] [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. У наш час прызнаецца [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|23 дзяржавамі]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/14jan2008/malavi_print.html Малаві перастала прызнаваць суверэнітэт Тайваня]&lt;/ref&gt;. Кітайская Рэспубліка ажыццяўляе фактычна дыпламатычныя адносіны праз свае т.з. эканамічныя і культурныя прадстаўніцтвы (фактычна, пасольствы).
* {{сцягафікацыя|Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} прызнаецца [[Міжнародна-прававы статус Сахарскай Арабскай Дэмакратычнай Рэспублікі|48 дзяржавамі]], з’яўляецца членам [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюза]]. [[Паўднёвыя правінцыі Марока ў Заходняй Сахары|Большая частка заяўленай тэрыторыі]] краіны кантралюецца [[Марока]].

== Непрызнаныя дзяржавы ==

==== Тэрыторыя былога [[СССР]] ====
* {{сцяг|ПМР}} [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка]] (з 1990) — непрызнаная дзяржава, абвешчаная на частцы тэрыторыі [[Малдаўская ССР|Малдаўскай ССР]]. Улады ПМР лічаць рэспубліку правапераемніцай [[Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўскай АССР]]&lt;ref&gt;[http://www.zn.kiev.ua/3000/3150/36729/ УРОК ИСТОРИИ: ДЕЛО КОТОВСКОГО ЖИВЕТ, «Зеркало недели», № 44 (419) 16 — 22 ноября 2002]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, што існавала з 1924 да 1940 у складзе Украінскай ССР, нягледзячы на тое, што былыя межы МАССР і сучасныя межы ПМР не супадаюць. Апроч левабярэжжа [[Днестр|Днястра]] ПМР таксама ўключае невялікую тэрыторыю на правым беразе, якая добраахвотна далучылася да рэспублікі напачатку 1990-х. Некалькі сёлаў рэспублікі як на правым, так і на левым беразе Днястра, заяўленыя ўладамі ПМР як частка ПМР, кантралююцца ўладамі Малдовы. Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка не прызнана ніводнай дзяржавай, якія маюць шырокае міжнароднае прызнанне, аднак [[Міжнародна-прававое прызнанне Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|яе прызналі Абхазія і Паўднёвая Асеція]], якія, у сваю чаргу, з’яўляюцца краінамі, [[Міжнародная рэакцыя на абвяшчэнне незалежнасці Абхазіі і Паўднёвай Асеціі|чыё прызнанне ў наш час абмежавана некалькімі дзяржавамі]], якія ўваходзяць у ААН.

== Спіс часткова непрызнаных дзяржаў ==

=== Часткова непрызнаныя дзяржавы, якія кантралююць частку тэрыторыі, на якую прэтэндуюць ===
* {{сцягафікацыя|Косава}} — паводле [[Канстытуцыя Сербіі|канстытуцыі Сербіі]], уваходзіць у склад [[Сербія|гэтай дзяржавы]] як [[Аўтаномны край Косава і Метохія]]. У 2008 годзе косаўскія ўлады абвясцілі незалежнасць, якую да гэтага часу прызналі [[Міжнародная рэакцыя на абвяшчэнне незалежнасці Косава|106 дзяржавы-члены ААН, а таксама Тайвань і Мальтыйскі ордэн]]. Улады Рэспублікі Косава фактычна не кантралююць яе [[Паўночнае Косава|паўночную частку]]&lt;ref&gt;[http://senica.ru/index.php/2009-06-26-07-26-23/400?task=view Пасол ЗША ў Косава: міжнародныя сілы ў Косава яшчэ на 10 гадоў]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, населеную сербамі.
* {{Сцяг|Дзяржава Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]] ў наш час прызнаецца [[Міжнародна-прававы статус Дзяржавы Палесціна|134 дзяржавамі-членамі ААН]] і [[САДР]]. З’яўляецца дзяржавай-назіральнікам у ААН. Падзелена на дзве часткі, якія не маюць агульнай мяжы: [[Сектар Газа]], які кантралюецца арганізацыяй [[ХАМАС]], і [[Заходні бераг ракі Іардан]], які часткова кіруецца [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыяй (ПНА)]] пад кіраўніцтвам [[Старшыня Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі|старшыні ПНА]] [[Махмуд Абас|Махмуда Абаса]] (ён жа — прэзідэнт дзяржавы). У 1948 годзе ў выніку [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільскай вайны]] тэрыторыі Сектара Газы і Заходняга берага ракі Іардан{{efn|Да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўваходзілі ў склад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], па выніках вайны — пад кіраваннем [[Брытанскі мандат у Палесціне|Брытанскага мандата]]}} былі акупаваны [[Егіпет|Егіптам]] і [[Трансіарданія]]й{{efn|Пасля захопу [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходняга берага ракі Іардан]] самапераназвалася ў [[Іарданія|Іарданію]] і абвясціла [[Іерусалім|Іерусалім сваёй другой сталіцай]]. Гэта анексія была прызнана толькі [[Вялікабрытанія]]й і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]}} адпаведна, па выніках [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны (1967)]] — Ізраілем. У 1980 годзе [[Усходні Іерусалім]] быў анексаваны Ізраілем пасля прыняцця [[Закон аб Іерусаліме|Закона аб Іерусаліме]] — сталіцы Ізраіля. Паводле [[Пагадненні ў Осла|Пагадненняў у Осла (1993)]], паміж Ізраілем і АВП, была створана ПНА, якой быў перададзены адміністрацыйны кантроль над Сектарам Газа і часткай Заходняга берага ракі Іардан, а пытанні забеспячэння бяспекі засталіся за Ізраілем. Пасля [[План аднабаковага размежавання|сыходу Ізраіля з Сектара Газа ў 2006 годзе]] кіраўніцтва ПНА страціла ўладу ў сектары, які [[Канфлікт Фатх і Хамас|быў захоплены арганізацыяй ХАМАС (якая перамагла ў тым жа годзе на парламенцкіх выбарах у аўтаноміі)]], прызнанай у шэрагу краін [[тэрарыст]]ычнай.
* {{сцягафікацыя|Самаліленд}} – самаабвешчаная дзяржава, якая ў аднабаковым парадку абвясціла сваю незалежнасць ад [[Самалі|Рэспублікі Самалі]] ў 1991 годзе, падчас [[Грамадзянская вайна ў Самалі|грамадзянскай вайны ў гэтай краіне]]. 26 снежня 2025 года Ізраіль афіцыйна прызнаў дзяржаўнасць Самаліленда&lt;ref&gt;[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20251227-%D0%B8%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%BC-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB-%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%BC Израиль первым в мире признал Сомалиленд независимым государством]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Асацыяваныя дзяржавы, прызнаныя суб’ектамі міжнароднага права ==
Дзве дзяржавы, размешчаныя ў [[Асацыяваная дзяржава|свабоднай асацыяцыі]] з Новай Зеландыяй (Астравы Кука і Ніуэ) на сённяшні момант маюць права ўсталёўваць афіцыйныя дыпламатычныя адносіны і маюць іх з некаторай адносна невялікай колькасцю дзяржаў&lt;ref&gt;'''Большасць дзяржаў не прызнае Вострава Кука суб’ектам міжнароднага права.''' [http://lenta.ru/news/2010/11/19/cook/ Апазіцыя перамагла на выбарах у парламент Астравоў Кука]. — Лента.ру, 19 лістапада 2010 года.&lt;/ref&gt;:
* {{Сцягафікацыя|Астравы Кука}} (з 1965) — маюць дыпламатычныя адносіны з [[Знешняя палітыка Астравоў Кука|41 дзяржаваў]], [[Ніуэ]] &lt;ref name=&quot;MFAI&quot;&gt;[http://www.mfai.gov.ck/index.php/foreign-affairs/pacific/67-pacific-relations.html Ministry of Foreign Affairs and Immigration of the Cook Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140706222033/http://www.mfai.gov.ck/index.php/foreign-affairs/pacific/67-pacific-relations.html |date=6 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt; і [[ЕС]]&lt;ref&gt;[http://www.mfai.gov.ck/index.php/foreign-affairs/other-regions/70-europe-africa-a-the-caribbean.html Europe&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110831072226/http://www.mfai.gov.ck/index.php/foreign-affairs/other-regions/70-europe-africa-a-the-caribbean.html |date=31 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцягафікацыя|Ніуэ}} (з 1974) — мае дыпламатычныя адносіны з [[Ніуэ#Дыпламатычныя адносіны|8 дзяржавамі]], [[Астравы Кука|Астравамі Кука]] &lt;ref name=&quot;MFAI&quot;/&gt; і [[ЕС]]&lt;ref&gt;[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/niue.htm#Diplomacy UCB Libraries | GovPubs | Niue&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607085350/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/niue.htm#Diplomacy |date=7 чэрвеня 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/regions/ European Commission : Trade : Countries and regions&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Дзяржавы — члены ААН, якія не прызнаюцца некаторымі іншымі дзяржавамі ==
У некаторых выпадках адна дзяржава — член ААН можа не прызнавацца адной ці некалькімі іншымі дзяржавамі, нягледзячы на членства ў адной арганізацыі.

* {{Сцягафікацыя|Ізраіль}}. Станам на лістапад 2023 года 164 з 193 краін – членаў ААН прызнаюць суверэнітэт Ізраіля. Не прызнаюць яго пераважна мусульманскія краіны, а таксама Балівія, Куба, Паўночная Карэя і Венесуэла. Некаторыя з 29 дзяржаў, якія не прызнаюць Ізраіль зараз, ніколі яго не прызнавалі (Ірак, Ліван і Сірыя тэхнічна застаюцца ў стане вайны з краінай), а шэсць краін разарвалі з ім адносіны&lt;ref&gt;[https://octagon.media/novosti/55_stran_mira_ne_priznayut_palestinu_29_izrail.html 55 стран мира не признают Палестину, 29 – Израиль]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* {{Сцягафікацыя|Кіпр}} не прызнаецца [[Турцыя]]й&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Politics/World/Europe/p.95377.html ЕС: Турцыю не прымуць у Еўрасаюз, пакуль яна не прызнае Кіпр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112174840/http://www.grani.ru/Politics/World/Europe/p.95377.html |date=12 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070722085840/http://www.rbcdaily.ru/print.shtml?2006%2F10%2F06%2Ffocus%2F242535 Меркель на турэцкім беразе]&lt;/ref&gt;.
* {{Сцяг|КНР}} [[Кітайская Народная Рэспубліка]] [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|не прызнаецца дзяржавамі, якія прызнаюць]] [[Кітайская Рэспубліка|Кітайскую Рэспубліку]]&lt;ref name=&quot;komm950&quot; /&gt;
* {{Сцягафікацыя|КНДР}} не прызнаецца [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэя]], [[Японія]]й&lt;ref&gt;{{cite web
 | url      = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:93FgL2P4HDoJ:www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 | title      = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 | accessdate      = 27 октября 2008
 | lang      = en
 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, [[Францыя]]й&lt;ref name=&quot;France and Estonia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/13/cr-cdef/09-10/c0910024.asp|title=Audition de M. Jack Lang, envoyé spécial du Président de la République pour la Corée du Nord.|author=Commission de la défense nationale et des forces armées|date=30 mars 2010|lang=fr|accessdate=2010-05-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65W3vLa4M?url=http://www.assemblee-nationale.fr/13/cr-cdef/09-10/c0910024.asp|archivedate=17 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і [[Эстонія]]й&lt;ref name=&quot;France and Estonia&quot;/&gt;.
* {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Карэя}} не прызнаецца [[КНДР]]&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1994/09/03/world/china-backing-north-korea-quits-armistice-commission.html «China, Backing North Korea, Quits Armistice Commission». James Sterngold, The New York Times, 3 Sep. 1994]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Міжнародна-прававое прызнанне]]
* [[Спрэчная тэрыторыя]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://karty.narod.ru/listmaps.html СПІС КРАІН C ТЭРЫТОРЫЯМІ, ЯКІЯ НЕ МАЮЦЬ АДНАЗНАЧНАГА СТАТУСУ]
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы| ]]
[[Катэгорыя:Спісы краін]]</text>
      <sha1>4g74cwnm1wzu8djig3s4p2a33dj1qck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Немцы ў Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190862</id>
    <revision>
      <id>5190076</id>
      <parentid>5164100</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142014" sha1="2gy1nqrduy23cuzb75ctyy0oes0oj4g" xml:space="preserve">{{Этнас
|назва          = Беларускія немцы
|колькасць     = [[Беларусь]] — 2474 чал.&lt;ref name=&quot;STAT&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения — 2009. Население по национальности и родному языку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120404121407/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf |date=4 красавіка 2012 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt; (2009 год)
|рассяленне = [[Беларусь]], [[Германія]], [[ЗША]], [[Літва]], [[Канада]], [[Бразілія]], [[Польшча]], [[Аргенціна]], [[Уругвай]] ды інш.
|мовы           = [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Беларуская мова|беларуская]], [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкія]] ([[швабскі дыялект]]), [[Руская мова|руская]], [[Польская мова|польская]]
|рэлігія        = [[Хрысціянства|хрысціяне]] ([[лютэранства]], [[каталіцтва]], [[праваслаўе]], [[баптызм]], [[менаніцтва]], [[пяцідзясятніцтва]]).
|родасныя = [[немцы]], [[расійскія немцы]], [[беларусы]], [[польскія немцы]], [[украінскія немцы]] і г.д.
}}
'''Белару́скія не́мцы''' ({{lang-de|Weißrusslanddeutsche}}) — [[этнас|этнічныя]] [[немцы]], а таксама грамадзяне нямецкіх дзяржаў (у тым ліку [[Лівонскі ордэн|Лівонскага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў), якія пражывалі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] або дзяржаў-папярэднікаў: [[Полацкае княства]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Рэч Паспалітая]] і г. д. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі 2009 года|перапісу]] 2009 года, у [[Беларусь|Беларусі]] пражывае 2474 немцы, што складае 0,03 % ад агульнай колькасці насельніцтва краіны&lt;ref name=&quot;STAT&quot;/&gt;. Гэта трынаццатая па колькасці нацыянальная меншасць у краіне.

Нямецкая этнічная і культурніцкая прысутнасць на землях сённяшняй Беларусі пачала фарміравацца яшчэ ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]] збольшага ў выглядзе працэсаў культурнага ўзаемаабмену, што робіць немцаў адной з самых старажытных меншасцей на тэрыторыі Беларусі.

== Гісторыя ==

=== З’яўленне немцаў на тэрыторыі Беларусі ===
{{Асноўны артыкул|Рассяленне немцаў на ўсход}}
Першыя згадванні пра немцаў на [[Русь|Русі]] адносяцца да [[IX стагоддзе|IX ст.]] Да канца XII стагоддзя ў гарадах [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Тураўскае княства|Тураўскага]], [[Гарадзенскае княства|Гродзенскага]] і іншых княствах ужо аселі шматлікія нямецкія купцы, рамеснікі, ваяры, лекары і навукоўцы&lt;ref&gt;Энциклопедия немцы России. — С. 9. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Важную ролю адыгрывалі нямецкія святары, так менавіта немцы аднымі з першых прынеслі [[каталіцтва]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Так, на захадзе Беларусі ў канцы X — пачатку XI стагоддзяў хрысціянства абвяшчаў немец [[Бруна Кверфурцкі]], у той жа час каля 1010—1013 гадоў у [[Тураў]] прыбыла місія [[калобжэг]]скага біскупа [[Рэйнберн]]а, запрошанага мясцовым князем [[Святаполк Акаянны|Святаполкам]]{{efn|Рэйнберн распаўсюджваў каталіцтва на ўсёй тэрыторыі Тураўскага княства, сярод новаахрышчаных быў і сам тураўскі князь [[Святаполк Акаянны|Святаполк]]&lt;ref&gt;{{Кніга
|аўтар         =Грушевский  А. С.
|частка        =
|загаловак     = Очерки истории Турово-Пинского княжества
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 
|месца         = 
|выдавецтва    = Киев
|год           = 1901
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 
|isbn          = 
|мова          = ru
}}&lt;/ref&gt;.}}. Да таго ж мясцовыя князі паступова завязваюць з немцамі і роднасныя адносіны; так, з немкамі ажаніўся шэраг князёў&lt;ref name=&quot;niemcy5&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Ауман В.
|частка         = 
|загаловак         = История российских немцев
|арыгінал         = 
|спасылка         = http://www.observer.materik.ru/observer/N02_92/2_14.HTM
|выданне         = 
|месца         = 
|выдавецтва         = 
|год         = 
|том         = 
|старонкі         = 
|старонак         = 
|isbn         = 
|мова         = ru
|archiveurl         = https://web.archive.org/web/20200122070300/http://www.observer.materik.ru/observer/N02_92/2_14.HTM
|archivedate         = 22 студзеня 2020
}}&lt;/ref&gt;, напрыклад полацкі князь [[Ізяслаў Мсціслававіч]] быў жанаты з Агнесай, дачкой [[Конрад III|Конрада III]] з [[Гогенштаўфены|Гогенштаўфенаў]], а тураўскі князь [[Яраполк Ізяславіч]] меў шлюб з [[Кунігунда фон Орлямюндэ|Кунігундай фон Орлямюндэ]].

=== Немцы ў Полацкім княстве ===
{{Асноўны артыкул|Немцы ў Полацкім княстве}}
З’яўленне немцаў у [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] адбывалася шляхам пашырэння Полацкім княствам гандлёвых і міжкультурных сувязяў з нямецкімі і польскімі{{efn|У сярэдневяковай Польшчы немцы складалі вялізны працэнт гарадскога насельніцтва.}} гарадамі. Як і ў іншых старажытнабеларускіх княствах, у Полацкім княстве менавіта немцы былі першымі, хто распаўсюджваў тут [[каталіцтва]], так у 1186 годзе полацкі князь [[Уладзімір Полацкі|Уладзімір]] дазволіў нямецкаму манаху [[Мейнард]]у заснаваць замак і касцёл і пачаць пропаведзі. Мала таго, полацкі гаспадар нават адарыў манаха.

У 1158 годзе нямецкія купцы заснавалі гандлёвае паселішча ў вусці Дзвіны, якое ў 1201 годзе за біскупам [[Альберт фон Буксгеўдэн|Альбертам фон Буксгеведэн-Брэменам]] робіцца горадам пад назвай [[Рыга]] і сталіцай [[Лівонія|Лівоніі]]. Нягледзячы на далейшую варожасць паміж крыжакамі і палачанамі, важным момантам становіцца культурны ўзаемаабмен паміж немцамі і палачанамі. У [[Полацк]]у і [[Смаленск]]у паўстаюць нямецкія гандлёвыя двары. Такім чынам можна адзначыць, што першымі немцамі на тэрыторыі Беларусі былі галоўным чынам гандляры і святары. У 1305 годзе [[Полацк]] падпаў пад залежнасць рыскага [[архібіскуп]]а, што выклікала засяленне Полацка і Полацкай зямлі немцамі, якія займаліся тут гандлем і распаўсюджавалі каталіцтва, пабудавалі ў Полацку касцёл, але ў 1307 годзе былі выгнаны вялікім літоўскім князем [[Віцень|Віценем]]&lt;ref&gt;Данилевич В. Е. Очерк истории Полоцк земли до конца XIV столетия. Киев, 1896. С. 152—153{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Пашуто В. Т. Образование Литовского Государства. Москва, 1959. С. 392.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковкель И. И., Ярмусик Э. С. История Беларуси с древнейших времен до наших дней. Мн., 2000 г., С. 20.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Насевич В. Начала Великого Княжества Литовского: события и личности. Минск, 1993. С. 72.{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта Полацк ({{lang-de|Plotzeke}}) заставаўся адным з цэнтраў нямецкага насельніцтва ВКЛ і буйным шматнацыянальным горадам{{efn|Паводле некаторых звестак, у XVI стагоддзі ў Полацку жыло прыкладна 100 тыс. чалавек, што рабіла горад адным з найбуйнейшых у Еўропе&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;.}}. На той момант у горадзе існаваў нямецкі раён, дзе жылі нямецкія гандляры, асветнікі, лекары, ваенныя.

=== Немцы ў [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] ===
{{Асноўны артыкул|Немцы ў Вялікім Княстве Літоўскім|Віленскія немцы|Немцы Магілёва}}
Першыя нямецкія мігранты з’явіліся ў ВКЛ у пачатку XIV ст. — [[Дамініканскі ордэн|дамініканскія]] і [[Францысканскі ордэн|францысканскія]] манахі заснавалі ў Вільні і Навагрудку дзве каталіцкія царквы&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Навагродзкі Т.А. [і інш.]
|частка        = Глава 15. Этнічныя групы Беларусі: гісторыя і культура. Немцы.
|загаловак     = Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 1-е выд
|месца         = {{Мн.}}
|выдавецтва    = БДУ
|год           = 2009
|том           = 
|старонкі      = 310-311
|старонак      = 335
|isbn          = 978-985-518-121-8
}}&lt;/ref&gt;. Адным з тых, хто спрыяў рассяленню немцаў у ВКЛ, быў вялікі князь літоўскі [[Гедзімін]]&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = [[Адам Кіркор|Киркор А.]]
|частка        = Ч.1. Литовское Полесье.
|загаловак     = Живописная Россия
|арыгінал      = Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении
|спасылка      = 
|выданне      = 1-е выд
|месца         = Санкт-Петербург
|выдавецтва    = Товарищество М. О. Вольфа
|год           = 1882
|том           = 3. «Литовские и Белорусские губернии»
|старонкі      = 21
|старонак      = 496
|isbn          = 
}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Ім жа ў рамках урэгулявання зносін з Лівонскім ордэнам у 1323 годзе быў выдадзены прывілей, які заклікаў немцаў на пасяленне ў ВКЛ. У гэты час ВКЛ вяло актыўны гандаль з [[ганза|ганзейскімі]] гарадамі. У [[Полацк]]у, [[Трокі|Троках]] і [[Вільня|Вільні]] з’яўляюцца нямецкія гандлёвыя двары&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. У асноўным немцы сяліліся ў буйных гарадох ВКЛ, вялікі працэнт немцаў сярод гарадскога насельніцтва быў у Вільні, Полацку, [[Магілёў|Магілёве]], [[Гродна|Горадні]], [[Брэст|Берасці]] і іншых гарадах. Даволі шмат немцаў пасялілася на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. Як піша [[Адам Кіркор]], тыя немцы{{efn|Маюцца на ўвазе немцы, які перасяліліся ў ВКЛ.}} даволі хутка змешваюцца з мясцовым насельніцтва{{efn|Як адзначае Кіркор, насельніцтва Віленшчыны мае асаблівасць хутка паглынаць іншыя народнасці&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;.}}, што ўжо ў трэцім-чацвёртым пакаленні ад іх застаецца толькі прозвішча, а яны ўжо поўнасцю не разумеюць нямецкай мовы&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;.

Шэраг немцаў гэтага перыяду вядомыя сярод высокіх урадаў (пасадаў) ВКЛ. Так, адным з паплечнікаў [[Ягайла|Ягайлы]] ў яго меркаванай змове супраць [[Альгерд]]а і потым змове супраць [[Кейстут]]а быў нямецкі купец [[Ганул]], які тады займаў урад старасты віленскага; замежнікі гэтага перыяду вядомыя як члены [[гаспадарская Рада (ВКЛ)|гаспадарскай Рады]] краіны.

[[Файл:Ваколіцы Кобрына.jpg|thumb|Нямецкае паселішча ў ваколіцах Кобрына.]]
Вялікая група нямецкіх і галандскіх сялян пасялілася ў 1563 годзе каля Буга і заснавала вёскі [[Нойдарф]] і [[Нойбрун]], да якіх пазней накіроўваліся шматлікія перасяленцы&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;. Нойдарф і Нойбрун былі заснаваны на землях князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія асабіста запрашалі немцаў і галандцаў&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;. У хуткім часе ў [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] ўзнік царкоўны прыход [[Нойдарф-Нойбаў]], дзякуючы якому нямецкія сяляне падтрымлівалі сувязь з роднай культурай&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] гэтыя паселішчы распаўсюдзіліся да [[Кобрын]]а&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Паселішча [[Нойдарф-Нойбаў]] дасягнула вялікіх памераў&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Яно мела шчыльныя сувязі з нямецкімі паселішчамі на [[Валынь|Валыні]]&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;.

Нямецкае паселішча на Магілёўшчыне захавалася і дагэтуль — цяпер гэта вёска [[Вейна (Магілёўскі раён)|Вейна]] (ад {{lang-de|Wein}} — віно)&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;&gt;[http://www.dw.de/о-немецкой-диаспоре-в-беларуси/a-2037464-1 О немецкой диаспоре в Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Вядома, што ў тых месцах немцы ўладкоўвалі бровары{{efn|У той час бровар — абавязковы атрыбут сядзібы кожнага больш-менш багатага шляхціча.}} і вінакурні&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;&gt;[http://allby.tv/article/1531/nemtsyi-v-respublike-belarus Немцы в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170131211256/http://allby.tv/article/1531/nemtsyi-v-respublike-belarus |date=31 студзеня 2017 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Вялізную групу нямецкага насельніцтва ВКЛ складалі па-ранейшаму гандляры, але з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] назіраецца прыток у ВКЛ у першую чаргу нямецкіх навукоўцаў, медыкаў, рамеснікаў, разам з тым павялічваецца колькасць нямецкіх ваенных-наймітаў, якія фактычна становяцца неад’емнай часткай арміі ВКЛ і Рэчы Паспалітай; так, адным з гераічных [[Аблога Смаленска (1654)|абаронцаў]] [[Смаленск]]а ад маскоўскіх войск стаў немец Корф.
[[Файл:Будынак Гарадзенскай кірхі 2 (2012).jpg|thumb|злева|[[Лютэранская кірха (Гродна)|Лютэранская кірха Святога Яна]] ў [[Гродна|Гродне]]]]
Немцы значна паўплывалі на [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|рэфармацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім]]. Першапачаткова лютэранства збольшага прымалі месцічы-немцы, з мясцовых зусім нязначная дзеля жыхароў&lt;ref&gt;Паславські І. В. Реформація та її впливи на українське духовне життя в історіософії М. Грушевського // Грушевський М. Зб. праць. ― Львів, 1994. С. 164—175 {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Так, у сярэдзіне [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] нямецкія купцы засноўваюць у [[Вільня|Вільні]] [[лютэранства|лютэранскую]] суполку, якая хутка становіцца цэнтрам пашырэння лютэранства ў ВКЛ&lt;ref&gt;Плисс В. И. [http://spbpda.ru/data/1914/02/1914-02-04.pdf Исторический очерк проникновения и распространения реформации в Литве и Западной Руси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307150609/http://spbpda.ru/data/1914/02/1914-02-04.pdf |date=7 сакавіка 2012 }} // Христианское чтение. ― СПб,. 1914 г. — № 2., С. 199—234. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У 1539 годзе віленскі ўраджэнец, ксёндз і доктар філасофіі [[Абрагам Кульва]] адчыніў у Вільні школу для шляхецкай моладзі і актыўна выступаў з лютэранскімі казаннямі, слухаць якія паступова сабралося ці не ўсё нямецкае насельніцтва горада&lt;ref&gt;Vilnius school of Abraomas Kulvietis // A short history of Vilnius University — Vilnius: Mokslas Publishers, 1979. — P. 12. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Па яго ад’ездзе прапаведнікам лютэранства ў Літве стаў [[Ян Вінклер]], ксёндз віленскага касцёла Св. Ганны. Віленскі біскуп забараніў яму не толькі служыць, але і ўвогуле з’яўляцца ў віленскіх касцёлах&lt;ref&gt;Ochmanski J. Biskupstvo wilenskie w sredniowieczu. — Poznan, 1972 {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Тады Вінклер адчыніў лютэранскую малельню ў хаце віленскага купца Морштына. Утварылася лютэранская грамада, у асноўным з немцаў&lt;ref&gt;[http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_10.html Флавиан Добрянский. Старая и новая Вильня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101029174530/http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_10.html |date=29 кастрычніка 2010 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У хуткім часе на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]] збудавалі [[Лютэранская кірха (Вільня)|кірху]], якая праіснавала да 1944 года&lt;ref&gt;Kosman M. Konflikty wyznaniowe w Wilnie (Schyłek XVI—XVII w.) // Kwartalnik Historyczny. — R. 79. — 1972. — S. 3 — 19 {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Пражывалі немцы і ў [[Слуцк]]у, так, некаторыя беларускія даследчыкі сцвярджаюць, што першае згадванне лютэранскай грамады адносіцца да Слуцку 1535 года, калі князь [[Юрый Алелькавіч (1492—1542)|Юрый Алелькавіч]] вылучыў немцам зямлю пад кірху&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Акіньчыц С.|загаловак=Горад, дзе захавалася традыцыя|спасылка=http://belreform.org/ru/horad.php|выданне=Спадчына|год=2003|нумар=1|старонкі=52-56}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя звесткі пацвярджае і нямецкі гісторык Г.-К. Дытрых&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Dietrich H.-C.|загаловак=«Auf dem Weg zur Glaubenseinheit…»: Reformationsgeschichte Weißrusslands|месца=Erlangen|выдавецтва=Martin-Luther-Verlag|год=2006|старонак=430|isbn=9783875131505}}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. У [[Мінск]]у таксама існавала лютэранская грамада{{efn|Усяго яшчэ да сярэдзіны XVI стагоддзя на тэрыторыі сучаснай Беларусі з’явіліся дзясяткі пратэстанцкіх збораў, у тым ліку ў [[Брэст|Брэсце]], [[Койданаў|Койданаве]], [[Навагрудак|Навагрудку]] і інш.&lt;ref&gt;[[Уладзімір Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], Герасімовіч З. Краіна Беларусь. Ілюстраваная гісторыя. — Martin, Slovakia, 2003. — С. 173.&lt;/ref&gt;. Так, з дапамогай шматлікіх пратэстанцкіх збораў нямецкае насельніцтва атрымала магчымасць для рассялення на ўсёй тэрыторыі Беларусі.}}, якую ўзначальваў нямецкі пастар [[Карл Людвіг Гемерых]], які дагэтуль быў пастарам у Слуцку&lt;ref name=&quot;luteran&quot;&gt;[http://minsk-old-new.com/minsk-3203-ru.htm Лютеранская община Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140409204359/http://minsk-old-new.com/minsk-3203-ru.htm |date=9 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Да таго, вялікая колькасць немцаў прыбывае ў ВКЛ на запрашэнне Радзівілаў дзеля пашырэння [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]], як напрыклад [[Ян Фёлькель]]{{efn|Ян (Ёган) Фёлькель належаў да пратэстанцкага руху «[[Браты польскія]]», які таксама вядомы пад назвай «арыяне польскія».}}. А ў час [[Віленскае ваяводства|ваяводскага]] кіравання [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] немец-лютэранін [[Якуб Гібель]] нават стаў [[войт]]ам Вільні&lt;ref&gt;Wisner H. Janusz Radziwill 1612—1655. Wojewoda wilenski. Hetman wielki litewski. Warszawa, 2000. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pratestant&quot;/&gt;.
[[Файл:Evangelical Lutheran Church in Vilnius.jpg|thumb|Лютэранская кірха на Нямецкай вуліцы ў Вільні]]
Вялікія князі літоўскія лічылі неабходным паскорыць гаспадарчае развіццё сваёй дзяржавы і з гэтай нагоды запрашалі перасяленцаў, як з Германіі, так і з усёй Еўропы ([[Венгрыя]], [[Чэхія]], [[Францыя]], [[Шатландыя]])&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага (А. Вабішчэвіч і інш.); рэдкал. М. Касцюк (гал. рэдактар і інш. — Мн.: Экаперспектыва, 2006. С. 544.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;suviazi&quot;/&gt;. Да таго ж, асядалі на беларускіх землях і замежныя найміты з вялікакняжацкай арміі, якія атрымлівалі тут ад манарха асобныя вёскі ці нават цэлыя воласці&lt;ref name=&quot;suviazi&quot;/&gt;.

Важную ролю ў развіцці айчыннай культуры адыгрывала запрашэнне ў ВКЛ славутых еўрапейскіх жывапісцаў, архітэктараў, музыкантаў і г. д., сярод якіх было шмат немцаў, так у ВКЛ былі запрошаны знакамітыя нямецкія жывапісцы А. Бінк, А. Вайдэ і Г. Гэльвіг&lt;ref name=&quot;suviazi&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=[[Андрэй Самусік|Самусік А.]]|загаловак=Міжнародныя культурныя сувязі Беларусі ў XІV — пачатку XVІI стст.|спасылка=http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=984&amp;Itemid=168|выданне=[[Часопіс міжнароднага права і міжнародных адносін]]|тып=[[часопіс]]|год=2006|нумар=1|старонкі=55-60|issn=2072-0513}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага (А. Вабішчэвіч і інш.); рэдкал. М. Касцюк (гал. рэдактар і інш. — Мн.: Экаперспектыва, 2006. С. 627.&lt;/ref&gt;.

Шмат немцаў было і сярод настаўнікаў, так, у шырока вядомай праваслаўнай [[Віленская брацкая школа|Віленскай брацкай школе]] большую частку настаўнікаў складалі немцы-пратэстанты&lt;ref name=&quot;asvieta&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = 
|частка        = 
|загаловак     = Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 
|месца         = [[Мінск]]
|выдавецтва    = 
|год           = 1968
|том           = 
|старонкі      = 27
|старонак      = 
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Сапраўдным цэнтрам нямецкай культуры ВКЛ становіцца [[Вільня]] ({{lang-de|Wilna}})&lt;ref name=&quot;pratestant&quot;&gt;[http://belreform.org/katlarcuk.php Андрэй Катлярчук. «Уцёкі мазгоў» ці лёсы пратэстантаў Вялікага Княства Літоўскага ў другой палове XVII стагоддзя]&lt;/ref&gt;. Ужо з самага заснавання горада, вялікія князі літоўскія запрашаюць у горад нямецкіх жыхароў. Немцы кампактна пражывалі на «[[Вуліца Нямецкая (Вільня)|Нямецкай вуліцы]]», тут яны сяліліся яшчэ з часоў [[Альгерд]]а&lt;ref&gt;[[Уладзімір Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], Герасімовіч З. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. Ілюстраваная гісторыя. — Martin, Slovakia, 2012. — С. 129.&lt;/ref&gt;, гэта былі купцы і рамеснікі з [[Ганза|ганзейскіх]] гарадоў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Kirkoras A.H.|загаловак = Pasivaikščiojimas po Vilnių ir jo apylinkes |спасылка = |адказны = Vertė Kazys Uscila|выданне = |месца = Vilnius|выдавецтва = Mintis|год = 1991|старонкі = 66|старонак = |серыя = |тыраж =20000|isbn = 5-417-00514-2}}{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;.

Некаторая колькасць немцаў прыбывае ў ВКЛ у час кіравання Аўгуста II і Аўгуста III з Саксоніі, акрамя таго, некаторыя нямецкія арыстакратычныя роды пераяжджаюць з Прыбалтыкі ў ВКЛ.
[[Файл:Tadevuš Rejtan. Тадэвуш Рэйтан (J. Matejko, 1866).jpg|thumb|Т. Рэйтан перад выхадам з соймавай залы, фрагмент карціны [[Ян Матэйка|Я. Матэйкі]]]]
Новая хваля перасялення немцаў у ВКЛ пачалася ў 60—70 гады [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] і была выклікана [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайной]]. Пераяжджалі ў асноўным немцы поўдня Германіі, якія размаўлялі на [[швабскі дыялект|швабскім дыялекце]]. [[Перасяленне]] было выклікана эканамічнымі і гаспадарчымі праблемамі, якія прынесла працяглая вайна, вялікай шчыльнасцю насельніцтва гэтага рэгіёна, і як вынік павышанымі коштамі на зямлю, у той жа час, як у ВКЛ зямля каштавала параўнальна танна, была магчымасць набыць не толькі зямлю, але і маёнтак, а таксама кавалак лесу. Вялікая колькасць гэтых немцаў асела на Вяленшчыне і Ковеншчыне, а таксама на Гродзеншчыне і Беласточчыне, некаторыя з іх пераехалі ў [[Нойдарф-Нойбаў]].

У 1793 годзе кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] імянной граматай дараваў [[лютэранства|лютэранскай]] грамадзе дом з зямлёй на [[Гарадніца (вёска)|Гарадніцы]]&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. У [[Гродна|Горадні]] ({{lang-de|Garthen}}) тады была нямецкая слабада — [[Занёманскі фарштат]]{{efn|У канцы XIV стагоддзя крыжакамі на гэтым месцы быў узведзены замак Новая Горадня ({{lang-de|Naugarden}}), які пазней быў спалены [[Вітаўт]]ам&lt;ref&gt;Андрей Вашкевич. Андрей Чернякевич. История форштата.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.}}, дзе размяшчаліся хаты і майстэрні мясцовых немцаў&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Менавіта ў гэтым годзе, 20 верасня, у Гродна збудавалі [[Лютэранская кірха (Гродна)|лютэранскую кірху Святога Яна]]&lt;ref name=&quot;kircha&quot;&gt;[http://zetgrodno.com/lyuteranskaya-kirha-v-grodno Лютеранская кирха в Гродно]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Таксама нямецкія карані мае шэраг беларускіх шляхецкіх радоў, напрыклад [[Ромеры]]&lt;ref name=&quot;romer&quot;/&gt;, [[Тызенгаўзы]]&lt;ref name=&quot;stackelberg&quot;/&gt;, [[Рэйтаны]]&lt;ref name=&quot;rejtan&quot;/&gt;, [[Плятэры]]&lt;ref name=&quot;plater&quot;/&gt;, [[Рыдыгеры]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Ридигер, графский род // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чапскія (род)|Чапскія]]&lt;ref&gt;Гуттен-Чапские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Офенбергі]]&lt;ref&gt;Оффенберг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Страшынскія герба Вольф|Страшынскія]]&lt;ref&gt;Nałęcz Małachowski P. Zbiór nazwisk szlachty w Królestwie Polskim i Wielkim Księstwie Litewskim. — Lublin, 1805.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, [[Эйсманты]]&lt;ref&gt;Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Rzeszów, 2001.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt; і інш.

Што асабліва, у адрозненне ад Расіі, на тэрыторыі Беларусі немцы ў большасці выпадкаў сяліліся не асобна, не ўтвараючы калоній{{efn|У Расійскай імперыі ў XVIII—XIX стагоддзях колькасць каланістаў сярод немцаў складала каля 90 %.}}. Таксама яскравай асаблівасцю беларускіх немцаў, якія перасяліліся сюды ў час ВКЛ і пазней, у перыяд Расійскай імперыі, было хуткае змяшэнне з мясцовым насельніцтвам, немцы раствараліся сярод [[беларусы|беларусаў]] за 2-3 пакаленні, звязана гэта, хутчэй за ўсё, з блізкасцю [[менталітэт]]аў беларусаў і немцаў. Больш за тое, беларусы з нямецкімі каранямі былі слыўнымі патрыётамі сваёй краіны, так, узорам [[патрыятызм]]у лічацца [[Тадэвуш Рэйтан]]&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=528|артыкул=Рэйтан Тадэвуш|аўтар=}}&lt;/ref&gt;, [[ліцвіны|ліцвінскі]] шляхціч нямецкага паходжання&lt;ref name=&quot;rejtan&quot;/&gt;, дэпутат ад Наваградскага павета, які ў час [[Падзельны сойм|Нямога сойму]], на якім дэпутаты сойму фактычна прадалі частку тэрыторыі сваёй краіны, лёг крыжам перад выхадам і закрычаў:
{{Цытата|Забіце мяне, затапчыце, але не забівайце Бацькаўшчыны!}}

=== У складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ===
{{Асноўны артыкул|Палескія немцы|Расійскія немцы|Дэпартацыі немцаў (1914—1917)}}
[[Файл:Baron Ropp.jpg|thumb|[[Эдвард фон Роп]] — рэлігійны і грамадска-палітычны дзеяч [[Беларусь|Беларусі]] нямецкага паходжання, адзін з першых, хто быў супраць атаясамлівання каталіцтва з польскасцяй, спрыяў увядзенню беларускай мовы ў касцёльным жыцці&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Туронак Ю.
|частка        = 
|загаловак     = Мадэрная гісторыя Беларусі
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 2-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Інстытут беларусістыкі
|год           = 2008
|том           = 
|старонкі      = 89, 403
|старонак      = 904
|isbn          = 978-80-86961-13-2
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар         = Станкевіч А.
|частка        = 
|загаловак     = З Богам да Беларусі
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 1-е выд
|месца         = Вільня
|выдавецтва    = Інстытут беларусістыкі
|год           = 2008
|том           = 
|старонкі      = 510
|старонак      = 1097
|isbn          = 978-80-86961-13-3
}}&lt;/ref&gt;. На запыты вернікаў пра магчымасць увядзення беларускай мовы ў касцёле адказваў, што «''ня толькі можна, але і трэба''».]]

[[Файл:Mienskaja kircha. Менская кірха (02-03.1918).jpg|thumb|злева|[[Лютэранская кірха (Мінск)|Лютэранская кірха]] ў [[Мінск]]у, фота пач. XX ст.]]

{{Вікікрыніцы|:ru:Манифест императрицы Екатерины II о позволении иностранцам селиться в России и свободном возвращении русских людей, бежавших за границу|Маніфест імператрыцы Кацярыны II пра дазвол замежнікам сяліцца ў Расіі і вольным вяртанні рускіх людзей, якія ўцяклі за мяжу|250px}}
{{Вікікрыніцы|:ru:Манифест Екатерины II от 22 июля 1673 года о дозволении всем иностранцам селиться в разных губерниях по их выбору|Маніфест Кацярыны II ад 22 ліпеня 1763 года пра дазвол усім замежнікам сяліцца ў розных губернях на іх выбар|250px}}
{{Некалькі выяў
| align          = left
| direction      = vertical
| width          = 220
| image1         = Mahiloŭ, Luteranski. Магілёў, Лютэранскі (1914) (3).jpg
| caption1       = [[Лютэранская кірха (Магілёў)|Лютэранская кірха]] ў [[Магілёў|Магілёве]], фота пач. XX ст.
| image2         = Білорусь 041.jpg
| caption2       = [[Лютэранская кірха (Полацк)|Лютэранская кірха]] ў [[Полацк]]у
}}
Нямецкія паселішчы набылі новыя назвы і новыя імпульсы да жыцця ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Расійская імператрыца [[Кацярына II]] намагалася замацаваць расійскую дзяржаўнасць у памежных раёнах і асвойваць прыродныя багацці&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Яна не магла даць дазволу на засяленне памежных зямель прыгоннымі сялянамі, таму запрашала ў Расію іншаземцаў&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. У 1762 годзе быў выдадзены Маніфест да іншаземцаў, аднак не быў рэалізаваны, таму што не агаворваў умовы каланізацыі&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. У наступным годзе з’яўляецца новы Маніфест, у якім ідзе пералік ільгот і прывілеяў іншаземным каланізатарам&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Такія ўмовы перасялення актывізавалі каланізацыю памежжаў Расіі&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. У асноўным мігравалі нямецкія сяляне з [[Прусія|Прусіі]], якая была знішчана [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайной]]&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Яны сяліліся ў сельскай мясцовасці і займаліся пераважна земляробствам і жывёлагадоўляй&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. У працы шырока выкарыстоўваліся [[капіталізм|капіталістычныя]] метады гаспадарання&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Значная колькасць немцаў пасялілася ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;, дзе ўжо існавала значная нямецкая дыяспара, так завітаўшы ў 1780 годзе ў [[Полацк]], Кацярына II назвала насельніцтва Беларусі ''«Вавилонским столпотворением»'', адзначыўшы, што тут ''«сплошь да рядом обитают православные, католики, униаты, евреи, русские, поляки, чухонцы, немцы, курляндцы»''&lt;ref&gt;Філатава А. Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўрада ў Беларусі (канец XVIII — першая палова XIX ст.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сапунов А. Пребывание императрицы Екатерины II в Полоцке. Вт. С. 3.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Другая вялікая эміграцыйная хваля (гэта былі [[менаніты]]) ішла з [[Данцыг]]у ў 1789 годзе, а пазней — праз [[Рыга|Рыгу]] ў [[Прычарнамор’е]], у [[Хорціца|Хорціцу]] і на раку Малочная. Прывілеем [[Павел I|Паўла I]] перасяленцы-менаніты навечна вызваляліся ад ваеннай і грамадзянскай службы, ад прысягі перад судом і інш.&lt;ref name=&quot;niemcy6&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Елисеева И.С.
|частка        = 
|загаловак     = Немцы на Руси и в России
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 
|месца         = 
|выдавецтва    = 
|год           = 
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 
|isbn          = 
|мова          = ru
}}&lt;/ref&gt;

Наступная хваля эміграцыі была выклікана Маніфестам імператара [[Аляксандр I Раманаў|Аляксандра I]], але ўжо паводле строгіх крытэраў — патрабавалася наяўнасць вызначанага маёмаснага цэнзу. Найвялікшы поспех гэта кампанія мела ў паўднёва-заходняй і паўднёвых правінцыях Германіі. Гэтая хваля была накіравана ў асноўным у раёны Прычарнамор’я і [[Каўказ]]у (сяліліся таксама на тэрыторыях сучасных Украіны і Беларусі) і складалася большай часткай з жыхароў [[Швабія|Швабіі]]; у меншай ступені — з жыхароў Усходняй і Заходняй Прусіі, [[Баварыя|Баварыі]], [[Мекленбург]]а, [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]], [[Эльзас]]а і [[Бадэн]]а, [[Швейцарыя|Швейцарыі]], а таксама нямецкіх жыхароў Польшчы. Аляксандр I асоба вылучаў пасяленцаў, якія валодаюць неабходнымі ведамі для рацыянальнага вядзення гаспадаркі, якія маглі служыць узорам у сялянскай справе і ў рамястве — добрых землеўладальнікаў, што ведалі толк у вінаградарстве, у гадоўлі тутаўніка і іншых карысных раслін ці мелых досвед у жывёлагадоўлі (асабліва ў гадоўлі авечак палепшаных парод).&lt;ref name=&quot;niemcy6&quot;/&gt;

Найбольш інтэнсіўнае перасяленне немцаў дасягнула ў 1804 годзе, 1816—1817 гадах, і да 1842 года ішло ў асноўным з [[Вюртэмберг]]у{{efn|Тэрыторыя [[Швабія|Швабіі]].}}&lt;ref name=&quot;niemcy6&quot;/&gt;.

У 1775 годзе ў Полацку і Магілёве ўзніклі [[лютэранства|лютэранскія]] грамады немцаў, пры гэтым былі заснаваны лютэранскія кірхі&lt;ref&gt;[http://www.genrogge.ru/grbook/09.htm Немцы в России. Немецкие лютеранские общины и их церкви]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Лютэранская суполка існавала і ў [[Мінск]]у, дзе ў 1846 годзе была ўзведзена мураваная [[Лютэранская кірха (Мінск)|лютэранская кірха]] даволі ўнушальных памераў&lt;ref&gt;Кірха // {{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 140.&lt;/ref&gt;.

У час нацыянальна-вызваленчых паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] этнічныя немцы і італьянцы шырока прымалі ў іх удзел, шматлікія з іх былі пакараны смерцю&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;.

Вялікая колькасць немцаў, а таксама [[англічане|англічанін]], [[датчане|датчан]], [[шведы|шведаў]], [[бельгійцы|бельгійцаў]] пражывала ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], агульная іх колькасць складала больш за 15 тысяч&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;. На Беласточчыне, як сведчыць Кіркор, пражывалі рэшткі прусакоў, якія засталіся тут яшчэ з часоў знаходжання гэтай зямлі ў складзе [[Прускае каралеўства|Прусіі]], у самім жа [[Беласток]]у пражывала невялікая колькасць немцаў-фабрыкантаў&lt;ref name=&quot;niemcy1&quot;/&gt;. Але ў цэлым, згодна з перапісам 1879 года, колькасць немцаў у рэгіёне былога ВКЛ заставалася шматлікай&lt;ref name=&quot;niemcy5&quot;/&gt;.

[[Файл:Niamieckija kalanisty.jpg|thumb|Нямецкія каланісты ў Расійскай імперыі.]]

Актыўна запрашалі немцаў працаваць кіраўнічымі маёнткаў, ляснічымі&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;. Сярод немцаў, якія жылі на тэрыторыі Беларусі, было нямала службоўцаў, арандатараў, аптэкараў, прамыслоўцаў&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;. Так, напрыклад, [[Аршанскі піваварны завод]], заснаваны ў 1883 годзе, належаў немцу Вайнбергу, у [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] невялікі завод належаў немцу Мартонсу&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;.

У 1855 годзе ў вёсцы [[Уць (вёска)|Уць]] Гомельскай вобласці з’явілася першая [[Баптызм|баптысцкая]] суполка [[штундысты|штундыстаў]], заснаваная пад уплывам нямецкіх каланістаў-[[Менаніцтва|менанітаў]]. Таксама з 1863 года пачынаецца хваля эміграцыя баптыстаў (сярод якіх было шмат немцаў) з [[Царства Польскае|Польшчы]] на поўдзень Беларусі&lt;ref name=&quot;baptysty&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Канатуш У.
|частка        = Жыццё цэркваў Заходняй Беларусі
|загаловак     = Латышонак А., Акінчыц С. Артыкулы і ўспаміны, Пратэстанцкая царква і беларускі нацыянальны рух на пачатку XX стагоддзя
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 
|месца         = {{Мн.}}
|выдавецтва    = «Кнігазбор»
|год           = 2006
|том           = 
|старонкі      = 135
|старонак      = 
|isbn          = 
|мова          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Новая хваля міграцыі немцаў назіралася ў другой палове XIX стагоддзя і працягвалася да пачатку Першай сусветнай вайны&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. За гэты перыяд адбыліся тры масавыя хвалі нямецкай міграцыі на Беларусь&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Да канца XIX стагоддзя ў Віленскай, Гродзенскай, Каўнаскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губернях жыло каля 50 тыс. немцаў&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Паводле перапісу 1897 г., іх налічвалася 49 073 чалавек (0,49 % супольнага насельніцтва Беларусі)&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;niemcy7&quot;&gt;{{кніга
 |аўтар       = Дизендорф В.
 |частка      = Демографические процессы
 |загаловак   = Российские немцы. История и современность
 |арыгінал    = 
 |спасылка    = http://rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=4119
 |выданне     = 
 |месца       = 
 |выдавецтва  = 
 |год         = 
 |том         = 
 |старонкі    = 
 |старонак    = 
 |isbn        = 
 |мова        = ru
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20181212145219/http://rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=4119
 |archivedate = 12 снежня 2018
}}&lt;/ref&gt;.

З 1870-х гадоў іміграцыя немцаў у Расію галоўным чынам спыняецца (асабліва ў сувязі з адменай у адносінах да каланістаў палогак па адбыванні ваеннай павіннасці і астуджэннем расійска-германскіх адносін). Больш таго, вялікая колькасць расійскіх немцаў пачынае эміграваць з Расіі, прычым не ў Германію, а галоўным чынам у [[ЗША]]. Усяго да 1914 года з Расіі ў ЗША перасялілася да 200 тысяч&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt; этнічных немцаў. Яны склалі адну з найбуйнейшых плыняў дарэвалюцыйнай расійскай эміграцыі — нароўні з [[яўрэі|яўрэямі]], [[палякі|палякамі]], [[беларусы|беларусамі]], [[літоўцы|літоўцамі]] і [[фіны|фінамі]].

На рубяжы стагоддзяў назіралася міграцыйная хваля немцаў на Палессе з Валыні&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. 3 дапамогай латышскага банкіра Анзельмава нямецкія каланісты набывалі зямлю ў Палессі (сучасныя Нараўлянскі, Ельскі, Лельчыцкі раёны Гомельскай вобласці)&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Памешчыкі Беларусі давалі ў арэнду немцам зямлю і ўтойвалі гэта ад улад, каб не выплочваць падаткі&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;.

Асноўная колькасць этнічных немцаў пачала перасяляцца ў [[Мазырскае Палессе]] прыкладна з 1905 года&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;&gt;{{кніга
|аўтар     = 
|частка     = 
|загаловак     = Малые диаспоры Гомельщины 20—30-я годы XX века. Аналитические материалы и документы Гомельского государственного архива
|арыгінал     = 
|спасылка     = http://nashkraj.info/content/view/219/49/
|выданне     = 
|месца     = 
|выдавецтва     = 
|год     = 
|том     = 
|старонкі     = 
|старонак     = 
|isbn     = 
|мова     = ru
}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Так, паводле афіцыйных звестак на студзень 1905 года, у маёнтку [[Клесін]]е (сучасны [[Нараўлянскі раён]]) пражывала «ў якасці арандатараў каля 200 сямействаў немцаў-каланістаў»&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. У студзені 1911 года ў раёне маёнтку ўжо налічвалася каля 700 сямействаў каланістаў-пакупнікоў зямлі, галоўным чынам, немцаў&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Гэтая міграцыя была вымушанай мерай і мела эканамічны (земляробчы) характар&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Да гэтага нямецкія каланісты жылі галоўным чынам ва Украіне ([[Валынь]]), дзе пераважна арандавалі абшарніцкую зямлю ці мелі невялікую яе колькасць ва ўласнасці&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Пасля ўскладнення арэндных адносін немцы перасяліліся ў суседнюю [[Мазыр]]шчыну, набылі зямлю праз банк у мясцовага памешчыка Ансэльма (Анзэльма) і ў буйнога землеўладальніка Шоманскага&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Як правіла, гэтыя немцы-каланісты ўжо былі расійскімі падданымі, прыпісанымі да розных сялянскіх грамадаў Украіны&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. У сувязі з I сусветнай вайной шматлікія немцы з’ехалі з Беларускага Палесся, распрадаўшы свае землі&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Гэта было выклікана таксама загадам расійскага ваеннага камандавання ў 1915 годзе пра высяленне немцаў-каланістаў з прыфрантавой паласы ў 24-гадзінны тэрмін&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Загад не распаўсюджваўся на нямецкія сем’і, члены якіх служылі ў [[Расійская імперыя|царскім]] войску&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Пасля высылання вярнуліся не ўсе&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;. Шмат немцаў пакінула Палессе з сыходам [[Германская імперыя|кайзераўскіх]] войскаў у 1918 годзе&lt;ref name=&quot;niemcy8&quot;/&gt;.

У час Першай сусветнай вайны колькасць нямецкіх каланістаў Беларусі значна змяншаецца&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Гэта звязана з дэпартацыяй немцаў з прыфрантавой зоны ў [[Сібір]]&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Агулам у 1897—1917 гг. колькасць нямецкага насельніцтва Беларусі паменшылася з 50,8 тыс. да 36,1 тыс. чалавек&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. Знікла шмат нямецкіх кампактных паселішчаў&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;, у грамадскіх месцах забаранялася ўжыванне нямецкай мовы&lt;ref&gt;Черепица В. Н. Город-крепость Гродно в годы первой мировой войны: мероприятия гражданских и военных властей по обеспечению обороноспособности и жизнедеятельности. Гродно: Изд-во Гродненского гос. універсітэта имени Янки Купалы, 2005. — 359 с {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе [[БССР]] ===
У першыя дзесяцігоддзі Савецкай улады адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці расійскіх немцаў віталася. З сярэдзіны 20-х гадоў і да канца 30-х у Савецкай Беларусі меліся 2 нямецкія нацыянальныя сельсаветы на Мазыршчыне: Бярозаўскі ў Нараўлянскім раёне і Анзэльмаўскі (з 1929 г. ім. Розы Люксембург) у Ельскім&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;&gt;{{кніга
 |аўтар        = Пичуков В.
 |частка       = От крестьянки-колонистки до спецпереселенки: трагический путь немецкой женщины Советской Беларуси в межвоенный период
 |загаловак    = Репрессивная политика советской власти в Беларуси. Сборник научных работ
 |арыгінал     = 
 |спасылка     = http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=12640&amp;pubid=10219
 |выданне      = 1-е выд
 |месца        = Минск
 |выдавецтва   = Международное историко-просветительское правозащитное и благотворительное общество «Мемориал»
 |год          = 2007
 |том          = 
 |старонкі     = 
 |старонак     = 377
 |isbn         = 
 |мова         = ru
 |archive-date = 12 снежня 2018
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20181212135724/http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=12640&amp;pubid=10219
}}&lt;/ref&gt;.
У [[Анзэльмаўскі сельсавет|Анзэльмаўскім сельсавеце]], паводле звестак на 18 снежня 1926 года, немцаў налічвалася 612 з 911 чалавек усяго насельніцтва, у 1927 годзе — 659 з 1007, у 1929 годзе — 731 з 1068. У [[Бярозаўскі нацыянальны нямецкі сельсавет|Бярозаўскім сельсавеце]] ў 1926 г. немцаў было 1555 з 1656 чалавек усяго насельніцтва. У 1927 г. у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім]] раёне жыло 1968 немцаў, з іх 1483 чалавекі ў Бярозаўскім сельсавеце, 475 — у [[Хаткаўскі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Хаткоўскім]]. У 1929 г. у Бярозаўскім сельсавеце немцаў было 1431 з 1567 чалавек усяго насельніцтва.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Арэал кампактнага пражывання немцаў распаўсюджваўся і на [[Лельчыцкі раён]]. Паводле розных крыніц, у 1925 годзе тут было ад 183 да 215 чалавек нямецкага насельніцтва. У 1931 годзе ў трох вёсках раёна ([[Дубніцкае|Дубніцкім]], [[Сярэднія Печы|Сярэдніх Печах]] і [[Дуброва (Лельчыцкі раён)|Дуброўцы]]) налічвалася 33 нямецкія гаспадаркі (сям’і). Кампактныя «астраўкі» нямецкага насельніцтва меліся таксама ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім]] і [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёнах]].&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Згодна з перапісам 1926 года ў [[БССР]] налічвалася 7075 немцаў (0,14 % супольнага насельніцтва БССР), пры гэтым у Беларусі ўзровень [[Культурная асіміляцыя|асіміляцыі]] немцаў перавышаў сярэдні&lt;ref name=&quot;niemcy7&quot;/&gt;.

[[Эміграцыя]] беларускіх немцаў была невялікай, але назіралася: эмігравалі ў асноўным не ў [[Веймарская рэспубліка|Германію]], дзе назіралася цяжкое эканамічнае становішча, а ў [[ЗША]] або ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]]: [[Аргенціна|Аргенціну]] ці [[Уругвай]]. З 1930 года савецкая ўлада канчаткова спыніла эміграцыю.

Канфлікт з савецкай уладай пачаўся ад самага пачатку [[Калектывізацыя ў БССР|калектывізацыі]]. Немцы ўстойліва не жадалі калектывізаваць свае гаспадаркі, што цалкам змяніла жыццё нямецкага насельніцтва. Калі дзяржава пачала парушаць эканамічныя абавязацельствы, прымушаючы здаваць малако па цвёрдых цэнах і купляць хлеб па спекулятыўных, пачаліся пратэсты. Так, 16 ліпеня 1930 года ў Анзэльмаўскім (Розы Люксембург) сельсавеце адбылася «забастоўка», калі немцы на некалькі дзён цалкам спынілі здачу малака{{sfn|Пічукоў|2015|с=124}}. На гэта савецкія ўлады адказалі раскулачваннем, але немцы стаялі на сваім. 

З 1933 года [[Палессе]] і разам з ім нямецкія паселішчы паразіў голад, выкліканы палітыкай савецкіх улад. Смяротнасць на Палессі дасягнула неверагодных памераў. Мясцовыя немцы сталі ініцыятарамі звароту па дапамогу ў замежныя гуманітарныя арганізацыі і атрымлівалі праз сістэму [[Гандлёвы сіндыкат|Торгсін]] прадуктовыя пасылкі і грошы (пераважна нямецкія маркі). У адказ савецкія ўлады праводзілі арышты і выносілі карныя прысуды за «антысавецкія» акцыі{{sfn|Пічукоў|2015|с=124}}. У гэты час узмацнілася адчужанасць нямецкага насельніцтва, якое сышло ва «ўнутраную эміграцыю» і замкнулася ў сваёй нацыянальна-рэлігійнай прасторы. Сур'ёзнай перашкодай для саветызацыі быў і моўны бар'ер: значная частка сельскіх немцаў не ведала рускай і беларускай моў, а партыйна-савецкіх работнікаў з веданнем нямецкай катастрафічна не хапала{{sfn|Пічукоў|2015|с=124—125}}. Гвалтоўная калектывізацыя прывяла да таго, што сацыяльна-эканамічныя праблемы набывалі этнічную афарбоўку. Паколькі правадніком савецкай палітыкі часта выступаў мясцовы апарат, у якім у 1920—1930-я гады назіраўся высокі працэнт служачых яўрэйскай нацыянальнасці, незадаволенасць дзеяннямі ўлады з боку немцаў персаніфікавалася ў вобразе мясцовых яўрэяў, што прыводзіла да праяў бытавога антысемітызму{{sfn|Пічукоў|2015|с=126—127}}.

Па меры абвастрэння адносін паміж [[СССР]] і [[Трэці Рэйх|Германіяй]] пагаршалася і без таго благое стаўленне да савецкіх немцаў. У 1935—1936 гадах немцаў пачалі паступова высяляць у [[Казахстан]]. У 1937—1938 гадах [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] правёў так званую «нямецкую аперацыю». Паводле [[Загад народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 00439|загаду народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 00439]] ад 25 ліпеня 1937 года ўсе нямецкія грамадзяне, якія працавалі на прадпрыемствах абароннай прамысловасці (ці маючыя абаронныя цэхі), павінны былі быць арыштаванымі. З 30 ліпеня пачаліся арышты і звальненні, а з восені 1937 года пачалася масавая аперацыя супраць савецкіх немцаў. Усяго ў рамках «нямецкай аперацыі» было арыштавана 65—68 тыс. чалавек, асуджана 55 005, з іх: да [[Смяротнае пакаранне|расстрэлу]] — 41 898, да зняволення, ссылкі і высылак — 13 107&lt;ref name=&quot;Рогинский&quot; /&gt;. З найбольшай сілай аперацыя закранула прымежныя зоны і асяроддзе сталічных гарадоў, у тым ліку і Беларусь. Паводле дырэктывы [[Народны камісарыят абароны СССР|наркама абароны СССР]] [[Клімент Варашылаў|Варашылава]] ўсе немцы (акрамя выхадцаў [[АССР немцаў Паволжа]]), у ліку прадстаўнікоў усіх нацыянальнасцей, якія не ўваходзілі ў склад Савецкага Саюза, былі звольнены з войска&lt;ref name=&quot;Рогинский&quot;&gt;''Охотин Н. Г., Рогинский А. Б.'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm |date=19 мая 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У канцы 1930-х гадоў за межамі АССР немцаў Паволжа былі зачынены ўсе нацыянальна-тэрытарыяльныя ўтварэнні — нямецкія нацыянальныя сельсаветы і раёны, а школы з выкладаннем на роднай [[нямецкая мова|нямецкай мове]] пераведзены на [[руская мова|рускую мову]].

Згодна з перапісам, які быў праведзены ў снежні 1937 года, ў БССР налічвалася 9667 немцаў (што складала 0,12 % супольнага насельніцтва БССР)&lt;ref name=&quot;niemcy7&quot;/&gt;.

Паводле звестак [[Усесаюзны перапіс насельніцтва 1939 года|перапісу 1939 года]], на тэрыторыі БССР налічвалася 8448 немцаў. У 1939—1941 гг. з нагоды «антысавецкай прапаганды» арыштоўваліся апошнія немцы, заставаліся фактычна толькі дзеці, жанчыны і старыя. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], дзе на момант далучэння да БССР жыло больш за 10,4 тыс. немцаў, праходзілі масавыя дэпартацыі і высяленне немцаў на Поўнач і Казахстан. Дэпартацыі пазбеглі толькі немцы-камуністы, а таксама поўнасцю абеларушчаныя немцы, пераважна з сельскай мясцовасці.

У першыя дні вайны нямецкае насельніцтва [[Мазыршчына|Мазыршчыны]] было гвалтоўна дэпартавана ўглыб СССР: улады баяліся супрацоўніцтва мясцовых немцаў з нямецкім акупацыйным рэжымам. Дэпартацыі пазбеглі толькі некаторыя, як правіла, тыя немцы, хто з нейкіх прычын адсутнічаў. У канчатковым рахунку мазырскія немцы апынуліся ў Казахстане. Галоўным чынам гэта былі жанчыны, дзеці, старыя. Мужчыны былі закліканы ў дзейнае войска і ў так званае «працоўнае войска», дзе ў [[канцлагер]]ных умовах працавалі на будоўлях, у шахтах і г. д. Выселенае насельніцтва атрымала адміністрацыйны статус немцаў-[[спецпасяленцы|спецпасяленцаў]], нароўні з «кулакамі», [[Расійская вызваленчая армія|уласаўцамі]] і [[Дэпартацыі ў СССР|дэпартаванымі]] народамі Паўночнага [[Каўказ]]у.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

=== У складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ===
[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1979-050-21A, Polen, Volksdeutsche begrüßen deutsche Soldaten.jpg|thumb|200px|[[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]], верасень 1939 года. Польскія дзяўчыны-фольксдойчэ частуюць салдат [[вермахт]]у — кіроўцаў [[бензін|бензавозаў]].]]
{{Асноўны артыкул|Польскія фольксдойчэ}}
Сітуацыя немцаў у міжваеннай Польшчы цалкам нагадвала беларускую ці ўкраінскую. Справа ў тым, што, як і ў дачыненні беларусаў, так і ў дачыненні немцаў польскія ўлады выкарыстоўвалі палітыку [[паланізацыя|паланізацыі]]. Немцы кампактна пражывалі на поўначы і захадзе Польшчы. На тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] немцаў таксама было нямала. Дакладную колькасць немцаў у Заходняй Беларусі ўсталяваць немагчыма з некалькіх прычын:
* У перапісах насельніцтва польскія ўлады часцяком упісвалі да польскай нацыянальнасці ўсіх каталікоў, не толькі каталікоў-беларусаў, але і каталікоў-немцаў, а сярод немцаў Заходняй Беларусі каталікі складалі пераважную большасць;
* Большасць этнічных немцаў [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] або [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]] былі ўжо даўно абеларушчаны ці паланізаваны, што ад нямецкіх каранёў заставалася толькі прозвішча.

Разам з беларусамі немцы, украінцы і яўрэі складалі [[Блок нацыянальных меншасцей]] ({{lang-pl|Blok Mniejszości Narodowych, BMN}}), які быў утвораны 17 жніўня 1922 года ў час выбараў у польскі [[Сойм]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Мэтай БНМ было праведзенне супольнай выбарчай акцыі і наступнай дзейнасці ў сойме. Галоўнай мэтай Блоку было нацыянальнае раўнапраўе. Але пасля выбараў 1930 года дзеля нямецкіх прадстаўнікоў у [[Сойм Польшчы|польскім Сойме]] скарацілася. На пачатку 1930-х гг. польскі ўрад пачаў праводзіць палітыку [[Культурная асіміляцыя|асіміляцыі]] нацыянальных і рэлігійных меншасцей{{efn|Асіміляцыя стала часткай новай палітыкі Польшчы, больш вядомай як '''«[[санацыя (Польшча)|санацыя]]»''' (з [[лацінская мова|лаціны]] ''sanatio'' — «аздараўленне») — мелася на ўвазе маральнае здароўе грамадства, якая была ўсталявана пасля таго як у 1926 годзе [[Юзаф Пілсудскі]] захапіў уладу і фактычна ўстанавіў [[аўтарытарны рэжым]].}}.

У Польшчы хутка расло напружанне на тэрыторыі з нямецкім насельніцтвам&lt;ref&gt;Leslie, R. F. (1983). The History of Poland Since 1863. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-27501-9}}, p. 182.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, што ў будучым стане адной з прычын [[Польская кампанія вермахта (1939)|нападу]] [[Трэці Рэйх|Германіі]] на Польшчу. Нацыянальны рух немцаў, а таксама ўкраінцаў, беларусаў і яўрэяў жорстка падаўляўся, як прававымі сродкамі (палітычныя судовыя працэсы), так і сілавымі метадамі — збіццё, інтэрнаванне без судовых рашэнняў у створаны ў 1934 годзе [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|лагер]] у [[Бяроза Картузская|Бярозе Картузскай]]&lt;ref name=&quot;viazni&quot;&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2009/06/17/ic_articles_116_163194/ Концлагерь в Березе-Картузской — продукт польского «государственного несварения»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725153056/http://naviny.by/rubrics/society/2009/06/17/ic_articles_116_163194/ |date=25 ліпеня 2014 }}, Навіны.by&lt;/ref&gt;.

У 1938 годзе ў Брэсце была ўзведзена [[Кірха Святога Антонія Падуанскага (Брэст)|кальвінісцкая кірха]], у выніку чаго Брэст апынулася адным з цэнтраў пратэстанцкай царквы ў міжваеннай Польшчы, праўда ненадоўга.

1 верасня 1939 года Германія [[Польская кампанія 1939 года|напала]] на Польшчу, 14 верасня [[вермахт|нямецкія войскі]] ўступілі ў Заходнюю Беларусь. У гэтай сітуацыі, карыстаючыся панікай, улады ў свае рукі ў некаторых заходнебеларускіх гарадах спрабавалі ўзяць мясцовыя немцы, была сфарміравана нават «народная паліцыя»&lt;ref name=&quot;viazni&quot;/&gt;, але ў выніку нападу [[СССР]] на [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] Заходняя Беларусь апынулася пад савецкай адміністрацыяй. [[Віленскі край]] з [[Вільня]]й быў перададзены [[Літва|Літве]], а рэшта земляў 2 лістапада 1939 года была ўключана ў склад [[БССР]]. На момант далучэння да БССР у Заходняй Беларусі налічвалася 10,4 тыс. немцаў, агульная колькасць этнічных немцаў невядома, але цалкам верагодна, што яна была значна больш за афіцыйныя звесткі. У 1945 годзе савецкімі ўладамі была знішчана кірха ў Брэсце.

=== Беларускія немцы ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ===
{{Асноўны артыкул|Фольксдойчэ|Фолькліст}}
22 чэрвеня 1941 года а 4-й гадзіне раніцы [[Трэці рэйх|Германія]] напа­ла на [[Савецкі Саюз]]. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] не паспелі заклікаць у войска мясцовых мужчын, не паспелі таксама знішчыць усе «небяспечныя элементы». Пры адступленні расстрэльвалі палітычных вязняў у 32 турмах Беларусі. На тэрыторыі [[БССР]] (да 1939) на той момант амаль не заставалася этнічных немцаў, усе яны былі ці знічшаныя, ці дэпартаваныя{{efn|Толькі за верасень — кастрычнік 1941 года было дэпартавана 446 480 савецкіх немцаў&lt;ref&gt;''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, усяго за перыяд вайны было дэпартавана каля 950 тыс. савецкіх немцаў&lt;ref&gt;''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.}}, ці дабітыя пры адступленні, пашанцавала толькі адзінкам. У Заходняй Беларусі сітуацыя была крыху лепей, там пражывала яшчэ нямецкае насельніцтва, якое з нейкіх прычын ці пазбегла рэпрэсій, ці змагло ўтаіць нямецкае паходжанне (ці проста пра паходжанне нават не ведалі), ці проста да іх не паспелі дайсці. Усяго, аднак, [[фольксдойчэ]]{{efn|'''Фольксдойчэ''' ({{lang-de|Volksdeutsche}}) — пазначэнне «[[этнас|этнічных]] [[немцы|немцаў]]» да 1945 года, якія жылі ў дыяспары, гэта значыць па-за межамі [[Германія|Германіі]]. У адрозненне ад «рэйхсдойчэ» ({{lang-de|Reichsdeutsche}}, «[[немцы|немцаў]] [[Трэці рэйх|рэйха]]»), прыналежнасць да «фольксдойчэ» («нямецкасць») усталёўвалася па асобных прыкметах — па «сямейнай гісторыі» (ці былі бацькі дойчэ), па [[нямецкая мова|нямецкай мове]] як роднай, па прозвішчы, па царкоўных запісах і г. д.}} ў Беларусі было значна менш, чым у краінах [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] і ва [[Украіна|Украіне]].

Пасля пачатку акупацыі краін Усходняй Еўропы войскамі Германіі ў верасні 1939 года нямецкі бок, а менавіта арганізацыя «фольксдойчэ мітэльштэлле», арганізавала цэнтральнае рэгістрацыйнае бюро, названае «''Спіс нямецкіх грамадзян''» ({{lang-de|«Deutsche Volksliste»}}, скаг. DVL), дзе яны рэгістравалі немцаў з грамадзянствам акупаваных краін як фольксдойчэ. Мясцовае ненямецкае насельніцтва было вельмі зацікаўлена ў трапленні ў гэты спіс, бо тым, хто лічыўся ў дадзеным спісе, былі пакладзены вызначаныя выгоды, уключаючы лепшае харчаванне і адмысловы прававы статус.
{{пачатак цытаты}}
'''Deutsche Volksliste''' падзяляў фольксдойчэ на 4 катэгорыі:

* '''Катэгорыя I''': Асоба нямецкага паходжання, якая прапанавала свае паслугі рэйху да 1939.
* '''Катэгорыя II''': Асоба нямецкага паходжання, якая засталася пасіўнай.
* '''Катэгорыя III''': Асоба нямецкага паходжання, этнічна нямецкая, якая часткова змяшалася з мясцовым насельніцтвам, напг., пасродкам шлюбу з мясцовым партнёрам, ці пасродкам рабочых сувязяў (на тэрыторыі Польшчы гэта асабліва датычылася [[Сілезцы|сілезцаў]] і [[Кашубы|кашубаў]]).
* '''Катэгорыя IV''': Асоба з нямецкімі продкамі, якая падтрымлівае «абнямечванне», але продкі былі культурна адзіныя з мясцовым насельніцтвам.
{{канец цытаты}}
Кожнаму немцу, пацвердзіўшаму сваю нацыянальнасць, уладамі рэйха выдаваўся адпаведны дакумент — фолькліст ({{lang-de|Volksliste}}), які гуляў ролю пашпарта і пасведчання «чысціні расы», што было неабходна на выпадак узнікнення падозранняў у пільных грамадзян рэйха ці мясцовых органаў [[гэстапа]].
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1991-0205-510, Sowjetunion, SS-Reiter bei Mosyr im Einsatz gegen Partisanen.jpg|thumb|200px|май 1943 года, [[Мазыр]], [[БССР]]. Салдаты дывізіі [[8-я кавалерыйская дывізія СС «Флорыян Гаер»|8-й кавалерыйскай дывізіі СС «Флорыян Гаер»]], сярод якіх, цалкам магчыма, былі ўраджэнцы Беларусі, удзельнічаюць у антыпартызанскім рэйдзе.]]
На тэрыторыі акупаваных краін, у тым ліку ў [[Польшча|Польшчы]] і Заходняй Беларусі, статус фольксдойчэ (незалежна ад катэгорыі) даваў шмат самых розных палогак і прывілеяў пры адным істотным абавязку: фольксдойчэ абавязкова падлягалі прызыву ў [[вермахт]] ці [[войскі СС]]. Да таго ж у вачах як польскіх улад у эміграцыі, так і савецкіх, яны былі ворагамі і здраднікамі.

Сярод немцаў Беларусі доля тых, хто запісаўся ў фолькліст, была вельма малая. Справа ў тым, што мясцовыя немцы ўжо даўно былі часткай [[беларусы|беларусаў]], не ведалі нямецкай мовы (ці ведалі, але ўжо вельмі слаба), і, нягледзячы на тое, што яны маглі даказаць свае нямецкія карані з дапамогай прозвішча, архіваў ці дакументаў, яны былі вельмі далёкія ад ідэй [[нацызм]]у. Шмат беларусаў з нямецкімі каранямі, хаваючы паходжанне, ваявалі ў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], у [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], у шэрагах [[Савецкія партызаны|партызан]].

Тыя ж беларускія фольксдойчэ, якія пагадзіліся падпісаць фолькліст, былі абавязаны праходзіць службу ў [[вермахт|вермахце]] або [[войскі СС|войсках СС]]. Меркавана, што беларускія фольксдойчэ, як і ўкраінскія, маглі ўдзельнічаць у стварэнні кавалерыйскага палка СС, які паводле інфармацыі некаторых даследчыкаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Семиряга М.|загаловак = Тюремная империя нацизма и её крах|месца = М.|выдавецтва = Юридическая литература|год = 1991|старонак = 384|isbn = 5-7260-0272-5|мова = ru}}&lt;/ref&gt;, быў утвораны ў 1943 годзе ў раёне [[Днепрапятроўск]]у і складаўся цалкам з фольксдойчэ. Хутчэй за ўсё, паводле меркавання гісторыкаў&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Соловьев А. В.
 |url         = http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/20.pdf
 |title       = Фольксдойче и их взаимоотношения с нацистскими организациями в Рейскомиссариате Украина
 |publisher   = Саратовский Государственный Университет
 |date        = 13 февраля 2008
 |language    = ru
 |accessdate  = 23 сакавіка 2019
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20080229064617/http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/20.pdf
 |archivedate = 29 лютага 2008
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;, полк уліўся ў шэрагі [[8-я кавалерыйская дывізія СС «Флорыян Гаер»|8-й кавалерыйскай дывізіі СС «Флорыян Гаер»]]. Дывізія служыла на Усходнім фронце, а таму найбольш падыходзіла для вышэйзгаданага палка.

Цікавай і вельмі спрэчнай асобай гісторыі [[Вялікая Айчынная вайна|нямецка-савецкай вайны]] з’яўляецца беларускі немец [[Уладзімір Гіль]] — палкоўнік [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], заснавальнік і кіраўнік [[Баявы саюз расійскіх нацыяналістаў|Баявога саюза расійскіх нацыяналістаў]] і камандзір [[1-я расійская нацыянальная брыгада СС «Дружына»|1-й расійскай нацыянальнай брыгады СС]], пазней перайшоў на бок [[Савецкія партызаны ў нямецка-савецкай вайне|савецкіх партызан]].

У канцы вайны тых немцаў, якія ваявалі на баку [[Трэці рэйх|Германіі]] і здаліся заходнім саюзнікам у палон, чакаў розны лёс: жыхары Заходняй Беларусі (да 1939), у адрозненне ад жыхароў [[БССР]] (да 1939), не выдаваліся саюзнікамі [[СССР]] і атрымалі магчымасць застацца жыць у Германіі ці эміграваць у [[Амерыка|Амерыку]]. Некаторыя немцы адступалі ў 1944 годзе разам з нямецкімі войскамі ў Германію{{efn|Усяго каля 350 тыс. этнічных немцаў у 1942—1944 гг. былі пераселены з тэрыторыі Беларусі і Украіны на захад&lt;ref name=&quot;niemcy5&quot;/&gt;.}}. Яшчэ некаторая частка немцаў Заходняй Беларусі, скарыстаўшыся магчымасцю, з’ехалі ў [[ПНР|Польшу]] ў 1944—1946 гадах. З таго часу на тэрыторыі Беларусі засталіся толькі нешматлікія этнічныя немцы, дэпартаваныя жа беларускія немцы, атрымаўшы ў 1980-х дазвол на вяртанне, ад’яжджалі ўжо ў [[ФРГ|Германію]].

== Сучаснасць ==
[[Файл:Вп леонид вольский.jpg|thumb|[[Лявон Вольскі]] — беларускі музыка, літаратар, [[мастак]]. Заснавальнік «[[Мроя|Мроі]]», [[N.R.M.]] і «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]». Паходзіць з немцаў Магілёва.]]
Пасля вайны шматлікія немцы пад страхам рэпрэсій хавалі сваю нацыянальнасць, змянялі імёны і прозвішчы&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. За прыналежнасць да нямецкай нацыі не бралі на вучобу ў [[ВНУ]]&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. У 1979 годзе ў БССР упершыню з часоў Другой сусветнай вайны была зафіксавана значная колькасць немцаў&lt;ref name=&quot;niemcy5&quot;/&gt;. З пераважна сельскага насельніцтва немцы ў Беларусі пераўтварыліся ў гарадское насельніцтва&lt;ref name=&quot;niemcy5&quot;/&gt;.

У 1990-я гады ў Беларусі на ўздыме нацыянальнай самасвядомасці пачалі адчыняцца грамадскія арганізацыі нямецкай культуры, якія вярталі да вытокаў культуры і побыту свайго народа&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. У 1990 годзе была зарэгістравана супольнасць [[немцы|немцаў]] [[Беларусь|Беларусі]] «[[Відэрбург]]» з цэнтрам нямецкай культуры, асноўнай мэтай гэтага цэнтра з’яўляецца вывучэнне нямецкай [[нямецкая мова|мовы]], [[гісторыя Германіі|гісторыі]] і [[культура Германіі|культуры]], арганізацыя культурнага дыялогу з [[Германія]]й&lt;ref name=&quot;niemcy&quot;/&gt;. У лістападзе 1990 года адбылося першае пасяджэнне Беларускага грамадства немцаў&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;. У 1994-м было зарэгістравана аб’яднанне нямецкай культуры «Масты», у 1997-м &quot;Беларуская суполка немцаў «Нямецкі дом»&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;.

Але ў гэты ж час пачаўся масавы ад’езд беларускіх немцаў у [[ФРГ|Германію]]&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. А таму за апошнія годы спынілі працу цэнтры нямецкай культуры ў [[Гродна|Гродне]], [[Ліда|Лідзе]] і [[Віцебск]]у&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. У [[Мінск]]у было зачынена найстарэйшае рэспубліканскае таварыства нямецкай культуры «Адраджэнне», знакам якога была птушка [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]], якая паўстае з попелу&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. З усіх арганізацый, якія аб’ядноўваюць беларускіх немцаў, прайшлі перарэгістрацыю ў [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Мінюсце]] толькі тры — у [[Гомель|Гомелі]], [[Бабруйск]]у і [[Мінск]]у, дзе працуе «Нямецкі дом»&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;. «Нямецкі дом» узначальвае [[Андрэй Шлегэль]], асноўныя задачы суполкі — развіццё культурных сувязяў паміж народамі; умацаванне навуковых кантактаў з Грамадскай акадэміяй навук расійскіх немцаў; спрыянне рэалізацыі сябрамі аб’яднання сваіх грамадзянскіх, сацыяльных і культурных правоў; аказанне матэрыяльнай дапамогі перасяленцам і іншым сябрам аб’яднання «Нямецкі дом»&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;. Дзейнічае таксама аб’яднанне нямецкай культуры «Масты», якім кіруе [[Вольга Штокман]], асноўныя задачы аб’яднання — адраджэнне нацыянальнай культуры сярод немцаў, якія жывуць у Беларусі, а таксама пошук шляхоў паразумення і пагаднення паміж народамі&lt;ref name=&quot;niemcy4&quot;/&gt;.

Да нашага часу ў Беларусі захаваліся толькі 4 лютэранскія кірхі, але толькі ў Гродна ў 1995 годзе, дзякуючы [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандру Мілінкевічу]] (які тады кіраваў пытаннямі культуры і рэлігіі ў Гродзенскім гарвыканкаме), кірху [[Лютэранская кірха (Гродна)|Святога Яна]] аддалі вернікам&lt;ref name=&quot;niemcy3&quot;/&gt;.

Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі 2009 года|перапісу]] 2009 года, у [[Беларусь|Беларусі]] пражывалі 2474 немцы&lt;ref name=&quot;STAT&quot;/&gt;, абсалютная большасць з якіх не з’яўляецца нашчадкамі тых немцаў, якія пасяліліся тут да XX ст., але ў Беларусі да гэтых пор пражываюць нашчадкі немцаў-каланістаў, якія перасяліліся сюды ў XIV—XIX ст., некаторыя з якіх захавалі нямецкія прозвішчы (часам у скажоным выглядзе), цяпер у [[Мінск]]у, [[Магілёў|Магілёве]], [[Гродна|Гродне]], [[Полацк]]у, [[Брэст|Брэсце]] пражываюць нашчадкі нямецкіх грамадаў гэтых гарадоў, на [[Гомель]]шчыне пражываюць нашчадкі [[палескія немцы|палескіх немцаў]], на [[Маладзечна|Маладзечаншчыне]] і [[Ліда|Лідчыне]] пражываюць нашчадкі [[віленскія немцы|віленскіх немцаў]], нашчадкі немцаў пражываюць таксама і на [[Віцебск|Віцебшчыне]].

== Традыцыйная культура беларускіх немцаў ==
[[Файл:Нямецкая каляніская сядзіба.jpg|thumb|Сядзіба немцаў-каланістаў]]

=== Гаспадарчыя заняткі ===
У гаспадарчым плане немцы значна абыходзілі мясцовых жыхароў; так, пасяліўшыся на [[Палессе|Палессі]], немцы зарыентавалі свае гаспадаркі на жывёлагадоўлю малочнага кірунку і прытрымваліся дадзенага тыпу гаспадарання ў 20-я гг. Ужо перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] малочныя гаспадаркі немцаў дасягнулі значнага развіцця і з’яўляліся высокарэнтабельнымі. Відавочна, дадзеная культура гаспадарання склалася яшчэ ва [[Украінскія немцы|ўкраінскі]] перыяд жыцця беларускіх немцаў-каланістаў.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Рыначная скіраванасць гаспадарак выяўлялася ў выкарыстанні завадовай малочнай скаціны. [[Карова|Каровы]] ў нямецкіх калоніях давалі да 18 л малака (паводле звестак на 1930 г.). Немцы трымалі так званыя «каланісцкія» («нямецка-каланісцкія») пароды кароў — чорную і чырвоную «нямецкую». Папулярныя былі і метысы замежных парод — галандскія сыменталы і інш. Нямецкая парода кароў складала значную частку мясцовай племянной скаціны і ахвотна набывалася [[калгас]]амі. Для кармлення кароў каланісты ўсё больш сеялі [[канюшына|канюшыну]], [[віка|віку]], вырошчвалася [[гародніна]]. З іншых сельскагаспадарчых культур былі распаўсюджаны [[жыта]], [[авёс]], [[грэчка]], [[гарох]]. Для патрэб сям’і трымаліся [[авечка|авечкі]] і [[свіння|свінні]]. Разводзілі хатнюю птушку.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Асновай нямецкай гаспадаркі з’яўлялася [[карова]]: яна была галоўнай, асноўнай карміліцай, а грошы, заробленыя ад продажу малочных прадуктаў, давалі магчымасць набыць усё неабходнае. У 1930 годзе лічылася, што наяўнасць 2—3 кароў забяспечвае стабільнае пражыванне сям’і.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Карова ў нямецкай сям’і была аб’ектам усеагульнага клопату. Калі ў навакольнага ненямецкага насельніцтва, у прыватнасці, беларускага, традыцыйна лічылася, што гаспадарчая прэрагатыва мужчын — гэта ўтрыманне [[конь|каня]] і праца з яго выкарыстаннем, а жанчын — занятак каровай, то ў нямецкіх гаспадарках такога падзелу не назіралася.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Высокім узроўнем развіцця адрознівалася кааперацыя ў асяроддзі нямецкіх сялян-каланістаў — як у спажывецкай, так і ў вытворчай форме. Паспяхова функцыянавалі малочныя таварыствы (талакі) — аб’яднанні па зборы і перапрацоўцы малака.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Таварыствы выраблялі [[масла]], варылі [[сыр]], у тым ліку і галандскі. Дадзеная сфера вытворчай дзейнасці нямецкага насельніцтва была ўнікальна ў эканамічным сэнсе.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt; Напрыклад, у 1929—1930 гадах малочная кааперацыя толькі аднаго Анзэльмаўскага сельсавета выпрацавала 88,7&amp;nbsp;% усяго масла, вырабленага ў Ельскім раёне (які налічваў 14 сельсаветаў){{sfn|Пічукоў|2015|с=124}}.

[[Файл:Нямецкая каляніская школа.jpg|thumb|Школа немцаў-каланістаў]]

=== Прамысловыя і рамесныя заняткі ===
Сярод нямецкага мужчынскага насельніцтва былі развіты саматужныя рамёствы — [[сталярства]], [[слясарства]], [[цяслярства]] і г. д.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt; Жанчыны-немкі займаліся [[ткацтва]]м&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;.

Вельмі папулярна сярод немцаў было [[рыбалоўства]], займаліся таксама [[бортніцтва]]м.

=== Традыцыйнае жылья ===
Хаты палескіх немцаў, як правіла, былі зрубнага тыпу, з [[асіна|асіны]] і [[алешына|алешыны]]&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. З хвоі і елкі не будавалі&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Дахі крыліся гонтай&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Хата і асноўныя гаспадарчыя пабудовы знаходзіліся пад адным дахам&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Як адзначаюць інфарматары, у двары быў поўны парадак, цяжка было знайсці лішнюю травінку&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Сядзібы агароджваліся жывой загараддзю — елкамі, вербамі&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Такім чынам сад засцерагаўся ад замаразкаў&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Дрэва эканомілі, печы ўзімку тапілі слаба, саграваліся пярынамі&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Для іх вырабу разводзілі гусакоў, якіх у час халадоў маглі трымаць у хаце&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. У мэтах эканоміі ў якасці подсцілкі для кароў выкарыстоўвалі лісце дрэваў, а не салому&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;.

На Віленшчыне жыллёвыя пабудовы немцаў амаль не адрозніваліся ад мясцовых жыхароў за выключэннем таго, што яны маглі быць значна больш традыцыйна беларускіх хат. Нямецкія пабудовы звычайна знаходзіліся каля лесу, таму што часцяком, калі немцы пераяжджалі на тэрыторыю Беларусі, яны набывалі з зямлёй і частку лесу. Таксама вельмі важным быў поўны парадак: трава абавязкова павінна быць пакошана, плот і дах адрамантаванымі і г. д.

=== Традыцыйная культура харчавання ===
У ежы для падрыхтоўкі шматлікіх страў выкарыстоўвалі [[шмалец]]{{efn|Беларуская назва гусінага тлушчу.}}&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Традыцыйным было ўжыванне [[масла]], сыру. Распаўсюджанай стравай былі [[клёцкі]]&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Як і ў беларусаў, шмат страў гатавалася з бульбы. Таксама вельмі распаўсюджанымі былі мучныя вырабы і пшанічны хлеб. [[Сасіскі]] і [[каўбасы]] лічыліся агульнанямецкімі прадуктамі. Вельмі папулярнымі было нямецкае малако і малочныя прадукты (у прыватнасці сыр), якія лічыліся вельмі якаснымі. Акрамя таго [[Курыца (птушка)|курыны]] [[суп]] з локшынай, [[клёцкі]], [[шніцаль]], [[бульба|бульбяное]] пюрэ, [[Каўбаса|каўбасы]]. З дэсертаў папулярны [[штрудзель]] ці [[грэнкі]]&lt;ref&gt;[http://velia.su/category/povolzhe Кухня российских немцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020005126/http://velia.su/category/povolzhe |date=20 кастрычніка 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; з [[кава]]й (ці яго імітацыяй)&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2011/11/25/680 Кухня российских немцев сто лет назад]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Па святах часта рыхтавалі гусака з тушанай [[капуста]]й&lt;ref&gt;[http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=186%3A2010-06-01-10-08-27&amp;catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&amp;Itemid=103&amp;lang=kz&amp;107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 Немцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020015727/http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=186%3A2010-06-01-10-08-27&amp;catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&amp;Itemid=103&amp;lang=kz&amp;107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 |date=20 кастрычніка 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Адзін з класічных напояў — [[піва]]. У будныя дні ўжыванне [[алкаголь|алкаголю]] было непрымальным, у той час, як у выходныя і святы піва было адным з самых папулярных напояў. Менавіта пад уплывам немцаў і яўрэяў у Беларусі ўжывалася і іншая назва піва — ''біра'' (ад нямецкага ''Bier'' — піва).

[[Файл:Нямецкія каляністы.jpg|thumb|200px|Нямецкія каланісты]]

=== Традыцыйны касцюм ===
Паўсядзённай адзежай немцы практычна не адрозніваліся ад навакольнага насельніцтва&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Выключэнне складала толькі святочная ці абрадавая адзежа, якая вельмі адрознівалася, таму што асобныя нямецкія сем’і перасяляліся з розных рэгіёнаў Германіі, дзе традыцыі па-свойму адрозніваліся.

У месцах, дзе немцы жылі калоніямі існавала пэўная сталая традыцыйная адзёжа. Так традыцыйнай жаночай адзежай немцаў на ўсходзе была белая [[кашуля]], сіняя [[спадніца]], [[фартух]], шнураваны [[станік]]-[[гарсаж]] і [[каптур]]. Мужчынская адзежа складалася з белай кашулі з адкладным [[каўняр]]ом, [[камізэлька]]й, вузкіх штаноў па калена, курткі (сіні паўкафтан) і [[чаравік]]оў са спражкай (ці [[боты]]). На галаве — чорны шыракаполы [[капялюш]]&lt;ref&gt;[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-41788/ Эволюция костюма. Как менялся костюм первых немецких переселенцев на Руси?]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ці [[шапка]]&lt;ref&gt;[http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev Национальные костюмы и одежда немцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020014603/http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev |date=20 кастрычніка 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадскія традыцыі ===
Вельмі характэрнай рысай немцаў з’яўлялася высокая і ўстойлівая рэлігійнасць. Менавіта рэлігія галоўным чынам уплывала на грамадскія традыцыі немцаў. У жыцці нямецкай жанчыны [[рэлігія]] з’яўлялася яе складовай часткай, як і сям’я, хатняя гаспадарка, а шмат у чым — асноўным сэнсам яе існавання&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;.

Жыццё рэлігійных грамадаў уяўляла сабою добра адладжаны механізм&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. ''«Кожную нядзелю ўсе ад мала да вяліка ходзяць у царкву», «у простай хаце выбудавана [[кірха]], якая кожнае свята перапоўнена народам»'', — сведчаць афіцыйныя справаздачы ўлад&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Пры грамадах працавалі харавыя гурткі, аркестры духавых і смычковых музычных прылад. Так званыя «сектанты», у прыватнасці, [[баптызм|баптысты]], не адгароджваліся ад астатняга нямецкага насельніцтва&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Іх штодзённыя зборы з палаца і аркестрам прыцягвалі да сябе людзей&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Вялікая ўвага надавалася рэлігійнаму навучанню і выхаванню дзяцей у нядзельных школах пры грамадах&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Напрыклад, у Беразоўскім сельсавеце ў 1929 г. працавалі 4 такія школы&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;.

=== Традыцыйная сям’я беларускіх немцаў ===
Для палескіх немцаў была характэрна [[вялікая сям’я]], у той жа час, як для астатніх беларускіх этнічных немцаў — звычайна [[малая сям’я]]. Галоўным у сям’і звычайна з’яўляўся старэйшы мужчына (дзед, бацька). Менавіта яму йшоў увесь прыбытак сям’і, і ўжо менавіта ён распараджаўся сямейным бюджэтам. Дзецям сям’я абавязкова павінна была даць адукацыю, пры гэтым ужо з самага дзяцінства дзецям прывіваліся дысцыпліна, мэтазгоднасць, руплівасць, акуратнасць, імкненне да парадку.

=== Традыцыйныя звычаі і абрады беларускіх немцаў ===
Вяселле папярэднічалася абрадам [[сватаўство|сватаўства]] і запрашэння гасцей. Ён быў гэтакі экзатычны для мясцовага ненямецкага насельніцтва, што згадваецца нават у афіцыйнай справаздачы Каралінскага райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] за 1926 uод: ''«Перад вяселлем віноўнік імпрэзы — жаніх — садзіцца верхам на маленькага размалёванага коніка і заязджае прама ў пакой, запрашаючы гаспадара ў госці»''. Аналагічна сват на ўпрыгожаным стужкамі і кветкамі маленькім кані заяжджаў і разгортваўся ў хаце маладой, у якой гаспадаром былі адкрыты ўсе вокны.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Для вяселля жаніх рыхтаваў спіртное, нявеста — закускі. Вяселле пачыналася звычайна ў суботу ў 10 гадзін раніцы і доўжылася да 10 гадзін вечара. У нядзелю мерапрыемства працягвалася. На вяселлі прысутнічалі толькі запрошаныя людзі, выпівалі тую колькасць спіртнога, якое ім налівалі. Усякая «самадзейнасць» у гэтым пытанні выключалася.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

Радасці ў жыцці былі непадзельныя ад нягод. Памерлы да пахавання 3 дні ляжаў у адмыслова абсталяванай яме на памосце. Увесь гэты час, як і на пахаваннях, выконваліся жалобныя песні, чыталіся малітвы. Галашэнняў не было. Хавалі нябожчыка ў чорным адзенні, бяз покрыва. У жалобным рытуале ўдзельнічалі толькі запрошаныя.&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;

=== Каляндарныя святы і абрады беларускіх немцаў ===
Галоўныя святы беларускіх немцаў былі агульныя для ўсіх немцаў — [[Каляды]] і [[Новы год]]. Святкавалі і паважалі ўсе агульнахрысціянскія святы. Апроч агульнахрысціянскіх свят беларускія немцы, як і іншыя немцы, адзначалі ў кастрычніку [[Свята ўраджая]]. На Вялікдзень, лічылася, дзецям прыносіць ласункі [[велікодны заяц]]&lt;ref&gt;[http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm Лютеранские праздники у немцев в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020030934/http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm |date=20 кастрычніка 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У нядзелю быў абавязковы выходны. У гэты дзень абавязкова праводзіліся набажэнствы, пасля чаго адпачывалі і весяліліся. Папулярнай сярод немцаў была песня «[[Ах, мой мілы Аўгусцін]]», якую занеслі сюды паўднёванямецкія перасяленцы.

== Мова ==
Мова нямецкіх перасяленцаў залежала ад рэгіёна, з якога яны прыбывалі. Так, большасць нямецкіх перасяленцаў [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] размаўляла на [[паўднёванямецкія мовы|паўднёванямецкіх мовах]], у асаблівасці быў распаўсюджаны [[швабскі дыялект]], але некаторая частка перасяленцаў была з [[Прусія|Прусіі]], дзе размаўлялі на [[паўночнанямецкія мовы|паўночнанямецкай мове]]. У большасці выпадкаў беларускія немцы пераходзілі на [[беларуская мова|беларускую]] ці [[польская мова|польскую мову]] за некалькі (2-4) пакаленняў, частымі былі выпадкі, калі атрымлівалася нямецка-польска-беларуская мешаніна. Нярэдкімі таксама былі выпадкі ўжывання некаторых словаў у беларускай мове, так, напрыклад, нямецкі дзеяслоў мог ужывацца ў беларускай дзеяслоўнай форме і г. д.

З той прычыны, што ў Германіі існуе шырокая дыялектная разнастайнасць, у якім большасць [[Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў]] часцяком значна адрозніваюцца ў [[Фанетыка нямецкай мовы|вымаўленні]], граматыцы і словаўжыванні ад агульнапрынятай літаратурнай мовы ({{lang-de|Hochdeutsch}}) і адзін ад аднаго аж да праблем паразумення паміж носьбітамі дыялектаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Изд-во лит-ры на ин. яз|год=1948|старонкі=74-75}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, этнічныя немцы, які вярталіся ў Германію, часцяком сутыкаліся з моўнымі праблемамі, што прыходзілася фактычна нанова вывучаць нямецкую літаратурную мову.

== Рэлігія ==
Этнічныя немцы, якія перасяліліся на тэрыторыю Беларусі ў час ВКЛ, а таксама немцы, якія сяліліся ў Заходняй Беларусі, былі ў асноўнай большасці [[каталіцтва|каталікамі]], існавалі таксама [[лютэранства|лютэране]] і [[праваслаўе|праваслаўныя]], былі таксама вернікі кірункаў [[баптызм]]у, [[менаніцтва]] і [[пяцідзясятніцтва]], але іх было значна менш.

Абсалютная большасць немцаў [[Палессе|Палесся]] былі [[лютэранства|лютэранамі]], таксама было шмат [[баптызм|баптыстаў]].

З пачатку 20-х гг. у калоніі [[Найманаўка]] мелася суполка [[Евангелізм|евангельскіх]] хрысціян «Heim der Bruder» («Святая хата»)&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Самі яны звалі сябе «Святыя браты», а мясцовыя немцы-лютэране звалі яе «Hopsbruder» («Скакуны»)&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;.

Веруючыя немцы падтрымлівалі цесныя сувязі з аднаверцамі з [[Германія|Германіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канады]], розных рэгіёнаў [[СССР]], былі ў курсе рэлігійнага жыцця іх субратоў&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Асабліва ў гэтым плане вылучаліся баптысты, якія мелі сталыя кантакты з іншымі рэгіёнамі ([[Украіна]]й, Паўночным [[Каўказ]]ам, [[Сібір]]ру) праз перапіску, асабістыя кантакты, абмен дэлегацыямі&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Перыядычна мясцовую [[лютэранства|лютэранскую]] грамаду наведвалі нямецкія [[пастар]]ы)&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Яны праводзілі службы, шлюбавалі, выдавалі даведкі пра канфірмацыю, выконвалі іншыя рэлігійна-царкоўныя функцыі&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;. Неабходную рэлігійную літаратуру ([[Біблія|Бібліі]], песні, [[псалм]]ы) вернікі атрымлівалі з адпаведных замежных цэнтраў (з [[Масква|Масквы]] і [[Адэса|Адэсы]])&lt;ref name=&quot;niemcy2&quot;/&gt;.

== Дынаміка колькасці немцаў у Беларусі ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:340 barincrement:47
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:50000
ScaleMajor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1897 from:0 till:49073
  bar:1917 from:0 till:36100
  bar:1926 from:0 till:7075
  bar:1937 from:0 till:9667
  bar:1939 from:0 till:8448
  bar:1939 from:0 till:19100
  bar:1959 from:0 till:1220
  bar:1970 from:0 till:1994
  bar:1979 from:0 till:2451
  bar:1989 from:0 till:3517
  bar:1999 from:0 till:4805
  bar:2009 from:0 till:2474
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''Дынаміка колькасці'''
|-
|+align=&quot;bottom&quot;|
|-
! Год !! Колькасць (чал.) !! Колькасць (%)
|-
|1897
|49 073
|0,49 %
|-
|1917
|36 100
|0,52 %
|-
|1926&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Колькасць немцаў у БССР без уліку Заходняй Беларусі.&lt;/ref&gt;
|7075
|0,14 %
|-
|1937&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Колькасць немцаў у БССР без уліку Заходняй Беларусі.&lt;/ref&gt;
|9667
|0,12 %
|-
|1939&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Колькасць немцаў у БССР без уліку Заходняй Беларусі.&lt;/ref&gt;
|8448
|0,15 %
|-
|1939&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Колькасць немцаў у БССР з улікам Заходняй Беларусі.&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;лічбы не дакладныя.&lt;/ref&gt;
|19 100
|0,19 %
|-
|1959
|1220
|0,02 %
|-
|1970
|1994
|0,02 %
|-
|1979
|2451
|0,03 %
|-
|1989
|3517
|0,03 %
|-
|1999
|4805
|0,05 %
|-
|2009
|2474
|0,03 %
|}
&lt;references group=&quot;*&quot; /&gt;

== Беларускія немцы ==
* [[Антоній Тызенгаўз]]&lt;ref name=&quot;stackelberg&quot;&gt;Genealogisches Handbuch der baltischen Ritterschaften. Teil 2, Band 1.2: Estland.— Görlitz, 1930. [http://mdz10.bib-bvb.de/~db/bsb00000600/images/index.html?seite=408 s. 391—422], [http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00000601/images/index.html?seite=463 s.48-49] {{ref-de}}&lt;/ref&gt; — дзяржаўны і грамадскі дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], мецэнат
* [[Тадэвуш Рэйтан]]&lt;ref name=&quot;rejtan&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=[[Зміцер Юркевіч|Юркевіч З.]]|загаловак=Падзяліць — не падзяліцца|спасылка=http://www.kimpress.by/?page=2&amp;id=8558&amp;mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|тып=[[газета]]|год=16 сакавіка 2013|нумар=[http://www.kimpress.by/?idnum=418 11 (1085)]|старонкі=|issn=|archive-date=21 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121102331/http://www.kimpress.by/?page=2&amp;id=8558&amp;mode=print}}&lt;/ref&gt; — ваенны і палітычны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]
* [[Эмілія Плятэр]]&lt;ref name=&quot;plater&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=442|артыкул=Плятэры|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}}&lt;/ref&gt; — збіральніца [[беларусы|беларускага]] фальклору, удзельніца вызваленчага [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 года]] на [[Беларусь|Беларусі]]
* {{нп3|Фердынанд Кан||ru|Кан, Фердинанд}}&lt;ref name=&quot;pov&quot;&gt;[http://wolgadeutsche.ru/lexikon/_Kahn.htm «Кан»// Энциклопедический словарь. Немецкое Поволжье] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ke&quot;&gt;Кан // [[Каталіцкая энцыклапедыя]]. Т.2. Изд. францисканцев. М.:2005. Ст. 734 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — першы біскуп Ціраспальскай епархіі. Настаўнік нямецкай і рускай мовы ў [[Гродна|Гродне]]
* [[Радэрык фон Эркерт]]&lt;ref name=&quot;etn&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Навагродскі Т.А. [і інш.]
|частка        = Глава 1. Гісторыя развіцця этналагічнай навукі Беларусі
|загаловак     = Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне       = 1-е выд
|месца         = {{Мн.}}
|выдавецтва    = БДУ
|год           = 2009
|том           = 
|старонкі      = 23-24
|старонак      = 335
|isbn          = 978-985-518-121-8
}}&lt;/ref&gt; — даследчык этнаграфіі Беларусі.
* {{нп3|Радыён Гэйман||ru|Гейман, Родион Григорьевич}}&lt;ref&gt;Русский биографический словарь: В 25 т. / под наблюдением А. А. Половцова. 1896—1918. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ураджэнец [[Вільня|Вільні]], прафесар [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], хімік, доктар медыцыны, кандыдат філасофіі
* [[Альфрэд Ісідар Ромер]]&lt;ref name=&quot;romer&quot;&gt;Ремер, дворянский род // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — [[жывапісец]], [[скульптар]], медальер, [[мастацтвазнавец]], этнограф
* {{нп3|Аляксандр Хенкель||ru|Генкель, Александр Германович}}&lt;ref&gt;[http://rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=4085 В. Савчук. Генкель Александр Германович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181212142116/http://rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=4085 |date=12 снежня 2018 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ураджэнец [[Вільня|Вільні]], вучоны-[[біёлаг]], [[педагог]], асветнік
* [[Эдвард фон Роп]]&lt;ref name=&quot;biskup&quot;&gt;{{кніга
|аўтар         = Смалянчук А. 
|частка        = 
|загаловак     = Біскуп Эдвард Роп 
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 
|месца         = 
|выдавецтва    = Беларускі гістарычны часопіс.
|год           = 1994.
|том           = № 3
|старонкі      = 
|старонак      = 
|isbn          = 
}}&lt;/ref&gt; — рэлігійны і грамадска-палітычны дзеяч [[Беларусь|Беларусі]]
* {{нп3|Дзмітрый Ольдэрогэ||ru|Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич}}&lt;ref&gt;[http://rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=3875 И. Осницкая. Ольдерогге Дмитрий Алексеевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305060528/http://rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=3875 |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ураджэнец [[Вільня|Вільні]], вучоны-[[этнограф]], лінгвіст, гісторык
* {{нп3|Канстанцін Раўш||ru|Рауш, Константин Михайлович}}&lt;ref&gt;Пак В. Шахматы в шахтерском крае: История шахмат в Донбассе. — Донецк: Донеччина, 2001. — С. 37—46 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — шахматыст, [[акцёр]], рэжысёр
* [[Уладзімір Гіль]]&lt;ref&gt;[http://topwar.ru/38048-zagadka-polkovnika-gilya.html Загадка полковника Гиля]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — палкоўнік [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], заснавальнік і кіраўнік [[Баявы саюз расійскіх нацыяналістаў|Баявога саюза расійскіх нацыяналістаў]] і камандзір [[1-я расійская нацыянальная брыгада СС «Дружына»|1-й расійскай нацыянальнай брыгады СС]], пазней перайшоў на бок [[Савецкія партызаны ў нямецка-савецкай вайне|савецкіх партызан]]
* [[Ота Шміт]]&lt;ref name=&quot;schmidt&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060918044350/http://www.ifz.ru/schmidt.html Отто Юльевич Шмидт]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;— савецкі [[матэматык]], [[астраном]], даследчык Поўначы, акадэмік Акадэміі навук СССР з 1935 года (член Украінскай Акадэміі навук з 1934, член-карэспандэнт АН СССР з 1933), [[Герой Савецкага Саюза]] (1937)
* [[Віталь Вольскі|Віталь]], [[Артур Вольскі|Артур]] і [[Лявон Вольскі|Лявон]] Зэйдэль-Вольскія&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=98047 Дасье NRM]. Наша Ніва&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html Лявон Вольский: «В Беларуси есть одна настоящая звезда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720220735/http://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |date=20 ліпеня 2011 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Volski_Lavon.html |title=Лявон Вольскі |access-date=23 сакавіка 2019 |archive-date=10 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810180441/http://kamunikat.org/Volski_Lavon.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.goodreads.com/author/show/6868484._ Лявон Вольскі]&lt;/ref&gt;
* [[Крысціян Хенкель]]&lt;ref name=&quot;Khenkel&quot;&gt;[http://goals.by/hockey/articles/127373 Goals.by знакомится с одним из самых перспективных белорусских защитников Кристианом Хенкелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130326004751/http://goals.by/hockey/articles/127373 |date=26 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt; — беларускі хакеіст

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар         = Навагродскі Т.А. [і інш.].
|частка        = Глава 15. Этнічныя групы Беларусі: гісторыя і культура. Немцы.
|загаловак     = Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам.
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне       = 1-е выд
|месца         = {{Мн.}}
|выдавецтва    = БДУ
|год           = 2009
|том           = 
|старонкі      = 310-311
|старонак      = 335
|isbn          = 978-985-518-121-8
}}
* {{кніга
|аўтар         = Вернер И.Л.
|частка        = 
|загаловак     = Иностранные подданные в Беларуси (конец XVIII — начало XX вв.)
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданне      = 1-е выд
|месца         = Минск
|выдавецтва    = Типография Макарова и К
|год           = 2012
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 528
|isbn          = 978-985-6818-69-4
|мова          = ru
}}
* {{кніга
|аўтар         = [[Адам Кіркор|Киркор А.]]
|частка        = Т.3, Ч.1, Литовское Полесье.
|загаловак     = Живописная Россия
|арыгінал      = Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении
|спасылка      = 
|выданне      = 1-е изд.
|месца         = Санкт-Петербург
|выдавецтва    = Товарищество М. О. Вольфа
|год           = 1882
|том           = 3. «Литовские и Белорусские губернии»
|старонкі      = 21
|старонак      = 496
|isbn          = 
}}
* Немцы России (энциклопедия). В 3-х томах. Москва: Изд-во «Общественная академия наук российских немцев», [[1999]]—2006 (Предс. редкол. В. Карев, О.Кубицкая){{ref-ru}}
* {{кніга
 |аўтар        = Пичуков В.
 |частка       = От крестьянки-колонистки до спецпереселенки: трагический путь немецкой женщины Советской Беларуси в межвоенный период
 |загаловак    = Репрессивная политика советской власти в Беларуси. Сборник научных работ
 |арыгінал     = 
 |спасылка     = http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=12640&amp;pubid=10219
 |выданне      = 1-е выд
 |месца        = Минск
 |выдавецтва   = Международное историко-просветительское правозащитное и благотворительное общество «Мемориал»
 |год          = 2007
 |том          = 
 |старонкі     = 
 |старонак     = 377
 |isbn         = 
 |мова         = ru
 |archive-date = 12 снежня 2018
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20181212135724/http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=12640&amp;pubid=10219
}}
* Савин А. И. Формирование концепции немецкой «пятой колонны» в СССР (середина 1920-х годов). // Вопросы германской истории: Сб. науч. тр. / Ред. кол. С. И. Бобылева и др., Днепропетровск, 2007.{{ref-ru}}
* Тугай В. В., Тугай С. М. «Фольксдойче» в Беларуси (1941—1944 гг.). Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі, У 3-х частках. Ч. 2., Мінск, 22 красавіка, 2004 г., Вып. 3.{{ref-ru}}
* Тугай В. В. «Рейхсдойче» в рядах белорусских партизан (1941—1944 гг.) // Гісторыя: праблемы выкладання. — 2005. — № 4{{ref-ru}}
* Коваль М. В., Медведок П. В. Фольксдойче в Україні (1941—1944 рр.) // Український історичний журнал. 1992. № 5.{{ref-uk}}
* [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/niemcy/%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D1%86%D1%8B_%D1%9E_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Немцы ў старой Вільні // Наша слова.pdf № 3 (55), 18 студзеня 2023.] // на [[pawet.net]]
* {{артыкул |аўтар=Пічукоў В. П. |загаловак=Социальный образ еврея в среде сельских немцев БССР межвоенного периода |выданне=Беларусь і суседзі: шляхі фарміравання дзяржаўнасці, міжнацыянальныя і міждзяржаўныя адносіны |тып=зборнік |год=2015 |выпуск=4 |месца=Гомель |выдавецтва=ГДУ імя Ф. Скарыны |старонкі=121—127 |ref=Пічукоў}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Насельніцтва Беларусі}}

[[Катэгорыя:Народы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нямецкая дыяспара|Беларусь]]</text>
      <sha1>2gy1nqrduy23cuzb75ctyy0oes0oj4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5189811</id>
      <parentid>5189338</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5189811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="g7syhnsyxkzl34616onmmkc3tpjunrf" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці (Кліўленд)|2026-08-30T07:42:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Рыверсайд (могілкі)|2026-08-30T07:13:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Сніпішская капліца|2026-08-28T21:26:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ленінградская шаша (Масква)|2026-08-26T13:21:25Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Лукішская плошча|2026-08-25T23:44:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|2026-08-24T12:00:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|2026-08-24T11:06:44Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Паперня (вадасховішча)|2026-08-24T10:56:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Мост караля Міндоўга|2026-08-20T10:07:10Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Крывы горад (Вільня)|2026-08-19T12:45:59Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Такумен|2026-08-17T11:30:39Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вежа F&amp;F|2026-08-17T08:25:22Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Харкаўскі метрамост|2026-08-13T13:40:56Z|Бананчик}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g7syhnsyxkzl34616onmmkc3tpjunrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Статыстыка</title>
    <ns>10</ns>
    <id>197890</id>
    <revision>
      <id>5189873</id>
      <parentid>4997485</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5189873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5321" sha1="9wugc56l3fra0hlpa0ozcqk25lcfk3o" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца з падгрупамі
|імя                       = Статыстыка
|state                     = {{{state&lt;includeonly&gt;|uncollapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|selected                  = {{{1|}}}
|загаловак                 = [[Статыстыка]]
|клас_цела                 = hlist
|image                     = 

|загаловак1                = [[Апісальная статыстыка|Апісальная статыстыка]]
| abbr1     = апісальная
|спіс1 = 
   {{Navbox|child
    | клас_цела = hlist

    |group1 = [[Абсалютна непарыўнае размеркаванне|Непарыўныя&lt;BR/&gt;даныя]]
    |list1 = 
   {{Navbox|child
       |group1 = [[Каэфіцыент зруху]]
       |list1 =
* [[Сярэдняе значэнне|Сярэдняе]] ([[Сярэдняе арыфметычнае|Арыфметычнае]], [[Сярэдняе геаметрычнае|Геаметрычнае]], [[Сярэдняе гарманічнае|Гарманічнае]])
* [[Медыяна (статыстыка)|Медыяна]]
* [[Мода (статыстыка)|Мода]]
       |group2 = [[Варыяцыя (статыстыка)|Варыяцыя]]
       |list2 =
* [[Размах (статыстыка)|Размах]]
* [[Ранг, статыстка|Ранг]]
* [[Сярэдняе квадратовае адхіленне]]
* [[Каэфіцыент варыяцыі]]
* [[Квантыль]] (Дэцыль, Адсотак/Працэнціль/Перцэнціль/Цэнціль)
       |group3 = [[Моманты выпадковай велічыні|Моманты]]
       |list3 =
* [[Матэматычнае спадзяванне]]
* [[Дысперсія выпадковай велічыні|Дысперсія]]
* [[Каэфіцыент асіметрыі|Асіметрыя]]
* [[Каэфіцыент эксцэсу|Эксцэс]]
      }}
      
    |group2 = [[Дыскрэтнае размеркаванне|Дыскрэтныя&lt;BR/&gt;даныя]]
    |list2  =
* [[Частата (статыстыка)|Частата]]
* [[Табліца кантынгентнасці]]
   }}


 | загаловак2 = {{нп5|Спіс сфер выкарыстання статыстыкі|Выкарыстанне|en|List of fields of application of statistics}}|Выкарыстанне]]
 | спіс2 =
 
   {{Navbox|child
    | клас_цела = hlist

    | group1 = [[Біялагічная статыстыка|Біястатыстыка]]
    | list1 =
* [[Біяінфарматыка]]
* [[Клінічнае даследаванне|Клінічнае выпрабаванне]]{{\}}[[Дызайн клінічных даследаванняў|даследаванне]]
* [[Эпідэміялогія]]
* [[Медыцынская статыстыка]]
    | group2 = {{нп3|Інжынерная статыстыка|Інжынерная статыстыка|en|Engineering statistics}}
    | list2 =
* {{нп3|Хемаметрыка|Хемаметрыка|ru|Хемометрика}}
* {{нп3|Тэхналагічная распрацоўка|Тэхналагічная распрацоўка|en|Methods engineering}}
* {{нп3|Імавернасны дызайн|Імавернасны дызайн|en|Probabilistic design}}
* {{нп3|Статыстычнае кіраванне працэсамі|Кіраванне працэсамі|ru|Статистическое управление процессами}}{{\}}{{нп3|Кантроль якасці|якасцю|ru|Отдел технического контроля}}
* {{нп3|Тэорыя надзейнасці|Тэорыя надзейнасці|en|Reliability engineering}}
* {{нп3|Ідэнтыфікацыя сістэм|Ідэнтыфікацыя сістэм|ru|Идентификация систем}}


    | group3 = [[Сацыяльная статыстыка]]
    | list3 =
* [[Актуарныя разлікі]]
* [[Перапіс насельніцтва]]
* {{нп3|Статыстыка злачыннасці|Статыстыка злачыннасці|ru|Правовая статистика}}
* [[Дэмаграфія]]
* [[Эканаметрыка]]
* {{нп3|Нацыянальныя рахункі|Нацыянальныя рахункі|en|National accounts}}
* {{нп3|Афіцыйная статыстыка|Афіцыйная статыстыка|en|Official statistics}}
* [[Генеральная сукупнасць]]
* {{нп3|Псіхаметрыя|Псіхаметрыя|ru|Психометрия}}

    | group4 ={{нп3|Прасторавая статыстыка|Прасторавая статыстыка|en|Spatial statistics}}|]]&lt;!--and/or in time-series/multivariate analysis--&gt;
    | list4 =
* [[Картаграфія]]
* {{нп3|Статыстыка навакольнага асяроддзя|Статыстыка навакольнага асяроддзя|en|Environmental statistics}}
* [[Геаінфармацыйныя сістэмы]]
* [[Геаграфія]]
* {{нп3|Крыгінг|Крыгінг|ru|Кригинг}}

   }} 
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}

[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Матэматыка]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9wugc56l3fra0hlpa0ozcqk25lcfk3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199089</id>
    <revision>
      <id>5189979</id>
      <parentid>4624820</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7645" sha1="s09p510g5o014e5tpuj3raboek4k60k" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
|назва                   = Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага
|арыгінал      = Національна музична академія України імені Петра Чайковського
|выява                   = P1170500-001.JPG
|подпіс            = Выгляд з боку Майдана Незалежнасці
|міжназва           = 
|дэвіз                   = 
|заснаваны               = [[1863]]
|зачынены                = 
|тып                     = грамадскі
|прэзідэнт               = 
|рэктар                  = 
|дэкан                   = 
|піб пасады                = 
|найменне пасады         = 
|студэнты    = каля 1500
|магістратура = 
|аспірантура  = 
|размяшчэнне                   = [[Кіеў]]
|краіна                  = Украіна
|Кампус                  = 
|ранейшыя             = Кіеўская кансерваторыя
|Іншае значэнне         = 
|талісман                = 
|сайт                = [http://knmau.com.ua/index.php/ knmau.com.ua]
|лагатып                 = 
}}
'''Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага''' ({{lang-uk|Національна музична академія України імені Петра Чайковського}}) — вядучая вышэйшая музычная адукацыйная ўстанова [[Украіна|Украіны]]. Знаходзіцца на цэнтральнай плошчы [[Кіеў|Кіева]] — [[Майдан Незалежнасці|Майдане Незалежнасці]].

== Гісторыя ==
27 кастрычніка 1863 года было адкрыта Кіеўскае аддзяленне Імператарскага рускага музычнага таварыства (ІРМТ). У студзені 1868 года на яго базе было адкрыта Кіеўскае музычнае вучылішча, якое ў 1913 годзе было ператворана ў кансерваторыю. Першым рэктарам стаў [[Уладзімір Пухальскі]]. Ператварэнню ўстановы ў кансерваторыю паспрыялі вядомыя музыканты, у тым ліку [[Сяргей Рахманінаў]], [[Аляксандр Глазуноў]]. У 1925 годзе малодшыя класы кансерваторыі вылучылі ў асобную ўстанову — музычны тэхнікум. У 1934 годзе пры кансерваторыі была адчынена [[Сярэдняя спецыяльная музычная школа імя Міколы Лысенкі]]. У 1938 годзе кансерваторыя атрымала [[Ордэн Леніна]], а ў 1940 годзе атрымала імя [[Пётр Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]]. Указам Прэзідэнта [[Украіна|Украіны]] [[Леанід Кучма|Леаніда Кучмы]] ў 1995 годзе кансерваторыя набыла статус ''Нацыянальнай музычнай Акадэміі''. Але ў размоўнай мове часцей ужываецца былая назва — ''Кансерваторыя''. Таксама студэнты карыстаюцца і скарачэннем — ''Конса''.

=== Сучаснасць ===
Падчас [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]] будынак акадэміі выкарыстоўваўся для патрэб маніфестантаў. Студэнты Акадэміі пераважна таксама актыўна падтрымалі рэвалюцыю&lt;ref&gt;[http://www.umoloda.kiev.ua/number/322/164/11660/ Студенти Національної музичної академії оголосили страйк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080324200221/http://www.umoloda.kiev.ua/number/322/164/11660/ |date=24 сакавіка 2008 }}{{ref-uk}} // [[Україна Молода|Украіна маладая]], [[4 снежня]] [[2004]]&lt;/ref&gt;

== Будынак акадэміі ==
Размешчаны каля галоўнай плошчы [[Кіеў|Кіева]] — Майдане Незалежнасці. Будынак кансерваторыі пабудаваны ў [[1890-я|90-х гадах]] [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]]. Спачатку гэта быў гатэль «Кантыненталь» ({{lang-ru|Континента́ль}}). Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак быў моцна пашкоджаны. Пасля вайны будынак адбудаваны, у [[1955]]—[[1958]] была пабудавана канцэртная зала. Будынак Акадэміі мае чатыры паверхі і дзве залы («Малую» і «Вялікую»). У Вялікай зале праходзяць канцэрты і пастаноўкі [[опера|опер]], а ў малой — пераважна канцэрты студэнтаў Акадэміі. Вялікай зале ў 2017 годзе нададзена імя загінулага ў [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайне]] спевака [[Васіль Яраслававіч Сліпак|Васіля Сліпака]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181007111454/https://dt.ua/CULTURE/u-kiyevi-pochalasya-tradiciyna-pashalna-muzichna-asambleya-239980%20.html Під час ІХ Міжнародної Пасхальної асамблеї-2017 Великій залі НМАУ ім. Чайковського буде присвоєно ім'я загиблого в АТО оперного співака Василя Сліпака.]&lt;/ref&gt;. Малая зала атрымала імя былога рэктара, [[Алег Сямёнавіч Цімашэнка|Алега Цімашэнкі]]&lt;ref&gt;[https://knmau.com.ua/malij-zal-nmau-im-p-i-chajkovskogo-nositime-im-ya-slavetnogo-akademika-olega-timoshenka/ Малий зал НМАУ ім.П.І.Чайковського носитиме ім’я славетного академіка Олега Тимошенка]&lt;/ref&gt;.

== Навучэнцы ==
* [[Арсен Якавенка]] — піяніст

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://knmau.com.ua/index.php Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110225025/http://knmau.com.ua/index.php |date=10 лістапада 2014 }}

{{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Кіева}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кансерваторыі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кансерваторыі Украіны]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]]
[[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Кіева]]
[[Катэгорыя:Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага| ]]</text>
      <sha1>s09p510g5o014e5tpuj3raboek4k60k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віленскі гаон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200662</id>
    <revision>
      <id>5190137</id>
      <parentid>5006447</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="had5tdz5skwrjvgec4sa4vqyzsfgg0r" xml:space="preserve">{{Іерарх}}
'''Эліяху бен Шлома Залман''' ({{ДН|||1720}}, [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]], [[Берасцейскае ваяводства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]] — [[1797]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]; вядомы як '''Віленскі гаон''') — рабін, [[Кабала|кабаліст]] і грамадскі дзеяч, адзін з выбітных духоўных аўтарытэтаў [[артадаксальны іўдаізм|артадаксальнага]] яўрэйства, матэматык. Заснавальнік [[міснагдызм|міснагедскага]] (або [[літвакі|літоўскага]]) напрамку ў іўдаізме. Слова «Гаон» у перакладзе з [[іўрыт]]а азначае «Геній».

== Вучні ==
* [[Хаім Валожынер|Хаім з Валожына]]
* [[Гілель са Шклова]]
* [[Менахем Мендэль з Віцебска]]
* [[Менашэ з Ільі]]

== Кнігі ==
* Эвен Шлема — Дасканалая мера
* Агахот Агра — глосы да Вавілонскага Талмуда
* Каментары да Шулхан Аруха

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Постаці яўрэйскага багаслоўя]]
[[Катэгорыя:Яўрэйскія філосафы]]
[[Катэгорыя:Ахаранім]]
[[Катэгорыя:Кабалісты]]
[[Катэгорыя:Рабіны Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Багасловы XVIII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Яўрэйскіх могілках, Вільнюс]]
[[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Яўрэі]]</text>
      <sha1>had5tdz5skwrjvgec4sa4vqyzsfgg0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Сяргеевіч Вярбіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201505</id>
    <revision>
      <id>5189911</id>
      <parentid>4761875</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8911" sha1="mkao7i5smy5yi8ekc562et1h78xcfcg" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Вярбіцкі}}
{{Асоба}}
'''Міхаіл (Міша) Сяргеевіч Вярбіцкі''' ({{ДН|20|6|1969}} г., {{МН|Масква}}) — [[Расія|расійскі]] [[Матэматыка|матэматык]], публіцыст, інтэрнэт-актывіст. Найбольш вядомы літаратурай супраць сістэмы [[Капірайтынг|капірайту]], стварэннем блогасферы «[[Тыфарэтнік]]» і судовым пазовам, які падаў супраць яго [[Народны артыст Расіі|народны артыст]] Расіі [[Юрый Дзмітрыевіч Куклачоў|Юрый Куклачоў]].

== Біяграфія ==
Сярэднюю адукацыю атрымаў у матэматычным класе сярэдняй школы № 57 г. Масквы. У 1990 г. вучыўся на мехмаце [[МДУ|МДУ імя М. В. Ламаносава]]. У 1990—91 гг. наведваў заняткі ў [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкім тэхналагічным інстытуце]]. У 1995 г. скончыў аспірантуру [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] са ступенню PhD па матэматыцы&lt;ref&gt;[http://imperium.lenin.ru/~verbit/misc/Dipl_Latin_MSV8.jpg Диплом Миши]&lt;/ref&gt;. Дысертацыю абараняў пад кіраўніцтвам Давіда Каждана па тэме «Кагамалогія кампактных гіперкэлеравых мнагастайнасцей». У 1996—1997 гг. супрацоўнічаў у Інстытуце перспектыўных даследаванняў у [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстане]]. У 2002—2007 працаваў ва Універсітэце Глазга.

З 1996 г. выкладае ў [[Незалежны маскоўскі інстытут|Незалежным Маскоўскім інстытуце]], з 2010 г. — на факультэце матэматыкі [[Вышэйшая школа эканомікі|НДУ ВШЭ]]. Аўтар кнігі «[[Антыкапірайт, кніга|Антыкапірайт]]», якая прысвечана крытыцы [[Аўтарскае права|аўтарскага права]]. Вярнуўшыся ў Расію, нейкі час быў блізкі да [[Нацыянал-бальшавісцкая партыя|Нацыянал-бальшавісцкай партыі]] [[Эдуард Лімонаў|Эдуарда Лімонава]], потым адышоў ад яе ў 1998 г.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.anticompromat.org/verbitsky/verbitsbio.html |title=В публичной интернет-библиотеке Владимира Прибыловского |archiveurl=https://archive.today/20120730/http://www.anticompromat.org/verbitsky/verbitsbio.html |archivedate=30 ліпеня 2012 |accessdate=20 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Публікаваўся ў газетах «Завтра», «Лимонка», у «Русском журнале».

У 1998 г. заснаваў незалежны музычны лэйбл «[[UR-REALIST]]», на якім публікуецца эксперыментальная і рознапланавая музыка. Рэдактар Інтэрнэт-часопіса «[[:LENIN:]]»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://imperium.lenin.ru/ |title=imperium.lenin.ru |archiveurl=https://archive.today/20120714/http://imperium.lenin.ru/ |archivedate=14 ліпеня 2012 |accessdate=20 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Стваральнік рускай службы вядзення блогаў LJ.Rossia.org&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=191224 |title=«Вести.net»: первые блоггеры Рунета |archiveurl=https://archive.today/20120918/http://www.vesti.ru/doc.html?id=191224 |archivedate=18 верасня 2012 |accessdate=21 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; («тыфарэтніка»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stringer.ru/Publication.mhtml?Part=46&amp;PubID=8885 |title=Жестокие игры |archiveurl=https://archive.today/20120913/http://www.stringer.ru/Publication.mhtml?Part=46&amp;PubID=8885 |archivedate=13 верасня 2012 |accessdate=21 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gromkoizaranee.com/2007/12/04/blog_services/ |title=Где спрятаться от цепких рук спецслужб или 11 альтернатив Livejournal |archiveurl=https://archive.today/20120708/http://gromkoizaranee.com/2007/12/04/blog_services/ |archivedate=8 ліпеня 2012 |accessdate=21 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;).

У лістападзе 2009 г. народны артыст Юрый Куклачоў падаў пазоў на Міхаіла Вярбіцкага, патрабуючы скасаваць выказванні з блога на lj.rossia.org&lt;ref name=&quot;kp_Куклачёв&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kp.ru/daily/24403/579266/ |title=Оскорбленный артист подал иск в суд на обидчиков |archiveurl=https://archive.today/20120918/http://www.kp.ru/daily/24403/579266/ |archivedate=18 верасня 2012 |accessdate=20 чэрвеня 2014 |url-status=live }}, «[[Комсомольская правда]]», 1 декабря 2009 г.&lt;/ref&gt;. Міша Вярбіцкі, у прыватнасці, з ужываннем ненарматыўнай лексікі паведаміў чытачам, што, па чутках, Куклачоў карыстаецца электрашокерам пры дрэсіроўцы кошак. У снежні 2009 г. па просьбе пазоўніка (Куклачова) і адказніка судовае пасяджэнне было адкладзена ў надзеі ўладзіць канфлікт у пазасудовым парадку&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://chp.ntv.ru/news/9839/ |title=Конфликт между Юрием Куклачёвым и Михаилом Вербицким |archiveurl=https://archive.today/20120708/http://chp.ntv.ru/news/9839/ |archivedate=8 ліпеня 2012 |accessdate=21 чэрвеня 2014 |url-status=live }} // [[НТВ]], 23.12.2009.&lt;/ref&gt;. У лютым 2010 г. Нагацінскі раённы суд г. Масквы пастанавіў спагнаць з Мішы Вярбіцкага кампенсацыю ў памеры 40 тыс. рублёў на карысць Ю. Д. Куклачова&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://verbit.ru/SUD/Reshenie/reshenie.html |title=Дело N 2-300/10 |archiveurl=https://archive.today/20120718/http://verbit.ru/SUD/Reshenie/reshenie.html |archivedate=18 ліпеня 2012 |accessdate=21 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. [[Маскоўскі гарадскі суд|Масгарсуд]] прызнаў законным рашэнне спагнаць з блогера Міхаіла Вярбіцкага 40 тыс. расійскіх рублёў у якасці кампенсацыі маральнай шкоды&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rian.ru/society/20100722/257401333.html |title=Решение по иску артиста Куклачева к блогеру вступило в силу |archiveurl=https://archive.today/20120909/http://www.rian.ru/society/20100722/257401333.html |archivedate=9 верасня 2012 |accessdate=20 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. У той жа час сам Міхаіл Вярбіцкі асвячаў пазоў як замах на свабоду слова ў Інтэрнэце.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://verbit.ru/ Уласная старонка Мішы Вярбіцкага]
* [http://lj.rossia.org/users/tiphareth/ Міша Вярбіцкі на lj.rossia.org]
* [http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/05/623/71.html Ажывіць сусвет! (рус)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060311011318/http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/05/623/71.html |date=11 сакавіка 2006 }} — інтэрв’ю газеце «[[Завтра, газета|Завтра]]»
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=17789 Старонка М. Вярбіцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120209121207/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=17789 |date=9 лютага 2012 }} на сайце [[Math-Net.ru]].
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вярбіцкі Міхаіл Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Матэматыкі Расіі]]</text>
      <sha1>mkao7i5smy5yi8ekc562et1h78xcfcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстэр Рахель Камінская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205221</id>
    <revision>
      <id>5189817</id>
      <parentid>4740826</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Поразаве]]; −[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Варшаве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне</comment>
      <origin>5189817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6387" sha1="o9ocw6t8iokt85n792mjcb7m3irgy1c" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
| Імя                 = Эстэр Рахель Камінская
| Арыгінал імя      = אסתר רחל קאַמינסקאַ
| Фота                = 
| Шырыня              = 
| Подпіс              = 
| Імя пры нараджэнні = Эстэр Рахель Хальперн
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці = 
| Месца смерці = 
| Прафесія = [[акцёр]]ка
| Грамадзянства =
| Гады актыўнасці = [[1888]]—[[1925]]
| Напрамак =
| Узнагароды =
| imdb_id = 0436704
| Сайт =
}}
'''Эстэр Рахель Камінская''' (народжаная '''Хальперн'''; {{lang-yi|אסתר רחל קאַמינסקאַ}}; {{ДН|10|3|1870}}, {{МН|Поразава||}} — {{ДС|25|12|1925}}, {{МС|Варшава||}}) — актрыса [[тэатр]]а і [[кіно]] яўрэйскага паходжання; заснавальніца Яўрэйскага тэатра ў [[Варшава|Варшаве]]. Многімі лічыцца «мацераю яўрэйскага тэатра».

== Біяграфія ==
[[Файл:E_R_Kaminska_4.JPG|thumb|Магіла Эстэр Рахель Камінскай. Аўтар надгробнай пліты — Фелікс Рубінліхт.]]
Нарадзілася ў [[Поразава|Поразаве]] ў сям’і Шымана Хальперна — кантара гарадской [[сінагога|сінагогі]]. Дэбютавала ў [[1888]] г. у трупе Абрагама Іцхака Камінскага, за якога выйшла замуж у [[1893]]&lt;ref name=ele&gt;{{Спасылка | url = https://eleven.co.il/article/11945| загаловак = КАМИНЬСКИЕ, семья деятелей театра на идиш. | выдавецтва = eleven.co.il| дата = 23 кастрычніка 2011 | мова = ru}}&lt;/ref&gt;. У [[1892]] выступае на сцэне вядомага варшаўскага тэатра «Эльдарада». У [[1893]] трупа Камінскага атрымлівае дазвол выступаць у памяшканні расійска-польскага варшаўскага тэатра Альгінскай&lt;ref name=hist&gt;{{Спасылка| url = http://www.beljews.info/ru/Kaminsk.php| загаловак = Династия Каминьских| выдавецтва = История евреев Беларуси| дата = 23 кастрычніка 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 3 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160305031210/http://www.beljews.info/ru/Kaminsk.php| archive-date = 5 сакавіка 2016| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Тут Эстэр Рахель выконвае ролі ў меладрамах, камедыях і аперэтах.

У [[1906]] Абрагам Камінскі засноўвае свой тэатр у [[Варшава|Варшаве]]. У [[1908]] Камінскія дамагліся аб’яднаць лепшых яўрэйскіх акцёраў Варшавы ў «Літэрарышэ трупэ» («Літаратурная трупа»), якую неўзабаве ўзначаліла Эстэр Рахель&lt;ref name=hist/&gt;. На яе загад у рэпертуар трупы былі ўключаны найноўшыя творы яўрэйскіх аўтараў — Іцхока-Лейбуша Перэца, Якава Гордзіна, Давіда Пінскага і іншых, што заклала падмурак сур’ёзнага яўрэйскага драматычнага рэпертуару.

У [[1913]] Абрагам Камінскі заснаваў новы тэатр у [[Варшава|Варшаве]] на вуліцы Абознай 1 / 3. Сродкі на яго былі здабыты ў часе турнэ па [[Злучаныя Штаты|Злучаных Штатах]] ([[1909]]—[[1910]]). У [[1910]] трупа разам з Эстэр Рахель гастралявала ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Масква|Маскве]], [[Кіеў|Кіеве]] і многіх іншых гарадах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[1913]] — у [[Парыж]]ы і [[Лондан]]е&lt;ref name=hist/&gt;. У кіно пачала здымацца да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]].

У [[1925]] Эстэр Рахель Камінская памерла. У [[1926]] варшаўскі штотыднёвік «Дэр момент» апублікаваў яе ўспаміны — «Дэрнер ун блумен» («Церніі і кветкі»)&lt;ref name=ele/&gt;. Пахаваная на яўрэйскіх могілках у [[Варшава|Варшаве]] (участак 39)&lt;ref&gt;[http://cemetery.jewish.org.pl/id_71700/info/__Kami%C5%84ska.html Grób Ester Rachel Kamińskiej] w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга| загаловак = Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie| wydawca = Rokart| месца = Warszawa| год = 2003| isbn = 83-916419-3-7}}&lt;/ref&gt;.

Эстэр Рахель і Абрагам Камінскія мелі траіх дзяцей: Рэгіну, Іду і Юзафа.

== Фільмаграфія ==
* [[1923]]: ''Ткіес каф (Змова)''
* [[1914]]: ''Мачыха''
* [[1914]]: ''Забой''
* [[1913]]: ''Незнаёмы''
* [[1912]]: ''Мірэле Эфрас''

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Henry Kroszczor : Jewish Cemetery in Warsaw. Warsaw : Polish Scientific Publishers, 1983, p.&amp;nbsp;16 ISBN 83-01-04304-0.
* Jan Jagielski : Guide to the Jewish cemetery in Warsaw at ul. Okopowa 49/51. Z. 1, Other Central Avenue. Warsaw: Society for Protection of Monuments. Social Committee for the Care of Cemeteries and Monuments of Jewish Culture in Poland, 1996, pp.&amp;nbsp;58-59. ISBN 83-90-66296-5.

== Спасылкі ==
* {{Imdb імя|0436704}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Камінская, Эстэр Рахель}}
[[Катэгорыя:Актрысы Польшчы]]</text>
      <sha1>o9ocw6t8iokt85n792mjcb7m3irgy1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарэлік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207065</id>
    <revision>
      <id>5190002</id>
      <parentid>5124564</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5190002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="l8yu3wq0tw2drm02lee5eg411mm172h" xml:space="preserve">'''Гарэлік''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Абрам Захаравіч Лежнёў|Абрам Зелікавіч Гарэлік]] (псеўданімм — Абрам Лежнёў; 1893—1938) — саветскі крытык і літаратуравед.
* [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік]] (нар. 1938) — беларускі спецыяліст у галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі.
* [[Анастасія Дзмітрыеўна Гарэлік]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Дзмітрый Мікалаевіч Гарэлік]] (нар. 1976) — беларускі дыпламат, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Манголіі (2021—2026).
* [[Залман Абрамавіч Гарэлік]] (1908—1987) — беларускі геолаг.
* [[Зіновій Самуілавіч Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза.
* [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік]] (1921—2008) — беларускі юрыст. Доктыр юрыдычных навук (1966), прафесар.
* [[Леў Давыдавіч Гарэлік]] (1929—1996) — беларускі скрыпач, Народны артыст Беларусі (1980).
* [[Мардэхай Гарэлік]] — амерыканскі сцэнограф
* [[Пётр Васілевіч Гарэлік]] (нар. 1949) — беларускі ўрач-хірург. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1992), [[прафесар]] (1994).
* [[Саламон Аронавіч Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза.
* Уладзімір Гарэлік — сапраўднае імя беларускага грамадскага і рэлігійнага дзеяча ў эміграцыі [[Мікола Латушкін|Міколы Латушкіна]].

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>l8yu3wq0tw2drm02lee5eg411mm172h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лепшыя часы (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>208958</id>
    <revision>
      <id>5189734</id>
      <parentid>4825644</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Universal Pictures]]; дададзена [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2422" sha1="ohbs28loovzsegutx19p2dpo8lut6kc" xml:space="preserve">{{Фільм
 |Беларуская назва   = Лепшыя часы
 |Арыгінальная назва = The Best of Times
 |Выява              = Постар фільма Лепшыя часы.jpg
 |Памер              = 300 px
 |Прадзюсар          = [[Гордан Кэрал]]&lt;br /&gt;[[Фрэда Уайс]]
 |Сцэнарыст          = [[Рон Шэлтан]]
 |Акцёры             = [[Робін Уільямс]]&lt;br /&gt; [[Курт Расэл]]&lt;br /&gt; [[Памэла Рыд]]&lt;br /&gt; [[Холі Пэланс]]&lt;br /&gt; [[Дональд Мофет]]
 |Аператар           = [[Чарлз Вілер]]
 |Кампазітар         = [[Артур Рубінстайн]]
 |Кампанія           = [[Cinema Group Ventures]], [[Kings Road Entertainment]]
 |Зборы              = $7,790,931
}}

'''«Лепшыя часы»''' ({{lang-en|The Best of Times}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[камедыя]] 1986 года рэжысёра [[Роджэр Споцісвуд|Роджэра Споцісвуда]]. Сцэнарый для фільма напісаў [[Рон Шэлтан]], а [[Робін Уільямс]] і [[Курт Расел|Курт Расэл]] выканалі галоўныя ролі — двух сяброў, якія спрабуюць перайграць школьную футбольную гульню. Прэм’ера фільма адбылася 31 студзеня 1986 года.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.imdb.com/title/tt0090713/ Лепшыя часы] на сайце [[Internet Movie Database]] {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1986 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1986 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1986 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра спорт]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра амерыканскі футбол]]
[[Катэгорыя:Амерыканскія спартыўныя камедыі]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы Роджэра Споцісвуда]]
[[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]]</text>
      <sha1>ohbs28loovzsegutx19p2dpo8lut6kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталка Харытанюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210273</id>
    <revision>
      <id>5189952</id>
      <parentid>5070735</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4621" sha1="i1b84jsqxjvedwsa6468uqk7u7rco25" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Харытанюк}}
'''Ната́лка Харытаню́к''' (сапраўднае імя '''Ната́лля Мікала́еўна Харытаню́к'''; нар. {{ДН|24|8|1984}}, [[Брэст]]) — беларуская [[пісьменніца]] і [[перакладчыца]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася [[24 жніўня]] [[1984]] года ў [[Брэст|Брэсце]]. Скончыла [[Факультэт замежных моў БрДУ імя А. С. Пушкіна|факультэт замежных моў]] [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў 2006 годзе. У 2007 годзе на [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] абараніла магістарскую дысертацыю па творчасці [[Джуліян Барнс|Джуліяна Барнза]]. Выкладала англійскую мову на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэце міжнародных адносін]] БДУ. 

Была членам [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У [[2019]] годзе выйшла з арганізацыі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=240205|title=Філосаф Алесь Анціпенка заявіў пра выхад з Беларускага ПЭН-Цэнтра|publisher=Наша Ніва|date=2019-10-30|accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Дэбютавала [[апавяданне]]м «Фурманка святога Міколы» ў [[2005]] годзе ў газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». Друкавалася ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Arche (часопіс)|ARCHE]]» і «[[Паміж (часопіс)|Паміж]]», а таксама ў літаратурных зборніках «Жанчыны выходзяць з-пад кантролю», «Пакахай мяне, калі ласка» і «In vino veritas»&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;&gt;{{cite web|url=https://kamunikat.org/u-kantekstse-natalka-kharytanyuk|title=У «Кантэксце» — Наталка Харытанюк|date=2021-06-02|publisher=Kamunikat.org|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106060110/https://kamunikat.org/u-kantekstse-natalka-kharytanyuk|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* «Трынаццаць гісторый пра мёртвага ката» ([[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]], 2010) — кніга апавяданняў.
* «Смерць лесбіянкі» ([[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]], 2013) — раман.
* «Казкі старога Адамкова» ([[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]], 2018) — дзіцячая кніга.
* «Казка пра тое, як Святога Міколу забаранялі» ([[Kolegium Europy Wschodniej]], 2021) — дзіцячая кніга.

== Узнагароды ==
* [[2010]] — Лаўрэатка прэміі [[Літаратурная прэмія «Дэбют»|«Дэбют»]] за кнігу апавяданняў «Трынаццаць гісторый пра мёртвага ката»&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot; /&gt;.
* [[2013]] — Лонг-ліст [[Прэмія Ежы Гедройца|Прэміі Ежы Гедройца]] за раман «Смерць лесбіянкі»&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot; /&gt;.

== Сям'я ==
Выхоўвае сына Багдана (нар. у 2012 годзе)&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Харытанюк Наталка}}
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 жніўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1984 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсце]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]</text>
      <sha1>i1b84jsqxjvedwsa6468uqk7u7rco25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хальчанская сядзіба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218872</id>
    <revision>
      <id>5190147</id>
      <parentid>5117799</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9969" sha1="nohyk6dgtgql4lgryv2mfie48b7yz4c" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = Палацава-паркавы комплекс
| Беларуская назва = Палацава-паркавы комплекс Войніч-Сянажэцкіх
| Арыгінальная назва = 
| Выява = 
| Подпіс выявы = 
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|312Г000182}}
| Краіна = Беларусь
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = Вёска
| Месцазнаходжанне = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 52
| lat_min = 34
| lat_sec = 12.10
| lon_dir = E
| lon_deg = 31
| lon_min = 7
| lon_sec = 50.85
| region = 
| CoordScale = 1000
| На карце = Беларусь Гомельская вобласць
| Тып будынка = 
| Архітэктурны стыль = [[Класіцызм]]
| Аўтар праекта = 
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = 
| Заканчэнне будаўніцтва = 
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|парк}}
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| Сайт = 
| Commons = Vojnič Manor in Chalč
}}

'''Хальчанская сядзіба''' — палацава-паркавы комплекс''',''' помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. Пабудаваны канчаткова ў пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у в. [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] ([[Веткаўскі раён]]) у былым маёнтку Халецкіх, на правым беразе р. [[Сож]]. У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] належаў [[Сянажэцкія|Сянажэцкім]].

== Гісторыя ==
[[Выява:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|thumb|204x204px|злева|Сядзіба Войнічаў. [[Напалеон Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]]
Вёску [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] у 1437 годзе [[Свідрыгайла Альгердавіч]] падарыў нашчадку шляхецкага роду [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|Халецкіх]], якія ў другой палове XVII стагоддзя пабудавалі тут касцёл і кляштар езуітаў.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://novychas.by/hramadstva/palac-u-halczy-dzjarzava-budze-adradzac-razam-z-hr Палац у Хальчы дзяржава будзе адраджаць разам з грамадскім актывістам], 10.08.2016&lt;/ref&gt;

Сядзібны дом адносіцца да XVI—XVIII ст. Адзін з прадстаўнікоў роду [[Род Халецкіх|Халецкіх]] ажаніўся з князёўнай з роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і атрымаў Ветку ў якасці пасагу, пазней вырашана было прадаць Ветку і адбудаваць у Хальчы маёнтак. Узвядзенне комплексу было закончана ў пачатку XIX стагоддзя.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://vetliva.by/belarus/what-to-see/usadba-khaletskikh-v-derevne-khalch Сядзіба Халецкіх у вёсцы Хальч]&lt;/ref&gt;

Халецкія валодалі палацам і сядзібай да 1812 года. Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] уступіў на гэтую тэрыторыю, яны прынялі яго бок. Пасля паразы французскай арміі Халецкія назаўжды пакінулі гэты край. Іх сядзібу канфіскавалі і прадалі з таргоў аднаму з прадстаўнікоў мясцовага шляхецкага роду Войніч-Сянажэцкіх.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://budzma.by/news/palacy-homelskaj-voblasci.html Палацы Гомельскай вобласці], 22.06.2021&lt;/ref&gt;

Падчас [[Паўстанне Каліноўскага|паўстання]] [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] ўладальнік сядзібы [[Аляксандр Сянажэцкі]] хаваў у доме паўстанцаў. Пасля Аляксандра ўладальнікам маёнтка становіцца [[Зігмунд Войніч-Сянажэцкі]], які ўславіў маёнтак балямі і паляваннем.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

У 1887 годзе госцем маёнтка стаў беларускі мастак [[Напалеон Орда]], які і зрабіў замалёўку ўсяго маёнтка.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Пасля прыходу да ўлады бальшавікоў сядзібу адабралі і апошні нашчадак [[Войніч-Сянажэцкія|Войніч-Сянажэцкіх]] быў расстраляны. У часы савецкай улады сядзіба была прытулкам для бездаглядных дзяцей, потым яе пераабсталёўвалі для турмы [[НКУС БССР|НКУС]], куды прысылалі «ворагаў народа». У другой палове XX стагоддзя сядзібны дом быў турмой для жанчын з дзецьмі, якую пазней расфарміравалі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Архітэктура ==
[[Выява:Chalč, Сhalecki. Хальч, Халецкі (1901-17).jpg|thumb|221x221px|злева|Палац, фота пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]]]]
Палац стаяў у цэнтры сядзібнага ансамбля, які складаўся з галоўнага двухпавярховага корпуса і двух бакавых аднапавярховых флігеляў (не зберагліся), якія абмяжоўвалі парадны двор з рэгулярна спланаваным [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэрам]].

=== Палац ===
Палац — кампактны прамавугольны ў плане аб’ём, накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Першы паверх мураваны, апрацаваны рустам, другіі драўляны, [[тынкоўка|атынкаваны]]. Цэнтральная частка з [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]] вылучаная на галоўным фасадзе шасцікалонным [[іанічны ордар|іанічным]] [[порцік]]ам, узнятым з дапамогай масіўных [[пілон]]аў на ўзровень другога паверху, а на паркавым фасадзе — паўкруглай [[тэраса]]й з [[каланада]]й на першым паверсе. З усходняга боку аднапавярховая прыбудова з дадатковым уваходам. Планіроўка калідорная. Парадныя памяшканні і галоўная зала на другім паверсе мелі выхады на [[балкон]] галоўнага фасада і паркавую [[тэраса|тэрасу]], аб’ядноўваліся калідорамі. Пад будынкам скляпеністыя сутарэнні.

=== Парк ===
Каля палацу разбіты [[пейзажны парк]]. Гаспадарчыя будынкі стаяць убаку ад палацу.

== Сучасны стан ==
Сядзіба Халецкіх марудна рэстаўруецца, але застаецца ў аварыйным стане. Кошт поўнай рэстаўрацыі ацэньваецца ў 2 мільёны еўра і пытанне фінансавання застаецца адкрытым.&lt;ref&gt;[https://traveling.by/news/item/2745#halch 12 заброшенных усадеб Беларуси, которые еще можно спасти] [12 занядбаных сядзіб Беларусі, якія яшчэ можна выратаваць], 06.07.20 (на рускай мове)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dobrush.gov.by/by/region2-by/view/razmovu-pra-kulturu-bez-zakrytyx-tem-praveu-markevich-u-gomeli-18162/ Размову пра культуру без закрытых тэм правёў Маркевіч у Гомелі,] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210715152455/http://dobrush.gov.by/by/region2-by/view/razmovu-pra-kulturu-bez-zakrytyx-tem-praveu-markevich-u-gomeli-18162/ |date=15 ліпеня 2021 }} 15.03.2021&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Vojnič Manor in Chalč}}
* {{radzima|1330}}
* {{ГБ|http://globustut.by/halch/index.htm#manor}}
* {{Архіварта|}}

[[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]]
[[Катэгорыя:Хальч (Веткаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Славутасці Веткаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Род Сянажэцкіх]]</text>
      <sha1>nohyk6dgtgql4lgryv2mfie48b7yz4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Анемпадыстаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>222626</id>
    <revision>
      <id>5189858</id>
      <parentid>5163144</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57729" sha1="ejyo2hgx0unmf6tan5a1zoy07coyx7s" xml:space="preserve">{{Мастак
 | імя              = Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў
 | арыгінальнае імя = 
 | імя пры нараджэнні = 
 | партрэт =Aniempadystau Michal 2012.jpg
 | шырыня =
 | загаловак =
 | дата нараджэння =
 | месца нараджэння = 
 | дата смерці = 
 | месца смерці = 
 | паходжанне =
 | падданства =
 | грамадзянства =
 | жанр =
 | вучоба =
 | стыль =
 | працы =
 | заступнікі =
 | уплыў =[[Васіль Сумараў]]
 | уплыў на =
 | узнагароды =
 | сайт =http://mihail-anempodistov.arxip.com
 | вікісховішча =
}}
'''Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў''' ({{ДН|16|3|1964}}, {{МН|Мінск||}}, [[Беларуская ССР]], [[СССР]] — {{ДС|24|1|2018}}, {{МС|Мінск||}}, [[Беларусь]]&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.svaboda.org/a/pamior-aniempadystau/28993184.html |title= Памёр паэт і мастак Міхал Анемпадыстаў|author= |date=2018-01-24 |website= [[Радыё Свабода]]|publisher= |accessdate=2018-01-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;) — беларускі [[мастак]], [[дызайнер]], [[паэт]], [[культуролаг]], [[мастацтвазнавец]].

== Сям’я ==
Нарадзіўся 16 сакавіка 1964 года ў Мінску ў [[рускія|рускай]] сям’і. Спачатку Міхал з бацькамі жыў у [[Мінск]]у на [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|бульвары Шаўчэнкі]], а пасля сям’я пераехала ў раён Камароўкі. Міхал лічыў Мінск сваім горадам: ''«Я мянчук. Жылі мы на бульвары Шаўчэнкі, а пасля пераехалі на Камароўку. Так што для мяне [[Менск]], безумоўна, родны горад, які я люблю і нават ведаю»''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Дубавец, С.'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду… С. 94-99&lt;/ref&gt;.

Маці Міхала нарадзілася ў [[Львоў|Львове]], але сваімі каранямі паходзіць з-пад [[Варонеж]]а, дзе яе дзеда і бабулю раскулачылі пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту ў Расіі ў 1917 г.]]: Міхалавага прадзеда саслалі на [[Салавецкая турма ГУДБ НКУС|Салаўкі]], а прабабулю і пяць яе дачок (у тым ліку і бабулю Міхала) выселілі ў найбліжэйшы населены пункт каля Варонежа. Бабуля Міхала выйшла замуж за чыгуначніка, з якім у 1945 годзе пераехала на сталае жыхарства ў далучаны да [[СССР|Савецкага Саюза]] [[Львоў|горад Львоў]]. Маці Міхала працавала на геаграфічным факультэце [[БДУ]] ў Мінску&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Бацька Міхала нарадзіўся ў [[Рагачоў|Рагачове]], куды сям’я бацькі патрапіла ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], пераехаўшы з [[Падмаскоўе|Падмаскоўя]]. 6 верасня 1937 года ў Рагачове дзед Міхала быў арыштаваны супрацоўнікамі ГПУ і расстраляны ў кастрычніку 1937 г., калі бацька Міхала (Уладзімір) быў першакласнікам. Бацька Уладзімір у часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] знаходзіўся ў Баранавічах, а пасля вайны паступіў у Маскоўскі горны інстытут. Частка Міхалавых рускіх сваякоў (стрыечная бабуля) пераехала ў Польшчу&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Прозвішча «Анемпадыстаў» утворана ад мужчынскага імя «Анемпадыст», якое маецца ў праваслаўных [[святцы|святцах]]. Па выказванні Міхала, яго ''«досыць экзатычнае»'' прозвішча ''«цяжка кладзецца на вуха»'', а таму Міхалу прыходзілася чуць ад прачытання іншымі людзьмі нават такія версіі яго прозвішча як «Антыфашыстаў» ці «Апладысмэнтаў», да чаго сам Міхал адносіўся з [[гумар]]ам і разуменнем&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Яго сапраўднае імя «Міхаіл», але яшчэ ў часы навучання ў мастацкім вучылішчы з падачы сяброў за ім замацаваўся неафіцыйны «польскі» варыянт імя «Міхал» (з націскам на першы склад), бо Міхаіл Аменпадыстаў часта выязджаў за мяжу ў [[Польшча|Польшчу]] да сваякоў (па стрыечнай бабулі), што для савецкага часу было вялікім прэстыжам і «дэфіцытам». З таго часу ён пачаў публічна карыстацца варыянтам «Міхал» (з націскам на другі склад), а не «Міхаіл», хоць не меў этнічна польскіх каранёў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Жонкай Міхала Анемпадыстава была Алена Георгіеўна Дашкевіч&lt;ref&gt;[https://citydog.by/afisha/event/anempadystav/ Памяці Міхала Анемпадыстава]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazetaby.com&quot;&gt;[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=134808 Беларусь развітваецца з Міхалам Анемпадыставым. «Класік! Асоба! Грамадзянін!»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://generation.by/news1168.html КУЛЬТурныя людзі: Міхал Анемпадыстаў]&lt;/ref&gt;.

== Выхаванне і адукацыя ==
У дзяцінстве Міхал марыў стаць заолагам альбо біёлагам, вандроўнікам і шукальнікам скарбаў. Добра маляваць пачаў у дзяцінстве — свае першыя малюнкі Міхал размяшчаў у самаробных «[[энцыклапедыя]]х» пра жывёл: рабіў старонкі з уласна намаляванымі малюскамі, іншымі рознымі жывёламі і асабіста падпісваў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Рос у рускамоўным асяроддзі, але яшчэ ў школьныя часы захапіўся [[беларуская мова|беларускай мовай]] і беларускай культурай, чаму ён пачаў надаваць вялікую ўвагу і што пачаў даследваць і пазней развіваць ужо сам&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Дубавец, С.'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду… С. 98—99.&lt;/ref&gt;. Глебай гэтага была спрыяльная атмасфера ў коле яго знаёмых: адным з лепшых сяброў Міхала быў Андрэй Занеўскі, чый [[Анатоль Нарцысавіч Занеўскі|бацька]] працаваў на факультэце архітэктуры ў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускім політэхнічным інстытуце]] і запрашаў да сябе дамоў беларускіх мастакоў, якія ўжывалі беларускую мову ў гасцях. Спрыялі таксама і падарожжы па беларускай правінцыі, дзе Міхал непасрэдна пазнаёміўся з багатай і цікавай беларускай народнай культурай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Вучыўся ў дзіцячай народнай студыі выяўленчага мастацтва пры Палацы культуры тэкстыльшчыкаў (1965—1985) у Мінску, якой кіраваў беларускі жывапісец [[Васіль Сумараў]]&lt;ref&gt;''Харэўскі, С. В.'' Сто твораў XX стагоддзя… С. 324.&lt;/ref&gt;.

У 1979—1983 гг. вучыўся і скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]], дзе панавала пэўная свабода і плюралізм, а само вучылішча стала прыкметнай кузняй творчых асоб&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. На першым курсе яшчэ не вельмі добра ведаў беларускую мову і здаў іспыт па беларускай мове на 3 балы з 5 мажлівых, але на трэцім курсе ўжо чытаў з захапленнем [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], а на чацвёртым курсе спецыяльна папрасіў настаўніцу пераздаць іспыт па беларускай мове і пераздаў яго на «пяцёрку». Дыпломная работа ў вучылішчы была па [[плакат]]у&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Непрацяглы час уваходзіў у склад мінскай нефармальнай маладзёжнай суполкі, якая мела назву «пацыфісты» (неа[[хіпі]]), і пачаў з таго часу насіць звычайна доўгія валасы. Усе нефармальныя маладзёжныя суполкі аж да распаду [[СССР]] знаходзіліся пад пільнай увагай [[КДБ СССР|КДБ]] ці міліцыі, таму за доўгія валасы быў аднойчы схоплены міліцыяй і меў непрыемнасці. Па ўласным прызнанні, Міхал своечасова перастаў цікавіцца «пацыфістамі» (неахіпі), бо там прысутнічалі [[наркотык]]і, і многія юнакі, хто своечасова не выйшаў з суполкі, на жаль, загінулі ад наркотыкаў. У вучылішчы бачыў, які робіцца пераслед з боку міліцыі і дырэктара вучылішча юнакам, што размаўлялі без аніякіх крамольных думак на беларускай мове ў вучылішчы і па-за яго межамі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]], уступіўшы ў суполку ў 1982 г. Прывёў Міхала ў суполку [[Тодар Кашкурэвіч]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазней Міхал сам прывёў у «Беларускую Майстроўню» сваіх сяброў — [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Сяргея Харэўскага]] і Андрэя Лапцёнка (апошнія два з’яўляюцца адзін аднаму стрыечнымі братамі і ім было па 15 год)&lt;ref&gt;''Дубавец, С.'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду… С. 207.&lt;/ref&gt;, Юлію Лыскову&lt;ref&gt;''Дубавец, С.'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду… С. 239.&lt;/ref&gt;. Міхал Анемпадыстаў вельмі цаніў свой досвед і сувязі, атрыманыя ў «Беларускай Майстроўні». У «Майстроўні» ён, паводле ўласнага сведчання, знайшоў для сябе тое, што цікавіла — магчымасць свабодна дакрануцца да беларускай мовы, гісторыі і культуры і жыць імі. Яму асабліва падабалася слухаць у суполцы даклады і мець мажлівасць размаўляць па-беларуску. Анемпадыстаў адзначае, што ў [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларускую Майстроўню» (1979—1984)]] людзей вяла цікавасць моладзі да нацыянальнай культуры, а не нейкі пратэст супраць афіцыйнай улады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1983—1985 гг. праходзіў тэрміновую службу ва Узброеных сілах СССР. У час службы ў войску ліставаўся са сваімі сябрамі з «Беларускай Майстроўні», асабліва з [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Сяргеем Харэўскім]] і [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]]: Харэўскі з радасцю паведамляў Міхалу, што ў Мінску партыйныя ўлады зацвердзілі план рэстаўрацыі гістарычнай забудовы цэнтра Мінска — абнавіць і аднавіць усе каталіцкія і ўніяцкія кляштары мінскага [[Верхні горад|Верхняга горада]], у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] адкрыць музей, цалкам рэстаўраваць [[Татарская Слабада|Татарскае прадмесце]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Нічога з плана рэстаўрацыі гістарычнага цэнтру Мінска не было зроблена.&lt;/ref&gt;.

Аб сваіх густах Міхал выказаўся: ''«У мяне няма любімага колеру, любімай песні, любімай стравы, таму што мне болей падабаецца разнастайнасць і спалучэнне»''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Творчая дзейнасць ==

=== Жывапіс і дызайн ===
У першую чаргу Міхал лічыў сябе [[мастак]]ом, але стаў таксама вядомы як паэт, фатограф, культуролаг і публіцыст&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=http://eurobelarus.info/news/society/2014/03/16/m-hal-anempadysta-adznachae-yub-ley.html |title=Міхал Анемпадыстаў адзначае юбілей |access-date=23 лютага 2015 |archive-date=18 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318055322/https://eurobelarus.info/news/society/2014/03/16/m-hal-anempadysta-adznachae-yub-ley.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Працаваў у жанрах ужытковай графікі, ілюстрацыі, плаката, фатаграфіі: пачынаў з плаката, пасля зацікавіўся графікай, а пазней і фатаграфіяй. Удзельнічаў у калектыўных і персанальных выстаўках у Беларусі і за мяжой.

З сакавіка 1987 г. быў членам арт-лабараторыі «Галіна» (нефармальнай мастацкай суполкі) у [[Мінск]]у, якая сваёй платформай абвясціла ''«неакрытычны рэалізм як метад, скіраваны на бічаванне застойных з’яў у нашым грамадскім жыцці»''&lt;ref&gt;[http://belavangard.by/?p=4914 Мастацкая суполка «Галіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161126103324/http://belavangard.by/?p=4914 |date=26 лістапада 2016 }}&lt;/ref&gt;.

З 1989 па 1994 г. працаваў мастацкім рэдактарам у беларускім часопісе «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]», дзе рэалізоўваў сябе супольна з такімі талентамі як [[Адам Глобус]], [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў|Уладзімір Сіўчыкаў]], [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]], [[Максім Аляксандравіч Клімковіч|Максім Клімковіч]], [[Алесь Бадак]] і інш.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

З 1997 г. быў членам [[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага саюза дызайнераў]], а з 2011 г. членам яго праўлення.

Быў дызайнерам вядомых лагатыпаў — у тым ліку, лагатыпа беларускай грамадска-культурнай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]», беларускага рок-фестывалю «[[Басовішча]]-2007» і «[[Басовішча]]-2008»&lt;ref&gt;[http://generation.by/news2397.html «Бясконцы рух і васьмёрка як лічба году» — Міхал Анемпадыстаў распрацаваў лягатып Басовішча-2008]&lt;/ref&gt; і інш. Стварыў серыю анімаваных паштовак «Будзьма з беларускімі святамі», а таксама іншыя серыі&lt;ref&gt;[http://mogilove.com/mixal-anempadystaў.html Міхал Анемпадыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616142801/http://mogilove.com/mixal-anempadysta%D1%9E.html |date=16 чэрвеня 2021 }} // mogilove.com&lt;/ref&gt;.

Стаў аўтарам ілюстрацый для кнігі [[Сяржук Вітушка|Сяржука Вітушкі]] «Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі» (2011) і інш. Аўтар альбомных вокладак для CD-дыскаў гурта «[[N.R.M.]]», гурта «[[Партызанская школа]]», спевака [[Зміцер Вайцюшкевіч|Зміцера Вайцюшкевіча]] і інш.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Зрабіў беларускамоўны дызайн этыкеткі для маркі гарэлкі і вокладкі для кружэлак&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2011 г. дэбютаваў як фатограф, прэзентаваўшы фотавыстаўку «Under Ground»: у фотапрацах засяродзіўся на беларускай гародніны, каб такім спосабам адкрыць глыбейшае вымярэнне беларускай культуры. Выбар сваёй тэматыкі патлумачыў тым, што [[беларусы]], на думку Анемпадыстава, як гародніна, хаваюць цікавыя рэчы ў сабе, не паказваюць іх навонкі — нацыя заглыбленых у сябе людзей: выглядаюць звычайна, а ўнутры фантастычныя — пад запэцканай (ад глебы) кажурой [[бульба|бульбы]] схавана «залатое сонца»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/147179,Край-у-колеры-Зямлі Край у колеры Зямлі. Размова з Міхаілам Анемпадыставым пра сучасную Беларусь ды беларусаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190214121913/http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/147179,%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D1%83-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%96 |date=14 лютага 2019 }}&lt;/ref&gt;.

==== Групавыя выстаўкі ====
* [[1987]]:
** выстаўка аб’яднання «Галіна» на Рэспубліканскай выстаўцы плаката (г. Мінск, Беларусь).
** 15-31 ліпеня — выстаўка аб’яднання «Галіна» у Палацы культуры чыгуначнікаў (г. Мінск, Беларусь)&lt;ref&gt;[http://belavangard.by/?p=574 1987 — выстава аб’яднання «Галіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124521/http://belavangard.by/?p=574 |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Удзельнікі ад аб’яднання «Галіна»: Аляксандр Тарановіч, Андрэй Бялоў, Дзмітрый Ярмілаў, Міхал Анемпадыстаў, Уладзімір Акулаў.
** 5-20 кастрычніка — выстаўка аб’яднання «Галіна» у Рэспубліканскім Доме работнікаў мастацтва Беларускага тэатральнага аб’яднання (г. Мінск; праспект Леніна, 26)&lt;ref&gt;[http://belavangard.by/?p=593 1987 — выстава групы «Галіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161126120847/http://belavangard.by/?p=593 |date=26 лістапада 2016 }}&lt;/ref&gt;. Удзельнікі ад аб’яднання «Галіна»: Уладзімір Акулаў, Міхал Анемпадыстаў, Андрэй Бялоў, Аляксандр Пашкевіч, Аляксандр Тарановіч, Дзмітрый Ярмілаў.
* 1988: выстаўка «Мы» (г. Мінск, Беларусь).
* 1990: выстаўка «Грюнвальд» (г. Мінск, Беларусь).
* 1992: выстаўка «Калядная Выстава» (г. Мінск, Беларусь).
* 2008—2011: выстаўка «Беларускі плакат» (г. Варшава; г. Берлін; г. Дрэздэн; г. Брусель; г. Тулуза; г. Бон).
* 2010: выстаўка «Рэканструкцыя Перабудовы» (г. [[Вільнюс]], [[Літва]]).
* 2011: выстаўка «Перабудова. Афіша на свабодзе» (г. [[горад Морж|Морж]], [[Швейцарыя]]).
* 2011: выстаўка «Тыдзень Дызайна» (г. [[Вільнюс]], [[Літва]]).
* 2011: выстаўка «Дызайн Дыялог» (г. Мінск, Беларусь; г. Торунь, [[Польшча]]).
* 2011: выстаўка «Беларускі плакат 1961—2011» (г. Мінск, Беларусь).

==== Персанальныя выстаўкі ====
* 1993: выстаўка ў «Pilango Gallery» (г. [[Берлін]], [[Германія]])
* 1994: выстаўка ў «Teatr NN». (г. [[Люблін]], [[Польшча]])
* 1994: выстаўка ў «Pilango Gallery» (г. Берлін, Германія).
* 1994: выстаўка ў «Ratz Fatz Gallery» (г. Берлін, Германія).
* 1995: выстаўка ў «Horshol» (г. [[Капенгаген]], [[Данія]]).
* 2010: выстаўка ў галерэі «Dzyga» (г. [[Львоў]], [[Украіна]]).
* 2011: 14 кастрычніка — 10 лістапада — выстаўка ў Галерэі Беларускага саюза дызайнераў (г. Мінск, Беларусь)&lt;ref&gt;[http://znyata.com/vystavki/under-ground.html «Under Ground» / фотавыстава Міхала Анемпадыстава]&lt;/ref&gt;.
* 2012: студзень-люты — фотавыстаўка «Under Ground» у Café Galerie (г. [[Леверкузен]], Германія)&lt;ref&gt;[http://znyata.com/novosti/exhib-de.html В немецком Леверкузене открылась выставка Андрея Щукина и Михаила Анемподистова]&lt;/ref&gt;.
* 2013: фотавыстаўка «Under Ground» (г. [[Торунь]], [[Польшча]])&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== Літаратурная творчасць ===
[[Файл:Aniempadystaŭ and Volski (Lviv 2009).JPG|thumb|Міхал Анемпадыстаў (злева) і [[Лявон Вольскі]] ў [[Львоў|Львове]], фота 2009 г.]]
Пачынаючы з 1990-х гг. Міхал Анемпадыстаў быў адным з актыўных стваральнікаў беларускай рок-паэзіі. Пісаў на [[беларуская мова|беларускай мове]].

Аўтар ідэі і тэкстаў (апроч двух народных) культавага беларускамоўнага музычнага праекту — рок-мюзікла «[[Народны Альбом|Народны альбом]]», які выйшаў у 1997 г. і быў абраны «альбомам году» (паводле музычнай прэміі «[[Рок-каранацыя]]»). Менавіта стварэнне «Народнага альбому» Міхал лічыў сваім галоўным дасягненнем у жыцці, бо гэты праект паўплываў на цэлае пакаленне беларускай моладзі: ''&quot;«Народны альбом» — гэта любоў. Не проста ж так на вокладцы сэрца. Гэта любоў да свайго і тых цудаў, якое нясе ў сабе жыццё. Гэта альтэрнатыва нянавісці і жыццёвай пазіцыі, пабудаванай на адмаўленні. Мы хацелі вывесці людзей з дэпрэсіі і прапанаваць эмацыйную альтэрнатыву.&quot;Народны альбом&quot; аптымістычны і вітальны. Любоў да чагосьці болей стваральная матывацыя, чым нянавісць. Асабліва, калі нам патрэбная матывацыя на працяглы перыяд&quot;''&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://budzma.org/country/mikhalu-anyempadystavu-50-pra-90-yya-2014-ty-lyubimy-kolyer-byelarusaw-i-pryhazhosc.html Міхалу Анемпадыставу — 50! Пра 90-ыя, 2014-ты, любімы колер беларусаў і прыгажосць (+відэа!)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307010750/http://budzma.org/country/mikhalu-anyempadystavu-50-pra-90-yya-2014-ty-lyubimy-kolyer-byelarusaw-i-pryhazhosc.html |date=7 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Песні на беларускамоўныя вершы Міхала Анемпадыстава выконваюцца беларускімі музычнымі гуртамі «[[Новае Неба]]», «[[N.R.M.]]», «[[IQ48]]», спявачкай [[Кася Камоцкая|Касяй Камоцкай]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/1998/34/mg83426.html|title=Анемпадыстау, Мiхал :: Атэкстацыi (вершы для песень, книга)|last=О’К|journal=[[Музыкальная газета]]|authorlink=Алег Клімаў|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422160720/http://www.nestor.minsk.by/mg/1998/34/mg83426.html|archivedate=2020-04-22|accessdate=2020-04-22|issue=34|year=1998}}&lt;/ref&gt;. Аўтар перакладаў тэкстаў польскіх музычных гуртоў «[[Brygada Kryzys]]», «Republika», «{{нп3|Chłopcy z Placu Broni|Chłopcy z Placu Broni|pl|Chłopcy z Placu Broni (zespół muzyczny)}}», «Perfekt», а таксама, Марка Грэхуты.

Член [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтру]] з 2009 г.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[http://kamunikat.org/Aniempadystau_Michal.html Міхал Анемпадыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180318032447/http://kamunikat.org/Aniempadystau_Michal.html |date=18 сакавіка 2018 }} // kamunikat.org&lt;/ref&gt;

Выступаў з паэтычнымі чытаннямі сваіх вершаў&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;:
* [[1994]]: уласная праграма «Спатканне культур» у «Teatr NN» (г. [[Люблін]], [[Польшча]])
* [[1997]]: уласная праграма «Karaleǔstva Biełaruś» (г. [[Падкова Лесьна|Падкова-Лесна]], Польшча)
* [[1999]]: уласная праграма «У канцы стагоддзя на канцы света» (г. [[Беласток]], Польшча)
* [[1999]]: на фестывалі «Festival des Arts de la Rue» і канцэре «Narodny Albom» (г. [[горад Лярош-сюр-Ён|Ля-Рош-сюр-Ён]], [[Францыя]])
* [[2008]]: уласная праграма «Inny Wymiar» і канцэрт «Narodny Albom» (г. Беласток, Польшча)
* [[2011]]: на форуме выдаўцоў (г. [[Львоў]], [[Украіна]])
У 2013 г. выдаў зборнік сваіх вершаў «Глыбока, глыбока, на дне філіжанкі кавы».

=== Культаралагічная і асветніцкая дзейнасць ===
[[Файл:Юрацішкі. Драўляны дом (02).jpg|thumb|Драўляны дом у Юрацішках. Фота 2013 г.]]
У 2004—2011 гг. быў членам журы фестываля «Бардаўская Восень» (г. [[Бельск Падляскі|Бельск]], Польшча). У 2007 г. быў членам журы рок-фестываля «Basowiszcza» (г. Гродак, Польша)&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

У 2009 г. паэты Міхал Анемпадыстаў і [[Леанід Дранько-Майсюк]] уручалі ўзнагароды беларускай музычнай прэміі «[[Рок-каранацыя]]» (акрамя Галоўнай Рок-кароны, якую ўручыў бізнесмэн і шоўмен [[Алесь Мухін]]).

Быў удзельнікам (лектарам і выкладчыкам) беларускай грамадскай адукацыйнай праграмы «Лятучы ўніверсітэт», якой кіруе [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]]: у 2011 г. Міхал Анемпадыстаў чытаў у рамках праграмы ў [[Мінск]]у лекцыю «Беларусь: вобраз і стыль», у 2012 г. у Мінску і [[Магілёў|Магілёве]] — лекцыю «Колер Беларусі», у 2012 г. у Магілёве — лекцыю «Беларускі стыль», а ў 2014 г. — лекцыю «Межы памежжа». У рамках той жа праграмы вёў у 2012—2013 гг. дызайнерскую майстэрню «Дэзань!», у 2014 г. — майстэрню «D2», а ў 2015 г. вёў майстэрню «DIII: Дызайн як сродак камунікацыі»&lt;ref&gt;[http://fly-uni.org/content/mihal-anempadystau Міхал Анемпадыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170709141536/http://fly-uni.org/content/mihal-anempadystau |date=9 ліпеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Быў удзельнікам грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. З 30 студзеня 2013 г. вёў аўтарскую калонку «Простыя рэчы» на сайце грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]», дзе разважаў пра штодзённыя і адначасова элітарныя праявы беларускай культуры і культуры ўвогуле&lt;ref&gt;[http://budzma.by/column/kalonka-mixala-anempadystava-prostyya-rechy.html Калонка Міхала Анемпадыстава — «Простыя рэчы»]&lt;/ref&gt;.

З 2006 г. мэтанакіравана рабіў шмат фотаздымкаў Мінска, бо хацеў зафіксаваць у фатаграфіях сучасны [[Мінск]], архітэктура і дызайн якога, на думку Міхала, з вялікай хуткасцю змяняюцца ў горшы бок. Хацеў зрабіць выстаўку сваіх фатаграфій Мінска і напісаць кнігу пра Мінск, якая, як плануецца, будзе працягам кнігі [[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артура Клінава]] «Мінск. Горад сонца» (2006) і аўтарскай ацэнкай і адлюстраваннем гораду з розных бакоў, каб асэнсаваць гісторыю, асяроддзе і жыццё горада і дапамагчы стварэнню агульнагарадскога «міфа»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]] — у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]]
Даўно цікавіўся колерам у гісторыі і культуры Беларусі і пісаў кнігу «Колер Беларусі» — аб тым, як выкарыстоўваўся той ці іншы колер у традыцыйнай культуры Беларусі. Міхал Анемпадыстаў лічыў, што менавіта [[шэры колер]] займаў значнае месца ў традыцыйнай сялянскай і шляхецкай культуры Беларусі і мае дызайнерскія вартасці з-за сваіх адценняў і мажлівасцей выкарыстання: ''«З пункту гледжання прафесіяналаў — архітэктараў, дызайнераў — ён адзін з лепшых. Ён нейтральны, ён не раздражняе, ён ідэальна пасуе да любой драўніны, да металу, да керамікі, да фарфору»''&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[http://www.arche.by/by/page/talks/12729 Ахраматычныя беларусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121110005300/http://www.arche.by/by/page/talks/12729 |date=10 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;. Міхал адзначае, шэры колер (традыцыйны колер [[інтэлект]]а) мае пазітыўную канатацыю і прысутнічае паўсюль у [[Беларусь|Беларусі]]: шэры колер — гэта беларускае неба і азёры, беларускі лён і ільняное адзенне, шэрыя беларускія палі ранняй вясной і позняй восенню, шэрыя беларускія старажытныя драўляныя хаты і шляхецкія двары, героі народных казак для дзетак (шэры кот, шэры воўк, шэрая мышка, шэры зайчык, шэрая галка і інш.), [[шэрань]], шэрыя вочы і г.д.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

=== Выказванні пра жыццё і мастацтва ===
[[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі]] ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] каля [[Косаўскі замак|Косаўскага палаца]]]]
[[Файл:Hrunvald.JPG|thumb|[[Бела-чырвона-белы сцяг|Бела-чырвона-белыя сцягі]] на святкаванні 600-годдзя [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] на Грунвальдскім полі, фота 2010 г.]]
* ''(аб асаблівасцях беларускай народнай культуры)'': «Наша традыцыйная культура перастала быць традыцыйнай пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], як, зрэшты, і традыцыйная культура па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. Беларуская народная традыцыя была вельмі стрыманай у дачыненнях з колерамі. Перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; &lt;…&gt; Нашая традыцыя — гэта адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці. Гэта — натуральнасць матэрыялаў. Інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе»&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;[http://news.tut.by/culture/270261.html Які колер з’яўляецца колерам Беларусі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180317232351/http://news.tut.by/culture/270261.html |date=17 сакавіка 2018 }}&lt;/ref&gt; (2012/2014 г.)
* ''(аб часавай пераемнасці старой традыцыі)'': «Сэнс захавання традыцыі не ў тым, каб карыстацца рэчамі гэтак сама, як імі карысталіся ў традыцыйным грамадстве. А проста каб ведаць іх каштоўнасць, іх унутраныя эстэтычныя законы. Каб гэтыя ўнутраныя законы можна было, асэнсаваўшы, выкарыстоўваць. Каб умець стылізаваць іншыя прадукты — візуальныя, архітэктурныя, рэкламныя — стылізаваць паводле нацыянальных каштоўнасцяў. Традыцыйныя рэчы, якія прайшлі выпрабаванне часам, — яны „адшліфаваныя“, там няма нічога лішняга»&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; (2012 г.)
* ''(аб дасканаласці беларускага народнага дызайна)'': «Напрыклад, возьмем традыцыйную беларускую кераміку — гэта абсалютна геніяльныя формы! Я параўноўваў у варшаўскім этнаграфічным музеі, дзе выстаўленая кераміка з усяе [[Польшча|Польшчы]] — у тым ліку з беларускіх земляў, Беласточчыны і [[Падляшша]]. Сапраўды, беларуская кераміка адрозніваецца і вылучаецца — найперш прыгажосцю сваіх формаў &lt;…&gt; Кераміка ўразіла гарманічнымі, прапарцыйнымі формамі. Уразіў яе [[чорны колер]], які падкрэсліваў гэтую чысціню формы. А чорны колер прыгожы»&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; (2012 г.)
* ''(аб чырвоным колеры ў беларускім дызайне)'': «Я не ўпэўнены, што [[чырвоны колер]] — гэта колер агрэсіі. Кожны час надае колерам свае сэнсы, сваё прачытанне. Чырвоны колер у многіх культурах заўсёды быў пазітыўны і боскі. Беларуская традыцыйная культура ў гэтым сэнсе не выключэнне. І выяўлялася гэта якраз у народным арнаменце — на рушніках, кашулях &lt;…&gt; Для мяне згарманізаванае — гэта, напрыклад, спалучэнне колераў [[Мірскі замак|Мірскага замка]]: [чырвоная] цэгла і белая тынкоўка»&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; (2012 г.)
* ''(аб уласным выбару ў якасці сімвала [[Беларусь|Беларусі]])'': «[[Бела-чырвона-белы сцяг]], адзін з найпрыгажэйшых сцягоў у свеце і [[Пагоня|Пагоню]]. Навошта прыдумваць нешта новае, калі яно ўжо нашымі папярэднікамі прыдумана?&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; &lt;…&gt; Наш сцяг падаецца мне адным з самых прыгожых у [[свет|свеце]]. Я разумею, што не магу быць незаангажаваным, але гэтае спалучэнне колераў аб’ектыўна пасуе для акцэнтацыі аб’екта з пункту гледжання [[каларыстыка|каларыстыкі]], [[оптыка|оптыкі]], [[псіхалогія|псіхалогіі]] і [[фізіялогія|фізіялогіі]] зроку. Узнікае такі аптычны эфект, быццам сцяг сам выпраменьвае святло. Ён урачысты, пазітыўны, вітальны. Чырвоны і белы — колеры [[Хрыстос|Хрыстовы]], таму гэта боль і пакута, перамога над смерцю і [[Любоў]]. Аднак не толькі і не столькі [[эстэтыка|эстэтычнымі катэгорыямі]] вымяраецца вартасць сцяга, перадусім яна вымяраецца нашымі перамогамі і годнымі учынкамі. Вымяраецца нашымі краявідамі, паданнямі і міфамі, нашым мінулым і той будучыняй, якую мы ствараем цяпер&lt;ref&gt;[http://budzma.by/news/prostyya-rechy-mikhala-anyempadystava-scyah.html „Простыя рэчы“ Міхала Анемпадыстава: Сцяг]&lt;/ref&gt;» (2014 г.)
* ''(аб каштоўнасці часу ў жыцці)'': «Час ідзе вельмі хутка, і кожны момант непаўторны. І кожны момант трэба не толькі пражыць, а пражыць і асэнсаваць яго каштоўнасць» (2006 г.)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Адзнакі і ўзнагароды ==
* 1996 — перамога ў намінацыі «За асабісты ўклад у беларускую рок-музыку» — беларуская музычная прэмія «[[Рок-каранацыя]]».
* 1997 — перамога ў намінацыі «Лепшыя тэксты года» — беларуская музычная прэмія «Рок-каранацыя».
* 1997 — перамога ў намінацыі «Лепшы альбом года» («Narodny Album») — беларуская музычная прэмія «Рок-каранацыя».
* 1997 — спецыяльная ўзнагарода Беларускай асацыяцыі журналістаў — беларуская музычная прэмія «Рок-каранацыя».
* 1999 — канцэрт «Narodny Album» адзначаны сярод найважнейшых культурных падзеяў 1998 года — паводле рэйтынгу журналістаў рэгіянальных аддзелаў газеты «Gazeta Wyborcza» ([[Польшча]]).
* 2006 — Міхал Анемпадыстаў быў абраны «Чалавекам году» па версіі музычнага інтэрнэт-парталу «[[Тузін Гітоў]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tuzin.fm/article/316/|title=Два тэксты - адна перамога|last=Скарабагатава|first=Алена|date=2006-08-16|publisher=[[Тузін Гітоў]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120523032423/http://tuzin.fm/article/316/|archivedate=2012-05-23|url-status=dead|accessdate=2020-07-13}}&lt;/ref&gt;.

== Калумністыка ў Сеціве ==
* культуралагічная калонка [http://budzma.by/category/column/prostyjarecy «Простыя рэчы»] // budzma.by

== Смерць і пахаванне ==
Памёр 24 студзеня 2018 года ў Мінску ад [[інсульт]]у&lt;ref&gt;[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=134804 Памёр стваральнік «Народнага альбому» Міхал Анемпадыстаў]&lt;/ref&gt;. Развітанне з Міхалам адбылося 25 студзеня ў Мінску ў культурнай прасторы «ОК-16» (вуліца Кастрычніцкая, 16). Цела было крэміравана на мінскіх Паўночных могілках, а пасля рэшткі былі пахаваны на [[Чыжоўскія могілкі|Чыжоўскіх могілках]] Мінска&lt;ref name=&quot;gazetaby.com&quot;/&gt; (сектар 8/1, рад 8, уч. 68)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;. У 2020 годзе на магіле быў пастаўлены помнік&lt;ref&gt;[https:///?c=ar&amp;i=263733 «Простыя словы, простыя рэчы». Глядзіце, які помнік паставілі на магіле Міхала Анемпадыстава] // nashaniva.by 26 лістапада 2020&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Narodny albom [Гуказапіс] : Супольны музычны праект / Ідэя, канцэпцыя і ўклад. альбому М. Анемпадыстаў; Выкан.: [[Лявон Вольскі|Л. Вольскі]], спеў; [[Кася Камоцкая|К. Камоцкая]], спеў, і інш. — Мінск : Ковчег, 1997. — 1 компакт-диск ([62.20 мин]).
* ''Анемпадыстаў, М.'' Атэкстацыі : Вершы для песень / Міхал Анемпадыстаў. — Мінск : Ковчег, 1998. — 49 с.
* «Za niebokresem Europy». Antologia nowej poezii bialoruskiej 1987—1997. — Białystok : Niwa, 1998.
* [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=2063-1.pdf ''Анемпадыстаў, М.'' «Narodny Album»: scenariusz / М. Анемпадыстаў, Л. Вольскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021131/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=2063-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}. — Białystok : Kartki, 2000. — 136 s.
* ''Анемпадыстаў, М.'' «Narodny Album»: п’еса / М. Анемпадыстаў, Л. Вольскі; ілюстрацыі М. Анемпадыстава. — Мінск : Medisont, 2008. — 91 с.
* {{кніга
|аўтар          = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]], Дарашкевіч Ю.
|частка         = АНЕМПАДЫСТАЎ МІХАЛ (Анемподистов Михаил, Anempadystau Michal)
|загаловак      = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = [[Зміцер Колас]]
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 17–18
|старонак       = 368
|серыя          = 
|isbn           = 978-985-6783-42-8
|тыраж          = 2000
|мова=be
|ref            = 
}}

* ''Анемпадыстаў, М.'' Глыбока, глыбока, на дне філіжанкі кавы / Міхал Анемпадыстаў. — Мінск : Логвінаў, 2013. — 112 с.
* ''[[Сяржук Вітушка|Вітушка, С.]]'' Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі / Сяржук Вітушка; ілюстрацыі М. Анемпадыстава. — Мінск:Зміцер Колас, 2011. — 113 с.
* Колер Беларусі. Мінск: Логвінаў, 2017. — 196 с., іл. ISBN 978-609-8147-89-6. (1-е выд.); Вільна: Логвінаў, 2018. — 196 с., іл. ISBN 978-609-8213-37-9 (2-е выд.) Наклад 1700 асобнікаў. (Эсэістыка ды здымкі)
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Дубавец, С.]]'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.
* ''[[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Жбанков, М.]]'' NO STYLE. Белкульт между Вудстоком и «Дажынкамі» / М. Жбанков. — Вильнюс : ЕГУ, 2013. — 268 с.
* ''[[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Харэўскі, С. В.]]'' Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу / аўт.-укл. С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2011. — 432 с. — ISBN 978-9955-773-51-1.

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://kamunikat.org/Aniempadystau_Michal.html Міхал Анемпадыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180318032447/http://kamunikat.org/Aniempadystau_Michal.html |date=18 сакавіка 2018 }} // kamunikat.org
* [http://mogilove.com/mixal-anempadystaў.html Міхал Анемпадыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616142801/http://mogilove.com/mixal-anempadysta%D1%9E.html |date=16 чэрвеня 2021 }} // mogilove.com
* [http://budzma.by/?asoba=mixal-anempadystau Міхал Анемпадыстаў] // budzma.org
* [http://budzma.org/budzma/budzma-z-byelaruskimi-svyatami-kalyady.html Паштоўкі дызайна Міхала Анемпадыстава] // budzma.org
* [http://znak.unid.by/avtory/anempodistov.htm Лагатыпы Міхала Анемпадыстава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150515105717/http://znak.unid.by/avtory/anempodistov.htm |date=15 мая 2015 }} // znak.unid.by
* [http://kamunikat.org/download.php?item=3830-2.html&amp;pubref=3830 Вершы Міхала Анемпадыстава (у перакладзе на польскую мову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129034222/http://kamunikat.org/download.php?item=3830-2.html&amp;pubref=3830 |date=29 студзеня 2018 }} // kamunikat.org
* [http://belavangard.by/?p=4914 Мастацкая суполка «Галіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161126103324/http://belavangard.by/?p=4914 |date=26 лістапада 2016 }} // belavangard.by
* [http://belavangard.by/?p=574 1987 — выстава аб’яднання «Галіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124521/http://belavangard.by/?p=574 |date=5 сакавіка 2016 }} // belavangard.by
* [http://belavangard.by/?p=593 1987 — выстава групы «Галіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161126120847/http://belavangard.by/?p=593 |date=26 лістапада 2016 }} // belavangard.by
* [http://vershy.ru/category/mikhal-anempadysta%D1%9E Вершы Міхала Анемпадыстава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702115502/http://vershy.ru/category/mikhal-anempadysta%D1%9E |date=2 ліпеня 2017 }} // vershy.ru
* [http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/147179,Край-у-колеры-Зямлі Край у колеры Зямлі. Размова з Міхаілам Анемпадыставым пра сучасную Беларусь ды беларусаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190214121913/http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/147179,%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D1%83-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%96 |date=14 лютага 2019 }} // radyjo.net
* [http://euroradio.fm/report/mastak-pra-patern-dlya-minska-geta-mozha-byc-znakam-lyuboga-gorada-125442 Мастак — пра патэрн для Мінска: Гэта можа быць знакам любога горада] // euroradio.fm
* [http://generation.by/news1168.html КУЛЬТурныя людзі: Міхал Анемпадыстаў] // generation.by
* [http://generation.by/news2397.html «Бясконцы рух і васьмёрка як лічба году» — Міхал Анемпадыстаў распрацаваў лагатып Басовішча-2008] // generation.by
* [http://generation.by/news2046.html «Народны альбом» адсвяткаваў юбілей] // generation.by
* [http://znyata.com/vystavki/under-ground.html «Under Ground» / фотавыстава Міхала Анемпадыстава] // znyata.com
* [http://znyata.com/novosti/exhib-de.html В немецком Леверкузене открылась выставка Андрея Щукина и Михаила Анемподистова] // znyata.com
* [http://naviny.by/rubrics/society/2012/11/18/ic_news_116_405669/ Дизайнер Анемподистов: в разработке национального стиля — поле незаполненно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170606105524/http://naviny.by/rubrics/society/2012/11/18/ic_news_116_405669 |date=6 чэрвеня 2017 }} // naviny.by
* [http://naviny.by/rubrics/culture/2006/12/05/ic_news_117_263274/ «Тузін гітоў» прадстаўляе «Беніфэст Анемпадыстава»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170606111303/http://naviny.by/rubrics/culture/2006/12/05/ic_news_117_263274 |date=6 чэрвеня 2017 }} // naviny.by
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]]'' [http://www.svaboda.org/content/transcript/1988787.html Гісторыя аднаго цуду: Міхал Анемпадыстаў] // svaboda.org
* [http://eurobelarus.info/news/society/2014/03/16/m-hal-anempadysta-adznachae-yub-ley.html Міхал Анемпадыстаў адзначае юбілей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180318055322/https://eurobelarus.info/news/society/2014/03/16/m-hal-anempadysta-adznachae-yub-ley.html |date=18 сакавіка 2018 }} // eurobelarus.info
* [http://news.tut.by/culture/270261.html Які колер з’яўляецца колерам Беларусі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180317232351/http://news.tut.by/culture/270261.html |date=17 сакавіка 2018 }} // tut.by
* [http://budzma.org/country/mikhalu-anyempadystavu-50-pra-90-yya-2014-ty-lyubimy-kolyer-byelarusaw-i-pryhazhosc.html Міхалу Анемпадыставу — 50! Пра 90-ыя, 2014-ты, любімы колер беларусаў і прыгажосць (+відэа!)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307010750/http://budzma.org/country/mikhalu-anyempadystavu-50-pra-90-yya-2014-ty-lyubimy-kolyer-byelarusaw-i-pryhazhosc.html |date=7 сакавіка 2016 }} // budzma.org
* [http://budzma.by/news/prostyya-rechy-mikhala-anyempadystava-scyah.html «Простыя рэчы» Міхала Анемпадыстава: Сцяг] // budzma.org
* [http://www.arche.by/by/page/talks/12729 Ахраматычныя беларусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121110005300/http://www.arche.by/by/page/talks/12729 |date=10 лістапада 2012 }} // arche.by

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Анемпадыстаў, Міхал}}
[[Катэгорыя:Постаці Мінска]]
[[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дызайнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Чыжоўскіх могілках]]</text>
      <sha1>ejyo2hgx0unmf6tan5a1zoy07coyx7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223059</id>
    <revision>
      <id>5189761</id>
      <parentid>5169873</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ВП:Кірлат|выпраўленне сумесі раскладак]]</comment>
      <origin>5189761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7677" sha1="8dfax1c8mwu2x8euziz625hv0y36apd" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = Палацава-паркавы комплекс
|Беларуская назва         = Палацава-паркавы комплекс Швыкоўскіх
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   = Pruzhany palace.jpg
 |Подпіс выявы            = 
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = {{ГККРБ 4|112Г000585}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Пружаны]], вул. Савецкая, 50
 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 33|lat_sec = 55.21
 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 27|lon_sec = 27.56
 |region     =   
 |CoordScale = 
|На карце                = Беларусь Брэсцкая вобласць
|Тып будынка               = 
|Архітэктурны стыль      = неарэнесанс
|Аўтар праекта            = [[Францішак Лянцы]]
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік               = [[Валенцій Швыкоўскі]]
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне                = сярэдзіна [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 
|Будынкі                  = {{Славутасць/Будынкі|палац|брама|флігель|парк|||||}}
|Вядомыя жыхары      = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                = 
|Сайт                     = http://museum.pruzhany.by/
|Commons                  = Pružanski palacyk
}}

'''Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх''' — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Пабудаваны на паўночнай ускраіне [[Пружаны|Пружан]] паводле праекту архітэктара [[Францішак Лянцы|Лянцы]]. Належала пружанскаму маршалку [[Валенцій Швыкоўскі|В. Швыкоўскаму]].

== Архітэктура ==
[[Файл:Pruzhany Palace December 2023.jpg|злева|міні|300x300пкс|Палац зімой 2023]]
Ансамбль сядзібы ўключае мураваную [[гаспода|гасподу]] стылізаванага італьянскага рэнесансу, да якой з боку гораду вядзе шырокая [[алея]], дзве мураваныя [[афіцына|афіцыны]] па баках ад яе і [[пейзажны парк|парк пейзажнага тыпу]].

Сіметрычная кампазіцыя [[гаспода|гасподы]] складаецца з рознавялікіх аб’ёмаў, аб’яднаных аднапавярховым корпусам. У заходняй частцы — двухпавярховы аб’ём з [[эркер]]ам, з усходняга боку да яго прылягае квадратная ў плане вежа, з заходняга — аднапавярховая прыбудова з паўкруглай верандай, з паўночнага — трохпавярховы аб’ём. Усходняя частка [[гаспода|гасподы]] — двухпавярховы Г-падобны ў плане корпус, тарэц якога выступае на паўднёвым фасадзе невялікім [[рызаліт]]ам, завершаным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]]. Усе аб’ёмы маюць пакатыя дахі. З боку паўночнага фасада, арыентаванага на парк, — вялікая [[тэраса]] з перакрыццем на дзвюх [[калона|калонках]]. Планіроўка [[анфілада|анфіладная]]. Інтэр’ер аздоблены ляпнымі прафіляванымі [[карніз]]амі, [[камін]]амі і інш.

== Парк ==
Парк закладзены ў 2-й пал. XIX ст. Плошча каля 8 га (у гарадскім парку агульнай плошчай 48 га). Пейзажны. Цэнтр кампазіцыі — мураваны сядзібны дом. Перад ім — партэр у выглядзе эліпса, падзелепы на 4 сектары. За домам — разрэджаны дрэвавы масіў з мясцовых лісцевых парод, прарэзаны ў паўночна-заходняй частцы [[граб]]авай алеяй. Каля ўсходняй мяжы парку — сажалка і канал да 3 м шырынёй, на беразе якога тры паляны. Ад дома да іх вядзе алея [[бэз звычайны|бэзу звычайнага]]. На партэры растуць [[ясень ніцы звычайны]] (узрост каля 80 гадоў) і [[елка калючая блакітная]], веранду абвівае старэйшы ў Беларусі экземпляр [[пузыраплоднік крутлалісты|пузыраплодніка крутлалістага]] (дыяметр ствала пры аснове каля 10 см, вышыня больш за 6 м). Да парку далучаецца сад з павільёнам (былая аранжарэя), паблізу якога растуць і пладаносяць старыя экзэмпляры [[вінаград культурны|культурнага вінаграду]], [[шаўкоўніца|шаўкоўніцы]], [[грэцкі арэх|арэху грэцкага]].

== Сучасны стан ==
У будынку размешчаны музей-сядзіба «Пружанскі палацык». Ансамбль — помнік рэспубліканскага значэння.

== Літаратура ==
* ''Анціпаў В.'' Пружанскі парк // {{Крыніцы/ЭПБ|4}}
* {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pružanski palacyk}}
* [http://www.museum.pruzhany.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171124183354/http://museum.pruzhany.by/ |date=24 лістапада 2017 }}
* {{Facebook|178549492169472}}
* {{Twitter|museum_palacyk}}
* [https://www.instagram.com/museum_palatsyk/ Пружанскі палацык] у [[Instagram]]
* [http://www.radzima.org/be/object/1014.html Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх на партале Radzima.org]
* [http://globustut.by/pruzhany/index.htm#mhouse Сядзіба Швыкоўскіх на партале «Глобус Беларуси»]
* {{Архіварта|pruzhanski-palacyk}}

[[Катэгорыя:Пружаны]]
[[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Швыкоўскія]]
[[Катэгорыя:Збудаванні ў стылі неарэнесанс]]
[[Катэгорыя:Славутасці Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>8dfax1c8mwu2x8euziz625hv0y36apd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хім’ярыцкае царства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224049</id>
    <revision>
      <id>5189772</id>
      <parentid>2873438</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5189772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="cvkybk8ovquo6bq405khw67honunwxp" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава}}

'''Хім’ярыцкае царства''' (Хім’яр; [[Паўднёвааравійскае пісьмо|паўд. ар. пісьмо]]: [[Файл:Himjar mim.PNG|13px]][[Файл:Himjar ra.PNG|13px]][[Файл:Himjar ja.PNG|13px]][[Файл:Himjar mim.PNG|13px]][[Файл:Himjar ha2.PNG|13px]], {{lang-ar|حِمير}}) — старажытная [[дзяржава]], якая існавала ў 2 стагоддзі да н.э. — 6 стагоддзі н.э. Узнікла ў канцы 2 стагоддзя да н.э. на паўднёвым захадзе Аравіі. У пачатку 1 стагоддзя да н.э. хім’ярыты захапілі ўсе пункты марскога гандлю на паўднёва-заходнім узбярэжжы Паўднёвай Аравіі, частку ўзбярэжжа Усходняй Афрыкі і частку тэрыторыі [[Сабейскае царства|Сабейскага царства]] (Сабы). У канцы 2 стагоддзя н.э. аб’яднаныя сілы [[Аксумскае царства|Аксумскага царства]], Хадрамаўта і Сабы разбілі армію Хім’ярскага царства і зрабілі яго залежным ад Сабы. У пачатку 4 стагоддзя ўся Паўднёвая Аравія зноў трапіла пад уладу Хім’ярыцкага царства. У пачатку 6 стагоддзя тэрыторыя хім’ярытаў заваявалі эфіопы, у 2-й палове 6 стагоддзя — [[Сасаніды]].[[Выява:Yemen 100 BC.svg|thumb|400px|Хім’яр (бэзавы) у I ст. н.э.]]
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Емена]]
[[Катэгорыя:Празеліты ў іўдаізме]]
[[Катэгорыя:Дамусульманская Аравія]]
[[Катэгорыя:Іўдзейскія дзяржавы]]</text>
      <sha1>cvkybk8ovquo6bq405khw67honunwxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуры (Судан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>226687</id>
    <revision>
      <id>5190156</id>
      <parentid>4845748</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="89rf02ycmiodcfma8z2bb7zvj0ivqx1" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Нуры''' ({{lang-ar|نوري}}) — [[археалогія|археалагічны]] помнік каля аднайменнага паселішча на поўначы [[Судан]]а. Прадстаўляе сабою [[некропаль]] з малых [[Піраміда (збудаванне)|пірамід]], пабудаваных у 1 тысячагоддзі да н. э. для [[манарх]]аў дзяржавы [[Куш (дзяржава)|Куш]]. Разам з археалагічным помнікам [[Джэбель-Баркал]], які знаходзіцца ў 10 км ад Нуры, унесены ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].

== Гісторыя ==
У 1 тысячагоддзі да н. э. некропаль Нуры знаходзіўся бліз [[Напата|Напаты]], першай [[сталіца|сталіцы]] дзяржавы Куш. Разам з [[Джэбель-Баркал]] з’яўляўся адным з галоўных сакральных месцаў [[Нубія|Нубіі]]. Узвядзенне [[Піраміда (збудаванне)|пірамід]]-грабніц манархаў Куша ў Нуры пачалося пры валадары [[Тахарка]] ([[690 да н.э.|690]] — [[664 да н.э.|664]] гг. да н. э.), які меў тытулы ''корэ'' Куша і [[фараон]]а [[Старажытны Егіпет|Егіпта]]. Нуры заставаўся важным месцам пахавання і ў эпоху [[Мероэ]], калі Напата страціла сваё значэнне. Апошнія грабніцы датуюцца [[308 да н.э.|308]] г. да н. э.

[[Археалогія|Археалагічныя]] даследаванні вядуцца з [[1916]] г.

== Піраміды ==
Усяго ў Нуры налічваецца 61 [[Піраміда (збудаванне)|піраміда]]. Найбольшая ў магільным комплексе піраміда [[Тахарка|Тахаркі]] мае плошчу 51,75 м² і ўзвышаецца ўсяго на 40 м. Піраміды будаваліся з чырвонага [[пясчанік]]а, які здабываўся непадалёк.

Першапачаткова піраміды Нуры мелі наступную структуру:
[[Файл:Nuri pyramides plan.png|Nuri pyramides plan]]
* '''A''': сама піраміда
* '''B''': уваходная [[капліца]]
* '''C''': [[лесвіца]] або [[алея]] ў уваходную капліцу
* '''D''': пахавальная камера

Найчасцей пахавальная камера была падземнай, злучалася з паверхняй вузкім [[Тунэль|тунэлем]].

== Гл. таксама ==
* [[Аль-Мусаўварат ас-Суфра]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Сусветная спадчына|1073}}
{{Commons|Pyramids of Nuri}}
* [http://whc.unesco.org/en/list/1073 unesco.org]
* [http://www2.astronomicalheritage.net/index.php/show-entity?idunescowhc=1073 Napata, Sudan (including Djebel Barkal and Nuri)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150510143429/http://www2.astronomicalheritage.net/index.php/show-entity?idunescowhc=1073 |date=10 мая 2015 }}
* [http://www.narmer.pl/pir/pirnub_en.htm Kushite Pyramids in Nubia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210309200324/http://www.narmer.pl/pir/pirnub_en.htm |date=9 сакавіка 2021 }}
* [http://www.philipcoppens.com/nap_art3.html Philip Coppens, The Nubian Pyramids]

{{Сусветная спадчына ў Судане}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Судане]]
[[Катэгорыя:Археалогія ў Судане]]
[[Катэгорыя:Нубія]]</text>
      <sha1>89rf02ycmiodcfma8z2bb7zvj0ivqx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шварц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>227242</id>
    <revision>
      <id>5190024</id>
      <parentid>4860153</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5190024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2355" sha1="7kji6vqt688hdovov56g5sfnu0iyfc6" xml:space="preserve">'''Шварц''' ({{lang-de|Schwarz}}, {{lang-yi|שװאַרץ}} — ''чорны'') — распаўсюджанае нямецкае і яўрэйскае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Алена Андрэеўна Шварц]], руская паэтэса
* [[Аўром Шварц]], журналіст
* [[Аўром-Шмуіл Шварц]], паэт
* [[Герш Шварц]], пісьменнік
* [[Дэвід Хейвуд Шварц]], амерыканскі дыпламат
* [[Ізроіл-Янкеў Шварц]], паэт
* [[Копл Шварц]], дзеяч рабочага руху
* [[Ларан Шварц]], французскі матэматык
* [[Леан Шварц]], паэт
* [[Марак Шварц]], мастак і скульптар
* [[Меер Шварц]], драматург і сцэнарыст
* [[Мэйлах Шварц]], пісьменнік
* [[Мелвін Шварц]], амерыканскі [[фізік]], [[прафесар]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1988)
* [[Мікалай Ільіч Шварц]] (1886—?) — урач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1938), прафесар (1949).
* [[Нісан Шварц]], паэт
* [[Пінхас Шварц]] (Крук), журналіст
* [[Райманд Шварц]], паэт-эсперантыст
* [[Сімха Шварц]], паэт і скульптар
* [[Уільям Самуэль Шварц]] (1896—1977) — жывапісец, графік і скульптар.
* [[Франц Ксавер Шварц]], дзяржаўны і палітычны дзеяч нацысцкай Германіі, загадчык фінансамі НСДАП
* [[Хаім Шварц]], паэт
* [[Шлойме Шварц]] (Чарны), паэт
* [[Шмуіл Шварц]], вязень савецкіх лагераў
* [[Шолам Шварц]]
* [[Шымен-Ар'я Шварц]], рэлігійны дзеяч
* [[Юліян Шварц]], тэатральны дзеяч
* Янкеў Шварц, лонданскі рэлігійны дзеяч
* [[Яўген Львовіч Шварц]], рускі савецкі драматург

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>7kji6vqt688hdovov56g5sfnu0iyfc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй</title>
    <ns>14</ns>
    <id>230364</id>
    <revision>
      <id>5189733</id>
      <parentid>3280145</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5189733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="d56uy8r00ed4rfc2jvni4ux2dbnexua" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Катэгорыі пісьменнікаў|Хемінгуэй Эрнэст]]
{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}</text>
      <sha1>d56uy8r00ed4rfc2jvni4ux2dbnexua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мілан I Абрэнавіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>231300</id>
    <revision>
      <id>5189809</id>
      <parentid>5090544</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12037" sha1="rrh9ptykz8gf9t4sfadu64fb1s66605" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Мілан Абрэнавіч
| арыгінал імя   = Милан Обреновић
| выява            = KraljMilanObrenović.jpg
| апісанне выявы            = 
| шырыня    =280
| герб = Grb kneza Milana Obrenovica IV.png
| пасада          = [[Князь Сербіі]]
| пад імем         = Мілан Абрэнавіч IV
| сцяг               = Flag of Serbia (1835–1882).svg
| перыядпачатак       = [[10 чэрвеня]] [[1868]]
| перыядканец        =  [[1882]] 
| папярэднік     = [[Міхаіл Абрэнавіч]]
| пераемнік           = пасада скасавана
| каранацыя          =  
| жонка        = [[Наталля Абрэнавіч]]
| дзеці = [[Аляксандр Абрэнавіч]]
| пасада_2        = [[Каралеўства Сербія|Кароль Сербіі]]
| пад імем_2         = Мілан I Абрэнавіч 
| сцяг_2             = Flag of Serbia (1882–1918).svg
| перыядпачатак_2     = [[1882]]
| перыядканец_2      =  [[6 сакавіка]] [[1889]]
| папярэднік_2   = пасада заснавана
| пераемнік_2         = [[Аляксандр Абрэнавіч]]
| род = 
| бацька = 
| маці = 
| адрачэнне_2 = [[6 сакавіка]] [[1889]]
| веравызнанне = [[Праваслаўе]]
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
|манаграма =Royal Monogram of King Milan I of Serbia, Variant.svg
|шырыня манаграмы = 
}}
'''Мі́лан Абрэ́навіч IV''' (''Милан Обреновић''; [[22 жніўня]] [[1854]], [[Ясы]] — [[11 лютага]] [[1901]], [[Вена]]) — [[Сербія|сербскі]] палітычны дзеяч, у [[1868 год|1868]]—[[1882]] гады — [[Княства Сербія|князь Сербіі]], у [[1882 год|1882]]—[[1889]] гады — [[Каралеўства Сербія|кароль Сербіі]] пад імем '''Мілан I'''. Траюрадны пляменнік першага сербскага князя [[Мілаш Абрэнавіч|Мілаша Абрэнавіча]].

== Біяграфія ==
Мілан нарадзіўся праз амаль 14 месяцаў пасля смерці свайго бацькі Мілаша II Абрэнавіча, пляменніка князя [[Мілаш Абрэнавіч|Мілаша Абрэнавіча I]]. Сербскія прыдворныя часта абмяркоўвалі гэты пікантны эпізод, а маці, '''Марыя Катарджы''', на гэтыя папрокі аджартоўвалася: раз яна каралева, тое мае права нараджаць пазней, чым простыя смяротныя. Так што хто менавіта быў сапраўдным бацькам Мілана, засталося тайнай&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = Игорь Ливанов|загаловак = Милан I Обренович шантажировал свою страну?|выданне = Загадки истории, № 22|год = 2014|нумар = |старонкі = }}&lt;/ref&gt;.У кастрычніку [[1875]] года Мілан ажаніўся са сваёй траюраднай сястрой шаснаццацігадовай малдаўскай [[баярын]]яй [[Наталля Абрэнавіч|Наталляй Кешка]]. Праз год у іх нарадзіўся сын [[Аляксандр Абрэнавіч|Аляксандр]], аднак адносіны паіж сужэнцамі станавіліся ўсё халаднейшымі. У [[1886]] годзе яны разыйшліся.
[[File:Exkönig Milan (Wiener Bilder 1901).png|thumb|left|Мілан I Абрэнавіч у час [[Сербска-балгарская вайна|сербска-балгарскай вайны]]]]
Упершыню ў гісторыі [[Сербія|Сербіі]] ў [[1875]] годзе склікаў [[Парламент Сербіі|Народную скупшчыну]]. Прытрымліваўся [[Русафільства|русафільскай]] лініі ў супрацьлегласць [[Карагеоргіевічы|Карагеоргіевічам]], які былі тады безумоўнымі прыхільнікамі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. У ліпені [[1876]] года [[Серба-чарнагорска-турэцкая вайна|абвясціў вайну]] [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Спачатку сам камандаваў войскамі, але праявіў ваенную няздольнасць і 12 жніўня, вярнуўшыся ў [[Бялград]], перадаў камандаванне генералу [[Міхаіл Рыгоравіч Чарняеў|Міхаілу Чарняеву]]. Апошні, пацярпеўшы некалькі сур’ёзных паражэнняў, абвясціў, у надзеі падняць прэстыж Сербіі, Мілана [[каралеўства Сербія|каралём Сербскім]], але ніводная дзяржава не прызнала гэтага.

Пасля [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—78 гадоў]] адным з вынікаў якой паводле [[Берлінскі кангрэс|Берлінскага кангрэса]] стала зацвярджэнне незалежнасці [[Сербія|Сербіі]] ад [[Асманская імперыя|Турцыі]], кароль Мілан заняў прааўстрыйскую пазіцыю. У 1881 годзе заключыў з [[Аўстра-Венгрыя]]й гандлёвы дагавор і тайную канвенцыю, якія замянілі ранейшую прарасійскую арыентацыю. У [[1885]] годзе развязаў [[сербска-балгарская вайна|вайну з Балгарыяй]], якая скончылася паражэннем сербаў.

6 сакавіка 1889 года адрокся ад прастола на карысць свайго 13-гадовага сына [[Аляксандр Абрэнавіч|Аляксандра]], рэгентамі да якога прызначыў [[Ёван Рысціч|Ёвана Рысціча]], Проціча і Белімаркавіча. Пасля гэтага жыў у [[Парыж]]ы пад імем графа Такава, але часам прыязджаў у Бялград, адкрыта кіруючы сынам і рэгенцтвам. У 1891 годзе апублікаваў у газетах ліст, у якім сцвярджаў, што Алена Маркавіч і Алена Кнічанін былі задушаны ў турме па загадзе міністра ўнутраных спраў [[Ілія Гарашанін|Іліі Гарашаніна]]. Апошні адказваў, што даць такі загад мог толькі сам кароль, бо Гарашанін быў тым часам у адпачынку, і турэмныя ўлады непасрэдна падпарадкоўваліся каралю. Супраць гэтых звестак былі прадстаўлены нейскія сведчанні, але факт застаўся не да канца высветленым, ва ўсякім разе Мілан, калі не сам прадпісаў забойства, то, ведаючы пра яго, зрабіў Гарашаніна прэм’ерам. Гэта палеміка не перашкодзіла яму прымірыцца з Гарашаніным і з Перам Тодаравічам (1894), якія апісалі яго ў змрочных фарбах у рамане «Далоў з прастола».

Пасля адрачэння атрымліваў штогадовае ўтрыманне ў памеры 300&amp;nbsp;000 [[франк]]аў. Гэтых грошай яму не хапала, асабліва на гульню, і ён звяртаўся да сербскага ўрада з просьбай даць субсідыю, пагражаючы, у выпадку адмовы, прыездам у Сербію. За субсідыю ў 1 мільён франкаў, дадзеную яму ў [[1892]] годзе падпісаў адрачэнне ад сербскага падданства, але працягваў, аднак, умешвацца ў сербскія справы. Яго сын, кароль Аляксандр, здзейсніў па яго намовах два дзяржаўныя перавароты ў [[1893]] і [[1894]] гадах.

У 1893 годзе Мілан прымірыўся з жонкай і [[сінод]] прызнаў рэтраактыўна скасаванне іх шлюбу несапраўдным. Насуперак прынятым абавязацельствам, у 1894 годзе вярнуўся ў Сербію. Працягваў час ад часу атрымліваць новыя субсідыі ад урада.

У студзені 1898 года яго сын, кароль Аляксандр, прызначыў Мілана галоўнакамандуючым сербскай арміяй, што выклікала моцную незадаволенасць у Сербіі і здзіўленне за мяжой. У ліпені 1899 года нейкі Кнезевіч няўдала замахваўся ў Бялградзе на яго жыццё. Хоць не было ніякіх доказаў, што за замахам стаяў хто-небудзь яшчэ, але ўрад прыцягнуў да суда правадыроў радыкальнай партыі. Кнезевіч быў прысуджаны да пакарання смерцю, [[Нікола Пашыч|Пашыч]] і іншыя [[Народная радыкальная партыя|радыкалы]] — да турмы. Шлюб караля Аляксандра з [[Драга Абрэнавіч|Драгай Машынай]] выклікаў незадаволенасць Мілана, таму ён пасварыўся з сынам, адмовіўся ад камандавання арміяй, пакінуў Сербію і пасяліўся з [[1899]] года ў [[Вена|Вене]].

Памёр Мілан Абрэнавіч [[11 лютага]] [[1901]] года, пахаваны ў Вене як член каралеўскай сям’і.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Милан I}}

== Спасылкі ==
* [http://www.srpska.ru/article.php?nid=1077&amp;sq=19,235&amp;crypt= Мілан I Абрэнавіч на старонцы Српска.ру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304080353/http://www.srpska.ru/article.php?nid=1077&amp;sq=19,235&amp;crypt= |date=4 сакавіка 2016 }}

{{start box}}
{{succession box|before=[[Міхаіл III Абрэнавіч]]|after=''Абвешчаны каралём''|title= Князь Сербіі&lt;br&gt;|years=[[1868]]—[[1882]]}}
{{succession box|before=''Новы тытул''|after=[[Аляксандр Абрэнавіч]]|title= Кароль Сербіі&lt;br&gt;|years=[[1882]]—[[1889]]}}
{{end box}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Каралі сербскія]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага]]</text>
      <sha1>rrh9ptykz8gf9t4sfadu64fb1s66605</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэдлі Рычардсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>231723</id>
    <revision>
      <id>5189732</id>
      <parentid>5188310</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Эрнэст Хэмінгуэй]]; дададзена [[Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1882" sha1="kxysddi9kpe2rkro663c8j9e40i5xew" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Імя                = 
| Подпіс             = 
| Лога               = 
| Выява              = Ernest Hadley and Bumby Hemingway.jpg
| Апісанне выявы     = Хэдлі, Эрнэст Хемінгуэй і іх сын [[Джэк Хемінгуэй|Джэк]] у [[Аўстрыі]], 1926 год
| Поўнае імя         = 
| Дата нараджэння    =
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці        =
| Месца смерці       =
| Гады               =
| Нацыянальнасць     = 
| Краіна             =
| Прафесіі           =
| Інструменты        =
| Жанры              =
| Псеўданімы         =
| Калектывы          =
| Супрацоўніцтва     =
| Лэйблы             =
| Узнагароды         =
| Сайт               =
}}
'''Элізабэт Хэдлі Рычардсан''' ({{lang-en|Elizabeth Hadley Richardson}}; {{ДН|9|11|1891}}-{{ДС|22|1|1979}}) — першая жонка амерыканскага пісьменніка [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хемінгуэя]].

Яны ажаніліся ў 1921 годзе і праз некалькі месяцаў пераехалі ў [[Парыж]]. У 1925 годзе даведалася пра раман Хемінгуэя з [[Палін Пфайфер]] і ў 1927 развялася з ім. У 1933 годзе Хэдлі ажанілася ў другі раз, з журналістам [[Пол Моўрэр|Полам Моўрэрам]], з якім пазнаёмілася ў Парыжы.
{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рычардсан Хэдлі}}
[[Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй]]
[[Катэгорыя:Піяністы ЗША]]</text>
      <sha1>kxysddi9kpe2rkro663c8j9e40i5xew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metro: Last Light</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233300</id>
    <revision>
      <id>5189899</id>
      <parentid>5189534</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <origin>5189899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7113" sha1="54kp5iematro25qil0r3j5vcj7v8702" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}{{Перапісаць}}{{Картка гульні
| назва                    = Metro 2033: Last Light
| выява                    = [[File:Metro_2033-_Last_Light.jpg]]
| распрацоўшчык            = {{Сцяг|Украіна}} [[4A Games]]
| выдаўцы                  = {{Сцяг|Германія}} [[Deep Silver]]
| дата выпуску             = 
'''[[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]]'''
{{Сцяг|ЗША}} [[14 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|ЕС}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|Беларусь}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|СНД}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Mac OS X]] '''
{{Сцяг|Свет}} [[10 верасня]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Linux]]'''
{{Сцяг|Свет}} [[5 лістапада]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Xbox One]], [[PlayStation 4]]'''
{{Сцяг|ЗША}} [[26 жніўня]] [[2014]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|ЕС}} [[29 жніўня]] [[2014]] &lt;br /&gt;
| узроставы рэйтынг        = [[PEGI]]: 18+
| сістэмныя патрабаванні = '''Мінімальныя:'''
* Працэсар: Intel Core 2 Duo 2.2 GHz або аналаг AMD
* RAM: 2 ГБ
* Відэакарта: GeForce GTS 250 або Radeon 3870
'''Рэкамендаваныя:'''
* Працэсар: Intel Core i5 2.6 GHz або AMD Phenom II X4 965
* RAM: 4 GB
* Відэакарта: GeForce GTX 580 (GTX 660 Ti) або Radeon 7850
}}

'''Metro 2033: Last Light''' (бел. ''Метро 2033: Прамень надзеі'') — постапакаліптычная [[відэагульня]] ў жанры [[шутар ад першай асобы]], [[сіквел]] гульні [[Metro 2033]]. Распрацоўшчыкам гульні была ўкраінская студыя [[4А Games]], выдаўцом гульні павінна была выступаць кампанія [[THQ]], аднак з-за яе банкруцтва гульню выдавала кампанія [[Deep Silver]]. Афіцыйны выпуск адбыўся 13 мая 2013 года, у Беларусі і краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] 17 мая.

== Гісторыя распрацоўкі ==
Аўтары гульні вырашылі не браць за аснову падзеі другой кнігі [[Дзмітрый Аляксеевіч Глухоўскі|Дзмітрыя Глухоўскага]]. Замест гэтага гульня стала прамым працягам першай часткі. Галоўным героем ''Metro: Last Light'' зноў стаў Арцём, які на гэты раз павінен прадухіліць грамадзянскую вайну паміж насельнікамі розных станцый маскоўскага метро. Прэзентацыя ''Metro: Last Light'' праходзіла падчас выставы [[E3|E3 2011]].

На спецыяльнай канферэнцыі для інвестараў THQ напрыканцы 2011 фінансавага года генеральны дырэктар кампаніі Браян Фарэл ({{lang-en|Brian Farrell}}) афіцыйна пацвердзіў распрацоўку ''Metro: Last Light''.

Журналісты, якія пабывалі ў [[Лондан]]е на паказе дэма-версіі гульні, паведамілі, што гульня выглядае выдатна, у гульні засталіся стэлс-місіі, перастрэлкі выглядаюць нашмат лепш тых, што былі ў арыгінальнай Metro 2033. Сіквел распрацоўваўся на аснове трох галоўных прынцыпаў: першы — гэта захаваць атмасферу жаху першай частцы, другі — разнастаіць набор зброі, трэці — удасканаліць тэхналогіі Metro 2033. Распрацоўшчыкі абяцалі захаваць усе лепшае, што было ў Metro 2033, аптымізаваць графічны рухавік і выправіць недахопы. Для гульні быў створаны паўнавартасны сеткавы рэжым&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://games.mail.ru/pc/news/2011-06-01/12421|title=Экшан Metro: Last Light стане прамым працягам шутеру Metro 2033|author=Іван Лобанов/date=2011-06-01/publisher=ігри@mail.ru/language=російською/accessdate=2011-06-18/archiveurl=http://www.webcitation.org/69agTjuAQ/archivedate=2012-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Падзеі гульні адбываюцца ў 2034 годзе, праз год пасля падзей Metro 2033, падчас якіх галоўны герой Арцём ракетны ўдарам знішчыў Чорных — таямнічых істот, якія нібыта пагражалі тым, хто выжыў у маскоўскім метрапалітэне пасля ядзернай вайны. Нейтральны міратворчы ордэн «Спарта», да якога Арцём далучыўся ў папярэдняй гульні, часткова заняў бункер Д6, які яшчэ не да канца даследаваны і, меркавана, мае вялікія багацці. Супернікі «Спарты» — камуністычная Чырвоная лінія і фашысцкі Чацвёрты рэйх — спадзяюцца захапіць бункер і яго багацці. Арцём дагэтуль не ўпэўнены, што Чорных трэба было знішчаць. Загадкавы падарожнік Хан паведамляе, што адна істота з Чорных усё ж выжыла. Кіраўнік «Спарты» Мельнік адпраўляе Арцёма і сваю дачку Ганну дабіць істоту.

== Гл. таксама ==
* [[Metro 2033]]
* [[Metro 2033 Redux]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]]
[[Катэгорыя:Відэагульні па кнігах]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Гульні, сертыфікаваныя для Games for Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]]
[[Катэгорыя:Гульні для Nintendo Switch]]
[[Катэгорыя:Масква ў культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Гульні для Linux]]
[[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]]</text>
      <sha1>54kp5iematro25qil0r3j5vcj7v8702</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189900</id>
      <parentid>5189899</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7054" sha1="3aq90t7c9qzxqblmbmjkmyfw1dbg5f8" xml:space="preserve">{{Картка гульні
| назва                    = Metro 2033: Last Light
| выява                    = [[File:Metro_2033-_Last_Light.jpg]]
| распрацоўшчык            = {{Сцяг|Украіна}} [[4A Games]]
| выдаўцы                  = {{Сцяг|Германія}} [[Deep Silver]]
| дата выпуску             = 
'''[[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]]'''
{{Сцяг|ЗША}} [[14 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|ЕС}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|Беларусь}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|СНД}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Mac OS X]] '''
{{Сцяг|Свет}} [[10 верасня]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Linux]]'''
{{Сцяг|Свет}} [[5 лістапада]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Xbox One]], [[PlayStation 4]]'''
{{Сцяг|ЗША}} [[26 жніўня]] [[2014]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|ЕС}} [[29 жніўня]] [[2014]] &lt;br /&gt;
| узроставы рэйтынг        = [[PEGI]]: 18+
| сістэмныя патрабаванні = '''Мінімальныя:'''
* Працэсар: Intel Core 2 Duo 2.2 GHz або аналаг AMD
* RAM: 2 ГБ
* Відэакарта: GeForce GTS 250 або Radeon 3870
'''Рэкамендаваныя:'''
* Працэсар: Intel Core i5 2.6 GHz або AMD Phenom II X4 965
* RAM: 4 GB
* Відэакарта: GeForce GTX 580 (GTX 660 Ti) або Radeon 7850
}}

'''Metro 2033: Last Light''' (бел. ''Метро 2033: Прамень надзеі'') — постапакаліптычная [[відэагульня]] ў жанры [[шутар ад першай асобы]], [[сіквел]] гульні [[Metro 2033]]. Распрацоўшчыкам гульні была ўкраінская студыя [[4А Games]], выдаўцом гульні павінна была выступаць кампанія [[THQ]], аднак з-за яе банкруцтва гульню выдавала кампанія [[Deep Silver]]. Афіцыйны выпуск адбыўся 13 мая 2013 года, у Беларусі і краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] 17 мая.

== Гісторыя распрацоўкі ==
Аўтары гульні вырашылі не браць за аснову падзеі другой кнігі [[Дзмітрый Аляксеевіч Глухоўскі|Дзмітрыя Глухоўскага]]. Замест гэтага гульня стала прамым працягам першай часткі. Галоўным героем ''Metro: Last Light'' зноў стаў Арцём, які на гэты раз павінен прадухіліць грамадзянскую вайну паміж насельнікамі розных станцый маскоўскага метро. Прэзентацыя ''Metro: Last Light'' праходзіла падчас выставы [[E3|E3 2011]].

На спецыяльнай канферэнцыі для інвестараў THQ напрыканцы 2011 фінансавага года генеральны дырэктар кампаніі Браян Фарэл ({{lang-en|Brian Farrell}}) афіцыйна пацвердзіў распрацоўку ''Metro: Last Light''.

Журналісты, якія пабывалі ў [[Лондан]]е на паказе дэма-версіі гульні, паведамілі, што гульня выглядае выдатна, у гульні засталіся стэлс-місіі, перастрэлкі выглядаюць нашмат лепш тых, што былі ў арыгінальнай Metro 2033. Сіквел распрацоўваўся на аснове трох галоўных прынцыпаў: першы — гэта захаваць атмасферу жаху першай частцы, другі — разнастаіць набор зброі, трэці — удасканаліць тэхналогіі Metro 2033. Распрацоўшчыкі абяцалі захаваць усе лепшае, што было ў Metro 2033, аптымізаваць графічны рухавік і выправіць недахопы. Для гульні быў створаны паўнавартасны сеткавы рэжым&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://games.mail.ru/pc/news/2011-06-01/12421|title=Экшан Metro: Last Light стане прамым працягам шутеру Metro 2033|author=Іван Лобанов/date=2011-06-01/publisher=ігри@mail.ru/language=російською/accessdate=2011-06-18/archiveurl=http://www.webcitation.org/69agTjuAQ/archivedate=2012-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Падзеі гульні адбываюцца ў 2034 годзе, праз год пасля падзей Metro 2033, падчас якіх галоўны герой Арцём ракетны ўдарам знішчыў Чорных — таямнічых істот, якія нібыта пагражалі тым, хто выжыў у маскоўскім метрапалітэне пасля ядзернай вайны. Нейтральны міратворчы ордэн «Спарта», да якога Арцём далучыўся ў папярэдняй гульні, часткова заняў бункер Д6, які яшчэ не да канца даследаваны і, меркавана, мае вялікія багацці. Супернікі «Спарты» — камуністычная Чырвоная лінія і фашысцкі Чацвёрты рэйх — спадзяюцца захапіць бункер і яго багацці. Арцём дагэтуль не ўпэўнены, што Чорных трэба было знішчаць. Загадкавы падарожнік Хан паведамляе, што адна істота з Чорных усё ж выжыла. Кіраўнік «Спарты» Мельнік адпраўляе Арцёма і сваю дачку Ганну дабіць істоту.

== Гл. таксама ==
* [[Metro 2033]]
* [[Metro 2033 Redux]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]]
[[Катэгорыя:Відэагульні па кнігах]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Гульні, сертыфікаваныя для Games for Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]]
[[Катэгорыя:Гульні для Nintendo Switch]]
[[Катэгорыя:Масква ў культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Гульні для Linux]]
[[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]]</text>
      <sha1>3aq90t7c9qzxqblmbmjkmyfw1dbg5f8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189988</id>
      <parentid>5189900</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7052" sha1="ecvtciib63rpdohxnznk7rw0qqwssvl" xml:space="preserve">{{Картка гульні
| назва                    = Metro 2033: Last Light
| выява                    = [[File:Metro_2033-_Last_Light.jpg]]
| распрацоўшчык            = {{Сцяг|Украіна}} [[4A Games]]
| выдаўцы                  = {{Сцяг|Германія}} [[Deep Silver]]
| дата выпуску             = 
'''[[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]]'''
{{Сцяг|ЗША}} [[14 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|ЕС}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|Беларусь}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|СНД}} [[17 мая]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Mac OS X]] '''
{{Сцяг|Свет}} [[10 верасня]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Linux]]'''
{{Сцяг|Свет}} [[5 лістапада]] [[2013]] &lt;br /&gt;
'''[[Xbox One]], [[PlayStation 4]]'''
{{Сцяг|ЗША}} [[26 жніўня]] [[2014]] &lt;br /&gt;
{{Сцяг|ЕС}} [[29 жніўня]] [[2014]] &lt;br /&gt;
| узроставы рэйтынг        = [[PEGI]]: 18+
| сістэмныя патрабаванні = '''Мінімальныя:'''
* Працэсар: Intel Core 2 Duo 2.2 GHz або аналаг AMD
* RAM: 2 ГБ
* Відэакарта: GeForce GTS 250 або Radeon 3870
'''Рэкамендаваныя:'''
* Працэсар: Intel Core i5 2.6 GHz або AMD Phenom II X4 965
* RAM: 4 GB
* Відэакарта: GeForce GTX 580 (GTX 660 Ti) або Radeon 7850
}}

'''Metro 2033: Last Light''' (бел. ''Метро 2033: Прамень надзеі'') — постапакаліптычная [[відэагульня]] ў жанры [[шутар ад першай асобы]], [[сіквел]] гульні [[Metro 2033]]. Распрацоўшчыкам гульні была ўкраінская студыя [[4А Games]], выдаўцом гульні павінна была выступаць кампанія [[THQ]], аднак з-за яе банкруцтва гульню выдавала кампанія [[Deep Silver]]. Афіцыйны выпуск адбыўся 13 мая 2013 года, у Беларусі і краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] 17 мая.

== Гісторыя распрацоўкі ==
Аўтары гульні вырашылі не браць за аснову падзеі другой кнігі [[Дзмітрый Аляксеевіч Глухоўскі|Дзмітрыя Глухоўскага]]. Замест гэтага гульня стала прамым працягам першай часткі. Галоўным героем ''Metro: Last Light'' зноў стаў Арцём, які на гэты раз павінен прадухіліць грамадзянскую вайну паміж насельнікамі розных станцый маскоўскага метро. Прэзентацыя ''Metro: Last Light'' праходзіла падчас выставы [[E3|E3 2011]].

На спецыяльнай канферэнцыі для інвестараў THQ напрыканцы 2011 фінансавага года генеральны дырэктар кампаніі Браян Фарэл ({{lang-en|Brian Farrell}}) афіцыйна пацвердзіў распрацоўку ''Metro: Last Light''.

Журналісты, якія пабывалі ў [[Лондан]]е на паказе дэма-версіі гульні, паведамілі, што гульня выглядае выдатна, у гульні засталіся стэлс-місіі, перастрэлкі выглядаюць нашмат лепш тых, што былі ў арыгінальнай Metro 2033. Сіквел распрацоўваўся на аснове трох галоўных прынцыпаў: першы — гэта захаваць атмасферу жаху першай часткі, другі — павялічыць набор зброі, трэці — удасканаліць тэхналогіі Metro 2033. Распрацоўшчыкі абяцалі захаваць усе лепшае, што было ў Metro 2033, аптымізаваць графічны рухавік і выправіць недахопы. Для гульні быў створаны паўнавартасны сеткавы рэжым&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://games.mail.ru/pc/news/2011-06-01/12421|title=Экшан Metro: Last Light стане прамым працягам шутеру Metro 2033|author=Іван Лобанов/date=2011-06-01/publisher=ігри@mail.ru/language=російською/accessdate=2011-06-18/archiveurl=http://www.webcitation.org/69agTjuAQ/archivedate=2012-08-01}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Падзеі гульні адбываюцца ў 2034 годзе, праз год пасля падзей Metro 2033, падчас якіх галоўны герой Арцём ракетны ўдарам знішчыў Чорных — таямнічых істот, якія нібыта пагражалі тым, хто выжыў у маскоўскім метрапалітэне пасля ядзернай вайны. Нейтральны міратворчы ордэн «Спарта», да якога Арцём далучыўся ў папярэдняй гульні, часткова заняў бункер Д6, які яшчэ не да канца даследаваны і, меркавана, мае вялікія багацці. Супернікі «Спарты» — камуністычная Чырвоная лінія і фашысцкі Чацвёрты рэйх — спадзяюцца захапіць бункер і яго багацці. Арцём дагэтуль не ўпэўнены, што Чорных трэба было знішчаць. Загадкавы падарожнік Хан паведамляе, што адна істота з Чорных усё ж выжыла. Кіраўнік «Спарты» Мельнік адпраўляе Арцёма і сваю дачку Ганну дабіць істоту.

== Гл. таксама ==
* [[Metro 2033]]
* [[Metro 2033 Redux]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Відэагульні 2013 года]]
[[Катэгорыя:Відэагульні па кнігах]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Гульні, сертыфікаваныя для Games for Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]]
[[Катэгорыя:Гульні для Nintendo Switch]]
[[Катэгорыя:Масква ў культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Гульні для Linux]]
[[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]]</text>
      <sha1>ecvtciib63rpdohxnznk7rw0qqwssvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мілюнцы (Браслаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234213</id>
    <revision>
      <id>5189818</id>
      <parentid>5100897</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="h56s1nph4o3ucvp74q7qd16suit9d0e" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Мілюнцы
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Браслаўскі
|сельсавет             = Опсаўскі
}}
{{значэнні|Спасылка=Мілюнцы}}
'''Мілю́нцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Miliuncy}}, {{lang-ru|Милюнцы}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Опсаўскі сельсавет|Опсаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Вядома з XIV ст. як '''Пеліканы'''.

З 1921 года вёска ў складзе [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. 

Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у гэтай вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала '''51-100''' %.&lt;ref&gt;[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 243.&lt;/ref&gt;

З 1939 года ў БССР.

Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Відзаўскі пассавет|Відзаўскага пассавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&amp;oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&amp;oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 368 жыхароў, 63 двары&lt;ref name=&quot;skorowidz&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 9.&lt;/ref&gt;.
* 1938 год — 330 жыхароў, 68 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 10&lt;/ref&gt;.

== Славутасці ==
[[Файл:Мілюнцы. На старых могілках (02).jpg|міні|злева|На старых могілках]]
* [[Касцёл Святога Якуба (Мілюнцы)|Касцёл Св. Апостала Якуба]] ([[1907]])
* Сядзіба Пеліканаў «Пеліканы» ([[XVIII]]—[[XIX]] стст.)
** Каталіцкая капліца
** Гаспадарчая пабудова ([[XIX ст.]])
* Хрысціянскія могілкі

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/pavet-vydanne-krayaznawtsaw-braslawshchyny-4-49-2006|title=Павет 4 (49) 2006|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-10-27|archive-date=27 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027172543/https://kamunikat.org/pavet-vydanne-krayaznawtsaw-braslawshchyny-4-49-2006|url-status=dead}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/milyuncy/index.htm}}

{{Опсаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Опсаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Мілюнцы (Браслаўскі раён)| ]]</text>
      <sha1>h56s1nph4o3ucvp74q7qd16suit9d0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тры таварышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235154</id>
    <revision>
      <id>5189727</id>
      <parentid>4083693</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4381" sha1="7dm84i0nzj3bszr6ivjmrzam7drwnej" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Тры таварышы
|Назва-арыгінал      = {{Lang-de|Drei Kameraden}}
|Выява               = Тры таварышы.png
|Памер               = 200пкс
|Подпіс выявы        = Беларускае выданне рамана Э. М. Рэмарка «Тры таварышы».
|Носьбіт             =[[кніга]]
}}
'''«Тры тава{{Націск}}рышы»''' ({{Lang-de|Drei Kameraden}}) — [[раман]] нямецкага пісьменніка [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Марыя Рэмарка]].
== Сюжэт ==
Рэмарк з вялікай лірычнай сілай паказвае жыццё далёкіх ад палітыкі людзей — былых франтавікоў, якія спазналі горыч расчаравання. Нягледзячы на падкрэслена аб’ектыўны тон апавядання, аўтар сцвярджае, што ва ўсім гэтым вінаваты той грамадскі лад, які апустошыў і пазбавіў шчасця цэлае пакаленне нямецкага народа.
== Праблематыка==
[[Кандыдат навук|Кандыдат]] філалагічных навук І. Лапін у сваёй прадмове да беларускага выдання рамана, якая мела назву «Раман-рэквіем», так адзначыў мастацкі свет кнігі:
{{Цытата|Прынцыпова пакідаючы ўбаку палітыку і філасофскія абагульненні, пісьменнік тым не менш сваімі кнігамі і героямі далучаўся да найбольш вострых канфліктаў эпохі. «Тры таварышы» прымушаюць задумацца не толькі над асабістымі, але і сацыяльнымі праблемамі: уплыў вайны на людскія душы, саслоўныя бар’еры, пасляваеннае гандлярства і хцівасць, агіднасць мяшчанскай маралі, зараджэнне фашызму. Без усякай сентыментальнасці пісьменнік стварае вобразы людзей з розных сацыяльных слаёў, не падманваючы сябе і чытачоў наконт слабасцей чалавечай прыроды. Э. М. Рэмарк то з болем, то са спагадай піша пра тых, у каго не ўдалося жыццё, то ён з’едліва кплівы і бязлітасны да такіх герояў. Так што перад намі шмат у чым знарок немудрагелісты, вельмі жыццёвы і пераважна сумны расказ аб чалавечай долі на зямлі. Але ж ёсць яшчэ дружба, таварыскасць, каханне, якія і выводзяць галоўных герояў рамана да глыбінна чалавечага, да надзеі.}}
== Беларускае выданне ==
У 1994 годзе мінскім выдавецтвам «Мастацкая літаратура» выдадзены раман Рэмарка «Тры таварышы» у перакладзе з нямецкай мовы [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|Уладзіміра Папковіча]]. Пераклад зроблены з выдання Remarque E. M. Drei Kameraden: Roman. — Moskau: Verlag für fremdsprachige Literatur, 1960. Раман выдадзены тыражом {{Num|6000}} экземпляраў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://knihi.com/Erych_Maryja_Remark/Try_tavarysy.html|title=Эрых Марыя Рэмарк. Тры таварышы|publisher=[[Беларуская Палічка]]|date=|accessdate=2021-10-02|ref=knihi}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}
== Спасылкі ==
{{Commons}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]]
[[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]]</text>
      <sha1>7dm84i0nzj3bszr6ivjmrzam7drwnej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246563</id>
    <revision>
      <id>5189745</id>
      <parentid>5152386</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Дапоўнены гісторыя, геаграфія, насельніцтва і інфраструктура; дададзены звесткі пра Міхаіла Башылава, гістарычныя і сучасныя фотаздымкі, новыя крыніцы</comment>
      <origin>5189745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16092" sha1="lat9xzoe2l7jv644ucepm02kopxj7n2" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пірэвічы}}
{{НП-Беларусь
 |статус                = аграгарадок
 |беларуская назва      = Пірэвічы
 |выява                 = Пірэвічскі сельсавет. 2025 год.jpg
 |подпіс                = Будынак Пірэвіцкага сельсавета, 2025 год
 |вобласць              = Гомельская
 |раён                  = Жлобінскі
 |сельсавет             = Пірэвіцкі
 |першае згадванне      = XVI стагоддзе
 |катэгорыя ў Commons   = Pirevičy, Pirevičy Selsaviet
}}

'''Пірэ́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pirevičy}}, {{lang-ru|Пиревичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Пірэвіцкі сельсавет|Пірэвіцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Пірэвічы знаходзяцца за 27 км на паўднёвы ўсход ад [[Жлобін]]а, за 67 км ад [[Гомель|Гомеля]] і за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Салтанаўка (станцыя)|Салтанаўка]] на лініі Жлобін — Гомель.&lt;ref name=&quot;volosti&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/volasci-u-pachatku-xx-stagoddzya/
 |title=Жлобіншчына валасная ў пачатку ХХ стагоддзя
 |website=Zhlobin.site
 |access-date=2026-08-30
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

Аграгарадок размешчаны на рацэ [[Рудзенка (рака)|Рудзенка]], прытоку ракі [[Окра (рака)|Окра]]. На правым прытоку Рудзенкі знаходзіцца вадасховішча (сажалка). На захадзе Пірэвічы мяжуюць з лесам.

== Транспартная сетка ==
Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовай дарозе з выхадам на аўтамабільную дарогу Бабруйск — Гомель.

Планіроўка складаецца з трох частак, падзеленых ракой. Паўднёвая частка ўтворана амаль прамалінейнай вуліцай, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Ва ўсходняй частцы да крывалінейнай вуліцы з захаду далучаюцца тры прамалінейныя вуліцы. Заходняя частка складаецца з дзвюх вуліц. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|thumb|злева|Пірэвічы на пачатку XX стагоддзя]]

У 1924 годзе ў Пірэвічах былі знойдзены два скарбы манет 1624 года, у склад якіх уваходзілі манеты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і Нідэрландаў.

Паводле пісьмовых крыніц, паселішча вядома з XVI стагоддзя як сяло ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1525 годзе Пірэвічы згадваліся ў матэрыялах аб спрэчных землях паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай як сяло Стрэшынскай воласці.

У 1740-я гады, паводле інвентара Гомельскага староства, у вёсцы налічвалася 6 дымоў і 2 службы. У гаспадарках утрымліваліся 5 валоў і 5 коней. Згадваліся пустаўшчыны Макоўшчына, Дабрынішчына, Юшкоўшчына і Калініншчына.&lt;ref name=&quot;givi&quot;&gt;{{Кніга
 |аўтар=С. В. Марцэлеў
 |загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя
 |адказны=Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=БелЭн
 |год=2004
 |том=1
 |частка=1
 |старонак=632
 |isbn=985-11-0303-9
}}&lt;/ref&gt;

Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Пірэвічы ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

[[Файл:Будынак былой вінакурні ў Пірэвічах. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg|thumb|Будынак былой вінакурні ў Пірэвічах. Сучасны выгляд, 2025 год]]

У 1859 годзе дваранам Салтанам-Перасветавым у Пірэвічах і наваколлі належала 8102 дзесяціны зямлі, вінакурня, тры млыны і цагельны завод. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1885 годзе працавалі вінакурня і вадзяны млын. Пірэвічы ўваходзілі ў Старажуднянскую воласць [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Былое народнае вучылішча.jpg|thumb|злева|Будынак былога народнага вучылішча]]

У пачатку 1880-х гадоў у Пірэвічах адкрылася народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 44 вучні. З 1911 года пры вучылішчы працавала бібліятэка.

[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|thumb|Пірэвічы на пачатку XX стагоддзя]]

Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы знаходзіліся народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, дзве ветраныя мельніцы, дзве крупадзёркі, крама і піцейны дом. У размешчаным побач аднайменным фальварку было 2 двары і 22 жыхары, працавала крама.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|thumb|злева|Царква ў Пірэвічах на пачатку XX стагоддзя]]

У чэрвені 1902 года была адкрыта цагляная [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|Царква Усіх Святых]], пабудаваная ў неарускім стылі.

[[Файл:Пірэвічы. Дом святара.jpg|thumb|Дом святара ў Пірэвічах]]

У пачатку XX стагоддзя Пірэвічы былі адным з мясцовых гандлёвых цэнтраў. У вёсцы праводзіліся кірмашы.&lt;ref name=&quot;volosti&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст.png|thumb|злева|Кірмаш у Пірэвічах на пачатку XX стагоддзя]]
[[Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст. 1918 г.png|thumb|Кірмаш у Пірэвічах, 1918 год]]

У пачатку 1920-х гадоў у фальварку быў створаны калгас «Праца». З 20 жніўня 1924 года Пірэвічы сталі цэнтрам Пірэвіцкага сельсавета Жлобінскага раёна Бабруйскай акругі. З 20 лютага 1938 года — у складзе Гомельскай вобласці.

У 1929 годзе быў арганізаваны саўгас «Пірэвічы». Працавалі спіртзавод, маслабойня, торфаздабыўная, шавецкая і кравецкая арцелі. Спіртзавод вырабляў спірт-сырэц, які перапрацоўваўся на рэктыфікацыйным заводзе ў вёсцы [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]].&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Пірэвічах быў створаны атрад народнага апалчэння. Абсталяванне спіртзавода эвакуіравалі ў Пензу. Падчас акупацыі частка вёскі была спалена, загінулі 17 жыхароў.

У баях каля Пірэвіч у 1943—1944 гадах загінулі 139 савецкіх салдат і 6 партызан. Яны пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры аграгарадка. Пірэвічы былі вызвалены 2 снежня 1943 года. З снежня 1943 да ліпеня 1944 года тут размяшчаўся палявы шпіталь савецкіх войскаў.

На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 446 жыхароў Пірэвіцкага сельсавета. У 1976 годзе ў парку быў усталяваны абеліск з імёнамі загінулых.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

У 1966 годзе да Пірэвіч былі далучаны пасёлкі Літвінаўка, Нікольскі, Машок, Маладняк, Сазонаўка, Селянін і пасёлак спіртзавода.

З мая 1998 года выдавалася саўгасная шматтыражная газета «Пірэвіцкія весці». Пірэвічы былі цэнтрам саўгаса «Пірэвічы».

У склад Пірэвіцкага сельсавета раней уваходзілі населеныя пункты, якія цяпер не існуюць: Парасля, Кастрычнік, Гуцішча, Літвінаўка, Маладняк, Малінаўка, Машок, Нікольскі, Першамайскі, Сазонаўка, Селянін, Узлессе, пасёлак спіртзавода, Нясаеў Барок і Зялёны Рог.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

== Насельніцтва ==
=== Дынаміка ===
* 1885 год — 93 двары, 570 жыхароў.
* 1897 год — 164 двары, 1130 жыхароў.
* 1959 год — 669 жыхароў.
* 2000 год — 486 двароў, 1132 жыхары.&lt;ref name=&quot;bel12&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12к}}&lt;/ref&gt;
* 2004 год — 492 гаспадаркі, 1283 жыхары.

== Адукацыя ==
* Пірэвіцкая сярэдняя школа Жлобінскага раёна.
* Музычная школа.
* Школьны музей.

== Ахова здароўя ==
* Бальніца для дарослых.
* Амбулаторыя ўрача агульнай практыкі.
* Аптэка.

== Культура ==
* Дом культуры.
* Бібліятэка.
* Музей дзяржаўнай установы адукацыі «Пірэвіцкая сярэдняя школа Жлобінскага раёна».

== Вядомыя ўраджэнцы ==
* [[Міхаіл Сяргеевіч Башылаў (мастак)|Міхаіл Сяргеевіч Башылаў]] (1821—1870) — мастак, ілюстратар і карыкатурыст Расійскай імперыі. Нарадзіўся ў Пірэвічах, дзе прайшло яго дзяцінства і пачалося навучанне маляванню.

== Славутасці ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква.jpg|thumb|злева|Царква Усіх Святых у Пірэвічах]]
[[Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|thumb|Царква Усіх Святых, 2025 год]]
[[Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|thumb|злева|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год]]

* [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|Царква Усіх Святых]] (1902) — помнік архітэктуры неарускага стылю. Дэкаратыўнае аздабленне інтэр’ера і экстэр’ера — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313Г000312}}.
* Бровар — будынак былой вінакурні.
* Будынак былога народнага вучылішча.
* Шараговая гістарычная забудова.
* Воінскі абеліск.

== Памятныя мясціны ==
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]].
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.
* Мемарыяльная дошка і супрацьтанкавая гармата ў гонар артылерыстаў 63-га стралковага корпуса і начальніка артылерыі корпуса генерал-маёра Аляксандра Казакова. Мемарыял адкрыты ў 2022 годзе.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.sb.by/articles/general-kazakov-ne-pokinul-stroy.html
 |title=Генерал Казаков не покинул строй
 |website=Беларусь сегодня
 |date=2022-09-22
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 384.
* {{Кніга
 |аўтар=С. В. Марцэлеў
 |загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя
 |адказны=Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=БелЭн
 |год=2004
 |том=1
 |частка=1
 |старонак=632
 |isbn=985-11-0303-9
 |тыраж=4000
}}
* {{кніга
 |загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область
 |адказны=Редактор Г. Г. Науменко
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=РУП «Белкартография»
 |год=2011
 |старонкі=17
 |старонак=68
 |isbn=978-985-508-107-5
 |тыраж=10&amp;nbsp;000
}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-36-109. Выданне 1979 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pirevičy, Pirevičy Selsaviet}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm}}
* [https://www.zhlobin.site/volasci-u-pachatku-xx-stagoddzya/ Жлобіншчына валасная ў пачатку ХХ стагоддзя]

{{Пірэвіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пірэвіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)| ]]</text>
      <sha1>lat9xzoe2l7jv644ucepm02kopxj7n2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189746</id>
      <parentid>5189745</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5189746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16143" sha1="6ikc83rpg4txpvt6xtsjeez8w0fpkb9" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пірэвічы}}
{{НП-Беларусь
 |статус                = аграгарадок
 |беларуская назва      = Пірэвічы
 |выява                 = Пірэвічскі сельсавет. 2025 год.jpg
 |подпіс                = Будынак Пірэвіцкага сельсавета, 2025 год
 |вобласць              = Гомельская
 |раён                  = Жлобінскі
 |сельсавет             = Пірэвіцкі
 |першае згадванне      = XVI стагоддзе
 |катэгорыя ў Commons   = Pirevičy, Pirevičy Selsaviet
}}

'''Пірэ́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pirevičy}}, {{lang-ru|Пиревичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Пірэвіцкі сельсавет|Пірэвіцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Пірэвічы знаходзяцца за 27 км на паўднёвы ўсход ад [[Жлобін]]а, за 67 км ад [[Гомель|Гомеля]] і за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Салтанаўка (станцыя)|Салтанаўка]] на лініі Жлобін — Гомель.&lt;ref name=&quot;volosti&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/volasci-u-pachatku-xx-stagoddzya/
 |title=Жлобіншчына валасная ў пачатку ХХ стагоддзя
 |website=Zhlobin.site
 |access-date=2026-08-30
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

Аграгарадок размешчаны на рацэ [[Рудзенка (рака)|Рудзенка]], прытоку ракі [[Окра (рака)|Окра]]. На правым прытоку Рудзенкі знаходзіцца вадасховішча (сажалка). На захадзе Пірэвічы мяжуюць з лесам.

== Транспартная сетка ==
Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовай дарозе з выхадам на аўтамабільную дарогу Бабруйск — Гомель.

Планіроўка складаецца з трох частак, падзеленых ракой. Паўднёвая частка ўтворана амаль прамалінейнай вуліцай, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Ва ўсходняй частцы да крывалінейнай вуліцы з захаду далучаюцца тры прамалінейныя вуліцы. Заходняя частка складаецца з дзвюх вуліц. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|thumb|злева|Пірэвічы на пачатку XX стагоддзя]]

У 1924 годзе ў Пірэвічах былі знойдзены два скарбы манет 1624 года, у склад якіх уваходзілі манеты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і Нідэрландаў.

Паводле пісьмовых крыніц, паселішча вядома з XVI стагоддзя як сяло ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1525 годзе Пірэвічы згадваліся ў матэрыялах аб спрэчных землях паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай як сяло Стрэшынскай воласці.

У 1740-я гады, паводле інвентара Гомельскага староства, у вёсцы налічвалася 6 дымоў і 2 службы. У гаспадарках утрымліваліся 5 валоў і 5 коней. Згадваліся пустаўшчыны Макоўшчына, Дабрынішчына, Юшкоўшчына і Калініншчына.&lt;ref name=&quot;givi&quot;&gt;{{Кніга
 |аўтар=С. В. Марцэлеў
 |загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя
 |адказны=Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=БелЭн
 |год=2004
 |том=1
 |частка=1
 |старонак=632
 |isbn=985-11-0303-9
}}&lt;/ref&gt;

Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Пірэвічы ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

[[Файл:Будынак былой вінакурні ў Пірэвічах. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg|thumb|Будынак былой вінакурні ў Пірэвічах. Сучасны выгляд, 2025 год]]

У 1859 годзе дваранам Салтанам-Перасветавым у Пірэвічах і наваколлі належала 8102 дзесяціны зямлі, вінакурня, тры млыны і цагельны завод. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1885 годзе працавалі вінакурня і вадзяны млын. Пірэвічы ўваходзілі ў Старажуднянскую воласць [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Былое народнае вучылішча.jpg|thumb|злева|Будынак былога народнага вучылішча]]

У пачатку 1880-х гадоў у Пірэвічах адкрылася народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 44 вучні. З 1911 года пры вучылішчы працавала бібліятэка.

[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|thumb|Пірэвічы на пачатку XX стагоддзя]]

Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы знаходзіліся народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, дзве ветраныя мельніцы, дзве крупадзёркі, крама і піцейны дом. У размешчаным побач аднайменным фальварку было 2 двары і 22 жыхары, працавала крама.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|thumb|злева|Царква ў Пірэвічах на пачатку XX стагоддзя]]

У чэрвені 1902 года была адкрыта цагляная [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|Царква Усіх Святых]], пабудаваная ў неарускім стылі.

[[Файл:Пірэвічы. Дом святара.jpg|thumb|Дом святара ў Пірэвічах]]

У пачатку XX стагоддзя Пірэвічы былі адным з мясцовых гандлёвых цэнтраў. У вёсцы праводзіліся кірмашы.&lt;ref name=&quot;volosti&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст.png|thumb|злева|Кірмаш у Пірэвічах на пачатку XX стагоддзя]]
[[Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст. 1918 г.png|thumb|Кірмаш у Пірэвічах, 1918 год]]

У пачатку 1920-х гадоў у фальварку быў створаны калгас «Праца». З 20 жніўня 1924 года Пірэвічы сталі цэнтрам Пірэвіцкага сельсавета Жлобінскага раёна Бабруйскай акругі. З 20 лютага 1938 года — у складзе Гомельскай вобласці.

У 1929 годзе быў арганізаваны саўгас «Пірэвічы». Працавалі спіртзавод, маслабойня, торфаздабыўная, шавецкая і кравецкая арцелі. Спіртзавод вырабляў спірт-сырэц, які перапрацоўваўся на рэктыфікацыйным заводзе ў вёсцы [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]].&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Пірэвічах быў створаны атрад народнага апалчэння. Абсталяванне спіртзавода эвакуіравалі ў Пензу. Падчас акупацыі частка вёскі была спалена, загінулі 17 жыхароў.

У баях каля Пірэвіч у 1943—1944 гадах загінулі 139 савецкіх салдат і 6 партызан. Яны пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры аграгарадка. Пірэвічы былі вызвалены 2 снежня 1943 года. З снежня 1943 да ліпеня 1944 года тут размяшчаўся палявы шпіталь савецкіх войскаў.

На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 446 жыхароў Пірэвіцкага сельсавета. У 1976 годзе ў парку быў усталяваны абеліск з імёнамі загінулых.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

У 1966 годзе да Пірэвіч былі далучаны пасёлкі Літвінаўка, Нікольскі, Машок, Маладняк, Сазонаўка, Селянін і пасёлак спіртзавода.

З мая 1998 года выдавалася саўгасная шматтыражная газета «Пірэвіцкія весці». Пірэвічы былі цэнтрам саўгаса «Пірэвічы».

У склад Пірэвіцкага сельсавета раней уваходзілі населеныя пункты, якія цяпер не існуюць: Парасля, Кастрычнік, Гуцішча, Літвінаўка, Маладняк, Малінаўка, Машок, Нікольскі, Першамайскі, Сазонаўка, Селянін, Узлессе, пасёлак спіртзавода, Нясаеў Барок і Зялёны Рог.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

== Насельніцтва ==
=== Дынаміка ===
* 1885 год — 93 двары, 570 жыхароў.
* 1897 год — 164 двары, 1130 жыхароў.
* 1959 год — 669 жыхароў.
* 2000 год — 486 двароў, 1132 жыхары.&lt;ref name=&quot;bel12&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12к}}&lt;/ref&gt;
* 2004 год — 492 гаспадаркі, 1283 жыхары.

== Адукацыя ==
* Пірэвіцкая сярэдняя школа Жлобінскага раёна.
* Музычная школа.
* Школьны музей.

== Ахова здароўя ==
* Бальніца для дарослых.
* Амбулаторыя ўрача агульнай практыкі.
* Аптэка.

== Культура ==
* Дом культуры.
* Бібліятэка.
* Музей дзяржаўнай установы адукацыі «Пірэвіцкая сярэдняя школа Жлобінскага раёна».

== Вядомыя ўраджэнцы ==
* [[Міхаіл Сяргеевіч Башылаў (мастак)|Міхаіл Сяргеевіч Башылаў]] (1821—1870) — мастак, ілюстратар і карыкатурыст Расійскай імперыі. Нарадзіўся ў Пірэвічах, дзе прайшло яго дзяцінства і пачалося навучанне маляванню.

== Славутасці ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква.jpg|thumb|злева|Царква Усіх Святых у Пірэвічах]]
[[Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|thumb|Царква Усіх Святых, 2025 год]]
[[Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|thumb|злева|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год]]

* [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|Царква Усіх Святых]] (1902) — помнік архітэктуры неарускага стылю. Дэкаратыўнае аздабленне інтэр’ера і экстэр’ера — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313Г000312}}.
* Бровар — будынак былой вінакурні.
* Будынак былога народнага вучылішча.
* Шараговая гістарычная забудова.
* Воінскі абеліск.

== Памятныя мясціны ==
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]].
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.
* Мемарыяльная дошка і супрацьтанкавая гармата ў гонар артылерыстаў 63-га стралковага корпуса і начальніка артылерыі корпуса генерал-маёра Аляксандра Казакова. Мемарыял адкрыты ў 2022 годзе.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.sb.by/articles/general-kazakov-ne-pokinul-stroy.html
 |title=Генерал Казаков не покинул строй
 |website=Беларусь сегодня
 |date=2022-09-22
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 384.
* {{Кніга
 |аўтар=С. В. Марцэлеў
 |загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя
 |адказны=Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=БелЭн
 |год=2004
 |том=1
 |частка=1
 |старонак=632
 |isbn=985-11-0303-9
 |тыраж=4000
}}
* {{кніга
 |загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область
 |адказны=Редактор Г. Г. Науменко
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=РУП «Белкартография»
 |год=2011
 |старонкі=17
 |старонак=68
 |isbn=978-985-508-107-5
 |тыраж=10&amp;nbsp;000
}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-36-109. Выданне 1979 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pirevičy, Pirevičy Selsaviet}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm}}
* [https://www.zhlobin.site/volasci-u-pachatku-xx-stagoddzya/ Жлобіншчына валасная ў пачатку ХХ стагоддзя]

{{Пірэвіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пірэвіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)| ]]</text>
      <sha1>6ikc83rpg4txpvt6xtsjeez8w0fpkb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189747</id>
      <parentid>5189746</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5189747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16145" sha1="t6yw8z83sscoigzi18jd8prprsh1y8k" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пірэвічы}}
{{НП-Беларусь
 |статус                = аграгарадок
 |беларуская назва      = Пірэвічы
 |выява                 = Пірэвічскі сельсавет. 2025 год.jpg
 |подпіс                = Будынак Пірэвіцкага сельсавета, 2025 год
 |вобласць              = Гомельская
 |раён                  = Жлобінскі
 |сельсавет             = Пірэвіцкі
 |першае згадванне      = XVI стагоддзе
 |катэгорыя ў Commons   = Pirevičy, Pirevičy Selsaviet
}}

'''Пірэ́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pirevičy}}, {{lang-ru|Пиревичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Пірэвіцкі сельсавет|Пірэвіцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Пірэвічы знаходзяцца за 27 км на паўднёвы ўсход ад [[Жлобін]]а, за 67 км ад [[Гомель|Гомеля]] і за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Салтанаўка (станцыя)|Салтанаўка]] на лініі Жлобін — Гомель.&lt;ref name=&quot;volosti&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/volasci-u-pachatku-xx-stagoddzya/
 |title=Жлобіншчына валасная ў пачатку ХХ стагоддзя
 |website=Zhlobin.site
 |access-date=2026-08-30
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

Аграгарадок размешчаны на рацэ [[Рудзенка (рака)|Рудзенка]], прытоку ракі [[Окра (рака)|Окра]]. На правым прытоку Рудзенкі знаходзіцца вадасховішча (сажалка). На захадзе Пірэвічы мяжуюць з лесам.

== Транспартная сетка ==
Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовай дарозе з выхадам на аўтамабільную дарогу Бабруйск — Гомель.

Планіроўка складаецца з трох частак, падзеленых ракой. Паўднёвая частка ўтворана амаль прамалінейнай вуліцай, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Ва ўсходняй частцы да крывалінейнай вуліцы з захаду далучаюцца тры прамалінейныя вуліцы. Заходняя частка складаецца з дзвюх вуліц. Забудова двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|thumb|злева|Пірэвічы на пачатку XX стагоддзя]]

У 1924 годзе ў Пірэвічах былі знойдзены два скарбы манет 1624 года, у склад якіх уваходзілі манеты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і Нідэрландаў.

Паводле пісьмовых крыніц, паселішча вядома з XVI стагоддзя як сяло ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1525 годзе Пірэвічы згадваліся ў матэрыялах аб спрэчных землях паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай як сяло Стрэшынскай воласці.

У 1740-я гады, паводле інвентара Гомельскага староства, у вёсцы налічвалася 6 дымоў і 2 службы. У гаспадарках утрымліваліся 5 валоў і 5 коней. Згадваліся пустаўшчыны Макоўшчына, Дабрынішчына, Юшкоўшчына і Калініншчына.&lt;ref name=&quot;givi&quot;&gt;{{Кніга
 |аўтар=С. В. Марцэлеў
 |загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя
 |адказны=Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=БелЭн
 |год=2004
 |том=1
 |частка=1
 |старонак=632
 |isbn=985-11-0303-9
}}&lt;/ref&gt;

Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Пірэвічы ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

[[Файл:Будынак былой вінакурні ў Пірэвічах. Сучасны выгляд. 2025 год.jpg|thumb|Будынак былой вінакурні ў Пірэвічах. Сучасны выгляд, 2025 год]]

У 1859 годзе дваранам Салтанам-Перасветавым у Пірэвічах і наваколлі належала 8102 дзесяціны зямлі, вінакурня, тры млыны і цагельны завод. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1885 годзе працавалі вінакурня і вадзяны млын. Пірэвічы ўваходзілі ў Старажуднянскую воласць [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Былое народнае вучылішча.jpg|thumb|злева|Будынак былога народнага вучылішча]]

У пачатку 1880-х гадоў у Пірэвічах адкрылася народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 44 вучні. З 1911 года пры вучылішчы працавала бібліятэка.

[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|thumb|Пірэвічы на пачатку XX стагоддзя]]

Паводле перапісу 1897 года, у вёсцы знаходзіліся народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, дзве ветраныя мельніцы, дзве крупадзёркі, крама і піцейны дом. У размешчаным побач аднайменным фальварку было 2 двары і 22 жыхары, працавала крама.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|thumb|злева|Царква ў Пірэвічах на пачатку XX стагоддзя]]

У чэрвені 1902 года была адкрыта цагляная [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|Царква Усіх Святых]], пабудаваная ў неарускім стылі.

[[Файл:Пірэвічы. Дом святара.jpg|thumb|Дом святара ў Пірэвічах]]

У пачатку XX стагоддзя Пірэвічы былі адным з мясцовых гандлёвых цэнтраў. У вёсцы праводзіліся кірмашы.&lt;ref name=&quot;volosti&quot; /&gt;

[[Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатак ХХ ст.png|thumb|злева|Кірмаш у Пірэвічах на пачатку XX стагоддзя]]
[[Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст. 1918 г.png|thumb|Кірмаш у Пірэвічах, 1918 год]]

У пачатку 1920-х гадоў у фальварку быў створаны калгас «Праца». З 20 жніўня 1924 года Пірэвічы сталі цэнтрам Пірэвіцкага сельсавета Жлобінскага раёна Бабруйскай акругі. З 20 лютага 1938 года — у складзе Гомельскай вобласці.

У 1929 годзе быў арганізаваны саўгас «Пірэвічы». Працавалі спіртзавод, маслабойня, торфаздабыўная, шавецкая і кравецкая арцелі. Спіртзавод вырабляў спірт-сырэц, які перапрацоўваўся на рэктыфікацыйным заводзе ў вёсцы [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]].&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Пірэвічах быў створаны атрад народнага апалчэння. Абсталяванне спіртзавода эвакуіравалі ў Пензу. Падчас акупацыі частка вёскі была спалена, загінулі 17 жыхароў.

У баях каля Пірэвіч у 1943—1944 гадах загінулі 139 савецкіх салдат і 6 партызан. Яны пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры аграгарадка. Пірэвічы былі вызвалены 2 снежня 1943 года. З снежня 1943 да ліпеня 1944 года тут размяшчаўся палявы шпіталь савецкіх войскаў.

На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 446 жыхароў Пірэвіцкага сельсавета. У 1976 годзе ў парку быў усталяваны абеліск з імёнамі загінулых.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

У 1966 годзе да Пірэвіч былі далучаны пасёлкі Літвінаўка, Нікольскі, Машок, Маладняк, Сазонаўка, Селянін і пасёлак спіртзавода.

З мая 1998 года выдавалася саўгасная шматтыражная газета «Пірэвіцкія весці». Пірэвічы былі цэнтрам саўгаса «Пірэвічы».

У склад Пірэвіцкага сельсавета раней уваходзілі населеныя пункты, якія цяпер не існуюць: Парасля, Кастрычнік, Гуцішча, Літвінаўка, Маладняк, Малінаўка, Машок, Нікольскі, Першамайскі, Сазонаўка, Селянін, Узлессе, пасёлак спіртзавода, Нясаеў Барок і Зялёны Рог.&lt;ref name=&quot;givi&quot; /&gt;

== Насельніцтва ==
=== Дынаміка ===
* 1885 год — 93 двары, 570 жыхароў.
* 1897 год — 164 двары, 1130 жыхароў.
* 1959 год — 669 жыхароў.
* 2000 год — 486 двароў, 1132 жыхары.&lt;ref name=&quot;bel12&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12к}}&lt;/ref&gt;
* 2004 год — 492 гаспадаркі, 1283 жыхары.

== Адукацыя ==
* Пірэвіцкая сярэдняя школа Жлобінскага раёна.
* Музычная школа.
* Школьны музей.

== Ахова здароўя ==
* Бальніца для дарослых.
* Амбулаторыя ўрача агульнай практыкі.
* Аптэка.

== Культура ==
* Дом культуры.
* Бібліятэка.
* Музей дзяржаўнай установы адукацыі «Пірэвіцкая сярэдняя школа Жлобінскага раёна».

== Вядомыя ўраджэнцы ==
* [[Міхаіл Сяргеевіч Башылаў (мастак)|Міхаіл Сяргеевіч Башылаў]] (1821—1870) — мастак, ілюстратар і карыкатурыст Расійскай імперыі. Нарадзіўся ў Пірэвічах, дзе прайшло яго дзяцінства і пачалося навучанне маляванню.

== Славутасці ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква.jpg|thumb|злева|Царква Усіх Святых у Пірэвічах]]
[[Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|thumb|Царква Усіх Святых, 2025 год]]
[[Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|thumb|злева|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год]]

* [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|Царква Усіх Святых]] (1902) — помнік архітэктуры неарускага стылю. Дэкаратыўнае аздабленне інтэр’ера і экстэр’ера — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313Г000312}}.
* Бровар — будынак былой вінакурні.
* Будынак былога народнага вучылішча.
* Шараговая гістарычная забудова.
* Воінскі абеліск.

== Памятныя мясціны ==
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]].
* Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.
* Мемарыяльная дошка і супрацьтанкавая гармата ў гонар артылерыстаў 63-га стралковага корпуса і начальніка артылерыі корпуса генерал-маёра Аляксандра Казакова. Мемарыял адкрыты ў 2022 годзе.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.sb.by/articles/general-kazakov-ne-pokinul-stroy.html
 |title=Генерал Казаков не покинул строй
 |website=Беларусь сегодня
 |date=2022-09-22
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 384.
* {{Кніга
 |аўтар=С. В. Марцэлеў
 |загаловак=Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя
 |адказны=Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=БелЭн
 |год=2004
 |том=1
 |частка=1
 |старонак=632
 |isbn=985-11-0303-9
 |тыраж=4000
}}
* {{кніга
 |загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область
 |адказны=Редактор Г. Г. Науменко
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=РУП «Белкартография»
 |год=2011
 |старонкі=17
 |старонак=68
 |isbn=978-985-508-107-5
 |тыраж=10&amp;nbsp;000
}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-36-109. Выданне 1979 г.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pirevičy, Pirevičy Selsaviet}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm}}
* [https://www.zhlobin.site/volasci-u-pachatku-xx-stagoddzya/ Жлобіншчына валасная ў пачатку ХХ стагоддзя]

{{Пірэвіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Пірэвіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)| ]]</text>
      <sha1>t6yw8z83sscoigzi18jd8prprsh1y8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шчадрын (Жлобінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246607</id>
    <revision>
      <id>5189894</id>
      <parentid>5159583</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Дапоўнены гісторыя, геаграфія, насельніцтва і спіс вядомых асоб паводле крыніц і [[ru:Щедрин (Гомельская область)]]; дададзены аўтарскія фотаздымкі і галерэя</comment>
      <origin>5189894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16666" sha1="cvw9vxb5cwdhslq0p91g50wuyas3fxf" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус = аграгарадок
 |беларуская назва = Шчадрын
 |вобласць = Гомельская
 |раён = Жлобінскі
 |сельсавет = Шчадрынскі
}}

'''Шчадры́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ščadryn}}, {{lang-ru|Щедрин}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчадрынскі сельсавет|Шчадрынскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 48 км у напрамку на захад ад горада [[Жлобін]], за 131 км ад [[Гомель|Гомеля]]&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}}&lt;/ref&gt;. Праз аграгарадок пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|90}}&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга
 |загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область
 |адказны=Редактор Г. Г. Науменко
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=РУП «Белкартография»
 |год=2011
 |старонкі=7
 |старонак=68
 |isbn=978-985-508-107-5
 |тыраж=10&amp;nbsp;000
}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Шчадрын. 2025 год.png|міні|справа|Шчадрын, 2025 год]]

== Геаграфія ==
Шчадрын знаходзіцца за 18 км ад чыгуначнай станцыі [[Красны Бераг (станцыя)|Красны Бераг]] на лініі [[Бабруйск]] — [[Жлобін]]. На поўначы і ўсходзе ад аграгарадка праходзіць Шчадрынскі канал&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Транспарт і планіроўка ==
Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовых дарогах і аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Гомель. Планіроўку аграгарадка ўтвараюць дзве паралельныя шчыльна забудаваныя вуліцы, арыентаваныя з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу&lt;ref name=&quot;gvi&quot;&gt;''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.&lt;/ref&gt;.

У 1990—1992 гадах будаўнікі з Жлобіна, [[Маладзечна]] і [[Барысаў|Барысава]] ўзвялі дзве вуліцы па 75 цагляных дамоў катэджнага тыпу. У іх пасяліліся перасяленцы з тэрыторый, пацярпелых у выніку [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]&lt;ref name=&quot;gvi&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Шчадрын вядомы з XVIII стагоддзя як вёска ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе ўвайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1796 года — у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1800 годзе вёска ўваходзіла ў склад землеўладанняў былога асэсара Мінскай губерні Ануфрыя [[Аскеркі]]&lt;ref name=&quot;osk&quot;&gt;''Экономические примечания к Атласам (Планам генерального межевания). Минская губерния. Бобруйский уезд''. РГИА, ф. 1350, оп. 312, д. 89.&lt;/ref&gt;. З 1890 года — сяло ў Стэпскай воласці Бабруйскага павета.

У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Шчадрыне сфарміравалася яўрэйская земляробчая калонія. Частка жыхароў займалася земляробствам, значную ролю ў гаспадарчым жыцці мястэчка адыгрывалі гандаль і апрацоўка лесу&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1885 годзе ў Шчадрыне дзейнічалі тры яўрэйскія малітоўныя дамы, школа і тры крамы. Падчас пажару 17 ліпеня 1896 года згарэлі 129 двароў, а 17 жніўня 1909 года — яшчэ 37 двароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

Паводле перапісу 1897 года ў Шчадрыне было 429 двароў і 4234 жыхары, з якіх 4022 былі яўрэямі. Дзейнічалі восем яўрэйскіх малітоўных дамоў, 50 крам, аптэка, цагельня і заезны двор. Побач знаходзілася аднайменная сядзіба з 27 дварамі і 255 жыхарамі, дзе працавалі крама, малітоўны дом, школа і паштова-тэлеграфнае аддзяленне. На мяжы XIX і XX стагоддзяў у мястэчку налічвалася 71 крама. У 1909 годзе насельніцтва дасягнула 5600 чалавек&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У пачатку XX стагоддзя пачалася значная эміграцыя яўрэйскага насельніцтва, пераважна ў ЗША. Сярод ураджэнцаў Шчадрына, якія пераехалі ў Злучаныя Штаты, была прадпрымальніца [[Роза Блюмкін]].

У 1919 годзе ў мястэчку адкрылася чатырохкласная школа з выкладаннем на [[ідыш]]ы — адна з першых падобных школ у Беларусі. У 1926 годзе яўрэі складалі 91,1 % насельніцтва Шчадрына&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

З 20 жніўня 1924 года Шчадрын быў цэнтрам сельсавета ў [[Парыцкі раён|Парыцкім раёне]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — у [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 15 ліпеня 1935 года меў статус [[мястэчка]], а 27 верасня 1938 года быў аднесены да вясковых паселішчаў.

У 1929 годзе быў арганізаваны яўрэйскі калгас «Сацыялістычны шлях». У Шчадрыне працавалі кузня, шавецкая і кравецкая майстэрні, валюшня, паравы млын, ваўначасальня, пільня, конная крупадрабілка і чатыры ветракі. У 1933 годзе была створана машынна-трактарная станцыя, якая ў 1941 годзе мела 44 трактары&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

[[Файл:Помнік загінулым у гета габрэям. 2025 год.png|міні|справа|Помнік загінулым у гета яўрэям, 2025 год]]

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] паселішча было захоплена нямецкімі войскамі ў канцы лета 1941 года і знаходзілася пад акупацыяй да 27 чэрвеня 1944 года. Нацысты стварылі [[гета ў Шчадрыне]], якое існавала каля васьмі месяцаў. 8 сакавіка 1942 года каля яўрэйскіх могілак былі забітыя каля 1200 яўрэяў — вязняў гета&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1941—1943 гадах у Шчадрыне дзейнічала падпольная патрыятычная група пад кіраўніцтвам Л. М. Жураўлёвай. Акупанты спалілі 100 двароў. У баях каля вёскі ў чэрвені 1944 года загінулі 40 савецкіх салдат і партызан, 98 жыхароў Шчадрына загінулі на фронце. У чэрвені 1944 года ў вёсцы размяшчаўся шпіталь савецкіх войскаў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]] дзейнічала каталіцкая [[капліца]], якую пасля вайны закрылі савецкія ўлады&lt;ref&gt;''Васькоў, Уладзімір.'' «Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны» // ''Гісторыя Гомельскага дэканата''. — Мінск, 2011.&lt;/ref&gt;. Рэшткі алтара капліцы былі перададзены [[Каталіцтва ў Беларусі|касцёлу]] ў 1991 годзе.

З 1954 года Шчадрын — цэнтр сельсавета ў Парыцкім раёне, з 1961 года — у [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]], з 1962 года — у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці.

Паводле перапісу 1959 года Шчадрын быў цэнтрам калгаса імя К. Я. Варашылава. Працавалі малочны і цагельны заводы, камбінат бытавога абслугоўвання, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, бальніца, аптэка, аддзяленне сувязі, ветэрынарны ўчастак, сталовая і пяць крам&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1981 годзе Майсей Ляхавіцкі апублікаваў летапіс «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына»&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 137 жыхароў, 21 двор&lt;ref name=&quot;osk&quot;/&gt;.
* 1897 год — 4234 жыхары, у тым ліку 4022 яўрэі; 429 двароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1909 год — 5600 жыхароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1931 год — больш за 2000 жыхароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1959 год — 791 жыхар&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;.
* 2003 год — 781 жыхар, 302 двары&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;.
* 2004 год — 760 жыхароў, 288 гаспадарак&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 2009 год — 620 жыхароў.
* 2019 год — 515 жыхароў.

== Культура ==
* Дом культуры.
* Музей дзяржаўнай установы адукацыі «Шчадрынская сярэдняя школа Жлобінскага раёна».

== Памятныя мясціны ==
[[Файл:Ghetto Shchedrin (Gomel Region) 2b.jpg|міні|Магіла ахвяр нацызму]]

* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.
* Магіла ахвяр нацызму і помнік яўрэям, забітым падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]].
* Мемарыяльная інфармацыйная дошка ў гонар [[Залман Давыдавіч Віхнін|Залмана Віхніна]] на будынку школы.

== Вядомыя асобы ==
''Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]''

* {{нп5|Міхаіл Канстанцінавіч Айзенштат-Жалезнаў|Міхаіл Айзенштат-Жалезнаў|ru|Айзенштадт-Железнов, Михаил Константинович}} (1900—1970) — амерыканскі пісьменнік, журналіст і сатырык, які пісаў па-руску.
* [[Навум Мордухавіч Альшанскі]] (1917—1991) — савецкі падпалкоўнік, удзельнік Другой сусветнай вайны, актывіст руху за права выезду яўрэяў з СССР.
* [[Роза Блюмкін]] (1893—1998) — амерыканская прадпрымальніца.
* [[Залман Давыдавіч Віхнін]] (1909—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* [[Яўген Маркавіч Ганкін]] (1922—1996) — беларускі мастак, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР.
* {{нп5|Навум Ісаакавіч Голад|Навум Голад|ru|Голод, Наум Исаакович}} (1910—1972) — савецкі арганізатар кінавытворчасці і франтавы кінааператар.
* {{нп5|Мардэхай Горэлік|Макс (Мардэхай) Горэлік|ru|Горелик, Мордехай}} (1899—1990) — амерыканскі мастак-пастаноўшчык, прадзюсар і тэатральны рэжысёр.
* {{нп5|Яфім Ільіч Дземіхоўскі|Яфім Дземіхоўскі|ru|Демиховский, Ефим Ильич}} (1901—1995) — савецкі мікрабіёлаг, доктар біялагічных навук.
* {{нп5|Леон Моносзон|Леон Моносзон|ru|Моносзон, Леон}} (1892—1943) — расійскі і французскі шахматыст, чэмпіён Парыжа 1935 года.
* [[Леў Абрамавіч Сыркін]] (1894—1951) — савецкі гігіеніст, антраполаг, педагог і арганізатар гігіенічнай навукі.
* {{нп5|Зіновій Шэндаравіч Талкачоў|Зіновій Талкачоў|ru|Толкачёв, Зиновий Шендерович}} (1903—1977) — савецкі ўкраінскі мастак.
* {{нп5|Яфім Самойлавіч Фрадкін|Яфім Фрадкін|ru|Фрадкин, Ефим Самойлович}} (1924—1999) — савецкі і расійскі фізік, акадэмік Акадэміі навук СССР.
* [[Аляксандр Эйг]] (1894—1938) — палесцінскі батанік, заснавальнік Нацыянальнага батанічнага саду Ізраіля.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Старыя габрэйскія могілкі ў Шчадрыне. 2025 год.png|Старыя яўрэйскія могілкі ў Шчадрыне, 2025 год
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шчадрын}} — С. 492.
* ''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Шчадрынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Шчадрын (Жлобінскі раён)| ]]</text>
      <sha1>cvw9vxb5cwdhslq0p91g50wuyas3fxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189905</id>
      <parentid>5189894</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5189905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16717" sha1="hu5y13s0ncxc1chua5bo03xeaz0wsk0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус = аграгарадок
 |беларуская назва = Шчадрын
 |вобласць = Гомельская
 |раён = Жлобінскі
 |сельсавет = Шчадрынскі
}}

'''Шчадры́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ščadryn}}, {{lang-ru|Щедрин}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчадрынскі сельсавет|Шчадрынскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 48 км у напрамку на захад ад горада [[Жлобін]], за 131 км ад [[Гомель|Гомеля]]&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}}&lt;/ref&gt;. Праз аграгарадок пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|90}}&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга
 |загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область
 |адказны=Редактор Г. Г. Науменко
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=РУП «Белкартография»
 |год=2011
 |старонкі=7
 |старонак=68
 |isbn=978-985-508-107-5
 |тыраж=10&amp;nbsp;000
}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Шчадрын. 2025 год.png|міні|справа|Шчадрын, 2025 год]]

== Геаграфія ==
Шчадрын знаходзіцца за 18 км ад чыгуначнай станцыі [[Красны Бераг (станцыя)|Красны Бераг]] на лініі [[Бабруйск]] — [[Жлобін]]. На поўначы і ўсходзе ад аграгарадка праходзіць Шчадрынскі канал&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Транспарт і планіроўка ==
Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовых дарогах і аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Гомель. Планіроўку аграгарадка ўтвараюць дзве паралельныя шчыльна забудаваныя вуліцы, арыентаваныя з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу&lt;ref name=&quot;gvi&quot;&gt;''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.&lt;/ref&gt;.

У 1990—1992 гадах будаўнікі з Жлобіна, [[Маладзечна]] і [[Барысаў|Барысава]] ўзвялі дзве вуліцы па 75 цагляных дамоў катэджнага тыпу. У іх пасяліліся перасяленцы з тэрыторый, пацярпелых у выніку [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]&lt;ref name=&quot;gvi&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Шчадрын вядомы з XVIII стагоддзя як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе ўвайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1796 года — у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1800 годзе вёска ўваходзіла ў склад землеўладанняў былога асэсара Мінскай губерні Ануфрыя [[Аскеркі]]&lt;ref name=&quot;osk&quot;&gt;''Экономические примечания к Атласам (Планам генерального межевания). Минская губерния. Бобруйский уезд''. РГИА, ф. 1350, оп. 312, д. 89.&lt;/ref&gt;. З 1890 года — сяло ў Стэпскай воласці Бабруйскага павета.

У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Шчадрыне сфарміравалася яўрэйская земляробчая калонія. Частка жыхароў займалася земляробствам, значную ролю ў гаспадарчым жыцці мястэчка адыгрывалі гандаль і апрацоўка лесу&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1885 годзе ў Шчадрыне дзейнічалі тры яўрэйскія малітоўныя дамы, школа і тры крамы. Падчас пажару 17 ліпеня 1896 года згарэлі 129 двароў, а 17 жніўня 1909 года — яшчэ 37 двароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

Паводле перапісу 1897 года ў Шчадрыне было 429 двароў і 4234 жыхары, з якіх 4022 былі яўрэямі. Дзейнічалі восем яўрэйскіх малітоўных дамоў, 50 крам, аптэка, цагельня і заезны двор. Побач знаходзілася аднайменная сядзіба з 27 дварамі і 255 жыхарамі, дзе працавалі крама, малітоўны дом, школа і паштова-тэлеграфнае аддзяленне. На мяжы XIX і XX стагоддзяў у мястэчку налічвалася 71 крама. У 1909 годзе насельніцтва дасягнула 5600 чалавек&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У пачатку XX стагоддзя пачалася значная эміграцыя яўрэйскага насельніцтва, пераважна ў ЗША. Сярод ураджэнцаў Шчадрына, якія пераехалі ў Злучаныя Штаты, была прадпрымальніца [[Роза Блюмкін]].

У 1919 годзе ў мястэчку адкрылася чатырохкласная школа з выкладаннем на [[ідыш]]ы — адна з першых падобных школ у Беларусі. У 1926 годзе яўрэі складалі 91,1 % насельніцтва Шчадрына&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

З 20 жніўня 1924 года Шчадрын быў цэнтрам сельсавета ў [[Парыцкі раён|Парыцкім раёне]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — у [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 15 ліпеня 1935 года меў статус [[мястэчка]], а 27 верасня 1938 года быў аднесены да вясковых паселішчаў.

У 1929 годзе быў арганізаваны яўрэйскі калгас «Сацыялістычны шлях». У Шчадрыне працавалі кузня, шавецкая і кравецкая майстэрні, валюшня, паравы млын, ваўначасальня, пільня, конная крупадрабілка і чатыры ветракі. У 1933 годзе была створана машынна-трактарная станцыя, якая ў 1941 годзе мела 44 трактары&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

[[Файл:Помнік загінулым у гета габрэям. 2025 год.png|міні|справа|Помнік загінулым у гета яўрэям, 2025 год]]

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] паселішча было захоплена нямецкімі войскамі ў канцы лета 1941 года і знаходзілася пад акупацыяй да 27 чэрвеня 1944 года. Нацысты стварылі [[гета ў Шчадрыне]], якое існавала каля васьмі месяцаў. 8 сакавіка 1942 года каля яўрэйскіх могілак былі забітыя каля 1200 яўрэяў — вязняў гета&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1941—1943 гадах у Шчадрыне дзейнічала падпольная патрыятычная група пад кіраўніцтвам Л. М. Жураўлёвай. Акупанты спалілі 100 двароў. У баях каля вёскі ў чэрвені 1944 года загінулі 40 савецкіх салдат і партызан, 98 жыхароў Шчадрына загінулі на фронце. У чэрвені 1944 года ў вёсцы размяшчаўся шпіталь савецкіх войскаў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]] дзейнічала каталіцкая [[капліца]], якую пасля вайны закрылі савецкія ўлады&lt;ref&gt;''Васькоў, Уладзімір.'' «Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны» // ''Гісторыя Гомельскага дэканата''. — Мінск, 2011.&lt;/ref&gt;. Рэшткі алтара капліцы былі перададзены [[Каталіцтва ў Беларусі|касцёлу]] ў 1991 годзе.

З 1954 года Шчадрын — цэнтр сельсавета ў Парыцкім раёне, з 1961 года — у [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]], з 1962 года — у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці.

Паводле перапісу 1959 года Шчадрын быў цэнтрам калгаса імя К. Я. Варашылава. Працавалі малочны і цагельны заводы, камбінат бытавога абслугоўвання, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, бальніца, аптэка, аддзяленне сувязі, ветэрынарны ўчастак, сталовая і пяць крам&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1981 годзе Майсей Ляхавіцкі апублікаваў летапіс «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына»&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 137 жыхароў, 21 двор&lt;ref name=&quot;osk&quot;/&gt;.
* 1897 год — 4234 жыхары, у тым ліку 4022 яўрэі; 429 двароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1909 год — 5600 жыхароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1931 год — больш за 2000 жыхароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1959 год — 791 жыхар&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;.
* 2003 год — 781 жыхар, 302 двары&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;.
* 2004 год — 760 жыхароў, 288 гаспадарак&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 2009 год — 620 жыхароў.
* 2019 год — 515 жыхароў.

== Культура ==
* Дом культуры.
* Музей дзяржаўнай установы адукацыі «Шчадрынская сярэдняя школа Жлобінскага раёна».

== Памятныя мясціны ==
[[Файл:Ghetto Shchedrin (Gomel Region) 2b.jpg|міні|Магіла ахвяр нацызму]]

* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.
* Магіла ахвяр нацызму і помнік яўрэям, забітым падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]].
* Мемарыяльная інфармацыйная дошка ў гонар [[Залман Давыдавіч Віхнін|Залмана Віхніна]] на будынку школы.

== Вядомыя асобы ==
''Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]''

* {{нп5|Міхаіл Канстанцінавіч Айзенштат-Жалезнаў|Міхаіл Айзенштат-Жалезнаў|ru|Айзенштадт-Железнов, Михаил Константинович}} (1900—1970) — амерыканскі пісьменнік, журналіст і сатырык, які пісаў па-руску.
* [[Навум Мордухавіч Альшанскі]] (1917—1991) — савецкі падпалкоўнік, удзельнік Другой сусветнай вайны, актывіст руху за права выезду яўрэяў з СССР.
* [[Роза Блюмкін]] (1893—1998) — амерыканская прадпрымальніца.
* [[Залман Давыдавіч Віхнін]] (1909—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* [[Яўген Маркавіч Ганкін]] (1922—1996) — беларускі мастак, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР.
* {{нп5|Навум Ісаакавіч Голад|Навум Голад|ru|Голод, Наум Исаакович}} (1910—1972) — савецкі арганізатар кінавытворчасці і франтавы кінааператар.
* {{нп5|Мардэхай Горэлік|Макс (Мардэхай) Горэлік|ru|Горелик, Мордехай}} (1899—1990) — амерыканскі мастак-пастаноўшчык, прадзюсар і тэатральны рэжысёр.
* {{нп5|Яфім Ільіч Дземіхоўскі|Яфім Дземіхоўскі|ru|Демиховский, Ефим Ильич}} (1901—1995) — савецкі мікрабіёлаг, доктар біялагічных навук.
* {{нп5|Леон Моносзон|Леон Моносзон|ru|Моносзон, Леон}} (1892—1943) — расійскі і французскі шахматыст, чэмпіён Парыжа 1935 года.
* [[Леў Абрамавіч Сыркін]] (1894—1951) — савецкі гігіеніст, антраполаг, педагог і арганізатар гігіенічнай навукі.
* {{нп5|Зіновій Шэндаравіч Талкачоў|Зіновій Талкачоў|ru|Толкачёв, Зиновий Шендерович}} (1903—1977) — савецкі ўкраінскі мастак.
* {{нп5|Яфім Самойлавіч Фрадкін|Яфім Фрадкін|ru|Фрадкин, Ефим Самойлович}} (1924—1999) — савецкі і расійскі фізік, акадэмік Акадэміі навук СССР.
* [[Аляксандр Эйг]] (1894—1938) — палесцінскі батанік, заснавальнік Нацыянальнага батанічнага саду Ізраіля.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Старыя габрэйскія могілкі ў Шчадрыне. 2025 год.png|Старыя яўрэйскія могілкі ў Шчадрыне, 2025 год
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шчадрын}} — С. 492.
* ''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Шчадрынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Шчадрын (Жлобінскі раён)| ]]</text>
      <sha1>hu5y13s0ncxc1chua5bo03xeaz0wsk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189906</id>
      <parentid>5189905</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5189906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16838" sha1="2q5gjx0jcbhwtamprbfreio44lzq33s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус = аграгарадок
 |беларуская назва = Шчадрын
 |вобласць = Гомельская
 |раён = Жлобінскі
 |сельсавет = Шчадрынскі
}}

'''Шчадры́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ščadryn}}, {{lang-ru|Щедрин}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчадрынскі сельсавет|Шчадрынскага сельсавета]].

Знаходзіцца за 48 км у напрамку на захад ад горада [[Жлобін]], за 131 км ад [[Гомель|Гомеля]]&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}}&lt;/ref&gt;. Праз аграгарадок пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|90}}&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга
 |загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область
 |адказны=Редактор Г. Г. Науменко
 |месца=Мн.
 |выдавецтва=РУП «Белкартография»
 |год=2011
 |старонкі=7
 |старонак=68
 |isbn=978-985-508-107-5
 |тыраж=10&amp;nbsp;000
}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Шчадрын. 2025 год.png|міні|справа|Шчадрын, 2025 год]]

== Геаграфія ==
Шчадрын знаходзіцца за 18 км ад чыгуначнай станцыі [[Красны Бераг (станцыя)|Красны Бераг]] на лініі [[Бабруйск]] — [[Жлобін]]. На поўначы і ўсходзе ад аграгарадка праходзіць Шчадрынскі канал&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Транспарт і планіроўка ==
Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовых дарогах і аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Гомель. Планіроўку аграгарадка ўтвараюць дзве паралельныя шчыльна забудаваныя вуліцы, арыентаваныя з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу&lt;ref name=&quot;gvi&quot;&gt;''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.&lt;/ref&gt;.

У 1990—1992 гадах будаўнікі з Жлобіна, [[Маладзечна]] і [[Барысаў|Барысава]] ўзвялі дзве вуліцы па 75 цагляных дамоў катэджнага тыпу. У іх пасяліліся перасяленцы з тэрыторый, пацярпелых у выніку [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]&lt;ref name=&quot;gvi&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Шчадрын вядомы з XVIII стагоддзя як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе ўвайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1796 года — у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1800 годзе вёска ўваходзіла ў склад землеўладанняў былога асэсара Мінскай губерні Ануфрыя [[Аскеркі]]&lt;ref name=&quot;osk&quot;&gt;''Экономические примечания к Атласам (Планам генерального межевания). Минская губерния. Бобруйский уезд''. РГИА, ф. 1350, оп. 312, д. 89.&lt;/ref&gt;. З 1890 года — сяло ў Стэпскай воласці Бабруйскага павета.

У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Шчадрыне сфарміравалася яўрэйская земляробчая калонія. Частка жыхароў займалася земляробствам, значную ролю ў гаспадарчым жыцці мястэчка адыгрывалі гандаль і апрацоўка лесу&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1885 годзе ў Шчадрыне дзейнічалі тры яўрэйскія малітоўныя дамы, школа і тры крамы. Падчас пажару 17 ліпеня 1896 года згарэлі 129 двароў, а 17 жніўня 1909 года — яшчэ 37 двароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

Паводле перапісу 1897 года ў Шчадрыне было 429 двароў і 4234 жыхары, з якіх 4022 былі яўрэямі. Дзейнічалі восем яўрэйскіх малітоўных дамоў, 50 крам, аптэка, цагельня і заезны двор. Побач знаходзілася аднайменная сядзіба з 27 дварамі і 255 жыхарамі, дзе працавалі крама, малітоўны дом, школа і паштова-тэлеграфнае аддзяленне. На мяжы XIX і XX стагоддзяў у мястэчку налічвалася 71 крама. У 1909 годзе насельніцтва дасягнула 5600 чалавек&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У пачатку XX стагоддзя пачалася значная эміграцыя яўрэйскага насельніцтва, пераважна ў ЗША. Сярод ураджэнцаў Шчадрына, якія пераехалі ў Злучаныя Штаты, была прадпрымальніца [[Роза Блюмкін]].

У 1919 годзе ў мястэчку адкрылася чатырохкласная школа з выкладаннем на [[ідыш]]ы — адна з першых падобных школ у Беларусі. У 1926 годзе яўрэі складалі 91,1 % насельніцтва Шчадрына&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

З 20 жніўня 1924 года Шчадрын быў цэнтрам сельсавета ў [[Парыцкі раён|Парыцкім раёне]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — у [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 15 ліпеня 1935 года меў статус [[мястэчка]], а 27 верасня 1938 года быў аднесены да вясковых паселішчаў.

У 1929 годзе быў арганізаваны яўрэйскі калгас «Сацыялістычны шлях». У Шчадрыне працавалі кузня, шавецкая і кравецкая майстэрні, валюшня, паравы млын, ваўначасальня, пільня, конная крупадрабілка і чатыры ветракі. У 1933 годзе была створана машынна-трактарная станцыя, якая ў 1941 годзе мела 44 трактары&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

[[Файл:Помнік загінулым у гета габрэям. 2025 год.png|міні|справа|Помнік загінулым у гета яўрэям, 2025 год]]

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] паселішча было захоплена нямецкімі войскамі ў канцы лета 1941 года і знаходзілася пад акупацыяй да 27 чэрвеня 1944 года. Нацысты стварылі [[гета ў Шчадрыне]], якое існавала каля васьмі месяцаў. 8 сакавіка 1942 года каля яўрэйскіх могілак былі забітыя каля 1200 яўрэяў — вязняў гета&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1941—1943 гадах у Шчадрыне дзейнічала падпольная патрыятычная група пад кіраўніцтвам Л. М. Жураўлёвай. Акупанты спалілі 100 двароў. У баях каля вёскі ў чэрвені 1944 года загінулі 40 савецкіх салдат і партызан, 98 жыхароў Шчадрына загінулі на фронце. У чэрвені 1944 года ў вёсцы размяшчаўся шпіталь савецкіх войскаў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі]] дзейнічала каталіцкая [[капліца]], якую пасля вайны закрылі савецкія ўлады&lt;ref&gt;''Васькоў, Уладзімір.'' «Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны» // ''Гісторыя Гомельскага дэканата''. — Мінск, 2011.&lt;/ref&gt;. Рэшткі алтара капліцы былі перададзены [[Каталіцтва ў Беларусі|касцёлу]] ў 1991 годзе.

З 1954 года Шчадрын — цэнтр сельсавета ў Парыцкім раёне, з 1961 года — у [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]], з 1962 года — у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці.

Паводле перапісу 1959 года Шчадрын быў цэнтрам калгаса імя К. Я. Варашылава. Працавалі малочны і цагельны заводы, камбінат бытавога абслугоўвання, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, бальніца, аптэка, аддзяленне сувязі, ветэрынарны ўчастак, сталовая і пяць крам&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

У 1981 годзе Майсей Ляхавіцкі апублікаваў летапіс «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына»&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 137 жыхароў, 21 двор&lt;ref name=&quot;osk&quot;/&gt;.
* 1897 год — 4234 жыхары, у тым ліку 4022 яўрэі; 429 двароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1909 год — 5600 жыхароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1931 год — больш за 2000 жыхароў&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 1959 год — 791 жыхар&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;.
* 2003 год — 781 жыхар, 302 двары&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;.
* 2004 год — 760 жыхароў, 288 гаспадарак&lt;ref name=&quot;zhlobin-jews&quot;/&gt;.
* 2009 год — 620 жыхароў.
* 2019 год — 515 жыхароў.

== Культура ==
* Дом культуры.
* Музей дзяржаўнай установы адукацыі «Шчадрынская сярэдняя школа Жлобінскага раёна».

== Памятныя мясціны ==
[[Файл:Ghetto Shchedrin (Gomel Region) 2b.jpg|міні|Магіла ахвяр нацызму]]

* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан.
* Магіла ахвяр нацызму і помнік яўрэям, забітым падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]].
* Мемарыяльная інфармацыйная дошка ў гонар [[Залман Давыдавіч Віхнін|Залмана Віхніна]] на будынку школы.

== Вядомыя асобы ==
''Гл. таксама: [[:Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]''

* {{нп5|Міхаіл Канстанцінавіч Айзенштат-Жалезнаў|Міхаіл Айзенштат-Жалезнаў|ru|Айзенштадт-Железнов, Михаил Константинович}} (1900—1970) — амерыканскі пісьменнік, журналіст і сатырык, які пісаў па-руску.
* [[Навум Мордухавіч Альшанскі]] (1917—1991) — савецкі падпалкоўнік, удзельнік Другой сусветнай вайны, актывіст руху за права выезду яўрэяў з СССР.
* [[Роза Блюмкін]] (1893—1998) — амерыканская прадпрымальніца.
* [[Залман Давыдавіч Віхнін]] (1909—1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.
* [[Яўген Маркавіч Ганкін]] (1922—1996) — беларускі мастак, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР.
* {{нп5|Навум Ісаакавіч Голад|Навум Голад|ru|Голод, Наум Исаакович}} (1910—1972) — савецкі арганізатар кінавытворчасці і франтавы кінааператар.
* [[Мардэхай Гарэлік]] (1899—1990) — амерыканскі мастак-пастаноўшчык, прадзюсар і тэатральны рэжысёр.
* {{нп5|Яфім Ільіч Дземіхоўскі|Яфім Дземіхоўскі|ru|Демиховский, Ефим Ильич}} (1901—1995) — савецкі мікрабіёлаг, доктар біялагічных навук.
* {{нп5|Леон Моносзон|Леон Моносзон|ru|Моносзон, Леон}} (1892—1943) — расійскі і французскі шахматыст, чэмпіён Парыжа 1935 года.
* [[Леў Абрамавіч Сыркін]] (1894—1951) — савецкі гігіеніст, антраполаг, педагог і арганізатар гігіенічнай навукі.
* {{нп5|Зіновій Шэндаравіч Талкачоў|Зіновій Талкачоў|ru|Толкачёв, Зиновий Шендерович}} (1903—1977) — савецкі ўкраінскі мастак.
* {{нп5|Яфім Самойлавіч Фрадкін|Яфім Фрадкін|ru|Фрадкин, Ефим Самойлович}} (1924—1999) — савецкі і расійскі фізік, акадэмік Акадэміі навук СССР.
* [[Аляксандр Эйг]] (1894—1938) — палесцінскі батанік, заснавальнік Нацыянальнага батанічнага саду Ізраіля.
* [[Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі]] (1893—1991) — яўрэйскі савецкі пісьменнік на ідышы, інжынер-энергетык і вынаходнік.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Старыя габрэйскія могілкі ў Шчадрыне. 2025 год.png|Старыя яўрэйскія могілкі ў Шчадрыне, 2025 год
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шчадрын}} — С. 492.
* ''Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя''. Т. 1, кн. 1: Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632 с. — ISBN 985-11-0303-9.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Шчадрынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Шчадрынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Шчадрын (Жлобінскі раён)| ]]</text>
      <sha1>2q5gjx0jcbhwtamprbfreio44lzq33s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сківіцы (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284081</id>
    <revision>
      <id>5189735</id>
      <parentid>4512578</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Universal Pictures]]; дададзена [[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3179" sha1="5yg7720tdv1qyswya27j1d89ln04bx5" xml:space="preserve">{{Фільм
 |Беларуская назва   = Сківіцы
 |Арыгінальная назва = Jaws
 |Выява              = Постар фільма Сківіцы.jpg
 |Памер              = 300 px
 |Жанр               = [[Фільм жахаў]]&lt;br /&gt;[[Трылер]]
 |Рэжысёр            = [[Стывен Спілберг]]
 |Прадзюсар          = [[Рычард Занук]]&lt;br /&gt;[[Дэвід Браўн, прадзюсар|Дэвід Браўн]]
 |Сцэнарыст          = [[Пітэр Бенчлі]]&lt;br /&gt;[[Карл Готліб]]
 |Акцёры             = [[Рой Шайдэр]]&lt;br /&gt; [[Роберт Шоу]]&lt;br /&gt; [[Рычард Дрэйфус]]&lt;br /&gt; [[Ларэйн Гэры]]&lt;br /&gt; [[Марэй Хэмілтан]]
 |Аператар           = [[Біл Батлер]]
 |Кампазітар         = [[Джон Таўнер Уільямс|Джон Уільямс]]
 |Кампанія           = [[Universal Pictures]]
 |Бюджэт             = $9,000,000
 |Зборы              = $470,700,000
 |Краіна             = [[ЗША]]
 |Мова               = англійская
 |Час                = 124 хвіліны
 |Год                = 1975
 |Папярэдні фільм    = &lt;br /&gt;
 |Наступны фільм     = [[Сківіцы 2]]
 |imdb_id            = 0073195
}}

'''Сківіцы''' ({{lang-en|Jaws}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[трылер]] 1975 года. Рэжысёр [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]]. Сюжэт заснаваны на [[Сківіцы (раман)|аднайменным рамане]] [[Пітэр Бэнчлі|Пітэра Бэнчлі]], які выйшаў у 1974 годзе. Стаў класікай [[Летні блокбастар|летніх блокбастараў]], разглядаецца як пераломны ў гісторыі кінематографа.

{{Зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 1975 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра акул]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на амерыканскіх творах]]
[[Катэгорыя:Фільмы Стывена Спілберга]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джон Уільямс]]
[[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую музыку да фільма]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы гук]]
[[Катэгорыя:Фільмы, рэжысёры якіх сталі лаўрэатамі прэміі «Оскар» за найлепшы мантаж]]
[[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]]</text>
      <sha1>5yg7720tdv1qyswya27j1d89ln04bx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парастак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292129</id>
    <revision>
      <id>5190098</id>
      <parentid>3796122</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="6ov8r7ox7mfh5a3cpz9y0h37qxo311n" xml:space="preserve">[[Файл:Cucumber_leaf.jpg|thumb|Парастак [[агурок|агурка]]]]
'''Парастак''', '''атожылак''' — адзін з асноўных вегетатыўных органаў раслін. [[Сцябло]] з’яўляецца восевым органам парастка, а [[ліст]] — бакавым.

Месца прымацавання  ліста  да  сцябла  называецца  вузлом. Участак сцябла паміж двума суседнімі вузламі — гэта міжвузелле. 

Адрозніваюць  пакарочаныя і падоўжаныя  парасткі. Парасткі з далёка размешчанымі вузламі і доўгімі міжвузеллямі з’яўляюцца падоўжанымі.  Калі вузлы знаходзяцца на невялікай адлегласці адзін ад аднаго, парасткі называюцца пакарочанымі. Многія расліны маюць парасткі двух тыпаў.

Верхні вугал паміж сцяблом і лістом, які ад яго адыходзіць, называецца пазухай ліста. У ёй закладваюцца бакавыя пупышкі. На месцы апалага  ліста на сцябле ўтвараецца ліставы рубец. На ім у выглядзе кропак бачны сляды праводзячых пучкоў, якія злучаюць ліст і сцябло. Праводзячы пучок утвораны праводзячымі, механічнай і парэнхімнай тканкамі.

Парастак развіваецца з [[пупышка|пупышкі]]. У ёй у зачаткавым стане знаходзяцца ўсе часткі парастка.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Параcтак|||}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Парастак| ]]</text>
      <sha1>6ov8r7ox7mfh5a3cpz9y0h37qxo311n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навасёлкі (Камянецкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294265</id>
    <revision>
      <id>5189923</id>
      <parentid>5167569</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4381" sha1="i2y1ac4ph3y33ikhkv1erwat81jj537" xml:space="preserve">{{значэнні2|Навасёлкі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Навасёлкі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 15|lat_sec = 38
 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 13|lon_sec = 39
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Камянецкі
|сельсавет             = Воўчынскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|OpenStreetMap         = 242979099
}}
'''Навасёлкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Navasiolki}}, {{lang-ru|Новосёлки}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&amp;q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскага сельсавета]].

У 1940—1954 гадах цэнтр [[Навасёлкаўскі сельсавет (Высокаўскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Знаходзіцца за 58 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Камянец]], за 51 км ад [[Брэст]]а, за 20 км ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]]&lt;ref name=&quot;БЭ11&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|11к}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* [[1999]] год — 568 жыхароў, 206 двароў&lt;ref name=&quot;БЭ11&quot; /&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]&lt;ref name=&quot;БЭ11&quot; /&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Навасёлкі}} — С. 102.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Воўчынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Воўчынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]]</text>
      <sha1>i2y1ac4ph3y33ikhkv1erwat81jj537</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Надзея Уладзіміраўна Ланская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310536</id>
    <revision>
      <id>5189928</id>
      <parentid>4767602</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23787" sha1="e3o7s0q8ijpqoqthp5h6xqofvzw8h40" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя                = 
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = Надзея Ўладзіміраўна Ланская.jpg
| Шырыня             = 
| Подпіс             = 
| Герб               =
| Шырыня герба       =
| Подпіс герба       =
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы         = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці        = 
| Месца смерці       = 
| Грамадзянства      = 
| Род                =
| Бацька             =
| Маці               =
| Жонка              =
| Муж                =
| Дзеці              =
| Род дзейнасці      = 
| Гады актыўнасці    = 
| Кірунак            = 
| Жанр               = 
| Дэбют              = 
| Мова твораў        = 
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
| Вікікрыніцы        =
}}
{{Цёзкі2|Ланская}}
'''Надзея Уладзіміраўна Ланская''' (у шлюбе '''Якаўлева''') ({{ДН|23|01|1839}} — {{ДС|8|05|1914}}) — [[пісьменніца]], [[публіцыст]]ка.

== Біяграфія ==
Надзея Ланская нарадзілася ў сяле Ігнацьеўскім Малаяраславецкага павета [[Калужская губерня|Калужскай губерні]]. Прабыўшы некаторы час у прыватным пансіёне горада [[Калуга|Калугі]], у 1849—1855 гг. вучылася і выхоўвалася ў Маскве, у закрытым Екацярынінскім вучылішчы для «высакародных дзяўчын». Бацька Уладзімір Мікалаевіч Ланскі (1796—1857) — заможны адстаўны падпаручнік. Пасля смерці першай жонкі бацька пабраўся шлюбам другі раз у 1827 годзе. Пабралася шлюбам з урачом Львом Сямёнавічам Якаўлевым (1831—1885).

Пачала журналісцкую дзейнасць у пачатку 1870-х гг. як «мясцовы карэспандэнт» пецярбургскай газеты «Неделя» ([[беларуская мова|бел.]] «Тыдзень»). На старонках газеты публікаваліся яе нарысы, дзе паведамлялася пра падзеі ў Мазыры, у якім яе муж — выхаванец Маскоўскага ўніверсітэта, лекар Леў Сямёнавіч Якаўлеў (1831—1885) служыў з 1868 г. Артыкулы ўтрымлівалі крытычныя выпады супраць дзеянняў мясцовай адміністрацыі. У 1871 г. Л. С. Якаўлеў у выніку катастрофы пазбавіўся нагі і быў вымушаны спыніць службу. Літаратурная праца была для пісьменніцы сур’ёзнай матэрыяльнай дапамогай.
У канцы 1876 г. з мужам пераяжджае ў Кіеў, дзе для літаратурнай дзейнасці пісьменніцы, ужо сталай прафесійнай журналісткай з імем, адкрыліся вялікія магчымасці, у параўнанні з Мазыром: Кіеў быў цэнтрам губерні. У 1877 г. пасля пачатку руска-турэцкай вайны праз Кіеў адпраўляліся за Дунай і далей воінскія часткі рускай арміі, абозы і эшалоны з ваенным рыштункам, амуніцыяй і харчаваннем. Назад вярталіся параненыя, многія з якіх размяшчаліся ў самым Кіеве і яго ваколіцах. Тут жа разгортвалася бурная дзейнасць інтэндантаў, якія нажываліся на ваенных пастаўках, а таксама фінансавых махінацыях.
Паведамленні Н. В. Якаўлевай-Ланской пра тое, што цяжкапараненыя ляжалі на бруднай саломе, а то і проста на падлозе ў бальніцах і шпіталях Кіева былі зусім непрыемныя для мясцовых чыноўнікаў. У 1878 г. сям’я вымушана з’ехаць з Кіева праз ціск уладаў. Жыла ў [[Арол|Арле]], [[Мазыр]]ы, [[Кіеў|Кіеве]], [[Старая Руса|Старой Русе]].
У некралогу, які з’явіўся пасля смерці пісьменніцы, гаварылася: ''За раман з руска-турэцкай вайны «Лаўры і церні» нябожчыца была пазбаўленая пенсіі, пакінутай ёй пасля нябожчыка мужа&quot;. Раман «Лаўры і церні» не патрапіў нават у такія найбуйнейшыя дарэвалюцыйныя бібліятэкі Расіі, як Імператарская Публічная бібліятэка ў Пецярбургу і бібліятэка Румянцаўскага музея ў Маскве — гэтыя бібліятэкі атрымлівалі абавязковы экзэмпляр кніг, якія публікаваліся ў Расіі.
Надзея Уладзіміраўна працягвала сваю літаратурную і журналісцкую дзейнасць да апошніх дзён свайго жыцця, пакінуўшы пасля сябе два раманы, некалькі зборнікаў аповесцяў, апавяданняў і нарысаў і сотні газетных публікацый. Вяла перапіску Д. В. Філосафавым, А. С. Суворыным і інш. Яе проза і публіцыстыка адрознівалася ярка выяўленым грамадзянскім тэмпераментам, які прымушаў яе пастаянна ўступаць у барацьбу са злоўжываннямі, несправядлівасцю і беззаконнем.
Апошнія гады жыцця Н. В. Якаўлева-Ланская жыла ў сяле Міхайлаўскім, былым пушкінскім маёнтку, дзе быў заснаваны прытулак для састарэлых пісьменнікаў. Там і скончыла яна сваё жыццё 8 (21) траўня 1914 г., знайшоўшы заспакаенне недалёка ад магілы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]] — яна была пахавана на могілках у Святых гарах, на так званай «Цімафеевай горцы».

== Творы и публіцыстыка ==
* «Лаўры і цернія» ({{lang-ru|Лавры и терния}}) (з часоў расійска-турэцкіх войнаў) (СПб., 1884).
* «Обрусители. Роман из общественной жизни Западного края» СПб.,1883; другое выданне 1887 — рэцэнзія: «Дело». 1883. № 3, «Русский архив». 1884. Т.3. № 5. Стар.181-187.
* У выдавецтве (Ф. Паўлянкова выйшаў зборнік аповесцяў і апавяданняў Н. У. Якаўлевай (1898). (Рэцэнзія Е. А. Салаўёў — «Русское богатство». 1898. № 8. Стар.60-64).
* У мемуарных нататках «Единственный раз» («Женское дело». 1900. № 2. Стар.64-69) распавяла аб паездцы у сяр. 1850-х гг. у Малаяраславец і сустрэчы, магчыма, з [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстым]].
* Асобным выданнем былі выдадзены нарысы і аповеды: &quot;Ночная бабочка: Простая, но подлинная история (СПб., 1880) — Ланская Н.; «Надя: Повесть» (СПб., 1885) — Н. Л.; «Как живется в провинции. Письма к другу» (СПб.,1886); «Фортепианная фабрика Я. Беккера» (СПб., 1889); «Туда и обратно: Из заграничной поездки» (СПб., 1891); «Трын-трава: Очерк из истории обрусения» (Гжацк, 1910); «Золотая валюта: Провинциальный анекдот» (СПб., 1911) — Яковлева-Ланская.
* Друкавалася ў «Журнале романов и повестей» — Н. Ланская.
* Пераклад апавяданняў {{нп3|Дэвід Крысці Мюрэй|Д. К. Мурэя|ru|Мюррей, Дэвид Кристи}} «Эдди Вальтон» (СПб., 1884).

== Раман «Обрусители» ==
Раман Надзеі Ланской «Обрусители» распавядае пра становішча адной з беларускіх воласцяў пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] і хвалі расійскай эміграцыі ў Беларусь&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13448 |title=Архіўная копія |access-date=10 лютага 2016 |archive-date=16 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716172032/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13448 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасля паўстання 1863-1864 гадоў, сотні ўдзельнікаў якога загінулі, а многія тысячы былі высланы альбо падаліся ў эміграцыю, пачаўся працэс прыбыцця на тэрыторыю Паўночна-Заходняга краю рускага адміністрацыйнага апарата і праваслаўнага духавенства.

Насельніцтва краю ў выніку паўстання і яго падаўлення не зменшылася, а наадварот, расло. Гэта значыць, калі да 1861 года за 13 гадоў яно павялічылася на 17 тысяч, то за наступныя 12 гадоў — на 675,5 тысячаў (дадзеныя БелСЭ).

Раман з грамадскага жыцця Паўночна-Заходняга краю выйшаў у свет у Пецярбургу ў 1880-я гады. Выйшаў цалкам афіцыйна ў той час, калі многія аўтары і за менш крамольныя артыкулы маглі заплаціць свабодай і жыццём.

Так ці інакш, а лёгкасць, з якой выйшаў гэты раман, можа быць патлумачана тым, што крытычныя заўвагі Н. Ланской — як бы з іншай плоскасці, у іншым жанры. Аўтарка не падобная на рэвалюцыянерку з ліку прыхільніц Герцэна або Бакуніна. Яна не ідэолаг. Яе творы як бы па-за палітыкай. У свой час яны маглі ўспрымацца як жаночыя досведы ў журналістыцы, лісты незадаволенай правінцыйнай дамы.

Пецярбургская газета «[[Неделя (газета)|Неделя]]» ў № 4 ад 25 студзеня 1887 году так пісала аб рамане:

«''Сюжет названного романа — деятельность русской администрации в западном крае… Мы не можем понять только одного: зачем это обличение написано в форме романа? Интереса собственно художественного оно, конечно, не имеет. Оно важно и интересно лишь настолько, насколько содержит, в себе действительную правду, так как это в сущности даже не картины нравов, а просто описание целого ряда „преступлений по должности“. По-настоящему такое произведение следовало бы писать с документами в руках, а отвечать на него — назначением сенатской ревизии».''

Нягледзячы на такую ацэнку, газета рэкламавала гэты твор, і неўзабаве раман выйшаў другім выданнем, а перад гэтым, у 1885 годзе, быў перакладзены і выдадзены па-ўкраінску. У прадмове да Львоўскага выдання гаворыцца:

«''Кождый добрый обыватель Галичины повинен вважати за свой святый політичный обовязок — показати австро-угорским Русинам внутрешне житье родных им и исторично близких народен, а особливо показати им долю народу, що подбила Росая.''

''Для того то й подаемо отсе в перекладе образ, представляючш долю народа белоруского под панованем россiйскім, урядованье тамошних институцій громадских, мировых судіев и властей політичных, названых там загально обрусителев, т. е. людей, котори хотели бы змосковщити, а притом ободрати зо всего все не российски народы в Poccіи.''

''Образ се правдивый, а зовсем несходный з деклямаціями россійских славянофильских комитетов и их прихильников.''..»

Выходзіць, што не той жанр твора і паслужыў маскіроўкай, пад якой — хутчэй за ўсё, незалежна ад жадання апалітычнага аўтара — схавалася палітыка, якую адразу ж выкарыстаў дастаткова развіты ў той час ўкраінскі нацыяналізм. Беларускі тады толькі пачынаў афармляцца ў творах Ф. Багушэвіча.

Што да самай Н. Ланской, то, падобна, напісаўшы мноства карэспандэнцый і скаргаў, яна вычарпала магчымасці дакументальных жанраў і з верай у сілу мастацкага слова прынялася за раман. Каб паказаць усю паднаготную прыезджых адміністратараў, яна прыцягнула ўвагу да праблем русіфікацыі. Зрэшты, ненадоўга. Яшчэ ў мінулым стагоддзі «Обрусители» былі грунтоўна забытыя (у беларускай літаратуры яны вельмі рэдка згадваліся), як забытая была і сама пісьменніца.

У «Слоўніку псеўданімаў …» І. Ф. Мосанова, у другім яго томе (Масква, 1957). Там Н. Ланская — гэта псеўданім Надзеі Уладзіміраўны Якаўлевай, якая выдала ў канцы мінулага стагоддзя некалькі кніг публіцыстыкі і прозы, у тым ліку «Обрусители». У газеце «Неделя» яна рэгулярна публікавала лісты з Лоева, а таксама пецярбургскія эскізы. Яшчэ больш свабодна ўспамінаецца пра Н. В. Якаўлевай у слоўніках М. М. Галіцына, А. Арсеньева. С. І. Панамарова.

Сама тэма русіфікацыі пазней, у 1920-я гады, будзе грунтоўна раскрытая [[Аляксандр Цвікевіч|Аляксандрам Цвікеві]]чам у яго працы «Заходне-руская школа і яе прадстаўнікі''».''

Дзеянне твора адбываецца на тэрыторыі Беларусі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Віцязь-возера — ў рэальнасці Князь-возера ў цяперашнім [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]]. У часы Ланской гэта [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Дапаўняюць тапаграфію згадкі Турлава ([[Тураў]]), Мялешкавічаў — вёскі на шляху з Мазыра ў [[Жыткавічы]], Юр’евічаў ([[Юравічы]]). Губернскі Мінск названы ў рамане Балоцінскам.

Н. Ланская даволі крытычна апісвае стан краю:

&quot;Лясы, напрыклад, гэты скарб, які на захадзе берагуць як зрэнку вока. — знішчаюцца ў павеце самым варварскім чынам &quot;.

&quot;У горадзе было некалькі дамоў, якія складалі свой гурток, дзе захоўвалася ядро грамадскага меркавання. Першым лічыўся дом Лупінскіх …

Яны, зразумела, не выпісвалі ні кніг, ні часопісаў, замыкалі на ключ усялякую дрэнь, вычыталі з прыслугі за кожную пабітую талерку і зніклую сурвэтку, але гасцей прымалі з годнасцю &quot;.

Так ад характарыстык краю аўтар пераходзіць да характарыстыках людзей. Партрэты жыхароў горада — кіраўніка горада, суддзі і іншых, іх норавы і ўклад жыцця — нібы спісаныя з вядомых тыпаў савецкіх часоў. Зрэшты, уся руская літаратура XIX стагоддзя нібы б спецыялізавалася на савецкіх тыпах, што, мабыць, і забяспечыла такая ўвага да яе менавіта ў савецкі час.

Аднак на першым месцы ў рамане ўсё ж такі сялянскія тыпы. «Праваслаўныя мелі царкву, пераробленую з касцёла …» Але ў асноўным сяляне — гэта сяляне-ўніяты. Яны ў Н. Ланской прымітыўныя, лубачныя, нецікавыя, але менавіта з імі звязана завязка рамана — гісторыя сялянскага бунту ў Сасноўцы.

Апісанне селяніна-першабытніка без якога б там ні было атаясамлення сябе з ім і пранікнення «у яго» дазваляе ўдакладніць жанр твора — гэта рускі каланіяльны раман. У адрозненне ад расійскага селяніна, гэты не называецца і не прызнаецца «нашым», «сваім», суб’ектыўна ніяк не выяўляецца ды і кажа на не вельмі зразумелай мове.

Мужык у Ланской — пры ўсёй яе знешняй сімпатыі да яго — бедны, голы, благі.

&quot;А між тым гэтая беднасць, гэтая галота непрыхаваная складала тую сілу незлічоную, якая карміла, паіла і апранала незлічоная колькасць дармаедаў, застаючыся ў той жа час тупы, недасведчанага, пакорлівай, паўапранутых, галаднаватай. Гэтая сіла ўмела толькі даваць … Мужык меў адно неад’емнае права: ён меў права плаціць кожнаму, нават не пытаючыся, за што ён плаціць … &quot;

Прычынай бунту ў рамане стала пакаранне селяніна Макара, які адмовіўся рамантаваць дарогу. Старшына Кулак збіў яго і пасадзіў у халодны склеп, дзе той і памёр. Вось з чаго, уласна, і выйшла ўся гісторыя.

У рамане Н. Ланской зусім няма ніякіх «культурных» пытанняў, а абрусіцельства — гэта дзейнасць менавіта эканамічная, сацыяльная, адміністрацыйная. У яе гэта экспарт адміністрацыйнага апарата, які ў экспартным варыянце — найгоршы, бо ставіць ніжэй закона і ўлады не проста чалавека, а чужога чалавека.
&lt;br /&gt;{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://pawet.net/library/v_literature/obrusiteli/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8.html «Обрусители»] на pawet.net
* [http://book.uraic.ru/elib/authors/gorbunov/sl-11.htm ПИСАТЕЛЬНИЦЫ РОССИИ] {{ref-ru}}
* [http://redkayakniga.ru/biblioteki/item/f00/s00/z0000015/st009.shtml Книга загадочной судьбы (Владимир Безъязычный)]{{ref-ru}}
* [http://museum-1812.livejournal.com/32736.html «Литературная карта Малоярославецкого края»: Надежда Яковлева-Ланская]{{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ланская Надзея Уладзіміраўна}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на рускую мову]]</text>
      <sha1>e3o7s0q8ijpqoqthp5h6xqofvzw8h40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Васільеўна Анофранка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310606</id>
    <revision>
      <id>5189958</id>
      <parentid>5023069</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13978" sha1="lwxcdem8yalh2k7fnez83vei7fmrmze" xml:space="preserve">{{Навуковец
 |Навуковая сфера      = [[гісторыя]]
 |Месца працы          = [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]], 
 |Навуковая ступень    = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} ([[2012]])
 |Навуковае званне     = {{Навуковае званне||1}}
}}
{{цёзкі2|Анофранка}}
'''Наталля Васільеўна Анофранка''' ({{ДН|24|10|1972}}, {{МН|Мінск||}}, [[Беларуская ССР]] (цяпер — [[Беларусь]]) — беларускі [[Гісторыя|гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] ([[2012]]), вядучы навуковы супрацоўнік аддзела аддзела гісторыі Беларусі канца XVIII — пачатку ХХ стагоддзяў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]].

У [[1995]] г. скончыла [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З [[2001]] г. з'яўляецца супрацоўнікам [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. З [[2003]] па [[2015]] гг. выкладала на кафедры філасофіі і гісторыі [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта]]. У снежні [[2012]] г. абараніла кандыдацкую дысертацыю «Жанчыны дваранскага саслоўя Беларусі ў канцы XVIII — першай паловы ХІХ ст.: сацыяльна-прававы статус, удзел у грамадскім жыцці» (навук. кіраўнік — [[Валянціна Васільеўна Яноўская]]). Працавала старшым навуковым супрацоўнікам аддзела гісторыі Беларусі Новага часу Інстытута гісторыі НАН Беларусі. З [[2020]] г. — вядучы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі
Беларусі канца XVIII — пачатку ХХ стагоддзяў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://history.by/anofranka |title=Анофренко Наталья Васильевна |access-date=1 лістапада 2017 |archive-date=31 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031004818/http://history.by/anofranka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Сфера навуковых інтарэсаў ==
* Палітычная гісторыя Беларусі канца XVIII – першай паловы ХІХ ст.
* Сацыяльная гісторыя Беларусі канца XVIII – першай паловы ХІХ ст.

== Публікацыі ==
Аўтар каля 50 навуковых прац сярод якіх:

=== Манаграфія ===
Дваранкі беларуска-літоўскіх губерняў у канцы XVIII – першай палове ХІХ ст. – Мінск: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2016&lt;ref&gt;[https://www.tvr.by/bel/news/kultura/knigu_o_dvoryankakh_belorussko_litovskikh_guberniy_prezentovali_v_minske_ Кнігу пра дваранак беларуска - літоўскіх губерняў прэзентавалі ў Мінску]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=39372 |title=Дваранкі беларуска-літоўскіх губерняў у канцы XVIII – першай палове ХІХ ст. |access-date=26 кастрычніка 2018 |archive-date=22 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122010622/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=39372 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. ISBN 978-985-08-1964-2

=== Раздзелы і падразделы ў калектыўных манаграфіях ===
* Гісторыя жанчын як гістарыяграфічная праблема // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі канца XVIII – пачатка ХХ ст.: праблемы, здабыткі, перспектывы / Н.В. Анофранка [і інш.]; навук. рэд. В.В. Яноўская. – Мінск: Беларус. навука, 2006.
* Этнічная тэрыторыя, межы і рэгіёны Беларусі: уяўнае і рэальнае; Этнакультурнае ўзаемадзеянне славянскіх народаў // На шляху станаўлення беларускай нацыі: гістарыяграфічныя здабыткі і праблемы / В.Яноўская [і інш.]; навук. рэд. В.В. Яноўская; Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. – Мінск: Бeларус. навука, 2011.
* Духавенства ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|
паўстанні 1830–1831 гг.]]; Традыцыі іўдзейскай дабрачыннасці; Мусульманская дабрачыннсць; Выдавецкая дзейнасць старавераў; Выдавецкая дзейнасць мусульман // Канфесійны фактар у сацыяльным развіцці Беларусі (канец XVIII – пачатак ХХ ст.) / В. В. Яноўская [і інш.] ; навук. рэд. В. В. Яноўская ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. – Мінск : Беларуская навука, 2015.
* Палітычная дзейнасць дваранства 1795—1811 гг. // Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі. 1772—1917 гг. / [[Андрэй Уладзіміравіч Унучак|А.У. Унучак]] [і інш.]; рэдкал.: В.В. Даніловіч (гал. рэд.) [і інш.]; Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. Мінск: Беларуская навука, 2018. — С. 197—217.
* Палітычная сітуацыя падчас паўстання 1830—1831 гг. / Н.В. Анофранка // Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі. 1772—1917 гг. / А.У. Унучак [і інш.]; рэдкал.: В.В. Даніловіч (гал. рэд.) [і інш.]; Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. Мінск: Беларуская навука, 2018. — С. 251—285.
* Праблемы забеспячэння функцыянавання гарадоў / Н.В. Анофранка, [[Таццяна Уладзіміраўна Вароніч|Т.У. Вароніч]], А.У. Ерашэвіч, [[Ксенія Сяргееўна Церашкова|К.С. Церашкова]] // Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі (канец XVIII – пачатак XX ст.) / [В.В. Яноўская і інш.; рэдкалегія: В.В. Даніловіч (галоўны рэдактар) і інш.]; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. – Мінск: Беларуская навука, 2020. – С.329-372.

=== Важнейшыя навуковыя публікацыі ===
* Заканадаўства Расійскай імперыі аб “змешаных” шлюбах і яго асаблівасці ў заходніх губернях (канец XVIII – першая трэць ХІХ ст.) // Історія релігій в Україні: науковий щорічник. – Кн. 1. – Львів: Логос, 2010. – С. 141–147.
* Палітыка ўладаў Расійскай імперыі ў адносінах да жаночых навучальных устаноў пры каталіцкіх кляштарах у канцы XVIII ст – 1843 г. (па матэрыялах беларуска-літоўскіх губерняў) // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. – Кн. 1. – Львів: Логос, 2011. – С. 306–313.
* Удзел дваранак беларуска-літоўскіх зямель у палітычным жыцці канца XVIII – першай паловы ХІХ стагоддзяў // Анофранка Н.В. [[ARCHE Пачатак|Arche]]. Жанчыны ў беларускай гісторыі. – 2011. – №12 (111). – С. 58–78.
* Ідэалагічная барацьба падчас паўстання 1830–1831 гг. на старонках польскамоўнай прэсы. // Актуальные проблемы источниковедения: материалы международной научно-практической конференции к 135-летию со дня рождения В.И. Пичеты, Минск – Витебск, 9-1 октября 2013 г. / Вит. гос. ун-т; редкол.: А.Н. Дулов (отв. ред.) [и др.].– Витебск: ВГУ имени П.М. Машерова, 2013. – С. 164–170.
* Палітыка Паўла І у адносінах да беларуска-літоўскіх зямель (1796–1797 гг.) // Гістарычна-археалагічны зборнік. – Выпуск 29. – 2014. – С. 152–155.
* Участие дворянок белорусско-литовских губерний в восстании 1830–1831 гг. // Политика. Поликультурность. Гендерные отношения и гендерные системы в прошлом и настоящем: Материалы Седьмой международной научной конференции РАИЖИ и ИЭА РАН, 9–12 октября 2014 г., Рязань: В 2-х томах / отв. ред. Н.Л. Пушкарева, О.Д. Попова. М.: ИЭА РАН, 2014. – Т. 2. – С. 197–202.
* Захады расійскай адміністрацыі па прадухіленні ўдзелу жыхароў беларуска-літоўскіх губерняў у антыўрадавых хваляваннях 1830–1831 гг. у святле дакументаў НГАБ. // Дакументальная спадчына Беларусі ХІ–ХХ стагоддзяў. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай 75-годдзю НГАБ (Мінск, 26 чэрвеня 2013 г.) / адказ. за вып. [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Дз.Ч. Мацвейчык]]. – Мінск: Выд-ц А.М. Вараксін, 2014. – С. 7–18.
* Каталіцкае і ўніяцкае духавенства беларуска-літоўскіх губерняў у паўстанні 1830–1831 гг. // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. – Кн. 1. – Львів: Логос, 2015. – Книга І. – С.124–132.
* Рэлігійныя і свецкія аспекты шлюбнага заканадаўства Расійскай імперыі ў першай палове ХІХ ст. (на прыкладзе заходніх губерняў) / Н. В. Анофранка // Історія релігій в Україні: науковий збірник світлій пам’яті професора Ярослава Дашкевича (1926–2010) / За заг. ред. М. Капраля, О. Киричук, І. Орлевич. – Львів: Інститут релігієзнавства філія Львівського музею історії релігії, «Логос», 2016. – Частина 1. : Церковна історія. – С. 282–293.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* [http://history.by/be/department_of_the_history_of_belarus_in_modern_times Аддзел гісторыі Беларусі Новага часу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181117164955/http://history.by/be/department_of_the_history_of_belarus_in_modern_times/ |date=17 лістапада 2018 }} Даведка на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі
* [http://history.by/anofranka Анофренко Наталья Васильевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171031004818/http://history.by/anofranka/ |date=31 кастрычніка 2017 }} Біяграфія на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі
* Анофренко Наталья Васильевна // Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929―2008: биобиблиографический справочник / [Г. В. Корзенко и др.; редакционный совет: А. А. Коваленя (председатель) и др.]; НАН Беларуси, Институт истории. — Мн.: Белорусская наука, 2008. — 421, [2] с. — С. 111 — 112. — ISBN 978-985-08-0855-4.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Анофранка Наталля Васільеўна}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДАТУ]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]]</text>
      <sha1>lwxcdem8yalh2k7fnez83vei7fmrmze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны музей Зямля і людзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325095</id>
    <revision>
      <id>5190009</id>
      <parentid>4582976</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6728" sha1="84wmrgizmo09bbj7clbn0jne53nqfvm" xml:space="preserve">{{Музей
|назва            = Нацыянальны музей «Зямля і людзі»
|арыгінал         = Национален музей «Земята и хората»
|выява            = Earth_and_Man_Museum_Sofia_4.jpg
|памер            = 
|подпіс           = Будынак музея
|заснаваны        = [[1985]]
|адкрыты          = З 10 да 18 гадзін
|месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}, [[Сафія]]
|наведвальнікі    = 
|дырэктар         = Чаўдар Начэў
|праезд           = горад Сафія, бульвар «Черни връх» д. 4
|спасылка         = http://earthandman.org
|Commons          = Earth and Man National Museum
}}
'''Нацыянальны музей «Зямля і людзі»''' — ({{lang-bg|Национален музей «Земята и хората»}}) [[Мінералогія|мінералагічны]] музей у цэнтры [[Сафія|Сафіі]], [[Балгарыя]].

== Гісторыя ==

Нацыянальны музей «Зямля і людзі» адзін з буйнейшых мінералагічных музеяў у свеце. Ён быў заснаваны 30 снежня 1985 года, адкрыты для наведвальнікаў 19 чэрвеня 1987 года. Музей знаходзіцца ў рэканструяваным гістарычным будынку плошчай 4000 м², пабудаваным у канцы 19-га стагоддзя (1896—1898). Ён мае шэраг выставачных залаў, складскіх памяшканняў, лабараторый, відэа-зал і канферэнц-зал.

Болшасць экспанатаў музея былі сабраны за кошт  ахвяраванняў як кампаній, так і прыватных асоб у фонд «13 стагоддзяў Балгарыі»&lt;ref&gt;[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=12458 Нацыянальны музей «Зямля і людзі» апісанне і фота. Балгарыя: Сафія]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Экспазіцыя ==
Асноўная экспазіцыя ахоплівае 40% усіх вядомых у прыродзе мінералаў, а таксама кераміку.

Калекцыя музея налічвае больш за 27 тысяч экспанатаў, размешчаных на двух паверхах музея. Тут сабраныя мінералы, прывезеныя са 109 краін света, яна ўключае ў сябе 1523 віда мінералаў з каля 4200, вядомых на бягучы момант.

Экспанаты музея падзелены на сем экспазіцый. На першым паверсе размешчана выстава «Гігантскія крышталі», частка з іх памерамі з чалавека. З мінералаў тут размешчаны разнавіднасці апатыта, кварца, флюарыта. У зале «Мінералы Зямлі» размешчаны рэдкія віды мінералаў.

Цэлы зал адведзены пад калекцыю балгарскага спелеолага Петра Транцеева (1924-1979), які збіраў яе на працягу 45 гадоў. Тут таксама выстаўлены пячорны жэмчуг карставых пячор.

Экспазіцыя другога паверха распавядае аб мінералах, якія сустракаюццца ў Балгарыі. Гэта [[апатыт]], [[тытаніт]], антаз, [[брукіт]], [[малахіт]], арфеіт, самародная [[медзь]] і інш.

Акрамя пастаяннай экспазіцыі, якая ахоплівае вялікую разнастайнасць карысных выкапняў, у музеі адбываюцца выставы, канцэрты [[камерная музыка|камернай музыкі]].

У межах штогадовай праграмы ў музеі адбываюцца выставы сабак і кошак, фотаконкурсы, выставы спелеалагічных калекцый.

У музеі ёсць навуковая бібліятэка, навуковыя лабараторыі, залы для правядзення канферэнцый.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Painting-onLeft-Museum-Earth-Man1.jpg|Пано ў левай частцы музея
Файл:Earthandman2.JPG|Галоўны зал музея
Файл:Painting-onRight-Museum-Earth-Man1.jpg|Пано ў правай частцы музея
Файл:Quartz-Tourmaline-Sofia-Museum1.jpg|Кварц, турмалін
Файл:Amethyst-geode-Sofia-Museum1.jpg|thumb|Аметыст
Файл:Petrified-tree-Sofia-Museum1.jpg|Скамянелае дрэва
Файл:Rose-quartz-Sofia-Museum1.jpg|Ружовы кварц
Файл:Mineral-art-form-Sofia-Museum1.jpg|«Качаня»
Файл:List-of-Benefactors-Sofia-EandM-Museum1.jpg|Спіс прыватных асоб, якія перадалі музею экспанаты
Файл:Fund13CenturiesOfBulgaria-Sofia-EandM-Museum1.jpg|Нацыянальны фонд «13 стагоддзяў Балгарыі»
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* Ганчев Хр. «Адаптация на голямата работилница от комплекса на бившия Софийски военен арсенал за нужите на Национален музей «Земята и хората»»  Аглядная інфармацыя на НІПК, стар. 41-44 ЦПІП-КК, Сафія 1988.
* Ганчев Хр. Националният музей «Земята и хората» в София и подходът към традиционните сгради от началото на 20-ти век, Сп. «Нюзлетър», № 3,90, стр. 49-52, НК за ЮНЕСКО във ФРГ, Бон 1990. Gantchev Ch. «The Sofia National Museum «Man and Earth» and the Approach to Earli 20th Century Traditional Buildings»/ , Newsletteer. N3'90, Deutsche UNESCO Komission, p/ 49-52.

== Спасылкі ==
* [http://earthandman.org/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161129040946/http://earthandman.org/ |date=29 лістапада 2016 }} (на англійскай і балгарскай мовах)</text>
      <sha1>84wmrgizmo09bbj7clbn0jne53nqfvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Кагнітыўныя скажэнні</title>
    <ns>14</ns>
    <id>339980</id>
    <revision>
      <id>5189767</id>
      <parentid>2985867</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Псіхалагічныя скажэнні]]; дададзена [[Катэгорыя:Памылкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="e95q5qtdt46432ywe4v08i1uzn4o9kt" xml:space="preserve">{{maincat|Кагнітыўнае скажэнне}}

[[Катэгорыя:Памылкі]]
[[Катэгорыя:Псіхалагічныя з’явы]]</text>
      <sha1>e95q5qtdt46432ywe4v08i1uzn4o9kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Снітава (прыпыначны пункт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>343429</id>
    <revision>
      <id>5190025</id>
      <parentid>4453741</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Іваноўскага раёна]]; дададзена [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Іванаўскага раёна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="83j9j2gxjkl4jllf2zzn0jmeetmq44z" xml:space="preserve">{{значэнні|Снітава (значэнні)}}
{{Чыгуначная станцыя
 |Тып                       = прыпыначны пункт
|Назва                     = Снітава
 |Лінія                     = Лінія Лунінец — Жабінка
 |Чыгунка                   = Беларуская чыгунка
 |Аддзяленне                = [[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Брэсцкае аддзяленне]]
 |Краіна                    = Беларусь
 |Выява                     = Snitava_RW_(1).jpg
 |Шырыня выявы              = 
 |Подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52.1431|lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = 25.4444|lon_min = |lon_sec = 
 |region                   = 
 |CoordScale               = 
 |Станцыя                  =
 |Дата адкрыцця            =
 |Дата зачынення           = 
 |Праектная назва          = 
 |Ранейшыя назвы           = 
 |Праекты пераназвання     = 
 |Ужыванне                 = 
 |Класнасць                = 
 |Архітэктары              = 
 |Інжынеры канструктары    = 
 |Поўная колькасць платформаў   = 
 |Поўная колькасць шляхоў       =
 |Тып платформы            = 
 |Форма платформы          = 
 |Даўжыня платформы        = 
 |Шырыня платформы         = 
 |Год электрыфікацыі       = 
 |Род току                 = 
 |Будаўнічая арганізацыя   = 
 |Выхад да                 = 
 |Размяшчэнне              = 
 |Перасадка на станцыі     = 
 |Перасадка на             = 
 |Адлегласць               = 682,908
 |Адлегласць2              = 
 |Адлегласць да            = 
 |Адлегласць2 да           = 
 |Тарыфная зона            = 
 |Сотавая сувязь           = 
 |Код станцыі              = 133024
 |Код Экспрэс-3            = 2100926
 |Наменклатура             = N-35-135
 |Катэгорыя на Вікісховішчы  = 
 |Для раскладу             =
}}
'''Сні́тава''' ({{lang-be-trans|Snitava}}, {{lang-ru|Снитово}})&lt;ref&gt;{{maps.by|viewrw/803}}&lt;/ref&gt; — [[прыпыначны пункт]] [[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Брэсцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Размешчаны ў аграгарадку [[Снітава]]; на лініі [[Лунінец (станцыя)|Лунінец]] — [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]], паміж [[Янаў-Палескі (станцыя)|станцыяй Янаў-Палескі]] і [[Трудавая (станцыя)|станцыяй Трудавая]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{maps.by|viewrw/803}}

{{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}}

{{Лунінец — Жабінка}}
{{start box}}
{{Паслядоўнасць станцый|title=[[Лунінец (станцыя)|Лунінец]] — [[Жабінка (станцыя)|Жабінка ]]|before= [[Янаў-Палескі (станцыя)|Янаў-Палескі]] |after= [[Трудавая (станцыя)|Трудавая]]}}
{{end box}}

[[Катэгорыя:Станцыі Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Іванаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Снітава]]</text>
      <sha1>83j9j2gxjkl4jllf2zzn0jmeetmq44z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царква Усіх Святых (Пірэвічы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>346871</id>
    <revision>
      <id>5189775</id>
      <parentid>5152385</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзены спасылкі на артыкулы пра настаяцеляў Паўла Кернажыцкага і Васіля Шыкунова, сучасныя і архіўныя здымкі, а таксама новая крыніца</comment>
      <origin>5189775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18245" sha1="k6iymuyydt3ai83we71e3zfcyvqf1fr" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        =  Царква Усіх Святых
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Пірэвічская царква. Агульны выгляд. 2025 год.png
|Подпіс выявы = Агульны выгляд царквы, 2025 год
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Вёска
|Месцазнаходжанне        = [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва = 1902
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Царква Усіх Святых''' — праваслаўны [[храм]] у вёсцы [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|міні|справа|Царква Усіх Святых у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя]]
Напрыканцы XIX стагоддзя Пірэвічы былі адносна невялікім паселішчам (у 1886 годзе — каля 570 жыхароў) і не мелі ўласнага храма&lt;ref name=&quot;gisp&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвічы |url=https://gisp.gov.by/ru/objects/32479 |publisher=gisp.gov.by |access-date=2025-06-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагоддзя колькасць насельніцтва перавысіла 1100 чалавек, што абумовіла неабходнасць адкрыцця прыхода ў самой вёсцы&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост. Жлобін у 1908—1913 гадах
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|313Г000312}}

Царква была пабудавана ў 1902 годзе з чырвонай цэглы паводле праекта [[П. І. Калнін|П. І. Калніна]] на сродкі памешчыцы Аляксандры Раговіч. Храм з’яўляецца помнікам архітэктуры неарускага стылю і адным з найбольшых праваслаўных храмаў Беларусі&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Виленский календарь на 1910 г. С. 96.&lt;/ref&gt;.

Будаўніцтва царквы профінансавала мясцовая памешчыца [[Аляксандра Аляксееўна Раговіч]] (удава тайнага саветніка), якая таксама выдзеліла зямельны ўчастак пад храм&lt;ref name=&quot;prav&quot;&gt;{{cite web |title=Храм Усіх Святых, аг. Пірэвічы |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=pravzhlobin.by |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;. Непасрэднай арганізацыяй работ кіраваў давераны асоба памешчыцы [[Леанід Аляксеевіч Спыткоў]] (у 1911 годзе ён з жонкай стаў уладальнікам фальварка Пірэвічы; пахаваны на двары царквы)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Асвячэнне адбылося 6 чэрвеня 1903 года&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;. Першыя набажэнствы ў новым прыходзе служылі айцы [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] і [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]]; першым псаломшчыкам быў [[Хрыстафор Глыбоўскі]]&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;.

Першым настаяцелем храма стаў [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] (1903  — 1907).

У 1920-я гады з храма былі канфіскаваныя званы, а ў 1930 годзе савецкая ўлада закрыла царкву; будынак прыстасавалі пад склад для калгаснай маёмасці&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) богаслужэнні ў Пірэвіцкай царкве аднавіліся. Настаяцелем у гэты час быў святар [[Васіль Шыкуноў]] з вёскі Скепня, чый храм быў разбураны. У 1943 годзе айцец Васіль і яго дзве дачкі загінулі ад рук партызан (іх жыўцом спалілі)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

У 1944 годзе, пасля вызвалення вёскі, набажэнствы ў царкве аднавіліся і больш не спыняліся. У пасляваенныя дзесяцігоддзі, нягледзячы на антырэлігійную палітыку ўладаў, царква заставалася дзейнай (за выключэннем 1930-х гадоў службы ішлі бесперапынна)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Аднак савецкія чыноўнікі часта пагражалі закрыццём прыхода; святары называлі службу ў Пірэвічах «ссылкай», бо мясцовы прыход лічыўся «няспакойным, бедным і слабым»&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Толькі на пачатку 1990-х гадоў улады дазволілі адрамантаваць будынак храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. У сярэдзіне 1990-х, калі настаяцелем быў [[Яўменій Малец|пратаіерэй Яўменій Малец]], была адноўлена разбураная ў вайну званіца і праведзена рэстаўрацыя храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. Звон, вывезены немцамі, выраблены нанова; адбылося паўторнае асвячэнне комплексу, якое здзейсніў [[Арыстарх (Станкевіч)|епіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх]]&lt;ref name=&quot;gisp&quot; /&gt;.
== Архітэктура ==
[[Файл:Пірэвічская царква. Сучасны выгляд. 2025 год.png|міні|справа|Пірэвічская царква. Сучасны выгляд, 2025 год]]
Помнік архітэктуры [[неарускі стыль|неарускага стылю]]. Падоўжна-восевая крыжападобная ў плане кампазіцыя храма складаецца з выцягнутага па папярочнай восі [[прытвор]]а, прамавугольнай [[трапезная|трапезнай]], кубападобнай малітоўнай залы з бакавымі [[прыдзел]]амі, паўкруглай [[апсіда|апсіды]] з бакавымі [[рызніца]]мі такога ж абрысу. У сілуэце будынка дамінуе асноўны кубападобны аб’ём, апяразаны па перыметры [[Какошнік (архітэктура)|какошнікавым]] [[парапет]]ам, завершаны пакатым [[шатровы дах|шатровым]] дахам з двух’ярусным (цыліндры на васьмерыку) [[купал]]ьным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]]. Галоўны ўваход аформлены магутным [[ганак|ганкам]]-рундуком з [[арка|арачнымі]] прасветамі, вуглавыя ўваходы (паміж [[трапезная|трапезнай]] і малітоўнай залай) — [[ганак|ганкамі]] пад навісямі. Сцены прарэзаны [[арка|арачнымі]] аконнымі праёмамі ў фігурных з кілепадобнымі [[сандрык]]амі [[ліштвы|ліштвах]]. Архітэктура будынка мае насычанае пластыка-дэкаратыўнае і колеравае рашэнне. Са старажытнарускай царкоўнай архітэктуры пазычаны вуглавыя ўразныя [[калона|калонкі]], маёлікавыя паліхромныя шырынкі і круглыя [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], аркатурныя і гарадковыя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]].

Храм збудаваны з чырвонай цэглы, што надае будынку манументальны выгляд. Над прытворам узвышаецца масіўная двух’ярусная званіца з [[Шатровы дах|шатровым дахам]]. 

Агульная плошча будынка складае каля 500 м², таўшчыня муроў — больш за 1 м. Унутры храму — цэнтрычная кампазіцыя: сярэдняя частка перакрыта сферычным [[Купал|купалам]] з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]] на парусах. [[Апсіда]] змяшчае трох’ярусны [[іканастас]]; ніжнія часткі сцен унутры абліцаваныя дэкаратыўнай [[Кераміка|керамічнай]] пліткай. У інтэр’еры прысутнічаюць насценныя [[фрэскі]] з біблійнымі сцэнамі, [[царскія вароты]], абразы ў традыцыйных акладах, клірас.

== Інтэр’ер ==
У [[інтэр'ер]]ы [[сяродкрыжжа]] перакрыта сферычным [[купал]]ам з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]], падтрыманым магутнымі аркамі і вуглавымі парусамі, [[трапезная]] і [[прыдзел]]ы — [[цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычнымі скляпеннямі]]. Цокальная частка сцен абліцавана керамічнай пліткай.

== Настаяцелі ==
За больш чым стогадовую гісторыю прыходу змяніўся шэраг настаяцеляў царквы. Сярод іх:&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвіцкі храм Усіх Святых |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=Православный приход г. Жлобина |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;

* 1902–1907 — святар [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] — першы настаяцель храма;
* 1907—1922 — святар [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]];
* 1922–1930 — звесткі адсутнічаюць; прыход мог абслугоўвацца святарамі суседніх парафій;
* 1930–1931 — святар Фёдар Семёнаў;
* 1941—1943 — святар [[Васіль Шыкуноў]] (загінуў у 1943 годзе);
* 1944–1953 — іераманах Мануіл (у міру Міхаіл Сівенкоў);
* 1953 — святар Анатоль Місеюк;
* 1953–1955 — святар Мікалай Кныш;
* 1955–1959 — святар Васіль Рынкевіч;
* 1959–1965 — протаіерэй Аляксандр Дзічкоўскі;
* 1965 (травень–кастрычнік) — святар Міхаіл Мандрык;
* 1965–1968 — протаіерэй Яўген Вейго;
* 1968–1969 — святар Аляксей Аляксеюк;
* 1969–1970 — святар Пётр Пінчук;
* 1970–1972 — іерэй Данііл Адзінокі;
* 1973–1977 — святар Леў Васільеў;
* 1977–1978 — святар Іярафей Антоненка;
* 1978–1980 — святар Мікалай Салахін;
* 1980–2000 — протаіерэй Яўменій Малец;
* 2000–2017 — протаіерэй Васіль Міхайлоўскі;
* 2017–2020 — іерэй Сяргей Плятэжаў;
* з 2020 — іерэй Васіль Церашкоў (дзейсны настаяцель).

== Сучасны стан ==
Царква Усіх Святых у Пірэвічах з’яўляецца дзеючым прыходскім храмам. Храм адкрыты штодня, у вызначаныя дні праводзяцца вечаровыя службы, па нядзелях і святах здзяйсняецца Бажэственная літургія&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Будынак падтрымліваецца ў добрым стане пасля рэстаўрацыі; у сярэдзіне 1990-х гадоў нанова адбудавана званіца і аднавіліся званы&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. 

Пры храме працуе нядзельная школа для дзяцей і моладзі, праводзяцца катэхізатарскія гутаркі. Прыход актыўна ўдзельнічае ў духоўным жыцці мясцовай супольнасці&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;.

У чэрвені 2023 года ў Пірэвічах адбыліся ўрачыстасці з нагоды 120-годдзя з дня асвячэння храма. 11 чэрвеня 2023 года юбілейную Бажэственную літургію ў дзень прастольнага свята (Сабор Усіх Святых) узначаліў епіскап [[Светлагорск|Светлагорскі]] Амвросій — вікарый [[Гомельская епархія|Гомельскай епархіі]]. Яму саслужылі благачынны [[Жлобін|Жлобінскай]] акругі протаіерэй Аляксей Сматрыцкі, настаяцель прыхода храма Усіх Святых іерэй Васіль Церашкоў і духавенства акругі&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Пасля богаслужэння адбыўся хрэсны ход.

У дзень святкавання вучні Пірэвіцкай сярэдняй школы падрыхтавалі літаратурна-музычную кампазіцыю пра гісторыю царквы, а выхаванцы нядзельных школ прадставілі выставу дзіцячых малюнкаў на духоўную тэматыку&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Святочныя мерапрыемствы яшчэ раз падкрэслілі значнасць храма Усіх Святых як цэнтра духоўнага жыцця і культурнай спадчыны рэгіёна.
== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Царква Ўсіх Святых у Пірэвічах. Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад царквы
Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|Царква Усіх Святых, 2025 год
Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год
Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя
Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя
Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатак ХХ ст.png|Кірмаш у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя
Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст. 1918 г.png|Кірмаш у Пірэвічах, 1918 год
&lt;/gallery&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
* {{radzima|1364}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm#church}}
* {{Архіварта|}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)]]
[[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1902 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>k6iymuyydt3ai83we71e3zfcyvqf1fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189776</id>
      <parentid>5189775</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18398" sha1="n80yel29cea0e6jn87h6z6uc2a7add2" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        =  Царква Усіх Святых
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Пірэвічская царква. Агульны выгляд. 2025 год.png
|Подпіс выявы = Агульны выгляд царквы, 2025 год
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Вёска
|Месцазнаходжанне        = [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва = 1902
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Царква Усіх Святых''' — праваслаўны [[храм]] у вёсцы [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|міні|справа|Царква Усіх Святых у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя]]
Напрыканцы XIX стагоддзя Пірэвічы былі адносна невялікім паселішчам (у 1886 годзе — каля 570 жыхароў) і не мелі ўласнага храма&lt;ref name=&quot;gisp&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвічы |url=https://gisp.gov.by/ru/objects/32479 |publisher=gisp.gov.by |access-date=2025-06-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагоддзя колькасць насельніцтва перавысіла 1100 чалавек, што абумовіла неабходнасць адкрыцця прыхода ў самой вёсцы&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост. Жлобін у 1908—1913 гадах
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|міні|справа|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя]]

{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|313Г000312}}

Царква была пабудавана ў 1902 годзе з чырвонай цэглы паводле праекта [[П. І. Калнін|П. І. Калніна]] на сродкі памешчыцы Аляксандры Раговіч. Храм з’яўляецца помнікам архітэктуры неарускага стылю і адным з найбольшых праваслаўных храмаў Беларусі&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Виленский календарь на 1910 г. С. 96.&lt;/ref&gt;.

Будаўніцтва царквы профінансавала мясцовая памешчыца [[Аляксандра Аляксееўна Раговіч]] (удава тайнага саветніка), якая таксама выдзеліла зямельны ўчастак пад храм&lt;ref name=&quot;prav&quot;&gt;{{cite web |title=Храм Усіх Святых, аг. Пірэвічы |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=pravzhlobin.by |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;. Непасрэднай арганізацыяй работ кіраваў давераны асоба памешчыцы [[Леанід Аляксеевіч Спыткоў]] (у 1911 годзе ён з жонкай стаў уладальнікам фальварка Пірэвічы; пахаваны на двары царквы)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Асвячэнне адбылося 6 чэрвеня 1903 года&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;. Першыя набажэнствы ў новым прыходзе служылі айцы [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] і [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]]; першым псаломшчыкам быў [[Хрыстафор Глыбоўскі]]&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;.

Першым настаяцелем храма стаў [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] (1903  — 1907).

У 1920-я гады з храма былі канфіскаваныя званы, а ў 1930 годзе савецкая ўлада закрыла царкву; будынак прыстасавалі пад склад для калгаснай маёмасці&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) богаслужэнні ў Пірэвіцкай царкве аднавіліся. Настаяцелем у гэты час быў святар [[Васіль Шыкуноў]] з вёскі Скепня, чый храм быў разбураны. У 1943 годзе айцец Васіль і яго дзве дачкі загінулі ад рук партызан (іх жыўцом спалілі)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

У 1944 годзе, пасля вызвалення вёскі, набажэнствы ў царкве аднавіліся і больш не спыняліся. У пасляваенныя дзесяцігоддзі, нягледзячы на антырэлігійную палітыку ўладаў, царква заставалася дзейнай (за выключэннем 1930-х гадоў службы ішлі бесперапынна)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Аднак савецкія чыноўнікі часта пагражалі закрыццём прыхода; святары называлі службу ў Пірэвічах «ссылкай», бо мясцовы прыход лічыўся «няспакойным, бедным і слабым»&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Толькі на пачатку 1990-х гадоў улады дазволілі адрамантаваць будынак храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. У сярэдзіне 1990-х, калі настаяцелем быў [[Яўменій Малец|пратаіерэй Яўменій Малец]], была адноўлена разбураная ў вайну званіца і праведзена рэстаўрацыя храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. Звон, вывезены немцамі, выраблены нанова; адбылося паўторнае асвячэнне комплексу, якое здзейсніў [[Арыстарх (Станкевіч)|епіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх]]&lt;ref name=&quot;gisp&quot; /&gt;.
== Архітэктура ==
[[Файл:Пірэвічская царква. Сучасны выгляд. 2025 год.png|міні|справа|Пірэвічская царква. Сучасны выгляд, 2025 год]]
Помнік архітэктуры [[неарускі стыль|неарускага стылю]]. Падоўжна-восевая крыжападобная ў плане кампазіцыя храма складаецца з выцягнутага па папярочнай восі [[прытвор]]а, прамавугольнай [[трапезная|трапезнай]], кубападобнай малітоўнай залы з бакавымі [[прыдзел]]амі, паўкруглай [[апсіда|апсіды]] з бакавымі [[рызніца]]мі такога ж абрысу. У сілуэце будынка дамінуе асноўны кубападобны аб’ём, апяразаны па перыметры [[Какошнік (архітэктура)|какошнікавым]] [[парапет]]ам, завершаны пакатым [[шатровы дах|шатровым]] дахам з двух’ярусным (цыліндры на васьмерыку) [[купал]]ьным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]]. Галоўны ўваход аформлены магутным [[ганак|ганкам]]-рундуком з [[арка|арачнымі]] прасветамі, вуглавыя ўваходы (паміж [[трапезная|трапезнай]] і малітоўнай залай) — [[ганак|ганкамі]] пад навісямі. Сцены прарэзаны [[арка|арачнымі]] аконнымі праёмамі ў фігурных з кілепадобнымі [[сандрык]]амі [[ліштвы|ліштвах]]. Архітэктура будынка мае насычанае пластыка-дэкаратыўнае і колеравае рашэнне. Са старажытнарускай царкоўнай архітэктуры пазычаны вуглавыя ўразныя [[калона|калонкі]], маёлікавыя паліхромныя шырынкі і круглыя [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], аркатурныя і гарадковыя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]].

Храм збудаваны з чырвонай цэглы, што надае будынку манументальны выгляд. Над прытворам узвышаецца масіўная двух’ярусная званіца з [[Шатровы дах|шатровым дахам]]. 

Агульная плошча будынка складае каля 500 м², таўшчыня муроў — больш за 1 м. Унутры храму — цэнтрычная кампазіцыя: сярэдняя частка перакрыта сферычным [[Купал|купалам]] з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]] на парусах. [[Апсіда]] змяшчае трох’ярусны [[іканастас]]; ніжнія часткі сцен унутры абліцаваныя дэкаратыўнай [[Кераміка|керамічнай]] пліткай. У інтэр’еры прысутнічаюць насценныя [[фрэскі]] з біблійнымі сцэнамі, [[царскія вароты]], абразы ў традыцыйных акладах, клірас.

== Інтэр’ер ==
У [[інтэр'ер]]ы [[сяродкрыжжа]] перакрыта сферычным [[купал]]ам з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]], падтрыманым магутнымі аркамі і вуглавымі парусамі, [[трапезная]] і [[прыдзел]]ы — [[цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычнымі скляпеннямі]]. Цокальная частка сцен абліцавана керамічнай пліткай.

== Настаяцелі ==
За больш чым стогадовую гісторыю прыходу змяніўся шэраг настаяцеляў царквы. Сярод іх:&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвіцкі храм Усіх Святых |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=Православный приход г. Жлобина |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;

* 1902–1907 — святар [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] — першы настаяцель храма;
* 1907—1922 — святар [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]];
* 1922–1930 — звесткі адсутнічаюць; прыход мог абслугоўвацца святарамі суседніх парафій;
* 1930–1931 — святар Фёдар Семёнаў;
* 1941—1943 — святар [[Васіль Шыкуноў]] (загінуў у 1943 годзе);
* 1944–1953 — іераманах Мануіл (у міру Міхаіл Сівенкоў);
* 1953 — святар Анатоль Місеюк;
* 1953–1955 — святар Мікалай Кныш;
* 1955–1959 — святар Васіль Рынкевіч;
* 1959–1965 — протаіерэй Аляксандр Дзічкоўскі;
* 1965 (травень–кастрычнік) — святар Міхаіл Мандрык;
* 1965–1968 — протаіерэй Яўген Вейго;
* 1968–1969 — святар Аляксей Аляксеюк;
* 1969–1970 — святар Пётр Пінчук;
* 1970–1972 — іерэй Данііл Адзінокі;
* 1973–1977 — святар Леў Васільеў;
* 1977–1978 — святар Іярафей Антоненка;
* 1978–1980 — святар Мікалай Салахін;
* 1980–2000 — протаіерэй Яўменій Малец;
* 2000–2017 — протаіерэй Васіль Міхайлоўскі;
* 2017–2020 — іерэй Сяргей Плятэжаў;
* з 2020 — іерэй Васіль Церашкоў (дзейсны настаяцель).

== Сучасны стан ==
Царква Усіх Святых у Пірэвічах з’яўляецца дзеючым прыходскім храмам. Храм адкрыты штодня, у вызначаныя дні праводзяцца вечаровыя службы, па нядзелях і святах здзяйсняецца Бажэственная літургія&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Будынак падтрымліваецца ў добрым стане пасля рэстаўрацыі; у сярэдзіне 1990-х гадоў нанова адбудавана званіца і аднавіліся званы&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. 

Пры храме працуе нядзельная школа для дзяцей і моладзі, праводзяцца катэхізатарскія гутаркі. Прыход актыўна ўдзельнічае ў духоўным жыцці мясцовай супольнасці&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;.

У чэрвені 2023 года ў Пірэвічах адбыліся ўрачыстасці з нагоды 120-годдзя з дня асвячэння храма. 11 чэрвеня 2023 года юбілейную Бажэственную літургію ў дзень прастольнага свята (Сабор Усіх Святых) узначаліў епіскап [[Светлагорск|Светлагорскі]] Амвросій — вікарый [[Гомельская епархія|Гомельскай епархіі]]. Яму саслужылі благачынны [[Жлобін|Жлобінскай]] акругі протаіерэй Аляксей Сматрыцкі, настаяцель прыхода храма Усіх Святых іерэй Васіль Церашкоў і духавенства акругі&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Пасля богаслужэння адбыўся хрэсны ход.

У дзень святкавання вучні Пірэвіцкай сярэдняй школы падрыхтавалі літаратурна-музычную кампазіцыю пра гісторыю царквы, а выхаванцы нядзельных школ прадставілі выставу дзіцячых малюнкаў на духоўную тэматыку&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Святочныя мерапрыемствы яшчэ раз падкрэслілі значнасць храма Усіх Святых як цэнтра духоўнага жыцця і культурнай спадчыны рэгіёна.
== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Царква Ўсіх Святых у Пірэвічах. Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад царквы
Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|Царква Усіх Святых, 2025 год
Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год
Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя
Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя
Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатак ХХ ст.png|Кірмаш у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя
Файл:Пірэвічы. Кірмаш пачатк ХХ ст. 1918 г.png|Кірмаш у Пірэвічах, 1918 год
&lt;/gallery&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
* {{radzima|1364}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm#church}}
* {{Архіварта|}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)]]
[[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1902 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>n80yel29cea0e6jn87h6z6uc2a7add2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189777</id>
      <parentid>5189776</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерэя */</comment>
      <origin>5189777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17879" sha1="8zatc2vgve12yturdrntxzv8w4c4fdd" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        =  Царква Усіх Святых
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Пірэвічская царква. Агульны выгляд. 2025 год.png
|Подпіс выявы = Агульны выгляд царквы, 2025 год
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Вёска
|Месцазнаходжанне        = [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва = 1902
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Царква Усіх Святых''' — праваслаўны [[храм]] у вёсцы [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|міні|справа|Царква Усіх Святых у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя]]
Напрыканцы XIX стагоддзя Пірэвічы былі адносна невялікім паселішчам (у 1886 годзе — каля 570 жыхароў) і не мелі ўласнага храма&lt;ref name=&quot;gisp&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвічы |url=https://gisp.gov.by/ru/objects/32479 |publisher=gisp.gov.by |access-date=2025-06-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагоддзя колькасць насельніцтва перавысіла 1100 чалавек, што абумовіла неабходнасць адкрыцця прыхода ў самой вёсцы&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост. Жлобін у 1908—1913 гадах
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст. 2.png|міні|справа|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя]]

{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|313Г000312}}

Царква была пабудавана ў 1902 годзе з чырвонай цэглы паводле праекта [[П. І. Калнін|П. І. Калніна]] на сродкі памешчыцы Аляксандры Раговіч. Храм з’яўляецца помнікам архітэктуры неарускага стылю і адным з найбольшых праваслаўных храмаў Беларусі&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Виленский календарь на 1910 г. С. 96.&lt;/ref&gt;.

Будаўніцтва царквы профінансавала мясцовая памешчыца [[Аляксандра Аляксееўна Раговіч]] (удава тайнага саветніка), якая таксама выдзеліла зямельны ўчастак пад храм&lt;ref name=&quot;prav&quot;&gt;{{cite web |title=Храм Усіх Святых, аг. Пірэвічы |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=pravzhlobin.by |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;. Непасрэднай арганізацыяй работ кіраваў давераны асоба памешчыцы [[Леанід Аляксеевіч Спыткоў]] (у 1911 годзе ён з жонкай стаў уладальнікам фальварка Пірэвічы; пахаваны на двары царквы)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Асвячэнне адбылося 6 чэрвеня 1903 года&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;. Першыя набажэнствы ў новым прыходзе служылі айцы [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] і [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]]; першым псаломшчыкам быў [[Хрыстафор Глыбоўскі]]&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;.

Першым настаяцелем храма стаў [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] (1903  — 1907).

У 1920-я гады з храма былі канфіскаваныя званы, а ў 1930 годзе савецкая ўлада закрыла царкву; будынак прыстасавалі пад склад для калгаснай маёмасці&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) богаслужэнні ў Пірэвіцкай царкве аднавіліся. Настаяцелем у гэты час быў святар [[Васіль Шыкуноў]] з вёскі Скепня, чый храм быў разбураны. У 1943 годзе айцец Васіль і яго дзве дачкі загінулі ад рук партызан (іх жыўцом спалілі)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

У 1944 годзе, пасля вызвалення вёскі, набажэнствы ў царкве аднавіліся і больш не спыняліся. У пасляваенныя дзесяцігоддзі, нягледзячы на антырэлігійную палітыку ўладаў, царква заставалася дзейнай (за выключэннем 1930-х гадоў службы ішлі бесперапынна)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Аднак савецкія чыноўнікі часта пагражалі закрыццём прыхода; святары называлі службу ў Пірэвічах «ссылкай», бо мясцовы прыход лічыўся «няспакойным, бедным і слабым»&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Толькі на пачатку 1990-х гадоў улады дазволілі адрамантаваць будынак храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. У сярэдзіне 1990-х, калі настаяцелем быў [[Яўменій Малец|пратаіерэй Яўменій Малец]], была адноўлена разбураная ў вайну званіца і праведзена рэстаўрацыя храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. Звон, вывезены немцамі, выраблены нанова; адбылося паўторнае асвячэнне комплексу, якое здзейсніў [[Арыстарх (Станкевіч)|епіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх]]&lt;ref name=&quot;gisp&quot; /&gt;.
== Архітэктура ==
[[Файл:Пірэвічская царква. Сучасны выгляд. 2025 год.png|міні|справа|Пірэвічская царква. Сучасны выгляд, 2025 год]]
Помнік архітэктуры [[неарускі стыль|неарускага стылю]]. Падоўжна-восевая крыжападобная ў плане кампазіцыя храма складаецца з выцягнутага па папярочнай восі [[прытвор]]а, прамавугольнай [[трапезная|трапезнай]], кубападобнай малітоўнай залы з бакавымі [[прыдзел]]амі, паўкруглай [[апсіда|апсіды]] з бакавымі [[рызніца]]мі такога ж абрысу. У сілуэце будынка дамінуе асноўны кубападобны аб’ём, апяразаны па перыметры [[Какошнік (архітэктура)|какошнікавым]] [[парапет]]ам, завершаны пакатым [[шатровы дах|шатровым]] дахам з двух’ярусным (цыліндры на васьмерыку) [[купал]]ьным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]]. Галоўны ўваход аформлены магутным [[ганак|ганкам]]-рундуком з [[арка|арачнымі]] прасветамі, вуглавыя ўваходы (паміж [[трапезная|трапезнай]] і малітоўнай залай) — [[ганак|ганкамі]] пад навісямі. Сцены прарэзаны [[арка|арачнымі]] аконнымі праёмамі ў фігурных з кілепадобнымі [[сандрык]]амі [[ліштвы|ліштвах]]. Архітэктура будынка мае насычанае пластыка-дэкаратыўнае і колеравае рашэнне. Са старажытнарускай царкоўнай архітэктуры пазычаны вуглавыя ўразныя [[калона|калонкі]], маёлікавыя паліхромныя шырынкі і круглыя [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], аркатурныя і гарадковыя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]].

Храм збудаваны з чырвонай цэглы, што надае будынку манументальны выгляд. Над прытворам узвышаецца масіўная двух’ярусная званіца з [[Шатровы дах|шатровым дахам]]. 

Агульная плошча будынка складае каля 500 м², таўшчыня муроў — больш за 1 м. Унутры храму — цэнтрычная кампазіцыя: сярэдняя частка перакрыта сферычным [[Купал|купалам]] з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]] на парусах. [[Апсіда]] змяшчае трох’ярусны [[іканастас]]; ніжнія часткі сцен унутры абліцаваныя дэкаратыўнай [[Кераміка|керамічнай]] пліткай. У інтэр’еры прысутнічаюць насценныя [[фрэскі]] з біблійнымі сцэнамі, [[царскія вароты]], абразы ў традыцыйных акладах, клірас.

== Інтэр’ер ==
У [[інтэр'ер]]ы [[сяродкрыжжа]] перакрыта сферычным [[купал]]ам з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]], падтрыманым магутнымі аркамі і вуглавымі парусамі, [[трапезная]] і [[прыдзел]]ы — [[цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычнымі скляпеннямі]]. Цокальная частка сцен абліцавана керамічнай пліткай.

== Настаяцелі ==
За больш чым стогадовую гісторыю прыходу змяніўся шэраг настаяцеляў царквы. Сярод іх:&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвіцкі храм Усіх Святых |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=Православный приход г. Жлобина |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;

* 1902–1907 — святар [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] — першы настаяцель храма;
* 1907—1922 — святар [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]];
* 1922–1930 — звесткі адсутнічаюць; прыход мог абслугоўвацца святарамі суседніх парафій;
* 1930–1931 — святар Фёдар Семёнаў;
* 1941—1943 — святар [[Васіль Шыкуноў]] (загінуў у 1943 годзе);
* 1944–1953 — іераманах Мануіл (у міру Міхаіл Сівенкоў);
* 1953 — святар Анатоль Місеюк;
* 1953–1955 — святар Мікалай Кныш;
* 1955–1959 — святар Васіль Рынкевіч;
* 1959–1965 — протаіерэй Аляксандр Дзічкоўскі;
* 1965 (травень–кастрычнік) — святар Міхаіл Мандрык;
* 1965–1968 — протаіерэй Яўген Вейго;
* 1968–1969 — святар Аляксей Аляксеюк;
* 1969–1970 — святар Пётр Пінчук;
* 1970–1972 — іерэй Данііл Адзінокі;
* 1973–1977 — святар Леў Васільеў;
* 1977–1978 — святар Іярафей Антоненка;
* 1978–1980 — святар Мікалай Салахін;
* 1980–2000 — протаіерэй Яўменій Малец;
* 2000–2017 — протаіерэй Васіль Міхайлоўскі;
* 2017–2020 — іерэй Сяргей Плятэжаў;
* з 2020 — іерэй Васіль Церашкоў (дзейсны настаяцель).

== Сучасны стан ==
Царква Усіх Святых у Пірэвічах з’яўляецца дзеючым прыходскім храмам. Храм адкрыты штодня, у вызначаныя дні праводзяцца вечаровыя службы, па нядзелях і святах здзяйсняецца Бажэственная літургія&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Будынак падтрымліваецца ў добрым стане пасля рэстаўрацыі; у сярэдзіне 1990-х гадоў нанова адбудавана званіца і аднавіліся званы&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. 

Пры храме працуе нядзельная школа для дзяцей і моладзі, праводзяцца катэхізатарскія гутаркі. Прыход актыўна ўдзельнічае ў духоўным жыцці мясцовай супольнасці&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;.

У чэрвені 2023 года ў Пірэвічах адбыліся ўрачыстасці з нагоды 120-годдзя з дня асвячэння храма. 11 чэрвеня 2023 года юбілейную Бажэственную літургію ў дзень прастольнага свята (Сабор Усіх Святых) узначаліў епіскап [[Светлагорск|Светлагорскі]] Амвросій — вікарый [[Гомельская епархія|Гомельскай епархіі]]. Яму саслужылі благачынны [[Жлобін|Жлобінскай]] акругі протаіерэй Аляксей Сматрыцкі, настаяцель прыхода храма Усіх Святых іерэй Васіль Церашкоў і духавенства акругі&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Пасля богаслужэння адбыўся хрэсны ход.

У дзень святкавання вучні Пірэвіцкай сярэдняй школы падрыхтавалі літаратурна-музычную кампазіцыю пра гісторыю царквы, а выхаванцы нядзельных школ прадставілі выставу дзіцячых малюнкаў на духоўную тэматыку&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Святочныя мерапрыемствы яшчэ раз падкрэслілі значнасць храма Усіх Святых як цэнтра духоўнага жыцця і культурнай спадчыны рэгіёна.
== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Царква Ўсіх Святых у Пірэвічах. Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад царквы
Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|Царква Усіх Святых, 2025 год
Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год
&lt;/gallery&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
* {{radzima|1364}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm#church}}
* {{Архіварта|}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)]]
[[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1902 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>8zatc2vgve12yturdrntxzv8w4c4fdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189778</id>
      <parentid>5189777</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17854" sha1="kq6674ctmgbvbhajuucf3km05l9gvvk" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        =  Царква Усіх Святых
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Пірэвічская царква. Агульны выгляд. 2025 год.png
|Подпіс выявы = Агульны выгляд царквы, 2025 год
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Вёска
|Месцазнаходжанне        = [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва = 1902
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Царква Усіх Святых''' — праваслаўны [[храм]] у вёсцы [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|міні|справа|Царква Усіх Святых у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя]]
Напрыканцы XIX стагоддзя Пірэвічы былі адносна невялікім паселішчам (у 1886 годзе — каля 570 жыхароў) і не мелі ўласнага храма&lt;ref name=&quot;gisp&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвічы |url=https://gisp.gov.by/ru/objects/32479 |publisher=gisp.gov.by |access-date=2025-06-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагоддзя колькасць насельніцтва перавысіла 1100 чалавек, што абумовіла неабходнасць адкрыцця прыхода ў самой вёсцы&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост. Жлобін у 1908—1913 гадах
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя]]

{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|313Г000312}}

Царква была пабудавана ў 1902 годзе з чырвонай цэглы паводле праекта [[П. І. Калнін|П. І. Калніна]] на сродкі памешчыцы Аляксандры Раговіч. Храм з’яўляецца помнікам архітэктуры неарускага стылю і адным з найбольшых праваслаўных храмаў Беларусі&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Виленский календарь на 1910 г. С. 96.&lt;/ref&gt;.

Будаўніцтва царквы профінансавала мясцовая памешчыца [[Аляксандра Аляксееўна Раговіч]] (удава тайнага саветніка), якая таксама выдзеліла зямельны ўчастак пад храм&lt;ref name=&quot;prav&quot;&gt;{{cite web |title=Храм Усіх Святых, аг. Пірэвічы |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=pravzhlobin.by |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;. Непасрэднай арганізацыяй работ кіраваў давераны асоба памешчыцы [[Леанід Аляксеевіч Спыткоў]] (у 1911 годзе ён з жонкай стаў уладальнікам фальварка Пірэвічы; пахаваны на двары царквы)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Асвячэнне адбылося 6 чэрвеня 1903 года&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;. Першыя набажэнствы ў новым прыходзе служылі айцы [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] і [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]]; першым псаломшчыкам быў [[Хрыстафор Глыбоўскі]]&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;.

Першым настаяцелем храма стаў [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] (1903  — 1907).

У 1920-я гады з храма былі канфіскаваныя званы, а ў 1930 годзе савецкая ўлада закрыла царкву; будынак прыстасавалі пад склад для калгаснай маёмасці&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) богаслужэнні ў Пірэвіцкай царкве аднавіліся. Настаяцелем у гэты час быў святар [[Васіль Шыкуноў]] з вёскі Скепня, чый храм быў разбураны. У 1943 годзе айцец Васіль і яго дзве дачкі загінулі ад рук партызан (іх жыўцом спалілі)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

У 1944 годзе, пасля вызвалення вёскі, набажэнствы ў царкве аднавіліся і больш не спыняліся. У пасляваенныя дзесяцігоддзі, нягледзячы на антырэлігійную палітыку ўладаў, царква заставалася дзейнай (за выключэннем 1930-х гадоў службы ішлі бесперапынна)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Аднак савецкія чыноўнікі часта пагражалі закрыццём прыхода; святары называлі службу ў Пірэвічах «ссылкай», бо мясцовы прыход лічыўся «няспакойным, бедным і слабым»&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Толькі на пачатку 1990-х гадоў улады дазволілі адрамантаваць будынак храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. У сярэдзіне 1990-х, калі настаяцелем быў [[Яўменій Малец|пратаіерэй Яўменій Малец]], была адноўлена разбураная ў вайну званіца і праведзена рэстаўрацыя храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. Звон, вывезены немцамі, выраблены нанова; адбылося паўторнае асвячэнне комплексу, якое здзейсніў [[Арыстарх (Станкевіч)|епіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх]]&lt;ref name=&quot;gisp&quot; /&gt;.
== Архітэктура ==
[[Файл:Пірэвічская царква. Сучасны выгляд. 2025 год.png|міні|справа|Пірэвічская царква. Сучасны выгляд, 2025 год]]
Помнік архітэктуры [[неарускі стыль|неарускага стылю]]. Падоўжна-восевая крыжападобная ў плане кампазіцыя храма складаецца з выцягнутага па папярочнай восі [[прытвор]]а, прамавугольнай [[трапезная|трапезнай]], кубападобнай малітоўнай залы з бакавымі [[прыдзел]]амі, паўкруглай [[апсіда|апсіды]] з бакавымі [[рызніца]]мі такога ж абрысу. У сілуэце будынка дамінуе асноўны кубападобны аб’ём, апяразаны па перыметры [[Какошнік (архітэктура)|какошнікавым]] [[парапет]]ам, завершаны пакатым [[шатровы дах|шатровым]] дахам з двух’ярусным (цыліндры на васьмерыку) [[купал]]ьным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]]. Галоўны ўваход аформлены магутным [[ганак|ганкам]]-рундуком з [[арка|арачнымі]] прасветамі, вуглавыя ўваходы (паміж [[трапезная|трапезнай]] і малітоўнай залай) — [[ганак|ганкамі]] пад навісямі. Сцены прарэзаны [[арка|арачнымі]] аконнымі праёмамі ў фігурных з кілепадобнымі [[сандрык]]амі [[ліштвы|ліштвах]]. Архітэктура будынка мае насычанае пластыка-дэкаратыўнае і колеравае рашэнне. Са старажытнарускай царкоўнай архітэктуры пазычаны вуглавыя ўразныя [[калона|калонкі]], маёлікавыя паліхромныя шырынкі і круглыя [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], аркатурныя і гарадковыя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]].

Храм збудаваны з чырвонай цэглы, што надае будынку манументальны выгляд. Над прытворам узвышаецца масіўная двух’ярусная званіца з [[Шатровы дах|шатровым дахам]]. 

Агульная плошча будынка складае каля 500 м², таўшчыня муроў — больш за 1 м. Унутры храму — цэнтрычная кампазіцыя: сярэдняя частка перакрыта сферычным [[Купал|купалам]] з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]] на парусах. [[Апсіда]] змяшчае трох’ярусны [[іканастас]]; ніжнія часткі сцен унутры абліцаваныя дэкаратыўнай [[Кераміка|керамічнай]] пліткай. У інтэр’еры прысутнічаюць насценныя [[фрэскі]] з біблійнымі сцэнамі, [[царскія вароты]], абразы ў традыцыйных акладах, клірас.

== Інтэр’ер ==
У [[інтэр'ер]]ы [[сяродкрыжжа]] перакрыта сферычным [[купал]]ам з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]], падтрыманым магутнымі аркамі і вуглавымі парусамі, [[трапезная]] і [[прыдзел]]ы — [[цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычнымі скляпеннямі]]. Цокальная частка сцен абліцавана керамічнай пліткай.

== Настаяцелі ==
За больш чым стогадовую гісторыю прыходу змяніўся шэраг настаяцеляў царквы. Сярод іх:&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвіцкі храм Усіх Святых |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=Православный приход г. Жлобина |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;

* 1902–1907 — святар [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] — першы настаяцель храма;
* 1907—1922 — святар [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]];
* 1922–1930 — звесткі адсутнічаюць; прыход мог абслугоўвацца святарамі суседніх парафій;
* 1930–1931 — святар Фёдар Семёнаў;
* 1941—1943 — святар [[Васіль Шыкуноў]] (загінуў у 1943 годзе);
* 1944–1953 — іераманах Мануіл (у міру Міхаіл Сівенкоў);
* 1953 — святар Анатоль Місеюк;
* 1953–1955 — святар Мікалай Кныш;
* 1955–1959 — святар Васіль Рынкевіч;
* 1959–1965 — протаіерэй Аляксандр Дзічкоўскі;
* 1965 (травень–кастрычнік) — святар Міхаіл Мандрык;
* 1965–1968 — протаіерэй Яўген Вейго;
* 1968–1969 — святар Аляксей Аляксеюк;
* 1969–1970 — святар Пётр Пінчук;
* 1970–1972 — іерэй Данііл Адзінокі;
* 1973–1977 — святар Леў Васільеў;
* 1977–1978 — святар Іярафей Антоненка;
* 1978–1980 — святар Мікалай Салахін;
* 1980–2000 — протаіерэй Яўменій Малец;
* 2000–2017 — протаіерэй Васіль Міхайлоўскі;
* 2017–2020 — іерэй Сяргей Плятэжаў;
* з 2020 — іерэй Васіль Церашкоў (дзейсны настаяцель).

== Сучасны стан ==
Царква Усіх Святых у Пірэвічах з’яўляецца дзеючым прыходскім храмам. Храм адкрыты штодня, у вызначаныя дні праводзяцца вечаровыя службы, па нядзелях і святах здзяйсняецца Бажэственная літургія&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Будынак падтрымліваецца ў добрым стане пасля рэстаўрацыі; у сярэдзіне 1990-х гадоў нанова адбудавана званіца і аднавіліся званы&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. 

Пры храме працуе нядзельная школа для дзяцей і моладзі, праводзяцца катэхізатарскія гутаркі. Прыход актыўна ўдзельнічае ў духоўным жыцці мясцовай супольнасці&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;.

У чэрвені 2023 года ў Пірэвічах адбыліся ўрачыстасці з нагоды 120-годдзя з дня асвячэння храма. 11 чэрвеня 2023 года юбілейную Бажэственную літургію ў дзень прастольнага свята (Сабор Усіх Святых) узначаліў епіскап [[Светлагорск|Светлагорскі]] Амвросій — вікарый [[Гомельская епархія|Гомельскай епархіі]]. Яму саслужылі благачынны [[Жлобін|Жлобінскай]] акругі протаіерэй Аляксей Сматрыцкі, настаяцель прыхода храма Усіх Святых іерэй Васіль Церашкоў і духавенства акругі&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Пасля богаслужэння адбыўся хрэсны ход.

У дзень святкавання вучні Пірэвіцкай сярэдняй школы падрыхтавалі літаратурна-музычную кампазіцыю пра гісторыю царквы, а выхаванцы нядзельных школ прадставілі выставу дзіцячых малюнкаў на духоўную тэматыку&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Святочныя мерапрыемствы яшчэ раз падкрэслілі значнасць храма Усіх Святых як цэнтра духоўнага жыцця і культурнай спадчыны рэгіёна.
== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Царква Ўсіх Святых у Пірэвічах. Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад царквы
Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|Царква Усіх Святых, 2025 год
Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год
&lt;/gallery&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
* {{radzima|1364}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm#church}}
* {{Архіварта|}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)]]
[[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1902 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>kq6674ctmgbvbhajuucf3km05l9gvvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189780</id>
      <parentid>5189778</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17877" sha1="q1z12j15ck5bnot99qp5d6edpjjo5xs" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        =  Царква Усіх Святых
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Пірэвічская царква. Агульны выгляд. 2025 год.png
|Подпіс выявы = Агульны выгляд царквы, 2025 год
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Вёска
|Месцазнаходжанне        = [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва = 1902
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Царква Усіх Святых''' — праваслаўны [[храм]] у вёсцы [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Пірэвічы. Царква пачатк ХХ ст.png|міні|справа|Царква Усіх Святых у Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя]]

Напрыканцы XIX стагоддзя Пірэвічы былі адносна невялікім паселішчам (у 1886 годзе — каля 570 жыхароў) і не мелі ўласнага храма&lt;ref name=&quot;gisp&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвічы |url=https://gisp.gov.by/ru/objects/32479 |publisher=gisp.gov.by |access-date=2025-06-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагоддзя колькасць насельніцтва перавысіла 1100 чалавек, што абумовіла неабходнасць адкрыцця прыхода ў самой вёсцы&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/adnaulenne-i-peradvajenny-rost-1908-1913-hadou/
 |title=Аднаўленне і перадваенны рост. Жлобін у 1908—1913 гадах
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Пірэвічы. Вёска пачатак ХХ ст.png|міні|справа|Пірэвічы ў пачатку XX стагоддзя]]
{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|313Г000312}}

Царква была пабудавана ў 1902 годзе з чырвонай цэглы паводле праекта [[П. І. Калнін|П. І. Калніна]] на сродкі памешчыцы Аляксандры Раговіч. Храм з’яўляецца помнікам архітэктуры неарускага стылю і адным з найбольшых праваслаўных храмаў Беларусі&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Виленский календарь на 1910 г. С. 96.&lt;/ref&gt;.

Будаўніцтва царквы профінансавала мясцовая памешчыца [[Аляксандра Аляксееўна Раговіч]] (удава тайнага саветніка), якая таксама выдзеліла зямельны ўчастак пад храм&lt;ref name=&quot;prav&quot;&gt;{{cite web |title=Храм Усіх Святых, аг. Пірэвічы |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=pravzhlobin.by |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;. Непасрэднай арганізацыяй работ кіраваў давераны асоба памешчыцы [[Леанід Аляксеевіч Спыткоў]] (у 1911 годзе ён з жонкай стаў уладальнікам фальварка Пірэвічы; пахаваны на двары царквы)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Асвячэнне адбылося 6 чэрвеня 1903 года&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;. Першыя набажэнствы ў новым прыходзе служылі айцы [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] і [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]]; першым псаломшчыкам быў [[Хрыстафор Глыбоўскі]]&lt;ref name=&quot;prav&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gisp&quot;/&gt;.

Першым настаяцелем храма стаў [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] (1903  — 1907).

У 1920-я гады з храма былі канфіскаваныя званы, а ў 1930 годзе савецкая ўлада закрыла царкву; будынак прыстасавалі пад склад для калгаснай маёмасці&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) богаслужэнні ў Пірэвіцкай царкве аднавіліся. Настаяцелем у гэты час быў святар [[Васіль Шыкуноў]] з вёскі Скепня, чый храм быў разбураны. У 1943 годзе айцец Васіль і яго дзве дачкі загінулі ад рук партызан (іх жыўцом спалілі)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

У 1944 годзе, пасля вызвалення вёскі, набажэнствы ў царкве аднавіліся і больш не спыняліся. У пасляваенныя дзесяцігоддзі, нягледзячы на антырэлігійную палітыку ўладаў, царква заставалася дзейнай (за выключэннем 1930-х гадоў службы ішлі бесперапынна)&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Аднак савецкія чыноўнікі часта пагражалі закрыццём прыхода; святары называлі службу ў Пірэвічах «ссылкай», бо мясцовы прыход лічыўся «няспакойным, бедным і слабым»&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;.

Толькі на пачатку 1990-х гадоў улады дазволілі адрамантаваць будынак храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. У сярэдзіне 1990-х, калі настаяцелем быў [[Яўменій Малец|пратаіерэй Яўменій Малец]], была адноўлена разбураная ў вайну званіца і праведзена рэстаўрацыя храма&lt;ref name=&quot;prav&quot; /&gt;. Звон, вывезены немцамі, выраблены нанова; адбылося паўторнае асвячэнне комплексу, якое здзейсніў [[Арыстарх (Станкевіч)|епіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх]]&lt;ref name=&quot;gisp&quot; /&gt;.
== Архітэктура ==
[[Файл:Пірэвічская царква. Сучасны выгляд. 2025 год.png|міні|справа|Пірэвічская царква. Сучасны выгляд, 2025 год]]
Помнік архітэктуры [[неарускі стыль|неарускага стылю]]. Падоўжна-восевая крыжападобная ў плане кампазіцыя храма складаецца з выцягнутага па папярочнай восі [[прытвор]]а, прамавугольнай [[трапезная|трапезнай]], кубападобнай малітоўнай залы з бакавымі [[прыдзел]]амі, паўкруглай [[апсіда|апсіды]] з бакавымі [[рызніца]]мі такога ж абрысу. У сілуэце будынка дамінуе асноўны кубападобны аб’ём, апяразаны па перыметры [[Какошнік (архітэктура)|какошнікавым]] [[парапет]]ам, завершаны пакатым [[шатровы дах|шатровым]] дахам з двух’ярусным (цыліндры на васьмерыку) [[купал]]ьным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]]. Галоўны ўваход аформлены магутным [[ганак|ганкам]]-рундуком з [[арка|арачнымі]] прасветамі, вуглавыя ўваходы (паміж [[трапезная|трапезнай]] і малітоўнай залай) — [[ганак|ганкамі]] пад навісямі. Сцены прарэзаны [[арка|арачнымі]] аконнымі праёмамі ў фігурных з кілепадобнымі [[сандрык]]амі [[ліштвы|ліштвах]]. Архітэктура будынка мае насычанае пластыка-дэкаратыўнае і колеравае рашэнне. Са старажытнарускай царкоўнай архітэктуры пазычаны вуглавыя ўразныя [[калона|калонкі]], маёлікавыя паліхромныя шырынкі і круглыя [[Разетка (архітэктура)|разеткі]], [[закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], аркатурныя і гарадковыя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]].

Храм збудаваны з чырвонай цэглы, што надае будынку манументальны выгляд. Над прытворам узвышаецца масіўная двух’ярусная званіца з [[Шатровы дах|шатровым дахам]]. 

Агульная плошча будынка складае каля 500 м², таўшчыня муроў — больш за 1 м. Унутры храму — цэнтрычная кампазіцыя: сярэдняя частка перакрыта сферычным [[Купал|купалам]] з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]] на парусах. [[Апсіда]] змяшчае трох’ярусны [[іканастас]]; ніжнія часткі сцен унутры абліцаваныя дэкаратыўнай [[Кераміка|керамічнай]] пліткай. У інтэр’еры прысутнічаюць насценныя [[фрэскі]] з біблійнымі сцэнамі, [[царскія вароты]], абразы ў традыцыйных акладах, клірас.

== Інтэр’ер ==
У [[інтэр'ер]]ы [[сяродкрыжжа]] перакрыта сферычным [[купал]]ам з [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]], падтрыманым магутнымі аркамі і вуглавымі парусамі, [[трапезная]] і [[прыдзел]]ы — [[цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычнымі скляпеннямі]]. Цокальная частка сцен абліцавана керамічнай пліткай.

== Настаяцелі ==
За больш чым стогадовую гісторыю прыходу змяніўся шэраг настаяцеляў царквы. Сярод іх:&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;&gt;{{cite web |title=Пірэвіцкі храм Усіх Святых |url=https://pravzhlobin.by/node/70 |publisher=Православный приход г. Жлобина |access-date=2025-06-22}}&lt;/ref&gt;

* 1902–1907 — святар [[Лявонцій Андрэевіч Глінскі|Лявонцій Глінскі]] — першы настаяцель храма;
* 1907—1922 — святар [[Павел Іванавіч Кернажыцкі|Павел Кернажыцкі]];
* 1922–1930 — звесткі адсутнічаюць; прыход мог абслугоўвацца святарамі суседніх парафій;
* 1930–1931 — святар Фёдар Семёнаў;
* 1941—1943 — святар [[Васіль Шыкуноў]] (загінуў у 1943 годзе);
* 1944–1953 — іераманах Мануіл (у міру Міхаіл Сівенкоў);
* 1953 — святар Анатоль Місеюк;
* 1953–1955 — святар Мікалай Кныш;
* 1955–1959 — святар Васіль Рынкевіч;
* 1959–1965 — протаіерэй Аляксандр Дзічкоўскі;
* 1965 (травень–кастрычнік) — святар Міхаіл Мандрык;
* 1965–1968 — протаіерэй Яўген Вейго;
* 1968–1969 — святар Аляксей Аляксеюк;
* 1969–1970 — святар Пётр Пінчук;
* 1970–1972 — іерэй Данііл Адзінокі;
* 1973–1977 — святар Леў Васільеў;
* 1977–1978 — святар Іярафей Антоненка;
* 1978–1980 — святар Мікалай Салахін;
* 1980–2000 — протаіерэй Яўменій Малец;
* 2000–2017 — протаіерэй Васіль Міхайлоўскі;
* 2017–2020 — іерэй Сяргей Плятэжаў;
* з 2020 — іерэй Васіль Церашкоў (дзейсны настаяцель).

== Сучасны стан ==
Царква Усіх Святых у Пірэвічах з’яўляецца дзеючым прыходскім храмам. Храм адкрыты штодня, у вызначаныя дні праводзяцца вечаровыя службы, па нядзелях і святах здзяйсняецца Бажэственная літургія&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Будынак падтрымліваецца ў добрым стане пасля рэстаўрацыі; у сярэдзіне 1990-х гадоў нанова адбудавана званіца і аднавіліся званы&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. 

Пры храме працуе нядзельная школа для дзяцей і моладзі, праводзяцца катэхізатарскія гутаркі. Прыход актыўна ўдзельнічае ў духоўным жыцці мясцовай супольнасці&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;.

У чэрвені 2023 года ў Пірэвічах адбыліся ўрачыстасці з нагоды 120-годдзя з дня асвячэння храма. 11 чэрвеня 2023 года юбілейную Бажэственную літургію ў дзень прастольнага свята (Сабор Усіх Святых) узначаліў епіскап [[Светлагорск|Светлагорскі]] Амвросій — вікарый [[Гомельская епархія|Гомельскай епархіі]]. Яму саслужылі благачынны [[Жлобін|Жлобінскай]] акругі протаіерэй Аляксей Сматрыцкі, настаяцель прыхода храма Усіх Святых іерэй Васіль Церашкоў і духавенства акругі&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Пасля богаслужэння адбыўся хрэсны ход.

У дзень святкавання вучні Пірэвіцкай сярэдняй школы падрыхтавалі літаратурна-музычную кампазіцыю пра гісторыю царквы, а выхаванцы нядзельных школ прадставілі выставу дзіцячых малюнкаў на духоўную тэматыку&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;. Святочныя мерапрыемствы яшчэ раз падкрэслілі значнасць храма Усіх Святых як цэнтра духоўнага жыцця і культурнай спадчыны рэгіёна.
== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Царква Ўсіх Святых у Пірэвічах. Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад царквы
Файл:Пірэвічская царква. 2025 г.png|Царква Усіх Святых, 2025 год
Файл:Дом святара ў Пірэвічах. 2025 год.jpg|Дом святара ў Пірэвічах, 2025 год
&lt;/gallery&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
* {{radzima|1364}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pirevichi/index.htm#church}}
* {{Архіварта|}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)]]
[[Катэгорыя:Храмы Гомельскай і Жлобінскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1902 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>q1z12j15ck5bnot99qp5d6edpjjo5xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святлана Аляксандраўна Салодкая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352351</id>
    <revision>
      <id>5189827</id>
      <parentid>4452629</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chaa5000</username>
        <id>172915</id>
      </contributor>
      <origin>5189827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="jnp9cl7vkorhewmnzlutosuai3tgv9i" xml:space="preserve">{{музыкант
| Бацька = Аляксандр
| Маці = Тамара Іванаўна
}}
{{Цёзкі2|Салодкая}}
'''Святлана Аляксандраўна Салодкая''' (нар. {{ДН|7|12|1958}}, в. [[Дудзічы (Дзятлаўскі раён)|Дудзічы]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[беларусь|беларуская]] [[спявачка]] ([[лірычнае сапрана]]). [[Заслужаная артыстка Беларусі]] ([[1990]]). Жонка [[У. І. Салодкі|У. І. Салодкага]]. Лаўрэат міжнароднага фестывалю ў [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] (г. [[Пхеньян]], [[1992]]).

== Гісторыя ==
Скончыла ў [[1978]] годзе [[Баранавіцкае музычнае вучылішча]]. З [[1978]] года — салістка [[Дзяржаўны народны хор Беларусі|Дзяржаўнага народнага хору Беларусі]], з [[1985]] года — [[ансамбль народнай музыкі «Свята»|ансамбля народнай музыкі «Свята»]] і [[Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі|Дзяржаўнага ансамбля танца Беларусі]], адначасова спявае ў дуэце з [[У. І. Салодкі]]м, захоўваючы арыгінальную народную манеру выканання. З [[1994]] года — адна са стваральніц і салістка [[ансамбль народнай песні «Вяселле»|ансамбля народнай песні «Вяселле»]].

== Творчасць ==
Валодае яркім голасам сакавітага [[тэмбр]]у, выкананню уласцівы выразнасць, задушэўнасць. У [[рэпертуар]]ы пададзеныя ў рэгіянальных традыцыях спеваў [[беларускія народныя песні|беларускай народнай песні]], у т. л. «Пасею гурочкі», «[[Грачанікі]]», «А й на дварэ дробен дождж ідзе» (вясельная). Сярод беларускіх народных песень, выкананых у [[дут|дуэце]], «[[Цячэ вада ў ярок]]», «Ой, хадзім, хадзімо», «Із-за лісу-гаю вода прыбувае».

Пра Салодкую і яе мужа зняты [[кінафільм]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Салодкая Святлана Аляксандраўна}}

{{DEFAULTSORT:Салодкая Святлана Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзятлаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Сапрана]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага народнага хору Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]]
[[Катэгорыя:Постаці  Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Баранавіцкага дзяржаўнага музычнага каледжа]]</text>
      <sha1>jnp9cl7vkorhewmnzlutosuai3tgv9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190033</id>
      <parentid>5189827</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, стыль</comment>
      <origin>5190033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3844" sha1="pidjhfnsznw113353viklmms5ggws8h" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Салодкая}}
{{музыкант
| Бацька = Аляксандр
| Маці = Тамара Іванаўна
}}

'''Святлана Аляксандраўна Салодкая''' (нар. {{ДН|7|12|1958}}, в. [[Дудзічы (Дзятлаўскі раён)|Дудзічы]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[беларусь|беларуская]] [[спявачка]] ([[лірычнае сапрана]]). [[Заслужаная артыстка Беларусі]] (1990). Лаўрэат міжнароднага фестывалю ў [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] ([[Пхеньян]], 1992).

== Біяграфія ==
Скончыла ў 1978 годзе [[Баранавіцкае музычнае вучылішча]]. З 1978 года — салістка [[Дзяржаўны народны хор Беларусі|Дзяржаўнага народнага хору Беларусі]], з 1985 года — [[ансамбль народнай музыкі «Свята»|ансамбля народнай музыкі «Свята»]] і [[Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі|Дзяржаўнага ансамбля танца Беларусі]], адначасова спявае ў дуэце з [[У. І. Салодкі|Уладзіміра Салодкім]], захоўваючы арыгінальную народную манеру выканання. З 1994 года — адна са стваральніц і салістка [[ансамбль народнай песні «Вяселле»|ансамбля народнай песні «Вяселле»]].

У шлюбе са спеваком Уладзімірам Салодкім.

== Творчасць ==
Валодае яркім голасам сакавітага [[тэмбр]]у, выкананню уласцівы выразнасць, задушэўнасць. У [[рэпертуар]]ы пададзеныя ў рэгіянальных традыцыях спеваў [[беларускія народныя песні|беларускай народнай песні]], у т. л. «Пасею гурочкі», «[[Грачанікі]]», «А й на дварэ дробен дождж ідзе» (вясельная). Сярод беларускіх народных песень, выкананых у [[дут|дуэце]], «[[Цячэ вада ў ярок]]», «Ой, хадзім, хадзімо», «Із-за лісу-гаю вода прыбувае».

Пра Святлану і [[Уладзімір Салодкі|Уладзіміра Салодкіх]] зняты [[кінафільм]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Салодкая Святлана Аляксандраўна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Салодкая Святлана Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Сапрана]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага народнага хору Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]]
[[Катэгорыя:Постаці  Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Баранавіцкага дзяржаўнага музычнага каледжа]]</text>
      <sha1>pidjhfnsznw113353viklmms5ggws8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190042</id>
      <parentid>5190033</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Баранавіцкага дзяржаўнага музычнага каледжа]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3716" sha1="5ve4vplrnaz3sa1t3qefnnjf6j6e34y" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Салодкая}}
{{музыкант
| Бацька = Аляксандр
| Маці = Тамара Іванаўна
}}

'''Святлана Аляксандраўна Салодкая''' (нар. {{ДН|7|12|1958}}, в. [[Дудзічы (Дзятлаўскі раён)|Дудзічы]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[беларусь|беларуская]] [[спявачка]] ([[лірычнае сапрана]]). [[Заслужаная артыстка Беларусі]] (1990). Лаўрэат міжнароднага фестывалю ў [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] ([[Пхеньян]], 1992).

== Біяграфія ==
Скончыла ў 1978 годзе [[Баранавіцкае музычнае вучылішча]]. З 1978 года — салістка [[Дзяржаўны народны хор Беларусі|Дзяржаўнага народнага хору Беларусі]], з 1985 года — [[ансамбль народнай музыкі «Свята»|ансамбля народнай музыкі «Свята»]] і [[Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі|Дзяржаўнага ансамбля танца Беларусі]], адначасова спявае ў дуэце з [[У. І. Салодкі|Уладзіміра Салодкім]], захоўваючы арыгінальную народную манеру выканання. З 1994 года — адна са стваральніц і салістка [[ансамбль народнай песні «Вяселле»|ансамбля народнай песні «Вяселле»]].

У шлюбе са спеваком Уладзімірам Салодкім.

== Творчасць ==
Валодае яркім голасам сакавітага [[тэмбр]]у, выкананню уласцівы выразнасць, задушэўнасць. У [[рэпертуар]]ы пададзеныя ў рэгіянальных традыцыях спеваў [[беларускія народныя песні|беларускай народнай песні]], у т. л. «Пасею гурочкі», «[[Грачанікі]]», «А й на дварэ дробен дождж ідзе» (вясельная). Сярод беларускіх народных песень, выкананых у [[дут|дуэце]], «[[Цячэ вада ў ярок]]», «Ой, хадзім, хадзімо», «Із-за лісу-гаю вода прыбувае».

Пра Святлану і [[Уладзімір Салодкі|Уладзіміра Салодкіх]] зняты [[кінафільм]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Салодкая Святлана Аляксандраўна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Салодкая Святлана Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Сапрана]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага народнага хору Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]]
[[Катэгорыя:Постаці  Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>5ve4vplrnaz3sa1t3qefnnjf6j6e34y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190043</id>
      <parentid>5190042</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5190042|5190042]] аўтарства [[Special:Contributions/M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[User talk:M.L.Bot|размовы]])</comment>
      <origin>5190043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3844" sha1="pidjhfnsznw113353viklmms5ggws8h" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Салодкая}}
{{музыкант
| Бацька = Аляксандр
| Маці = Тамара Іванаўна
}}

'''Святлана Аляксандраўна Салодкая''' (нар. {{ДН|7|12|1958}}, в. [[Дудзічы (Дзятлаўскі раён)|Дудзічы]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[беларусь|беларуская]] [[спявачка]] ([[лірычнае сапрана]]). [[Заслужаная артыстка Беларусі]] (1990). Лаўрэат міжнароднага фестывалю ў [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] ([[Пхеньян]], 1992).

== Біяграфія ==
Скончыла ў 1978 годзе [[Баранавіцкае музычнае вучылішча]]. З 1978 года — салістка [[Дзяржаўны народны хор Беларусі|Дзяржаўнага народнага хору Беларусі]], з 1985 года — [[ансамбль народнай музыкі «Свята»|ансамбля народнай музыкі «Свята»]] і [[Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі|Дзяржаўнага ансамбля танца Беларусі]], адначасова спявае ў дуэце з [[У. І. Салодкі|Уладзіміра Салодкім]], захоўваючы арыгінальную народную манеру выканання. З 1994 года — адна са стваральніц і салістка [[ансамбль народнай песні «Вяселле»|ансамбля народнай песні «Вяселле»]].

У шлюбе са спеваком Уладзімірам Салодкім.

== Творчасць ==
Валодае яркім голасам сакавітага [[тэмбр]]у, выкананню уласцівы выразнасць, задушэўнасць. У [[рэпертуар]]ы пададзеныя ў рэгіянальных традыцыях спеваў [[беларускія народныя песні|беларускай народнай песні]], у т. л. «Пасею гурочкі», «[[Грачанікі]]», «А й на дварэ дробен дождж ідзе» (вясельная). Сярод беларускіх народных песень, выкананых у [[дут|дуэце]], «[[Цячэ вада ў ярок]]», «Ой, хадзім, хадзімо», «Із-за лісу-гаю вода прыбувае».

Пра Святлану і [[Уладзімір Салодкі|Уладзіміра Салодкіх]] зняты [[кінафільм]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Салодкая Святлана Аляксандраўна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Салодкая Святлана Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Сапрана]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага народнага хору Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]]
[[Катэгорыя:Постаці  Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Баранавіцкага дзяржаўнага музычнага каледжа]]</text>
      <sha1>pidjhfnsznw113353viklmms5ggws8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190045</id>
      <parentid>5190043</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="sqz47xihq3hdx39pvjcd7w7ips3f6gf" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Салодкая}}
{{музыкант
| Бацька = Аляксандр
| Маці = Тамара Іванаўна
}}

'''Святлана Аляксандраўна Салодкая''' (нар. {{ДН|7|12|1958}}, в. [[Дудзічы (Дзятлаўскі раён)|Дудзічы]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[беларусь|беларуская]] [[спявачка]] ([[лірычнае сапрана]]). [[Заслужаная артыстка Беларусі]] (1990). Лаўрэат міжнароднага фестывалю ў [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] ([[Пхеньян]], 1992).

== Біяграфія ==
Скончыла ў 1978 годзе [[Баранавіцкае музычнае вучылішча]]. З 1978 года — салістка [[Дзяржаўны народны хор Беларусі|Дзяржаўнага народнага хору Беларусі]], з 1985 года — [[ансамбль народнай музыкі «Свята»|ансамбля народнай музыкі «Свята»]] і [[Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі|Дзяржаўнага ансамбля танца Беларусі]], адначасова спявае ў дуэце з [[У. І. Салодкі|Уладзіміра Салодкім]], захоўваючы арыгінальную народную манеру выканання. З 1994 года — адна са стваральніц і салістка [[ансамбль народнай песні «Вяселле»|ансамбля народнай песні «Вяселле»]].

У шлюбе са спеваком Уладзімірам Салодкім.

== Творчасць ==
Валодае яркім голасам сакавітага [[тэмбр]]у, выкананню уласцівы выразнасць, задушэўнасць. У [[рэпертуар]]ы пададзеныя ў рэгіянальных традыцыях спеваў [[беларускія народныя песні|беларускай народнай песні]], у т. л. «Пасею гурочкі», «[[Грачанікі]]», «А й на дварэ дробен дождж ідзе» (вясельная). Сярод беларускіх народных песень, выкананых у [[дут|дуэце]], «[[Цячэ вада ў ярок]]», «Ой, хадзім, хадзімо», «Із-за лісу-гаю вода прыбувае».

Пра Святлану і [[Уладзімір Салодкі|Уладзіміра Салодкіх]] зняты [[кінафільм]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Салодкая Святлана Аляксандраўна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Салодкая Святлана Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Сапрана]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага народнага хору Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]]
[[Катэгорыя:Постаці  Дзяржаўнага ансамбля танца Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Баранавіцкага дзяржаўнага музычнага каледжа]]</text>
      <sha1>sqz47xihq3hdx39pvjcd7w7ips3f6gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міліца Эдвінаўна Мацье</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352711</id>
    <revision>
      <id>5189819</id>
      <parentid>4439104</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9171" sha1="aj16ty6664x100hcixoue0h1suywztc" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Мацье}}

{{навуковец}}
'''Мілі́ца Э́двінаўна Мацье́''' ({{lang-ru|Милица Эдвиновна Матье}}; {{OldStyleDate|24|ліпеня|1899|12}}, [[Санкт-Пецярбургская губерня]] — {{Дата смерці|8|4|1966}}, [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — савецкі [[егіптолаг]], [[мастацтвазнавец]] і [[гісторык]].

== Біяграфія ==
Дачка абруселага [[англічане|англічаніна]]. Скончыла жаночую гімназію ў [[Кранштат|Кранштац]]е, вучылася на [[Вышэйшыя жаночыя курсы|Вышэйшых жаночых курсах]] у [[Петраград]]зе. Ва ўніверсітэце слухала лекцыі [[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Б. Тураева]] і [[Васіль Васільевіч Струвэ|В. Струвэ]].

З [[1921]] па [[1965]] гады працавала ў [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]. Выкладала ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскім універсітэце]], на факультэце тэорыі і гісторыі выяўленчага мастацтва [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|Інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Рэпіна]]. [[Доктар гістарычных навук]] ([[1945]]), прафесар (з [[1947]] года).

Вывучала [[рэлігія|рэлігію]] і [[мастацтва]] [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]]. Брала ўдзел у выданні старажытнаегіпецкіх і [[копцкае мастацтва|копцкіх]] помнікаў са збору Эрмітажа. Пры даследаванні [[Старажытнаегіпецкая рэлігія|егіпецкай міфалогіі]] шмат у чым прытрымлівалася тэорыі [[Джэймс Джордж Фрэйзер|Дж. Фрэйзера]] пра «бога, які памірае і ўваскрасае». Аўтар фундаментальнай працы «Мастацтва старажытнага Егіпта» (1961). Высунула [[гіпотэза|гіпотэзу]] пра правільны парадак чытання «[[Тэксты пірамід|Тэкстаў пірамід]]». У прадмове да яе кнігі «Дзень егіпецкага хлопчыка» згадваецца, што ні разу не была ў Егіпце.

== Сачыненні ==
=== Навуковыя працы ===
* ''Матье М. Э., Шолпо Н. А.'' Настоящее, прошедшее и будущее календаря. Л., 1931. 45 с. 15000 экз.
* Что читали египтяне 4000 лет тому назад. Л., 1934. 80 с. 3000 экз. (2-е изд.: Л., 1936. 116 с. 15000 экз.)
* ''Матье М. Э., Ляпунова К. С.'' Греко-римский и византийский Египет: Путеводитель по выставке. Л.: [[Дзяржаўны Эрмітаж|Государственный Эрмитаж]], 1939. 60 с. 1500 экз.
* Мифы древнего Египта. Л.: [[Дзяржаўны Эрмітаж|Государственный Эрмитаж]], 1940. 116 с. 5000 экз. (2-е изд., доп., под названием: Древнеегипетские мифы. (Исследование и переводы текстов с комментариями). М.-Л.: [[Навука, выдавецтва|Издательство АН СССР]], 1956. 173 с. 10000 экз.)
* Искусство Среднего царства. Л.: [[Дзяржаўны Эрмітаж|Государственный Эрмитаж]], 1941. 98 с. (История искусства Древнего Востока. Т.1. Древний Египет. Вып.2).
* Фиванское искусство XXI—XV веков: Тезисы к дисс. … д.и.н. Л., 1945.
* Искусство Нового царства 16-15 вв. до н. э. Л.: [[Дзяржаўны Эрмітаж|Государственный Эрмитаж]], 1947. 171 с. 5000 экз. (История искусства Древнего Востока. Т.1. Древний Египет. Вып.3).
* Хрестоматия древнеегипетских иероглифических текстов/ Сост. М. Э. Матье. Л., 1948. 78 с. (Литогр. изд.)
* ''Матье М. Э., Ляпунова К. С.'' Художественные ткани коптского Египта. М.-Л.: [[Мастацтва, выдавецтва|Искусство]], 1951. 232 с. 2000 экз.
* Искусство древнего Египта. М.: [[Мастацтва, выдавецтва|Искусство]], 1958. 212 с. 8000 экз. (Серия «Очерки истории и теории изобразительных искусств»). (2-е изд.: М., 1970. 198 с. 50000 экз.)
* ''Матье М. Э., Павлов В. В.'' Памятники искусства древнего Египта в музеях Советского Союза. М., 1958.
* '''Искусство древнего Египта'''. М.-Л.: [[Мастацтва, выдавецтва|Искусство]], 1961. 591 с. 9000 экз. (2-е изд.: СПб.: [[Летні сад, выдавецтва|Летний сад]], 2001; 3-е изд.: СПб.: [[Выдавецкі дом «Кола»|Коло]]; [[Універсітэцкая кніга, выдавецтва|Университетская книга]], 2005. 576 с. 1500 экз.)
* Во времена Нефертити. Л.-М.: [[Мастацтва, выдавецтва|Искусство]], 1965. 180 с. 35000 экз.
* ''Лапис И. А., Матье М. Э.'' Древнеегипетская скульптура в собрании Государственного Эрмитажа: Материалы и исследования. М.: [[Навука, выдавецтва|Наука]], 1969. 153 с. 12600 экз.
* Избранные труды по мифологии и идеологии Древнего Египта/ Сост. А. О. Большакова. М.: [[Усходняя літаратура, выдавецтва|Восточная литература]], 1996. 325 с. 2000 экз. (Серия «Исследования по фольклору и мифологии Востока»). ([http://egyptiaca.narod.ru/articles/matye.zip zip-архив])

=== Художественные произведения ===
* День египетского мальчика: Историческая повесть. М., [[Дзіцячая літаратура, выдавецтва|Детгиз]], 1954. 128 с. 30000 экз. (Также: М., 1956. 100000 экз.; Ставрополь, 1958. 100000 экз.; М., 1975. 143 с. 100000 экз.; пераклады на армянскую, латышскую, літоўскую, кыргызскую, кітайскую і ўкраінскую мовы).
* Кари, ученик художника: Историческая повесть. М., [[Дзіцячая літаратура, выдавецтва|Детгиз]], 1963. 166 с. 65000 экз.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* К шестидесятилетию профессора Милицы Эдвиновны Матье// [[Вестник древней истории]]. 1959. № 3. С. 222—225.
* ''Баранов А. Н.'' Милица Эдвиновна Матье (1899—1966)// История и культура древнего и раннехристианского Египта. — М.: ИВ РАН, 2001. — С. 11—15. — ISBN 5-89282-177-3

== Спасылкі ==
* [http://www.egyptology.ru/personal/bibl-matie.htm Бібліяграфія прац М. Э. Мацье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103011341/http://www.egyptology.ru/personal/bibl-matie.htm |date=3 студзеня 2016 }}
* [http://www.cesras.ru/ru/m/101-mate Біяграфія М. Э. Мацье на сайце Цэнтра егіпталагічных даследаванняў РАН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090929101350/http://www.cesras.ru/ru/m/101-mate |date=29 верасня 2009 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мацье Міліца Эдвінаўна}}
[[Катэгорыя:Постаці савецкай егіпталогіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]]
[[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Расіі]]
[[Катэгорыя:Слухачкі Бястужаўскіх курсаў]]</text>
      <sha1>aj16ty6664x100hcixoue0h1suywztc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наваха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>439559</id>
    <revision>
      <id>5189924</id>
      <parentid>5179069</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28655" sha1="9uw842bl2u7947i3cipsqwrjrhnnmcc" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Наваха&lt;br /&gt; (''Naabeehó'')
 | image     = [[Выява:Members Of The Alamo Navajo Reservation.jpg|300 px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 300460 (2011 г.)
 | popplace  =  [[ЗША]]
 | langs     =  [[наваха (мова)|наваха]]
 | rels      = [[пеётызм]], [[політэізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]]
 | related   = [[апачы]], магчыма [[славі]]
}}

'''Наваха''' (саманазва: ''Naabeehó'') — [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя жыхары [[ЗША]]. Жывуць пераважна ў штатах [[Юта]], [[Нью-Мексіка]] і [[Арызона]]. Агульная колькасць (2011 г.) — 300 460 чал.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://navajotimes.com/news/2011/0711/070711census.php |title=Census: Navajo enrollment tops 300,000 |access-date=7 сакавіка 2017 |archive-date=22 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122183903/http://navajotimes.com/news/2011/0711/070711census.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Паходжанне ==
Наваха належаць да паўднёвых [[Атабаскі|атабаскаў]]. [[Культура]] старажытных атабаскаў склалася некалькі тысячагоддзяў таму ў прыпалярных раёнах [[Аляска|Аляскі]] і паўночна-заходняй [[Канада|Канады]]. Міграцыя продкаў наваха і [[апачы]] на поўдзень адбылася значна пазней, магчыма, у [[12 стагоддзе|XII]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стст. Пра гэта сведчыць знаходка ў [[Юта|Юце]] дзіцячых [[макасіны|макасінаў]] гэтага перыяду з кроем, характэрным для арктычных рэгіёнаў&lt;ref&gt;[http://westerndigs.org/utah-cave-full-of-childrens-moccasins-sheds-light-on-little-known-ancient-culture/ Utah Cave Full of Children’s Moccasins Sheds Light on Little-Known Ancient Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218125828/http://westerndigs.org/utah-cave-full-of-childrens-moccasins-sheds-light-on-little-known-ancient-culture/ |date=18 лютага 2017 }}&lt;/ref&gt;. Існуе [[гіпотэза]], што наваха паходзяць ад групы атабаскаў-''нахані''&lt;ref&gt;[http://www.pc.gc.ca/eng/pn-np/nt/nahanni/natcul/natcul2.aspx Nahanni National Park Reserve of Canada Cultural Heritage]&lt;/ref&gt; (у нашы дні адносяцца да народа [[славі]]) з поўначы Канады. Першыя перасяленцы з поўначы былі паляўнічымі і збіральнікамі, аднак у выніку кантактаў з [[пуэбла (індзейцы)|індзейцамі-пуэбла]] продкі наваха сталі займацца [[земляробства]]м.

== Гісторыя ==
Хаця [[Іспанія|іспанскія]] [[канкістадоры]] з’явіліся на землях [[хопі]] і наваха каля [[1540]] г., першая пісьмовая ўзгадка пра ''Apaches de Navajo'' адносіцца толькі да [[1583]] г.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://navajopeople.org/blog/first-contact-with-the-navajo-1540/ |title=First Contact with the Navajo — 1540 |access-date=7 сакавіка 2017 |archive-date=12 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312203337/http://navajopeople.org/blog/first-contact-with-the-navajo-1540/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; З канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. наваха кантактавалі з іспанскімі каланістамі, што сяліліся ўздоўж [[Рыа-Грандэ]]. Дзякуючы ім або каланізаваным [[Пуэбла (індзейцы)|пуэбла]] пазнаёміліся з [[жывёлагадоўля]]й. Прамы канфлікт паміж наваха і іспанцамі адбыўся толькі каля [[1780]] г. У ім на баку іспанцаў удзельнічалі іншыя суседнія плямёны&lt;ref&gt;[https://utahindians.org/archives/navajo/history.html History: The Navajo]&lt;/ref&gt;.

Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Мексіка|Мексікі]] тэрыторыі, населеныя наваха, афіцыйна ўвайшлі ў яе склад. У [[1822]] г. мексіканскі ўрад прызначыў вярхоўнага правадыра, але яго ўлада была надзвычай фармальнай. У [[1823]] г. губернатар [[:en:José Antonio Vizcarra|Хасэ Антоніа Віскара]] запатрабаваў ад наваха прыняць [[каталіцызм|каталіцтва]] і цалкам падпарадкавацца мексіканскай адміністрацыі. Ён здзейсніў ваенны паход на індзейскія тэрыторыі&lt;ref&gt;[http://nativeamericannetroots.net/diary/1145 The Navajo and Mexico]&lt;/ref&gt;, аднак не дасягнуў поспеху. Канфлікты з мексіканцамі адбываліся і пазней.

У [[1846]] г. падчас вайны паміж [[Мексіка]]й і [[ЗША]] наваха ўпершыню сутыкнуліся з амерыканскімі салдатамі. Прадстаўнікі наваха заключылі з амерыканцамі шэраг дагавораў, што парушаліся з абодвух бакоў. Асаблівую варожасць ўзаемныя адносіны набылі ў [[1860]]—[[1868]] гг., калі ў адказ на напад наваха на крэпасць Дэфіанс амерыканскія ваенныя разгарнулі ваенную кампанію і ўжылі тактыку выпаленай зямлі. У выніку пачаўся [[голад]], які вымусіў наваха пайсці на прымірэнне. У [[1868]] г. яны падпісалі дагавор, згодна з якім іх тэрыторыі былі падзелены&lt;ref&gt;[http://www.u-s-history.com/pages/h1171.html Navajo Conflicts]&lt;/ref&gt;. Наваха атрымалі права заняць 4 куты сваіх былых зямель, астатнія перадаваліся белым пасяленцам і амерыканскаму ўраду. Для прадухілення паўстанняў у рэзервацыях былі пабудаваны крэпасці.

Уключэнне наваха ў рынкавую эканоміку ЗША спрыяла хуткаму развіццю жывёлагадоўлі. Аднак праз некалькі дзесяцігоддзяў гэта прывяло да значнай [[Эрозія (геалогія)|эрозіі глебы]]. У [[1933]] г. амерыканскі ўрад прыняў рашэнне скараціць статкі наваха&lt;ref&gt;[http://www.azwater.gov/Adjudications/documents/HopiContestedCaseDisclosures/Navajo%20Initial%20Disclosure/Images%5CCDV001%5CBROWNBAIN%5CC0050%5CB025.pdf History of stock-reduction program on Navajo reservation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215184454/http://www.azwater.gov/Adjudications/documents/HopiContestedCaseDisclosures/Navajo%20Initial%20Disclosure/Images%5CCDV001%5CBROWNBAIN%5CC0050%5CB025.pdf |date=15 лютага 2017 }}&lt;/ref&gt;. Да [[1946]] г. каля 80 % свойскай жывёлы было выкуплена і знішчана. Хаця наваха атрымоўвалі [[грошы|грашовую]] кампенсацыю, скарачэнне статкаў успрымалася імі вельмі балюча, да таго ж прывяло да разбурэння традыцыйнай гаспадаркі.

Падчас [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]] пачалася міграцыя наваха ў гарады для працы ў [[прамысловасць|прамысловасці]]. Многія з іх служылі ў [[Армія ЗША|арміі ЗША]]. Асаблівы плён для перамогі над [[Японія]]й прынеслі радысты-шыфравальшчыкі, што карысталіся [[наваха, мова|мовай наваха]].

У [[1934]] г. рэзервацыі наваха атрымалі аўтаномію і права мець свой урад. У [[1969]] г. была абвешчана [[нацыя]] наваха ''Naabeehó Bináhásdzo''. У [[1991]] г. быў абраны першы прэзідэнт нацыі. Ім стаў палітык [[:en:Peterson Zah|Петэрсан Зах]]. З [[1968]] г. працуе Народны каледж ''Diné College'' — вышэйшая навучальная ўстанова наваха.

&lt;gallery align=center&gt;
Navajo family at their hogan in Blue Canyon, ca.1900 (CHS-4733).jpg|Наваха каля жытла, 1892 г.
Navajos raise the sheep which supply wool from which they weave blankets and rugs. Southern Navajo Agency, 1933 - NARA - 298597.jpg|Статак авечак наваха, 1933 г. 
Navajo Indian communication men with the Marines on Saipan landed with the first assault waves to his the beach. - NARA - 532526.tif|Радысты-наваха падчас II сусветнай вайны
20030820-navajo-flag.jpg|Нацыянальны сцяг наваха
&lt;/gallery&gt;

== Культура ==

=== Заняткі ===
[[Файл:Old and new Navajo bracelets.jpg|thumb|Ювелірныя вырабы наваха]]
Продкі наваха, якія мігрыравалі з [[Арктыка|арктычнай]] поўначы, займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. Гэтыя заняткі заставаліся важнымі і ў пазнейшы час. Да з’яўлення [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] паляванне было адзіным гаспадарчым заняткам, які забяспечваў [[мяса]]м. Звычайна яго здабывалі пра запас, вэндзілі або сушылі. Збіралі [[:ru:Цицания|дзікі рыс]], [[:ru:Юкка|юку]], [[сумах]], [[арэх]]і.

Ручное [[земляробства]] распаўсюдзілася дзякуючы кантактам з [[пуэбла, індзейцы|індзейцамі-пуэбла]]. Найбольш важнай сельскагаспадарчай культурай была [[кукуруза]]. Наваха вядомы прыхільнасцю да вырошчвання сартоў з каляровымі зярнятамі. Кукуруза адыгрывае важную роль у [[міфалогія|міфалогіі]] і традыцыйнай [[рэлігія|рэлігіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.woodscanyon.net/Navajo/Economy/index.html |title=Traditional and Agricultural Economy |access-date=11 сакавіка 2017 |archive-date=25 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025192544/http://www.woodscanyon.net/Navajo/Economy/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Іншыя сельскагаспадарчыя культуры — [[кабачкі]], [[гарбуз]]ы і [[фасоля]]. Земляробства — важны сучасны занятак. Калі ў мінулым ён лічыўся жаночым, у нашы дні ім займаюцца і мужчыны. Ручная праца саступіла месца механізаванай. З другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. развіваецца [[ірыгацыя]]. Сучасныя метады сельскай гаспадаркі ўкараняюцца ў тым ліку дзякуючы іншаземным спецыялістам&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1986/08/19/us/israeli-helps-navajos-make-painted-desert-bloom.html ISRAELI HELPS NAVAJOS MAKE PAINTED DESERT BLOOM]&lt;/ref&gt;.

[[Жывёлагадоўля]] ўзнікла не раней за [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у выніку кантактаў наваха з [[іспанцы|іспанцамі]] і моцна паўплывала на змены ў ладзе жыцця. [[Конь свойскі|Коні]] сталі галоўным транспартным сродкам. Іх выкарыстанне зрабіла воінаў мабільнымі. У наваха вылучаецца цыкл асобых [[песня|спеваў]], прысвечаных узаемадносінам воіна і яго каня. Конскае мяса разглядалася як сакральная ежа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://navajotimes.com/news/2013/0813/081513hor.php |title=Horse-eating part of Navajo tradition |access-date=11 сакавіка 2017 |archive-date=25 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125061119/http://navajotimes.com/news/2013/0813/081513hor.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[Карова|Кароў]] трымалі толькі заможныя сем’і. Часцяком яны пасвіліся па-за межамі вёсак і хутка дзічэлі. Найбольш важнымі для гаспадаркі сталі [[Авечка свойская|авечкі]] і [[Каза свойская|козы]]. Іх трымалі дзеля [[Воўна|воўны]] і мяса, але наваха ведалі кожную жывёлу ў сваіх статках і адносіліся да яе як да асобы&lt;ref&gt;[http://nativeamericannetroots.net/diary/1136 The Navajo, Sheep, and the Federal Government]&lt;/ref&gt;. Авечкі з’яўляліся своеасаблівай [[валюта]]й у [[гандаль|гандлі]] з іншымі плямёнамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.woodscanyon.net/Navajo/Economy/Pastoralism-and-Sheep.html |title=Pastoralism and Sheep |access-date=11 сакавіка 2017 |archive-date=13 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413125914/http://www.woodscanyon.net/Navajo/Economy/Pastoralism-and-Sheep.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Жывёлагадоўля мела выключную ролю ў развіцці гаспадаркі ў другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] — першай палове XX стст.

Традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]] — пляценне [[кошык]]аў, выраб [[кераміка|керамікі]], [[ткацтва]]. З канца XIX ст. актыўна развіваецца ювелірнае майстэрства. З другой паловы XX ст. наваха ўсё часцей імкнуцца ўладкавацца на працу ў [[прамысловасць|прамысловасці]], у тым ліку той, што існуе на тэрыторыі рэзервацый.

=== Матэрыяльная культура ===
[[Файл:Last of Weavers, Mesa Verde NP 8-08 (20179143746).jpg|thumb|Традыцыйнае ткацтва]]
Наваха здаўна апрацоўвалі [[драўніна|драўніну]] і [[косць]]. Хаця землі, населеныя імі, славяцца запасамі [[Каляровая металургія|каляровых металаў]], яны самі не здабывалі [[медзь]] і не выраблялі [[бронза|бронзу]]. [[Метал]]ічныя вырабы набываліся імі ў суседзяў. Асаблівым попытам карысталася [[бляха]]. Яе куплялі ў [[Мексіка|мексіканцаў]], а потым у [[ЗША|амерыканцаў]] для далейшай механічнай апрацоўкі. Толькі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. з’явілася ювелірная справа.

Час узнікнення арыгінальнай [[кераміка|керамікі]] наваха дакладна не вядомы. Найстаражытнейшыя прыклады [[ганчарства]] сустракаюцца з канца [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nativeamerican-art.com/navajo-pottery.html |title=Navajo Pottery Making |access-date=15 сакавіка 2017 |archive-date=5 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505020702/http://nativeamerican-art.com/navajo-pottery.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ганчарамі былі жанчыны. Кераміка наваха адрознівалася тэхнікай выскрабання пасудзін цвёрдымі зернямі [[кукуруза|кукурузы]] і даданнем [[Слюды|лушчака]].

[[Ткацтва]] набыло асаблівае значэнне з сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII]] ст.&lt;ref&gt;[http://www.abc-oriental-rug.com/navajo-weaving-history.html NAVAJO WEAVING HISTORY]&lt;/ref&gt; [[Воўна|Ваўняныя]] аздобленыя [[арнамент]]ам коўдры наваха былі распаўсюджаны па ўсіх [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнінах]]. Мужчынская [[вопратка]] ўключала тунікападобную [[кашуля|кашулю]] і абмоткі для ног, замацаваныя [[скура]]ным рамянём, на галаве — скураны [[капялюш]]. Жанчыны апраналі [[спадніца|спадніцы]]. [[Абутак]] плялі з [[:ru:Юкка|юкі]]&lt;ref&gt;[https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/navajo-tribe.htm Navajo Tribe: Facts, Clothes, Food and History]&lt;/ref&gt;.

Дамінаванне такіх заняткаў, як [[паляванне]], [[збіральніцтва]], а потым [[жывёлагадоўля]], не спрыяла ўсталяванню традыцыі будаўніцтва вялікіх сталых паселішчаў. Асноўны від паселішча, што сфарміраваўся да другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст., уяўляў сабою некалькі двароў, кожны з якіх вёў сваю гаспадарку&lt;ref&gt;[http://www.everyculture.com/North-America/Navajo-Settlements.html Navajo — Settlements]&lt;/ref&gt;. Двор складаўся з шэрагу будынкаў рознага прызначэння. Найбольш вядомы тып пабудовы — зрубны [[хоган]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://quatr.us/northamerica/before1500/architecture/navajo.htm |title=Navajo Hogans |access-date=15 сакавіка 2017 |archive-date=13 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213095847/http://quatr.us/northamerica/before1500/architecture/navajo.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Вылучаліся мужчынскія хоганы з вертыкальнай арыентацыяй бярвення і жаночыя — з гарызантальнай. Захаваліся [[мур]]аваныя ўмацаванні — [[пуэбліта]].

Звычайная ежа ўключае кукурузную [[каша|кашу]] і вараную [[бараніна|бараніну]]. Наваха практычна не ўжываюць [[свініна|свініну]], затое любяць [[каза свойская|казінае]] [[мяса]]. У XIX ст. шырока распаўсюдзіліся [[кава]], [[цукар]] і [[пшаніца|пшанічная]] мука. Цеста з пшанічнай мукі кісляць, пякуць на вуглях невялікімі порцыямі. У наваха захаваліся жартоўныя гісторыі пра людзей з аддаленых мясцін, што ўпершыню бачылі кававыя зярняты. Іх спрабавалі смажыць або варыць кашу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://navajopeople.org/navajo-food.htm |title=Navajo Food |access-date=15 сакавіка 2017 |archive-date=14 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314125534/http://navajopeople.org/navajo-food.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Традыцыйная [[кулінарыя]] таксама мае багаты вопыт выкарыстання дзікіх раслін. Асаблівае месца ў ёй займаюць [[арэх]]і. Пасля кантактаў з еўрапейцамі пачалося ўжыванне [[Алкагольныя напоі|алкагольных напояў]]&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1446168/ Historical and cultural roots of drinking problems among American Indians]&lt;/ref&gt;. У нашы дні [[алкагалізм]] з’яўляецца сур’ёзнай праблемай для многіх мужчын і жанчын.

=== Народнае мастацтва ===
Наваха захавалі надзвычай багаты [[фальклор]]. Вылучаюцца цыклы [[міф]]аў, [[легенда|легенд]] і [[казка|казак]], якія апавядаюць пра стварэнне [[сусвет]]у і прыгоды культурных герояў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.navajolegends.org/ |title=Navajo Legends |access-date=16 сакавіка 2017 |archive-date=22 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522145246/http://www.navajolegends.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Казачны трыкстэр [[Каёт]]&lt;ref&gt;[http://arcadiasystems.org/academia/printtrickster.html Introduction to Native American Trickster Tales]&lt;/ref&gt; быў запазычаны [[ЗША|амерыканскай]] папулярнай [[культура]]й. Народныя [[песня|песні]] прысвечаны [[земляробства|земляробству]], [[рэлігія|рэлігійным]] цырымоніям, этапам сталення, войнам, будаўніцтву жытла, каханню і г. д. Распаўсюджаныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[барабан]]ы, [[флейта]], бразготкі і інш. Выяўленчае мастацтва переважна [[арнамент]]альнае, адлюстравана ў ткацтве і малюнках на пяску.

== Мова ==
[[Наваха, мова|Родная мова наваха]] належыць да паўднёвай галіны [[атабаскія мовы|атабаскіх моў]]. [[Пісьмо]]выя запісы вядомы з [[1849]] г. У нашы дні выкарыстоўваецца [[алфавіт]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], распрацаваны ў [[1939]] г.&lt;ref&gt;[http://omniglot.com/writing/navajo.htm Navajo (Diné Bizaad)]&lt;/ref&gt;

У [[2010]] г. у паўсядзённым жыцці мовай наваха карысталася 170 000 жыхароў [[ЗША]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://learningenglish.voanews.com/a/navajos-study-to-save-their-language/2999599.html |title=Young Navajos Study to Save Their Language |access-date=16 сакавіка 2017 |archive-date=14 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170414103535/http://learningenglish.voanews.com/a/navajos-study-to-save-their-language/2999599.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Яна вывучаецца ў нацыянальных школах, выкарыстоўваецца ў [[СМІ]].

== Рэлігія ==
Традыцыйная [[рэлігія]] наваха [[політэізм|політэістычная]], заснаваная на веры ў існаванне [[Антрапамарфізм|антрапаморфных]] і жывёлападобных [[бог|багоў]]. Найбольш важныя багі [[пантэон]]а наваха&lt;ref&gt;[http://navajocodetalkers.org/navajo-gods-and-goddesses/ Navajo Gods and Goddesses]&lt;/ref&gt;:
* ''Эсцанатлехі'' (''Estsanatlehi'', літаральна «жанчына, якая змяняецца») — багіня зямлі, адна з галоўных гераінь [[міф]]аў пра стварэнне [[сусвет]]у
* ''Таненілі'', або Абрашальнік — бог [[дождж|дажджу]]
* ''Хасцэхоган'' — бог [[земляробства]]
* ''Цоханааі'' — бог [[сонца]]; паводле міфаў, быў падобны на конніка або пешага [[паляванне|паляўнічага]], што нёс на спіне сонца
* ''Тклеханааі'' — бог [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяца]], бацька ''Цоханааі''
* ''Нахаілпі'' — бог рызыкоўных гульняў
* ''Хасцэалтоі'' — багіня палявання

Акрамя таго, наваха шанавалі іншых вышэйшых істот, у тым ліку ''яй'' (''yéí'')&lt;ref&gt;[https://www.garlandsrugs.com/collections/yei-be-chai-home YEI AND YEI-BE-CHAI]&lt;/ref&gt;, якія даравалі людзям сваю гаючую сілу. Іх малявалі на [[пясок|пяску]] і [[тканіны|тканінах]], прысвячалі ім [[танец|танцы]].

Згодна з міфамі, першыя людзі нарадзіліся ў падземным свеце, потым перасяліліся на паверхню зямлі, дзе нарадзілі сучасных людзей і ў выніку зышлі ў нябесны свет. Наваха баяліся смерці, імкнуліся як мага хутчэй пахаваць памерлых. Уяўленні пра замагільны свет не ўключалі ідэю адплаты за ўчынкі пры жыцці&lt;ref&gt;[http://www.everyculture.com/North-America/Navajo-Religion-and-Expressive-Culture.html Navajo — Religion and Expressive Culture]&lt;/ref&gt;. Вылучаўся пласт так званых «спевакоў» — арганізатараў рэлігійных цырымоній. Імі былі мужчыны, але ў некаторых выпадках — жанчыны. Акрамя таго, існавалі [[шаманізм|шаманы]] — патаемныя знаўцы лекарскай справы.

Многія паслядоўнікі традыцыйных практык прытрымліваюцца [[пеётызм]]у. Ён распаўсюдзіўся ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. і ў нашы дні ахоплівае значную частку вернікаў. Акрамя таго, сярод наваха распаўсюджана [[хрысціянства]].

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Navajo}}
* [http://www.navajo-nsn.gov Navajo Nation]
* [http://www.navajoindian.net Navajo Indians]
* [http://navajopeople.org Navajo People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190630002414/http://navajopeople.org/ |date=30 чэрвеня 2019 }}
* [http://grandcanyonhistory.clas.asu.edu/history_nativecultures_navajo.html Native Cultures: Navajo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327200409/http://grandcanyonhistory.clas.asu.edu/history_nativecultures_navajo.html |date=27 сакавіка 2017 }}
* [http://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Navajos.html Navajos — World Culture Encyclopedia]
* [http://www.livescience.com/17086-navajo-tribal-fate-jared-diamond.html Tribal Fates: Why the Navajo Have Succeeded]
* [http://www.native-languages.org/navajo.htm Navajo Indian Language (Dine)]

[[Катэгорыя:Атабаскі]]
[[Катэгорыя:Народы ЗША]]</text>
      <sha1>9uw842bl2u7947i3cipsqwrjrhnnmcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Мікалаевіч Маркевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>471490</id>
    <revision>
      <id>5189725</id>
      <parentid>5178948</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18907" sha1="gyp81ddo9g1debj99a7ko1mpl9n8x1f" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Маркевіч}}
{{Палітык}}
'''Мікалай Мікалаевіч Маркевіч''' (нар. {{ДН|29|06|1962}}, в. [[Чэрнічы]], [[Жыткавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, журналіст, дэпутат [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] (1990—1995), член [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], былы [[Палітвязні|палітзняволены]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 29 чэрвеня 1962 г. У дзяцінстве жыў у Казахстане, куды яго сям’я паехала падымаць цаліну&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/mikola-markevich-u-myane-dagetul-pyitayutstsa-kali-vernetstsa-pagonya/|title=Мікола Маркевіч: “У мяне дагэтуль пытаюцца, калі вернецца “Пагоня”|website=Hrodna.life|date=2024-02-06|access-date=2024-02-06}}&lt;/ref&gt;. Скончыў філалагічны факультэт Калінінградскага універсітэта (1984).

Працаваў карэспандэнтам газет «Вышыня» (1984—1986), «Гродзенская праўда» (1986—1991), уласным карэспандэнтам па Гродзенскай вобласці «[[Народная газета (1990)|Народнай газеты]]» (1992)&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;&gt;{{Cite web |url=http://grodno-best.info/kto-est-kto-v-belarusi/m/markevich-nikolaj-nikolaevich-markevich-mikalaj-mikalaevich-markievich-mikalay-mikalayevich.html |title=МАРКЕВИЧ Николай Николаевич (Маркевіч Мікалай Мікалаевіч Markievich Mikalay Mikalayevich). |access-date=5 ліпеня 2017 |archive-date=26 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226181432/http://grodno-best.info/kto-est-kto-v-belarusi/m/markevich-nikolaj-nikolaevich-markevich-mikalaj-mikalaevich-markievich-mikalay-mikalayevich.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Член культурна-гістарычнага клуба «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]» (1988—1992); старшыня грамадскага аб’яднання культурна-асветніцкага фонда «Бацькаўшчына» (з 1992)&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;/&gt;; заснавальнік (з 1992) і галоўны рэдактар (з 1995) газеты «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]» зарэгістраванай пры гэтым фондзе&lt;ref name=&quot;Мікола Маркевіч&quot;&gt;{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/ikola-arkjewicz |title=Мікола Маркевіч |access-date=5 ліпеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170918053053/https://palitviazni.info/viazen/ikola-arkjewicz |archivedate=18 верасня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/pagonya-gramadzka-palitychnaya-gazeta-0-1-1992|title=Пагоня 0 (1) 1992|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-02-06|archive-date=4 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204184043/https://kamunikat.org/pagonya-gramadzka-palitychnaya-gazeta-0-1-1992|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/siarhiei-astraucou/|title=Сяргей Астраўцоў: Наш час – гэта час не чытання, а глядзення ў маленькі экран і руха пальцамі па ім|website=Hrodna.life|date=2024-02-06|access-date=2024-02-06}}&lt;/ref&gt;.

Дэпутат [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] (1990—1995), член Камісіі па пытаннях экалогіі і рацыянальнага выкарыстання прыродных рэсурсаў і Камісіі па пытаннях галоснасці, сродкаў масавай інфармацыі і правоў чалавека&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;/&gt;.

Браў удзел у галадоўцы дэпутатаў Вярхоўнага Савета ў 1995 г.&lt;ref name=&quot;Мікола Маркевіч&quot;/&gt;.

Старшыня Гродзенскай арганізацыі Беларускай асацыяцыі журналістаў (з 1997).

Былы член [[Партыя БНФ|партыі БНФ]]&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;/&gt;.

Галоўны рэдактар газеты «День» (з 2003)&lt;ref name=&quot;grodno-best.info&quot;/&gt;.

З’яўляўся старшынёй Гродзенскай арганізацыі [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/1201 Гарадзкую філію Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны ў Гродна высяляюць з памяшканьня.]&lt;/ref&gt;.

У 2005 г. разам з аднадумцамі аднавіў [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], быў праграмным дырэктарам і дарадцам праўлення Радыё Рацыя ў справах праграмы і развіцця, рэдактарам інтэрнэт-газэты pahonia.org&lt;ref name=&quot;Мікола Маркевіч&quot;/&gt;.

Цяперашняя праца М.Маркевіча звязаная з пасажырскімі перавозкамі&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/27958130.html У Горадні правялі пікет за малы памежны рух]&lt;/ref&gt;.

Праваслаўны. Жанаты, мае трое дзяцей&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/80193.html Маркевич Николай]&lt;/ref&gt;.

== Пераслед за журналісцкую дзейнасць ==
14 лютага 2002 г. галоўнаму рэдактару газеты «Пагоня» М. Маркевічу было прад’яўленае абвінавачанне ў паклёпе на прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Крымінальная справа супраць газеты «Пагоня» па арт. 367 ч.2 КК РБ за абразу прэзідэнта РБ была заведзеная яшчэ 6 верасня 2001 года. У рэдакцыі былі канфіскаваныя ўсе камп’ютары, а таксама 10 750 асобнікаў накладу спецвыпуска выдання, які яшчэ друкаваўся. Канфіскаваны спецвыпуск быў прысвечаны выбарам прэзідэнта Беларусі&lt;ref&gt;[http://spring96.org/files/reviews/be/2002_review_by.pdf Агляд-хроніка парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі ў 2002 годзе. ст.25]&lt;/ref&gt;.

24 чэрвеня 2002 г. М. Маркевіч быў асуджаны Ленінскім раённым судом г. Гродна па арт. 367 КК РБ (паклёп у адносінах прэзідэнта) на два з паловай гады абмежавання свабоды з адбываннем пакарання ў папраўчай установе адкрытага тыпу пры Асіповіцкім РУУС&lt;ref name=&quot;spring96.org&quot;&gt;[http://spring96.org/be/news/343 Мікола Маркевіч, асуджаны рэдактар зачыненай уладамі недзяржаўнай газеты «Пагоня», пасля вяртаньня ў Гродна уладкаваўся на працу экспедытарам]&lt;/ref&gt;. Разам з ім прысуд быў вынесены і журналісту «Пагоні» [[Павел Мажэйка|П.Мажэйка]]. Падставай для крымінальнай справы паслужыла нататка ў «Пагоні» падчас прэзідэнцкай кампаніі 2001 г&lt;ref name=&quot;Мікола Маркевіч&quot;/&gt;. (Да крымінальнага пераследу за паклёп на прэзідэнта восенню гэтага ж 2002 года быў прыцягнуты [[Віктар Антонавіч Івашкевіч|В.Івашкевіч]] рэдактар газеты «Рабочы»&lt;ref&gt;[http://novychas.by/asoba/u-vjanok-pamjaci-viktar-ivaszkevicz-fota У вянок памяці: Віктар Івашкевіч (фота)]&lt;/ref&gt;.) Падчас знаходжання ў папраўчай ўстанове адкрытага тыпу М.Маркевіч працаваў вахцёрам на лесапілцы мясцовага прадпрыемства&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/106 Маркевіч знайшоў сабе працу. Мажэйка зьбіраецца шукаць новую]&lt;/ref&gt;. Цягам адбывання пакарання трапляў у шпіталь з дыягназам «гiпертанiчны крыз»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta.grodno.net/258/n12.html|title=Биржа информации. Гродно. М. Маркевіч вяртаецца на «хімію»|website=gazeta.grodno.net|access-date=2024-02-06}}&lt;/ref&gt;. Тут у Асіповічах ён пазнаёміўся і пасябраваў з [[Эрнст Сабіла|Эрнстам Сабіла]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/society/19922.html Як жывуць на «хіміі» Мікола Маркевіч і Павел Мажэйка?]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка 2003 г. суд Асіповіцкага раёна змяніў прысуд М. Маркевічу на папраўчыя работы па месцы жыхарства з утрыманнем 15 працэнтаў заробку&lt;ref name=&quot;spring96.org&quot;/&gt;. 5 сакавіка 2003 г. ён быў вызвалены&lt;ref name=&quot;Мікола Маркевіч&quot;/&gt;. Перад вызваленнем Маркевіч і Мажэйка атрымалі ліст са словамі падтрымкі ад [[Вацлаў Гавел|Вацлава Гавэла]], які ён напісаў яшчэ будучы на пасадзе прэзідэнта Чэхіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta.grodno.net/265/n26.html|title=Биржа информации. Гродно. Вацлав Гавел написал письмо осужденным журналистам|website=gazeta.grodno.net|access-date=2024-02-06}}&lt;/ref&gt;.

У 2003 г. М.Маркевіч ініцыяваў аднаўленне газеты «День» і быў яе рэдактарам&lt;ref name=&quot;Мікола Маркевіч&quot;/&gt;.

11 мая 2004 г. Упраўленне КДБ па Гродзенскай вобласці правяло вобшук рэдакцыі незалежнага штотыднёвіка «День». Трохгадзінны вобшук праводзіўся па загаду намесніка пракурора Гродзенскай вобласці Уладзіміра Анісько. Супрацоўнікі КДБ шукалі апаратуру, на якой маглі быць надрукаваныя ўлёткі, якія з’явіліся ў Гродна ў пачатку мая, якія змяшчалі верш з крытыкай праўлення прэзідэнта Лукашэнкі. Па факце абразы гонару і годнасці прэзідэнта было ўзбуджана крымінальная справа&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/7968 «Репортеры без границ» выступают против обыска редакции газеты «День»]&lt;/ref&gt;.

26 мая 2004 г. Адміністрацыйная камісія Ленінскага раёна г. Гродна (старшыня камісіі — Бялінскі Алег- кіраўнік справаў Адміністрацыі Ленінскага раёна Гродна) пакарала галоўнага рэдактара газеты «День» М. Маркевіча штрафам у памеры адной базавай велічыні (19 тыс. руб.) і канфіскацыяй накладу газеты «День» (ч. 3 арт. 172 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях). Падставай для пакарання з’явілася публікацыя меркавання кіраўніка прадпрымальніцкага страйкама [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі|Валерыя Леванеўскага]], які разважаў пра тое, ці могуць беларусы бараніць свае правы шляхам актыўнага пратэсту&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/1296 26-га траўня Адміністрацыйная камісія Ленінскага раёна Гродна пакарала галоўнага рэдактара газеты «День» Міколу Маркевіча штрафам у памеры адной базавай велічыні (19 тыс. руб.) і канфіскацыяй накладу газеты (БАЖ)]&lt;/ref&gt;.

Увечары 26 мая 2005 года супрацоўнікі Дубровенскага РУУС канфіскавалі 1990 асобнікаў газеты «День»&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/2470 Галоўны рэдактар газеты «День» Мікола Маркевіч накіраваў скаргу на дзеянні супрацоўнікаў Дубровенскага РУУС]&lt;/ref&gt;.

4 ліпеня 2005 г. Мінгарвыканкам ліквідаваў таварыства з абмежаванай адказнасцю «Деньпресс», якое з’яўлялася выдаўцом недзяржаўнай газеты «День». Ліквідацыя заснавальніка азначала аўтаматычную ліквідацыю і газеты&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/2748 ТАА «Деньпресс» ліквідаванае ўладамі — ягоны кіраўнік даведаўся пра гэта праз паўтары месяцы]&lt;/ref&gt;.

23 лістапада 2008 года журналіста затрымалі ў будынку Ленінскага РАУС г. Гродна, куды той прыйшоў пацікавіцца лёсам актывістаў, якія былі затрыманыя за раздачу незалежнай прэсы «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» і «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». Праз некаторы час М. Маркевіч быў адпушчаны&lt;ref&gt;[http://spring96.org/persecution?Name=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87+%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0&amp;DateFrom=2008-01-01&amp;DateTo=2008-12-31 Адміністратыўны перасьлед]&lt;/ref&gt;.

21 чэрвеня 2022 года быў затрыманы ў офісе сваёй фірмы «КласТур». 24 чэрвеня яго асудзілі па адміністрацыйнай справе за перапост у сацсетках «экстрэмісцкіх матэрыялаў» на 10 сутак арышту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2022/06/21/markevich-zaderzhan/|title=У Гродне затрыманы Мікалай Маркевіч (абноўлена)|first=А.|last=К|website=Hrodna.life|date=2022-06-21|access-date=2024-02-06}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* Лаўрэат прэміі «Цайт»&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/27345 Газета «Новы час» стала лауреатом премии фонда «Цайт»]&lt;/ref&gt;.
* Лаўрэат Нацыянальнай прэміі ў галіне абароны правоў чалавека Хартыі’97&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/19484 Аргкамітэт Хартыі’97 вызначыў лаурэатаў Нацыянальнай прэміі ў галіне абароны правоў чалавека за 2007 год.]&lt;/ref&gt;.
* [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://hrodna.life/articles/mikola-markevich-u-myane-dagetul-pyitayutstsa-kali-vernetstsa-pagonya/ Мікола Маркевіч: &quot;У мяне дагэтуль пытаюцца, калі вернецца «Пагоня»]
* [https://www.svaboda.org/a/24846149.html БЕЛАСТОЦКІ ЖУРНАЛІСТ ЮРКА КАЛІНА ПРЭЗЭНТУЕ ФІЛЬМ «ПАГОНЯ ЗА ПРАЎДАЙ»]
* [http://spring96.org/be/news/112 Супрацоўнікі амерыканскай амбасады наведалі Маркевіча і Мажэйку]
* [https://euroradio.fm/report/mikola-markevich-sennya-mne-ne-dazvolyats-vydavats-legalnuyu-gazetu-103292 Мікола Маркевіч: Сёння мне не дазволяць выдаваць легальную газету]
* [https://spring96.org/be/news/984 Газету «День» адмаўляюцца распаўсюджваць.]
* [http://spring96.org/be/news/7379 Микола Маркевич, осужденный редактор закрытой властями негосударственной газеты «Пагоня», после возвращения в Гродно устроился на работу экспедитором]
* [http://spring96.org/be/news/7290 На Конференции в Раубичах приняли обращение в защиту белорусских журналистов]

{{DEFAULTSORT:Маркевіч Мікалай Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]]
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі журналістаў]]</text>
      <sha1>gyp81ddo9g1debj99a7ko1mpl9n8x1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горад Ясіль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481022</id>
    <redirect title="Есіль" />
    <revision>
      <id>5189989</id>
      <parentid>2715640</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>10096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есіль]]</comment>
      <origin>5189989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="kur7lbitespp2mqihjg62tnsxaviugb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Есіль]]</text>
      <sha1>kur7lbitespp2mqihjg62tnsxaviugb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінусінская катлавіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485156</id>
    <revision>
      <id>5189846</id>
      <parentid>4531284</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10608" sha1="21pe4q76tpprbb8hrzo9xs2z1cbyof6" xml:space="preserve">{{coord|53|42|14|N|91|52|14|E|scale:600000|display=title}}
[[Выява:Abakan-04.JPG|thumb|300px|Пейзаж каля [[Горад Абакан|Абакана]]]]
'''Мінусі́нская катлаві́на''' — паніжэнне [[рэльеф]]у паміж [[Кузнецкі Алатау|Кузнецкім Алтау]] і [[Саяны|Саянамі]] на поўдні [[Сібір]]ы. Сярэдняя вышыня складае 200 - 700 м.

== Геалогія ==
Мінусінская катлавіна фарміруецца з [[дэвонскі перыяд|дэвонскага перыяда]], калі пачалося ўстойлівае працяглае апусканне паверхні. Тады ж адбылося драбненне складкавага [[скала|скальнага]] падмурка на асобныя блокі, што прывяло да раз'яднання асобных участкаў катлавіны. У нашы дні адгор'і хрыбтоў падзяляюць Мінусінскую катлавіну на Назараўскую, Чулыма-Енісейскую, Сыда-Ярбінскую, Паўднёва-Мінусінскую [[нізіна|нізіны]]. Старажытныя пароды ([[пясчанік]]і, [[Сланец|сланцы]], [[вапняк]]і, [[граніт]]ы, [[гнейс]]ы і інш.) пад уздзеяннем [[тэктоніка пліт|тэктонікі пліт]] стваралі складкавыя і глыбавыя [[гара|горы]], але пазней разбураліся ў працэсе [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]]. У выніку для Мінусінскай катлавіны характэрна разнастайнасць [[рэльеф]]а: раўніны, узгоркі, невялікія горы, адхоны. Над навакольнай прасторай узвышаюцца невысокія горы, складзеныя з напластаванняў дэвонскага пясчаніка чырвонага ці чырвона-карычневага колеру.

Карысныя выкапні: [[жалеза|жалезная]] руда, каменны [[вугаль]], [[медзь]], [[золата]], [[Мінеральная вада|мінеральныя воды]] і г. д.

== Клімат ==
Сярэдняя тэмпература студзеня ад –16°С да –20,5°С, чэрвеня ад +18,2°С да +19,6°С. Узімку бываюць маразы да –52 °С, а ўлетку тэмпература часам падвышаецца да +45°С. Улетку і ўзімку шмат ясных дзён. Сярэднегадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 300 мм да 450 мм. [[Клімат]] лічыцца спрыяльным для вырошчавання [[Збожжавыя культуры|збожжавых культур]].

== Прырода ==
Мінусінская катлавіна вызначаецца пэўнай разнастайнасцю [[Эказона|экалагічных зон]]. Вылучаюцца [[стэп]]авы, [[лесастэп]]авы і [[лес|лясны]] ландшафты, сустракаюцца [[саланчак]]і. [[Хваёвыя]] лясы займаюць правы бераг [[Енісей|ракі Енісей]], растуць пераважна на [[пясок|пясчаных]] [[глеба]]х. У стэпах пераважаюць [[бабовыя|матыльковыя]] і [[лілеякветныя]] расліны. На тэрыторыі катлавіны таксама шырока распаўсюджаны [[бяроза]], [[елка]], [[піхта]], [[чабор]], [[пырнік]], [[мята]], [[агрэст]] і г. д. Катлавіну насяляюць [[зайцы]], [[суслікі]], [[барсук]]і, [[Буры мядзведзь|мядзведзі]], [[высакародны алень]], [[Воўк|ваўкі]], [[лісы]], сустракаюцца [[Норка еўрапейская|норкі]], рэдкія віды [[казуркі|казурак]] і [[птушкі|птушак]].

== Гісторыя ==
Першыя людзі трапілі ў Мінусінскую катлавіну ў перыяд позняга [[палеаліт]]а, каля 16 - 12 тысяч гадоў таму. Мяркуецца, што яны належалі да вялікай [[мангалоіды|мангалоіднай расы]], жылі ва ўмовах [[тундра|тундры]] і [[лесатундра|лесатундры]], займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. На поўдзень ад Мінусінскай катлавіны каля [[:ru:Майна (Хакасия)|пасёлка Майна]] знойдзена адна з найстаражытнейшых [[кераміка|керамічных]] [[Статуя|статуэтак]] з выявай чалавека&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/cultkhakasia/istoria-hakasii/1-kamennyj-vek 01 Каменный век - Хакасская Культура - Google Sites] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190410132908/https://www.sites.google.com/site/cultkhakasia/istoria-hakasii/1-kamennyj-vek |date=10 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[Археалогія|Археолагамі]] выяўлена каля каля 150 [[граніт]]ных і [[пясчанік]]авых манументаў у выглядзе плоскіх [[стэла|стэл]] і [[рэльеф|гарэльефаў]] у вышыню 2,5 м і нават да 4 м. Найбольшую ўвагу прыцягваюць разьбяныя стэлы з [[маска]]мі, адзначанымі [[звяры]]нымі рысамі, [[рог]]амі, [[карова|бычынымі]] [[вока|вачамі]] і [[вуха|вушамі]], часцяком з трэцім вокам на ілбе. Манументы належаць да Акунёўскай [[Археалагічная культура|археалагічнай культуры]] старажытных [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцаў]]&lt;ref&gt;[http://oldevrasia.ru/library/Andrey-Nizovskiy_100-velikikh-arkheologicheskikh-otkrytiy/62 Минусинская котловина — «царство археологии»]&lt;/ref&gt;. Яе прадстаўнікі насялялі Мінусінскую катлавіну ў 2 тысячагоддзі да н. э., умелі апрацоўваць [[медзь]] і [[бронза|бронзу]], карысталіся [[кола]]вымі вазамі. [[Палеагенетыка|Палеагенетыкі]] вызначылі, што па паходжанню акунёўцы блізкія да народаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] і паўднёвай часткі [[Урал]]а&lt;ref&gt;[https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01296484/document Apport de la paléogénétique - Tel Archives ouvertes]&lt;/ref&gt;.

З ранняга [[жалезны век|жалезнага века]] тэрыторыя катлавіны была прыцягальнай для ўсходніх [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Енісейскія мовы|енісейскіх]], [[Самадыйскія народы|самадыйскіх]] і [[Цюркі|цюркскіх]] народаў. У другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. Мінусінская катлавіна з'яўлялася цэнтральнай часткай дзяржавы [[Енісейскія кіргізы|енісейскіх кіргізаў]]&lt;ref&gt;[http://history.novosibdom.ru/node/30 Енисейские кыргызы. Кыргызский каганат]&lt;/ref&gt;. У [[кітай]]скіх [[сярэднявечча|сярэднявечных]] крыніцах цюркскае насельніцтва Мінусінскай катлавіны часам называлася ''хакас'' (''хягас''). Першыя рускія перасяленцы называлі катлавіну [[:ru:Киргизская землица|Кіргізскай зямліцай]]. З [[1923]] г. яе насельнікі-цюркі завуцца [[хакасы|хакасамі]]&lt;ref&gt;[http://kghistory.akipress.org/unews/un_post:8969 Кыргызы Кангорая (к вопросу о правописании и соотношении этнонимов «хягяс» и «кыргыз»)]&lt;/ref&gt;.

У [[1707]] г. з заснаваннем [[Абакан]]скай [[крэпасць|крэпасці]] землі Мінусінскай катлавіны былі анексаваны [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]].

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Minusinsk.jpg|&quot;Мінусінскі стэп&quot; [[Васіль Іванавіч Сурыкаў|Васіля Сурыкава]] ([[1873]] г.) 
TasHyz.JPG|Манумент Акунёўскай культуры
Minusinskaya paiza.jpg|Срэбраная пайцза [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]], знойдзеная ў Мінусінскай катлавіне
Сваха качинка.jpg|[[Хакасы|Хакаская]] жанчына, пачатак [[20 стагоддзе|XX]] ст. 
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vostok-sibir.ru/minusinskaya-kotlovina.html Географическое описание Восточной Сибири. Минусинская котловина]
* [http://my.krskstate.ru/docs/relief/minusinskaya-kotlovina/ Минусинская котловина — Интернет-энциклопедии Красноярского края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905173232/http://my.krskstate.ru/docs/relief/minusinskaya-kotlovina/ |date=5 верасня 2017 }}
* [http://posibiri.ru/minusinskaya-kotlovina-arxeologicheskaya-sokrovishhnica-yuga-sibiri/ Минусинская котловина — археологическая сокровищница юга Сибири] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170822174134/http://posibiri.ru/minusinskaya-kotlovina-arxeologicheskaya-sokrovishhnica-yuga-sibiri/ |date=22 жніўня 2017 }}

[[Катэгорыя:Рэльеф Расіі]]</text>
      <sha1>21pe4q76tpprbb8hrzo9xs2z1cbyof6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Разьба па дрэве ў Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531471</id>
    <revision>
      <id>5189766</id>
      <parentid>4848561</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Архітэктурная разьба */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5189766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15873" sha1="52dmuz20zahql7puzasc0bf0nvfrmfn" xml:space="preserve">[[Файл:Прамудрасць ствары сабе храм і Святы.jpg|thumb|250пкс|[[Ананія]]. Двухбаковы абразок [[Сафія Мудрасць Божая ствара сабе Дом]].]]
'''[[Разьба па дрэве]]''' — від традыцыйнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў Беларусі па апрацоўцы дрэва.

== Гісторыя ==

Схематычна, умоўна трактаваныя драўляныя фігуркі [[чалавек]]а і [[жывёла|жывёл]] вядомы з часоў [[Каменны век на Беларусі|каменнага веку]]. У IX—XIII стст. геаметрычным («Бочкавым») арнаментам аздаблялі [[грэбень|грабяні]], [[лыжка|лыжкі]], [[чарпок|чарпакі]], [[прылады працы]], [[зброя|зброю]].

У XIV—XVI стст. нізкарэльефнай разьбой аздаблялі інтэр’еры [[культавае збудаванне|культавых збудаванняў]], [[палац]]аў, [[сядзіба|сядзіб]], [[мэбля|мэблю]]. Напрыклад, [[пінск]]ім разьбяром [[Ананія|Ананіем]] створаны двухбаковы [[абраз]] «Премудрость созда себе храм. Праздники» (1499—1525).

У XVII—XVIII стст. гэты від разьбы развіўся ў аб’ёмна-ажурную (гл. [[Беларуская рэзь]]). Тагачасная разьба характарызуецца цеснай сувяззю з [[архітэктура]]й, у ёй адбіліся пануючыя мастацкія стылі — [[рэнесанс]], [[барока]], [[ракако]], з канца XVIII ст. — [[класіцызм]]. Разьбой упрыгожвалі [[іканастас]]ы, [[алтар]]ы, [[амбон]]ы, [[арган]]ы, сцены [[палац]]аў і [[храм]]аў: іканастас [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Мікалаеўскай царквы]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (1669—1672), алтары [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскага касцёла бернардзінцаў]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Воўпа)|Воўпаўскага касцёла Іаана Хрысціцеля]], [[Свята-Праабражэнскі касцёл (Новая Мыш)|Навамышскага Праабражэнскага касцёла]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Порплішча)|Порплішчанскай Спаса-Праабражэнскай царквы]], створаныя ў XVII ст., а таксама алтары касцёла [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Гродзенскага кляштара езуітаў]], [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|Пінскага касцёла і кляштара францысканцаў]] XVIII ст. і інш.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Алтар [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Магілёў|Магілё]]ве
Воўпа. Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (04).jpg|Бакавы алтар [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Воўпа)|касцёла Яна Хрысціцеля]] ў [[Воўпа|Воўп]]е
В. Новая Мыш - Праабражэнскі касьцёл PICT3020.jpg|Алтары [[Свята-Праабражэнскі касцёл (Новая Мыш)|Праабражэнскага касцёла]] ў [[Новая Мыш|Новай Мышы]]
Гродна. Інтэр'ер езуіцкага касцёла.JPG|Інтэр'ер [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|кафедральнага касцёла Святога Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродн]]е
Цэнтр Пінска 13.jpg|Інтэр'ер [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|кафедральнага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Пінск]]у
&lt;/gallery&gt;

Утылітарна-дэкаратыўныя вырабы і [[сувенір]]ы ў тэхніцы разьбы па дрэве выпускаюць многія прадпрыемствы [[вытворчасць мастацкіх вырабаў|мастацкай прамысловасці]]. У 1999 годзе праведзена 1-е Рэспубліканскае свята-конкурс разьбярства «Дрэва жыцця».

== Скульптурная разьба ==
[[Файл:1150 (Mastackaja apracoŭka dreva).jpg|250px|міні|Мастацкая апрацоўка дрэва. Паштовая марка Беларусі]]
На [[Беларусь|Беларусі]] пашырана контурная, выемчатая (пераважна трохгранна-выемчатая), рэльефная, скразная, аб’ёмная разьба па дрэве, сродкамі якой ствараюць скульптуру.

== Народны побыт ==

У народным побыце найбольшае пашырэнне мела трохгранна-выемчатая разьба геаметрычнага характару, якой аздаблялі прылады працы, напрыклад, [[Камянецкія прасніцы]], хатняе начынне, [[посуд]], [[транспартны сродак|транспартныя сродкі]]. З канца [[XIX ст.]] у [[Народнае дойлідства Беларусі|народным драўляным дойлідстве]] пашырылася [[прапілоўка]], якой аздаблялі [[ліштвы]], [[карніз]]ы, [[ганак|ганкі]] (гл. [[Разьба архітэктурная]]), а таксама [[мэбля|мэблю]]. Разьба па дрэве займаюцца многія народныя майстры, прафесіянальныя і самадзейныя мастакі ([[М. Няхай]], [[М. Свіранаў]], [[М. Рышкевіч]] і інш.). Пашыраны ўсё яе віды. Асаблівую папулярнасць набыла [[драўляная скульптура]] ([[Іван Піліпавіч Супрунчык|І. Супрунчык]], [[А. Маголін]], [[І. Лізура]], [[А. Лавор]], [[Ф. Максімаў]], [[М. Тарасюк]] і інш.).

== Архітэктурная разьба ==

[[Файл:Пінск. Францысканскі касцёл. Галоўны алтар (cropped).JPG|thumb|Галоўны алтар Пінскага касцёла францысканцаў. Каля 1730.]]
На Беларусі архітэктурная разьба пашырана з [[XII ст.]] ў драўляным дойлідстве [[Полацк]]а, [[Віцебск]]а, [[Мінск]]а, [[Пінск]]а і інш.). У [[XVII ст.]] беларускія майстры, якія пераехалі ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], прынеслі з сабой майстэрства аб’ёмна-ажурнай разьбы, т.зв. [[Беларуская рэзь|беларускай рэзі]], што развівалася на Беларусі з [[XVI ст.]]. У XVI — пач. [[XX ст.]] архітэктурная разьба выкарыстоўвалася пераважна ў афармленні фасадаў і інтэр’ераў [[культавае збудаванне|культавых збудаванняў]] ([[Пінскі касцёл францысканцаў]]), [[палац]]аў, [[сядзібны дом|сядзібных дамоў]], з другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]]— пачатку [[XX ст.]] шырока ўжывалася для знадворнага дэкарыравана гарадскога і сельскага [[Народнае дойлідства Беларусі|народнага жылля]]. Найбольшага росквіту ў архітэктурным дэкоры дасягнулі [[веткаўская разьба]], разьба ў [[Магілёў|Магілёве]], [[Гомель|Гомелі]], [[Шклоў|Шклове]], [[Віцебск]]у, [[Чачэрск]]у і інш.
[[Файл:Глыбокае. Праваслаўная царква (15).jpg|250px|міні|Разныя драўляныя дзверы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Свята-Раства-Багародзіцкай царкве]] ў [[Глыбокае|Глыбокім]]]]
На Беларусі пашырана некалькі відаў архітэктурнай разьбы: гранёна-выемчатая (геаметрычны [[узор|ўзор]] заглыблены ў гладкі фон), скразная (плоска-ажурная і аб’ёмна-ажурная кампазіцыя без фону), рэльефная (над заглыбленым фонам узнята выява), камбінаваная (спалучае некалькі відаў архітэктурнай разьбы або розныя матэрыялы і спосабы апрацоўкі). У народным жыллі найбольш пашыраны стылізаваныя [[сонца|салярныя]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкі]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Слонімскі раён|Слонімскі]], [[Шклоўскі раён]]ы), зааморфныя ([[Капыльскі раён|Капыльскі]], [[Клецкі раён|Клецкі]], [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскі]], [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]], [[Нясвіжскі раён]]ы), раслінныя (паўднёвыя раёны Беларусі), геаметрычныя і іншыя дэкаратыўныя матывы. У творчасці разьбяроў [[Гомельшчына|Гомельшчыны]] сустракаюцца тэмы «Свет Божы», «Рай нябесны», «Рай зямны» і інш.

У [[Народнае дойлідства Беларусі|народным дойлідстве]] найбольш старадаўнімі элементамі дэкору былі [[вільчакі]]. Скразной або краявой разьбой упрыгожвалі [[Падзор (архітэктура)|падзоры]]. Архітэктурнай разьбой аздаблялі [[франтон]]ы. Найчасцей дэкор франтонаў — простая (вертыкальная, гарызантальная), фігурная («квадратам», «ромбам», «у елачку», салярныя матывы) і камбінаваныя [[шалёўка|шалёўкі]], накладкі з разным прафіляваным геаметрычным арнаментам і расфарбоўка ([[Слуцкі раён|Слуцкі]] і [[Любанскі раён]]ы, [[Цэнтральнае Палессе|Цэнтральнае]] і [[Заходняе Палессе]]).

Асноўны дэкор сцен — фігурная шалёўка з элементамі разьбы (найбольш пашыраны ў 1950—1980-я гг. ва [[усходняя Беларусь|ўсходніх]] і [[цэнтральная Беларусь|цэнтральных раёнах Беларусі]]). У дэкор уваходзіць таксама ўпрыгожванне архітэктурнай разьбой вуглоў (пашыраны ў 1950—1960-я гг.; асабліва апрацоўка плоскімі нашчыльнікамі, аздобленымі накладкамі з геаметрычнай, расліннай, радзей зааморфнай арнаментыкай).

Адзін з галоўных элементаў разнога дэкору знадворнай часткі [[жыллё|жылля]] і [[грамадскі будынак|грамадскіх будынкаў]] — упрыгожаныя разьбой аконныя [[ліштвы]]. Архітэктурнай разьбой упрыгожваюць франтончыкі, [[карніз]]ы, [[слуп]]ы і інш. элементы [[веранда|веранды]], [[ганак|ганка]], [[падчэні|падчэняў]]. Іх дэкаратыўны выгляд ствараецца мастацкім шаляваннем у выглядзе выявы [[сонца]] з прамянямі, [[рэльеф]]нымі [[Разетка (архітэктура)|разеткамі]], ажурнай разьбой [[закрыліны|закрылін]] па краях [[стрэшка|стрэшкі]], фігурнай апрацоўкай слупоў у выглядзе [[калона|калон]] з разнымі [[капітэль|капітэлямі]], адмысловым малюнкам фігурных аконных пераплётаў у спалучэнні з паліхромнай расфарбоўкай у выглядзе [[ромб]]аў, [[квадрат]]аў, [[авал]]ьных [[круг]]лых і раслінных форм.

Для дэкору [[дзверы|дзвярэй]] характэрна [[мастацкая разьба]] з салярнымі выявамі, разеткамі, расл. арнаментам, геральдычнымі і зааморфнымі матывамі. У афармленні малых архітэктурных форм ([[вароты]], [[калодзеж]]ы, [[Альтанка|альтанкі]] і інш.) выкарыстоўваюць такія самыя прыёмы архітэктурнай разьбы, як і для аддзелкі жылля.

На Беларусі вылучаюць некалькі асноўных архітэктурна-дэкаратыўных ансамбляў традыцыйнага аздаблення народнага жылля, у т. л. навагрудска-мядзельскі, турава-пінскі, слуцка-любанскі, барысаўска-асіповіцкі, мазырска-хойніцкі, полацка-віцебскі, шклоўска-магілёўскі, веткаўска-гомельскі.

{{зноскі}}

{{Commonscat|Wood carving in Belarus}}

{{Еўропа паводле тэм 2|Разьба па дрэве}}
{{Беларуская разьба}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Разьба па дрэве]]
[[Катэгорыя:Мастацкая разьба па дрэве]]
[[Катэгорыя:Мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>52dmuz20zahql7puzasc0bf0nvfrmfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Кандратаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542658</id>
    <revision>
      <id>5189786</id>
      <parentid>5171444</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6751" sha1="dr6bmzqlmqwvjrp81g1kw6bjyfl7h0e" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя                = 
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = Мікола_Кандратаў.jpg
| Шырыня             = 
| Подпіс             = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы         = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці        = 
| Месца смерці       = 
| Грамадзянства      =  
| Род дзейнасці      = паэт, празаік
| Гады актыўнасці    = з 1994
| Кірунак            = 
| Жанр               = 
| Дэбют              = 
| Мова твораў        = беларуская
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
| Вікікрыніцы        =
}}

'''Мікола Кандратаў''' ({{ДН|20|5|1957}}, в. [[Замосце (Талачынскі раён)|Замосце]], [[Талачынскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|21|7|2026}}) — беларускі паэт і перакладчык (перакладае з рускай мовы на беларускую). Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]].

== Біяграфія ==
У 1974-78 гг. вучыўся ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім педагагічным інстытуце]] на матэматычным факультэце, спецыяльнасць — матэматыка. У 1978-79 гг. выкладаў матэматыку ў ПТВ аўтамабільнага транспарту г. [[Вілейка|Вілейкі]].

У 1979 — 80 гг. служыў у войску. Пасля службы пераехаў у г. Мінск, працаваў праграмістам на Мінскім вытворчым аб’яднанні вылічальнай тэхнікі (працуе да гэтага часу).

З 1994 г. пачаў пісаць вершы на беларускай мове. У 1997—1999 гг. быў слухачом Авестыйскай астралагічнай школы Паўла Глобы. У 2002 г. выдаў першую кнігу вершаў «Возера Рудакова».

З 2002 па 2005 г. вучыўся ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні філасофіі і літаратуры. З 2003 г. — сябра суполкі «Літаратурны квартал» (заснавана пры газ. «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»; з 2004 г. — «Літаратурнае прадмесце»). Удзельнік [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]], на платформе якога быў адным з аўтараў і ўдзельнікаў праекта зорна-паэтычных вечарын «12 сузор’яў» (2007—2008 гг.) у [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]]&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://art-s.by/udelniki-mikola-kandratau.html | title =Мікола Кандратаў | publisher =[[Паэтычны тэатр «Арт.С»]] | accessdate =28 снежня 2017 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20171113120051/http://art-s.by/udelniki-mikola-kandratau.html | archivedate =13 лістапада 2017 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;.

Друкаваўся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», «Паміж», газеце «Літаратура і мастацтва» і іншых. Вершы Міколы Кандратава запісваліся і гучалі на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]], а ў 2008 г. — на [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё «Свабода»]] у «Начной чытанцы».

З восені 2009 г. — сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]&lt;ref&gt;{{cite web| author = | date = | url = http://kamunikat.org/Kandratau_Mikola.html| title = Мікола Кандратаў| publisher = [[Kamunikat.org]]| accessdate = 28 снежня 2017| archive-date = 30 студзеня 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180130105241/http://kamunikat.org/Kandratau_Mikola.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
=== Зборнікі паэзіі ===
* «Возера Рудакова» (2002, выдавецтва «Беларускі кнігазбор»)
* «Вершы і зоркі» (2008, выдавецтва «Мастацкая літаратура»)
* «Кроплі дажджу» (2013, выдавецтва «Логвінаў»)

=== Супольныя зборнікі паэзіі ў суаўтарстве ===
* «Літаратурны квартал» (2003) 
* «Дзень паэзіі 2005» 
* «Літаратурнае прадмесце» (2012)

=== У зборніках ===
* «У святле астралогіі. Лёсы беларускіх літаратараў» (2016, выдавецтва «Кнігазбор») — кніга пра жыццё выбітных беларускіх паэтаў і пісьменнікаў мінулага.
* {{кніга|аўтар = |частка =Чалавек і бабёр. Камяні крыўды. Балотная казка|загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі = |старонак = |серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = |тыраж =}}

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Кандратаў Мiкола}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]</text>
      <sha1>dr6bmzqlmqwvjrp81g1kw6bjyfl7h0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544961</id>
    <revision>
      <id>5190149</id>
      <parentid>4610980</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="qyimqbq93o99guzdby3pij56bsgjjxf" xml:space="preserve">'''Халецкі''' — беларускае прозвішча, якое паходзіць ад назвы вёскі [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]].

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|Халецкія]] — вялікалітоўскі шляхецкі род. Найбольш вядомыя прадстаўнікі:
** [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550 — 1598) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, [[вялікі падскарбі літоўскі]] (1590—1598).
** [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589 — 1653) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, [[вялікі мечнік літоўскі]] (1615—1650), [[ваявода новагародскі]] (1650—1653).
** [[Уладзіслаў Ежы Халецкі]] (1606 — 1668) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, [[вялікі стражнік літоўскі]] (1656—1668).
* [[Аляксей Анатолевіч Халецкі]] (нар. 1984) — беларускі футбаліст.
* [[Сяргей Аляксандравіч Халецкі]] (нар. 1984) — беларускі футбаліст.

== Іншае ==
* [[Халецкі (герб)|Халецкі]] — шляхецкі герб.

{{неадназначнасць}}
[[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]]</text>
      <sha1>qyimqbq93o99guzdby3pij56bsgjjxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рынгстэд (камуна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546862</id>
    <revision>
      <id>5189765</id>
      <parentid>4975631</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5041" sha1="rzq21exzn8lk573uadzlaw111pxey9q" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Рынгстэд 
|Арыгінальная назва            = {{lang-da|Ringsted}}
|Герб                             = 
|Сцяг                             = 
|Краіна                           = [[Данія]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 27 |lat_sec = 0
  |lon_dir = E |lon_deg = 11 |lon_min = 50 |lon_sec = 24
  |region     = DK
  |узровень    = 2
|Гімн                             = 
|Статус                           =  
|Уваходзіць у                         = [[Зеландыя (вобласць)|Зеландыя]]
|Уключае                         = 
|Сталіца                          = [[Рынгстэд]]
|Буйны горад                    = 
|Буйныя гарады                   = 
|Дата                             = 
|Глава                            = Хенрык Відэстэн&lt;br /&gt;(Henrik Hvidesten)
  |Назва главы                 = Бургамістр
|Глава2                           = 
  |Назва главы2                = 
|ВУП                              = 
  |Год ВУП                        = 
  |Месца па ВУП                   = 
  |ВУП на душу насельніцтва          = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                             = 
|Мовы                            = 
|Насельніцтва                        = 32092
  |Год перапісу                   = 2008
  |Працэнт ад насельніцтва           = 0,59
  |Месца па насельніцтве             = 
  |Шчыльнасць                      = 108,61
  |Месца па шчыльнасці             = 
  |Нацыянальны склад            = 
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                          = 295,48
  |Працент ад плошчы             = 0,69
  |Месца па плошчы               = 
|Максімальная вышыня              = 
|Сярэдняя вышыня                   = 38
|Мінімальная вышыня               = 
|Шырата                           = 
|Даўгата                          = 
|Карта                            = Map DK Ringsted.PNG
 |Памер карты                    = 
|Карта адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Часавы пояс                     = +1
|Абрэвіятура                     = 
|ISO                              = 
|FIPS                             = 
|Тэлефонны код                   = 
|Паштовыя індэксы                 = 
|Інтэрнэт-дамен                   = 
|Код аўтамабільных нумароў        = 
|Сайт                             = http://www.ringsted.dk
|Заўвагі                       = 
}}
'''Рынгстэд''' ({{lang-da|Ringsted Kommune}}) — [[Данія|дацкая]] [[Адміністрацыйны падзел Даніі|камуна]] ў складзе [[Адміністрацыйны падзел Даніі|вобласці]] [[Зеландыя (вобласць)|Зеландыя]]. Плошча — 295,48 км², гэта 0,69 % плошчы Даніі без [[Грэнландыя|Грэнландыі]] і [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]]. Насельніцтва на 1 студзеня 2008 года — 32&amp;nbsp;092 чал. (мужчыны — 15930, жанчыны — 16162; іншаземныя грамадзяне — 1566).

== Славутасці ==
[[Файл:Sankt Bendts Kirke.jpg|міні|злева|Царква Св. Бенедыкта]]
* {{нп5|Царква Святога Бенедыкта (Рынгстэд)|Царква Св. Бенедыкта (Бенгта)|da|Sankt Bendts Kirke}} (1163—1170) — базіліка, адна з найранейшых цагляных цэркваў у Паўночнай Еўропе. У каралеўскай пахавальні побач дацкага караля[[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам I]] пахавана яго жонка менская княжна [[Сафія Валадараўна]]&lt;ref&gt;{{БГЕ|1251|Рынгстэд. Царква св. Бендта}}&lt;/ref&gt;

== Выявы ==
&lt;gallery&gt;
Выява:Ringsted gamle børs.JPG
Выява:Ringsteds segl.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://borger.dk/forside/kommuner/vis?id=11525304 Рынгстэд на borger.dk]{{ref-da}}
* [http://www.ringsted.dk Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507013807/https://ringsted.dk/ |date=7 мая 2021 }}

{{Зеландыя (вобласць)}}

{{Заліўка камун Даніі}}

[[Катэгорыя:Камуны Даніі]]</text>
      <sha1>rzq21exzn8lk573uadzlaw111pxey9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Найлепшая прапанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550634</id>
    <revision>
      <id>5189929</id>
      <parentid>5179160</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15425" sha1="fb4eqanpsnn109wwbkq0y0q9uua31vb" xml:space="preserve">{{Фільм
 |Беларуская назва   = Найлепшая прапанова
 |Арыгінальная назва = La migliore offerta
 |Выява              = 
 |Памер              = 
 |Жанр               = 
 |Рэжысёр            = [[Джузэпэ Тарнаторэ]]
 |Прадзюсар          = [[Ізабэла Какуца]]&lt;br&gt;[[Артура Палья]]
 |Сцэнарыст          = [[Джузэпэ Тарнаторэ]]
 |Акцёры             = [[Джэфры Раш]]&lt;br&gt;[[Джым Сцёрджэс]]&lt;br&gt;[[Сільвія Хукс]]&lt;br&gt;[[Дональд Сазерленд]]
 |Аператар           = [[Фабіё Цамарыён]]
 |Кампазітар         = [[Эніа Марыконэ]]
 |Кампанія           = [[Warner Bros.]]&lt;br&gt;Paco Cinematografica
 |Бюджэт             = 13,5 млн. [[еўра]]
 |Зборы              = 
 |Краіна             = {{ITA}}
 |Мова               = [[Англійская мова|англійская]]
 |Час                = 131 хв.
 |Год                = 2013
 |Папярэдні фільм    = 
 |Наступны фільм     = 
 |imdb_id            = 1924396
}}
'''«Найле́пшая прапано́ва»''' ({{lang-it|La migliore offerta}}) — [[драма (жанр)|драма]] кінарэжысёра [[Джузэпэ Тарнаторэ]]. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Джэфры Раш]], [[Джым Сцёрджэс]], [[Сільвія Хукс]] і [[Дональд Сазерленд]]. Прэм’ера фільма адбылася [[1 студзеня]] [[2013]] года.

Фільм быў названы своеасаблівым пераасэнсаваннем «''[[Галавакружэнне (фільм, 1958)|Галавакружэння]]''» [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]] і, нягледзячы на неадназначнае прыняцце кінастужкі прэсай, у агульным фільм атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, якія асаблівым чынам адзначылі акцёрскую ігру [[Джэфры Раш]]а. Стужка была ўзнагароджана мноствам пераважна італьянскіх кінапрэмій.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt1924396/awards|title=Awards|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-21|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Сюжэт ==
Пажылы аўкцыяніст, калекцыянер карцін вечна самотны Вёрджыл Олдман атрымлівае замову на ацэнку старадаўніх рэчаў ад таямнічай кліенткі Клэр, якая хварэе на [[агорафобія|агорафобію]] і за апошнія дванаццаць год ні разу не выходзіла са свайго асабняка. Па меры працы ў яе доме Вёрджыл не толькі раскрывае таямніцу раскіданых паўсюль дзіўных шасцярэнек і механізмаў, але і паступова ўлюбляецца ў саму гаспадыню. Заваяваць сэрца дзяўчыны яму дапамагаюць парады сяброў: маладога механіка і знаўцы жанчын Роберта і мастака Білі, саўдзельніка Олдмана ў афёрах з карцінамі. Аднак неўзабаве Вёрджылу прыйдзецца правесці пераацэнку сваіх каштоўнасцяў і па-новаму зірнуць на сваё жыццё.

== У ролях ==
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|[[Джэфры Раш]]||Вёрджыл Олдман||}}
{{УРолях|[[Джым Сцёрджэс]]||Роберт||}}
{{УРолях|[[Сільвія Хукс]]||Клэр Ібетсан||}}
{{УРолях|[[Дональд Сазерленд]]||Білі Уістлерн||}}
{{УРолях|[[Філіп Джэксан]]||Фрэд||}}
{{УРолях|[[Дэрмат Краўлі]]||Ламберт||}}
{{УРолях|[[Лія Кебедэ]]||Сара, дзяўчына Роберта||}}
{{УРолях|[[Кайруна Стэймел]]||Клэр, карліца||}}
{{УРоляхНіз}}

== Стварэнне ==
Сюжэт быў задуманы Тарнаторэ за дваццаць год да выхада фільма, але стварэнне фільма было адкладзена.&lt;ref name=stampa&gt;{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2012/07/18/spettacoli/tornatore-il-nuovo-film-un-po-d-amore-e-un-po-thriller-ldTQlKyfU9TCQCmPrRvTwK/pagina.html|title=Tornatore, il nuovo filmun po'  d'amore e un po' thriller|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-21|lang=it|archive-date=4 студзеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104214040/http://www.lastampa.it/2012/07/18/spettacoli/tornatore-il-nuovo-film-un-po-d-amore-e-un-po-thriller-ldTQlKyfU9TCQCmPrRvTwK/pagina.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=SBS&gt;{{cite web|url=http://www.sbs.com.au/movies/article/2013/07/29/best-offer-giuseppe-tornatore-interview|title=The Best Offer: Giuseppe Tornatore interview|author=Helen Barlow|date=2013-07-29|website=|publisher=SBS|accessdate=2018-02-21|lang=en}}&lt;/ref&gt; Тарнаторэ запрасіў у праект Джэфры Раша яшчэ на этапе напісання сцэнарыя, бо толькі яго ўяўляў у вобразе Вёрджыла&lt;ref name=SBS /&gt;. Рэжысёр назваў яго «''сінтэзам [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]] і [[Марчэла Мастраяні]]''»&lt;ref name=SBS /&gt;.

Здымкі пачаліся ў [[красавік]]у [[2012]] года і праходзілі ў шэрагу гарадоў Італіі (у тым ліку ў [[Трыест|Трыесце]]), а таксама ў [[Вена|Вене]] і [[Прага|Празе]]&lt;ref name=stampa /&gt;.

== Аналіз ==
Галоўная тэма фільма — роля мастацтва і выдумкі ў жыцці чалавека. «''У кожнай падробцы ёсць доля сапраўднасці''», — сцвярджае герой Джэфры Раша. Гэтая думка пацвярджаецца тым, што Олдман з ходам сюжэта перажывае духоўнае перараджэнне, а гэта, на думку Тарнаторэ, лепш за ўсялякі [[хэпі-энд]]&lt;ref name=&quot;repubblica&quot;&gt;{{cite web|lang=it|url=http://trovacinema.repubblica.it/news/dettaglio/tornatore-il-vero-amore-nasconde-sempre-un-segreto/425797|title=Tornatore: «Il vero amore nasconde sempre un segreto»|author=Maria Pia Fusco|website=|date=2012-12-29|publisher=|accessdate=2018-02-21|archive-date=5 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130405022259/http://trovacinema.repubblica.it/news/dettaglio/tornatore-il-vero-amore-nasconde-sempre-un-segreto/425797|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Галоўны герой да самага канца фільма застаецца ў сваім уласным свеце і да апошняга спадзяецца на шчаслівае заканчэнне гісторыі&lt;ref name=&quot;Mereghetti&quot;&gt;{{cite web|lang=it|url=http://www.pressreader.com/italy/corriere-della-sera/20121229/282355447078269|title=Un antiquario e tanti misteri La via del thriller di Tornatore|author=Paolo Mereghetti|website=|date=2012-12-29|publisher=|accessdate=2018-02-21}}&lt;/ref&gt;. Свету, які ўзвышае нас праз абман, супрацьпастаўляецца рэальны свет — несамавіты паб, у які час ад часу заходзіць галоўны герой, і карліца, якая сядзіць у адзіноце і падлічвае прахожых. Хаця жанчына і валодае самымі дакладнымі фактамі, якія так неабходны герою, лікі не набліжаюць яе да разумення таго, што адбываецца&lt;ref name=&quot;corriere&quot;&gt;{{cite web|lang=it|url=http://brescia.corriere.it/brescia/notizie/cronaca/13_gennaio_2/la-migliore-offerta-giuseppe-tornatore-critica-nino-dolfo-2113385042775.shtml|title=«La migliore offerta», amore da brividi|author=|website=|date=2013-01-02|publisher=|accessdate=2018-02-21}}&lt;/ref&gt;.

Першыя тры чвэрці фільма час у ім рухаецца строга лінейна. Калі ж Олдман выяўляе знікненне карцін, сцэны яго адчаю пачынаюць перамяжоўвацца з успамінамі пра мімалётнае шчасце&lt;ref name=&quot;Mereghetti&quot; /&gt;. Змяняецца і месца дзеяння: абагулены заходнееўрапейскі горад змяняецца ў фінале яркай самабытнай Прагай, дзе Олдман наведвае астранамічны гадзіннік ([[Пражскія куранты]]) і рэстаран, пра які яму апавядала Клэр.

Апрача шматлікіх адсылак да твораў выяўленчага мастацтва, крытыкі бачаць у «''Найлепшай прапанове''» няяўныя цытаты з фільмаў «''[[Афёра (фільм, 1973)|Афёра]]''», «''[[Галавакружэнне (фільм, 1958)|Галавакружэння]]''» і «''[[Асноўны інстынкт (фільм)|Асноўны інстынкт]]''»&lt;ref name=corriere /&gt;.

== Узнагароды ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%; width:70%;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
!Кінапрэмія / Кінафестываль
!Год
!Катэгорыя / Узнагарода
!Намінант
!Вынік
|-
|rowspan=&quot;13&quot;|58-я прэмія «''[[Давід дзі Данатэла]]''»&lt;ref name=daviddidonatello&gt;{{cite web|url=http://www.daviddidonatello.it/storia/cronologia.php|title=CRONOLOGIA DEI PREMI DAVID DI DONATELLO: Vincitori 2013|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-21|lang=it|archive-date=26 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426141304/http://www.daviddidonatello.it/storia/cronologia.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://screenanarchy.com/2013/06/giuseppe-tornatores-the-best-offer-wins-big-at-the-embarassing-italian-oscars.html|title=Giuseppe Tornatore's THE BEST OFFER Wins Big at the Embarassing Italian Oscars|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-21|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot;|2013
|''Найлепшы фільм''
|[[Джузэпэ Тарнаторэ]]
|{{won}}
|-
|''Найлепшы рэжысёр''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{won}}
|-
|''Найлепшы сцэнарый''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы прадзюсар''
|Ізабэла Какуца, Артура Палья
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы аператар''
|Фабіё Цамарыён
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы мастак''
|Маўрыцыё Сабаціні, Рафаэла Джыованэці
|{{won}}
|-
|''Найлепшыя касцюмы''
|Маўрыцыё Міленоці
|{{won}}
|-
|''Найлепшы грым''
|Луіджы Ракеці
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы парыкмахер''
|Стэфана Чэкарэлі
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы мантаж''
|Масіма Квалья
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы гук''
|Джыльберта Марцінэлі
|{{nom}}
|-
|''Найлепшая музыка''
|[[Эніа Марыконэ]]
|{{won}}
|-
|''«Малады Давід»''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{won}}
|-
|rowspan=&quot;9&quot;|67-я прэмія «''[[Срэбная стужка]]''»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/best-offer-wins-big-at-581515|title='The Best Offer' Wins Big at Italy's Nastri d'Argento Awards|author=Eric J. Lyman|date=2013-07-07|website=|publisher=|accessdate=2018-02-21|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot;|2013
|''Найлепшы рэжысёр''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{won}}
|-
|''Найлепшы прадзюсар''
|Ізабэла Какуца, Артура Палья
|{{won}}
|-
|''Найлепшы сцэнарый''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{nom}}
|-
|''Найлепшы аператар''
|Фабіё Цамарыён
|{{nom}}
|-
|''Найлепшая сцэнаграфія''
|Маўрыцыё Сабаціні, Рафаэла Джыованэці
|{{won}}
|-
|''Найлепшыя касцюмы''
|Маўрыцыё Міленоці
|{{won}}
|-
|''Найлепшы мантаж''
|Масіма Квалья
|{{won}}
|-
|''Найлепшы гук''
|Джыльберта Марцінэлі
|{{nom}}
|-
|''Найлепшая музыка''
|[[Эніа Марыконэ]]
|{{won}}
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[Еўрапейская кінапрэмія 2013|26-я «''Еўрапейская кінапрэмія''»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2013.394.0.html|title=2013 Nominations|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-21|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718183313/https://www.europeanfilmacademy.org/2013.394.0.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|2013
|''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]]''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{nom}}
|-
|''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]]''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{nom}}
|-
|''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]]''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{nom}}
|-
|''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]]''
|Эніа Марыконэ
|{{won}}
|-
|''[[Прыз глядацкіх сімпатый за найлепшы еўрапейскі фільм|Прыз глядацкіх сімпатый за найлепшы еўрапейскі фільм]]''
|Джузэпэ Тарнаторэ
|{{nom}}
|}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
* {{imdb title|1924396}} {{рэйтынг-10|7.8}}
* {{rotten-tomatoes|the_best_offer|Найлепшая прапанова}}

{{^}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фільмы 2013 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы Італіі]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра мастацтва]]
[[Катэгорыя:Фільмы Джузэпэ Тарнаторэ]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Эніа Марыконэ]]</text>
      <sha1>fb4eqanpsnn109wwbkq0y0q9uua31vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікола Трус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569238</id>
    <revision>
      <id>5189790</id>
      <parentid>5116111</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14799" sha1="924mksqest7sfr7slktoflmrc5xnu6n" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Трус}}
{{Навуковец}}
'''Мікола Трус''', поўнае імя '''Мікалай Валянцінавіч Трус''' (нар. {{ДН|21|12|1969}}, [[Ісаевічы]] {{МН|Слонімскага раёна|ў Слонімскім раёне|Слонімскі раён}} [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) — беларускі славіст, літаратуразнаўца, [[перакладчык]]. Кандыдат філалагічных навук (2000), дацэнт (2004, спецыяльнасць «Літаратуразнаўства»).

== Біяграфія ==
Вучыўся ў [[Дзераўная (Слонімскі раён)|Дзераўноўскай]] сярэдняй школе Слонімскага раёна.

Скончыў з адзнакай [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1993; спецыяльнасць «Беларуская мова і літаратура, руская мова і літаратура»), аспірантуру пры кафедры замежнай літаратуры БДУ (1996; спецыяльнасць «Літаратура народаў замежных краін»), дактарантуру Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі (філіял «Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы») (2020; спецыяльнасць «Беларуская літаратура»).

Вучоба ў БДУ перарывалася тэрміновай службай у радах Савецкай Арміі (1988—1989).

Прайшоў перападрыхтоўку па англійскай мове на спецыяльным факультэце па перападрыхтоўцы кіруючых работнікаў і спецыялістаў народнай гаспадаркі ў [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце]] (1995—1997). Стажыраваўся ў [[Люблянскі ўніверсітэт|Люблянскім універсітэце]] ([[Славенія]]), ва [[Універсітэт Коменскага|ўніверсітэце Я. А. Коменскага ў Браціславе]] ([[Славакія]]).

У 1996—2011 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце на кафедры славянскіх літаратур і кафедры замежнай літаратуры — выкладчык, дацэнт, загадчык кафедры (філалагічны факультэт).

Адначасова з вучобай і працай у БДУ працаваў у [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] (1993—2000; дырэктар музея ў 1998—2000). Памочнік Старшыні Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2002).

У 2011—2016 гадах — загадчык кафедры беларускай філалогіі [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] (факультэт выдавецкай справы і паліграфіі).

У 2017—2022 гадах у сістэме Рэдакцыйна-выдавецкай установы «[[Выдавецкі дом «Звязда»|Выдавецкі дом „Звязда“]]»: намеснік галоўнага рэдактара часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (2017—2021); намеснік галоўнага рэдактара штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва]]» (2021—2022).

З 2023 года — у сістэме [[НАН Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у Цэнтры даследаванняў старадрукаў і рукапісаў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]].      

== Навуковая дзейнасць ==
Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Славенскі мадэрн і беларуская паэзія нашаніўскага перыяду» (БДУ, 2000; 10.01.05 — Літаратура народаў замежных краін; 10.01.01 — Беларуская літаратура); навуковы кіраўнік — доктар філалагічных навук, прафесар [[Іван Аляксеевіч Чарота]].

Займаецца параўнальным літаратуразнаўствам, даследуе гісторыю літаратур і культур славянскіх народаў, беларускую літаратуру ў еўрапейскім і сусветным кантэксце.

Працуе ў кірунку музейна-экспазіцыйнай, архіўна-пошукавай дзейнасці. Рэалізаваў шматлікія аўтарскія навукова-даследчыя праекты ў Беларусі, Літве, Расіі, Славакіі, Чэхіі, Украіне і інш. Аўтар шматлікіх публікацый, заснаваных на знаходак і сабраных калекцыях рукапісаў, дакументаў і архіўных матэрыялаў.

Аўтар навуковага абгрунтавання, ініцыятар надання статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь музею «[[Фальварак Ракуцёўшчына]]» (1999) — філіялу [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурнага музея Максіма Багдановіча]].

Член вучоных саветаў філалагічнага факультэта БДУ (2009—2011), факультэта выдавецкай справы і паліграфіі БДТУ (2011—2016), кафедр гуманітарных навук БДТУ (2011—2016), Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (з 2024), а таксама Навукова-метадычнага савета гуманітарных кафедр БДТУ (2011—2016).

Намеснік галоўнага рэдактара (на грамадскіх пачатках) часопіса «Труды БГТУ. Научный журнал. Серия 5. История, философия, филология» (2011—2016). Член рэдкалегіі навуковага і метадычнага часопіса «Роднае слова» (з 2007 года).

Арганізатар навукова-практычных канферэнцый, культурна-асветніцкіх мерапрыемстваў у Літаратурным музеі Максіма Багдановіча (1993—2000), на кафедры беларускай філалогіі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта (2011—2016). Прымаў удзел у арганізацыі навуковых канферэнцый на кафедры замежнай літаратуры і кафедры славянскіх літаратур БДУ (1993—2007). Удзельнік навуковых канферэнцый, арганізаваных навукова-даследчымі, адукацыйнымі, культурна-асветнымі ўстановамі Літвы, Кітая, Кубы, Польшчы, Расіі, Славакіі, Украіны, Чэхіі і іншых краін.

Аўтар навуковай канцэпцыі, экспазіцыйнага рашэння кабінета-музея беларускай філалогіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (2004).

Навуковы рэдактар, складальнік (разам з [[І. Саламевіч]]ам), адзін з аўтараў энцыклапедыі «Максім Багдановіч» (2011).

Аўтар 8 манаграфій, 5 вучэбных дапаможнікаў для ВНУ, звыш 600 артыкулаў у айчынных і замежных навуковых, навукова-папулярных, метадычных выданнях.

Манаграфія Міколы Труса «Янка Купала ў Славакіі» (2012) стала факталагічнай асновай міжнароднага навуковага, культурна-асветніцкага праекта «Славацкімі шляхамі Янкі Купалы» (Беларусь — Славакія, 2015).

=== Манаграфіі: ===
* ''Трус, М.'' Янка Купала ў Славакіі / Аўт. прадм. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Славацкай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь М. Сэрватка; навук. рэд. І. А. Чарота. — Мінск: Рэдакцыя часопіса «Роднае слова», 2012. — 176 с.
* ''Трус, М.'' Максім Багдановіч: коды жыцця і творчасці / Навук. рэд. І. А. Чарота. — Мінск: БДТУ, 2015. — 184 с.
* ''Трус, М.'' Паэтыка літаратурных сувязей / У. В. Гніламёдаў [і інш.]; навук. рэд.: У. В. Гніламёдаў, М. У. Мікуліч. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — 548 с. (у сааўтарстве). Раздзел 4. Беларуская грамадска-культурная чыннасць у Еўропе міжваеннага перыяду. — С. 234—284.
* ''Трус, М.'' Купалаўскія адрасы ў Славакіі / Аўт. прадм. М. Сэрватка; навук. рэд. І. А. Чарота. — Мінск: Медысонт, 2018. — 286 с.
* ''Трус, Н. В.'' М. Горький и А. Богданович: дружба, рожденная на берегах Волги. Переписка. Воспоминания. Архивные публикации. Исследования / Ответственный редактор, составление Д. С. Московская, И. В. Мышковец. — М.: ООО «ИИА „Пресс-Меню“», 2018. — 648 с. Глава 7. Богдановичи: Жизнеописание в координатах исследовательского поиска. — С. 557—602; Глава 8. Ярославские страницы в жизни и творчестве Максима Богдановича. — С. 603—613.
* ''Трус, М. В.'' Браціслаўскі эпісталярый: славацка-беларускі архіўны дыскурс ХХ стагоддзя / М. В. Трус; навук. рэд.: С. С. Лаўшук; уступ. слова Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Славацкай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь Ё. Мігаша. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — 207 с.
* ''Трус, Н. В.'' Взращенные близ Беловежской пущи: литературная деятельность трех поколений рода Красковских в ХІХ — ХХ веках // Белорусская земля в воспоминаниях и документах ХІХ — ХХ вв. Вып. 2. — М.: ИМЛИ РАН, 2019. — С. 176—203. Красковская, Людмила. Скитальческая жизнь (отрывок из воспоминаний) / Перевод с украинского и комментарии Н. В. Труса // Белорусская земля… — С. 204—211.
* ''Трус, М. В.'' Якуб Колас у Парыжы. 1935 год. — Мінск: Беларусь, 2026. — 127 с.

== Літаратура ==
* ''Мышкавец І. В.'' Трус Мікалай Валянцінавіч // Максім Багдановіч: энцыклапедыя / склад. І. У. Саламевіч, М. В. Трус; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2011. — С. 499.
* Трус Микола // Матеріяли до Енциклопедії Української Діяспори: 7 том (пострадянські країни) / відпов. за вип. Г. Скрипник, В. Євтух; ІМФЕ ім. М. Т. Рильського НАН України, Інститут соціології, психології та соціальних комуникацій Національного педагогічного університету ім. М. П. Драгоманова, МАУ. — Київ, 2013. — С. 151—152.
* Трус Мікола // Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 3. П—Я / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2018. — С. 278.
* Заўсёды ў пошуку — Мікола Трус // Роднае слова. — 2019. — № 12. — С. 13.

== Спасылкі ==
* [https://kamunikat.org/Trus_Mikola.html Старонка М. Труса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210412084854/https://kamunikat.org/Trus_Mikola.html |date=12 красавіка 2021 }} на Камунікаце

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Трус Мікола}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]</text>
      <sha1>924mksqest7sfr7slktoflmrc5xnu6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казах (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569806</id>
    <revision>
      <id>5189704</id>
      <parentid>3198583</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5189704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="k7ut04f12jcefl07sm5kgb7z3ika1k9" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Казах'''&lt;ref&gt;карта Азербайджана — {{Крыніцы/БелЭн|1}}&lt;/ref&gt; ({{lang-az|Qazax}}) — горад на захадзе [[Азербайджан]]а, адміністрацыйны цэнтр Казахскага раёна. Размешчаны на рацэ Акстафа, на вышыні 323 м над узроўнем мора, за 9 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі [[Акстафа]].
{{зноскі}}
{{Гарады Азербайджана}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Азербайджана]]</text>
      <sha1>k7ut04f12jcefl07sm5kgb7z3ika1k9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальныя сілы абароны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583394</id>
    <revision>
      <id>5190046</id>
      <parentid>5179739</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18051" sha1="iwbc171jkrlhck63h3b803u8tz7lb9c" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва              = Нацыянальныя сілы абароны&lt;br&gt;{{lang-ar|قوة الدفاع الوطني}}
|выява           = [[Выява:National Defence Force Syria Logo.jpg|200px]]
|подпіс               = 
|гады                  = канец [[2012]] — сучаснасць
|краіна                = {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}
|падпарадкаванне            = 
|у складзе             = 
|тып                   = [[апалчэнне]]
|уключае_ў_сябе       = 
|роля                  = 
|памер                = 150 000
|камандная_структура   = 
|размяшчэнне            =
|мянушка              = 
|заступнік           = 
|дэвіз                 = 
|колеры                 = 
|марш                  = 
|талісман              = 
|рыштунак            = 
|бітвы              = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]]
|знакі_адрознення         = 
|цяперашні_камандзір     = 
|вядомыя_камандзіры   = 
}}
'''Нацыянальныя сілы абароны''' ({{lang-ar|قوة الدفاع الوطني}}, скар. НСА) — добраахвотніцкія ваенізаваныя фармаванні, створаныя сірыйскім урадам падчас [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]&lt;ref name=&quot;Institute for the Study of War&quot;&gt;{{cite news|title=SYRIA UPDATE: THE FALL OF AL-QUSAYR|url=http://understandingwar.org/backgrounder/syria-update-fall-al-qusayr|accessdate=Jun 7, 2013|newspaper=Institute for the Study of War}}&lt;/ref&gt; пры садзейнічанні [[Іран]]а, на ўзор іранскага апалчэння «[[Басідж]]» і праіранскай шыіцкай брыгады «Ліва аль-Бакір»&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/opinions/politics/21/02/2018/5a8d3a339a7947f46f039552 Антон Мардасов. Ротация союзников: почему Башару Асаду пришлось договариваться с курдами // РБК, 21.02.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=economist&gt;{{cite news|title=Closer to the capital|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21576150-president-bashar-assad-and-rebels-are-set-fight-damascus-closer|accessdate=May 29, 2013|newspaper=The Economist|date=April 13, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nytimes&gt;{{cite news|last=Barnard|first=Anne|title=Syria Military Shows Strain in a War It Wasn’t Built to Fight|url=https://www.nytimes.com/2013/03/13/world/middleeast/signs-of-strain-on-syrias-military-build.html?pagewanted=all&amp;_r=0|accessdate=May 29, 2013|newspaper=The New York Times|date=March 12, 2013}}&lt;/ref&gt;.

Па даных на люты [[2016]] года, колькасць розных ваенізаваных арганізацый у [[Сірыя|Сірыі]] складала каля 150 тыс.&lt;ref&gt;The Military Balance 2016, p.354&lt;/ref&gt;

== Фарміраванне ==
Да пачатку [[2013]] года прэзідэнт Сірыі [[Башар Асад]] прыняў меры па арганізацыйным афармленні і аб’яднанню сотняў атрадаў мясцовага апалчэння ў Нацыянальныя сілы абароны.

Асноўнай мэтай сірыйскіх уладаў, ініцыятыва якіх была шырока падтрымана на месцах, было стварэнне эфектыўных і высока матываваных фарміраванняў апалчэнцаў&lt;ref name=reuters&gt;{{cite news|title=Insight: Battered by war, Syrian army creates its own replacement|url=https://www.reuters.com/article/2013/04/21/us-syria-crisis-paramilitary-insight-idUSBRE93K02R20130421|accessdate=May 29, 2013|newspaper=Reuters|date=April 21, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130601144630/http://www.reuters.com/article/2013/04/21/us-syria-crisis-paramilitary-insight-idUSBRE93K02R20130421|archivedate=1 чэрвеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. НСА, у адрозненне ад [[Шабіха]], сталі фінансавацца і абсталёўвацца ўрадам.

Многія з навабранцаў уступалі ў НСА з пачуцця помсты за членаў сваіх сем’яў, забітых баевікамі, або для процідзеяння ісламісцкім тэрарыстам, якія жорстка пераследвалі немусульман і наогул усіх, хто не жадаў жыць па законах [[шарыят]]у. У склад апалчэння ўваходзіла практычна ўсё мужчынскае насельніцтва алавіцкіх паселішчаў.

У адрозненне ад сірыйскай арміі, байцам апалчэння дазвалялася збіраць і пакідаць сабе трафеі з палёў баявых дзеянняў.

== Роля ==
Апалчэнне дзейнічае ў ролі [[пяхота|пяхоты]]. Яно вядзе барацьбу з паўстанцамі непасрэдна на зямлі і каардынуе свае дзеянні з арміяй, якая забяспечвае ім матэрыяльна-тэхнічную і артылерыйскую падтрымку&lt;ref name=&quot;шакарянц&quot;/&gt;.

НСВ пазіцыянуецца як свецкая сіла. Па гэтай прычыне, многія з іх членаў з’яўляюцца сірыйскімі меншасцямі (алавіты, хрысціяне, друзы і армяне). Выдання ''Washington Post'' і ''Wall Street Journal'' лічаць, што стварэнне апалчэння прайшло паспяхова, так як яно гуляе вырашальную ролю ў паляпшэнні ваеннага становішча ўрадавых войскаў у Сірыі з лета 2012 года, калі многія аналітыкі прагназавалі падзенне Асада і яго ўрада.

Байцы міліцый могуць самастойна выбраць месца дыслакацыі для прыняцця ўдзелу ў вайсковых аперацыях.

;Жаночы аддзел
Апалчэнне мае жаночае крыло пад назвай «Львіцы нацыянальнай абароны», якое складаецца з 500 жанчын. Яны працуюць на кантрольна-прапускных пунктах. У асноўным жаночыя атрады разгорнуты ў раёнах [[Хомс]]а. Жанчыны навучаны выкарыстанню [[Аўтамат Калашнікава|аўтаматаў Калашнікава]], буйнакаліберных кулямётаў і гранат.

== Структура ==
У склад НСА ўваходзяць армянскія атрады, алавіцкія і шыіцкія ваенныя арганізацыі, арабскія хрысціянскія міліцыі, друзскія народныя міліцыі, атрады апалчэння лагера палесцінскіх бежанцаў «Ярмук», асірыйска-арамейскія апалчэнцы, апалчэнні шэрагу бедуінскіх плямёнаў Сірыйскай пустыні і шэраг арганізацый сірыйскіх курдаў&lt;ref name=&quot;шакарянц&quot;&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2382296.html |title=Сергей Шакарянц, Африн займет не регулярная армия Сирии, а проправительственные силы // ИА Regnum, 25.02.2018 |access-date=11 студзеня 2019 |archive-date=26 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226091819/https://regnum.ru/news/2382296.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнак некаторых аналітыкаў, стварэнне апалчэння ўмацавала ваеннае становішча сірыйскага ўрада&lt;ref name=washpost&gt;{{cite news|last=Sly|first=Liz|title=Assad forces gaining ground in Syria|url=https://www.washingtonpost.com/world/assad-forces-gaining-ground-in-syria/2013/05/11/79147c34-b99c-11e2-b568-6917f6ac6d9d_story.html|accessdate=May 29, 2013|date=May 12, 2013}}&lt;/ref&gt;.

Падраздзяленні НСА былі створаны ў г. Дамаск, Алепа, Хомс, Хама, Сувейда, Латакія, Тартус, Хасеке і Рака&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cartercenter.org/resources/pdfs/peace/conflict_resolution/syria-conflict/pro-governmentparamilitaryforces.pdf |title=SYRIA Pro-Government Paramilitary Forces |access-date=12 студзеня 2019 |archive-date=3 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703110230/https://www.cartercenter.org/resources/pdfs/peace/conflict_resolution/syria-conflict/pro-governmentparamilitaryforces.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Да ліку падраздзяленняў НСА адносяцца:
* '''Арабская нацыяналістычная гвардыя''', добраахвотніцкае ваенізаваная сірыйская арганізацыя, створаная ў красавіку 2013 года. Дзейнічае ў правінцыі Дамаск&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/14235/arab-nationalist-guard The Arab Nationalist Guard: A Pro-Assad Militia :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;;
* '''[[Брыгады Баас]]''' (Kataeb Al-Baath), узброеныя фарміраванні сірыйскай партыі Баас&lt;ref name=&quot;und&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/An%20Army%20in%20All%20Corners%20by%20Chris%20Kozak%201.pdf |title=An Army in All Corners. Assad’s Campaign Strategy in Syria |access-date=12 студзеня 2019 |archive-date=13 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413215148/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/An%20Army%20in%20All%20Corners%20by%20Chris%20Kozak%201.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* '''«Арлы ўрагану»''', узброеныя фарміраванні членаў Сірыйскай сацыяльнай нацыяналістычнай партыі (ССНП), у асноўным сірыйскіх хрысціян&lt;ref name=&quot;und&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.joshualandis.com/blog/24853-2/ The SSNP’s Military: The Eagles of the Whirlwind &amp; Their Emblem — By Jesse McDonald — Syria Comment]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://foreignpolicy.com/2016/03/28/the-eagles-of-the-whirlwind/ The Eagles of the Whirlwind — Foreign Policy]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;over&quot;&gt;[http://www.joshualandis.com/blog/overview-of-some-pro-assad-militias/ Overview of some pro-Assad Militias — Syria Comment]&lt;/ref&gt;;
* '''«Сілы Лютасці»''', іншая назва '''«Салдаты Хрыста»''', створанае ў сакавіку 2013 года ўзброены падраздзяленне з сірыйскіх хрысціян, якія пражываюць у правінцыі Хама&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/18957/quwat-al-ghadab-a-pro-assad-christian-militia-in Quwat al-Ghadab: A Pro-Assad Christian Militia in Suqaylabiyah :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;;
* '''«Вартавыя Рассвета»''', створаная ў верасня [[2015]] г. кааліцыя розных апалчэнняў сірыйскіх хрысціян&lt;ref&gt;[http://www.kas.de/wf/doc/kas_47863-544-1-30.pdf?170208121814 Christen in Syrien: Aktuelle Lage und Perspektiven]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.joshualandis.com/blog/usud-al-cherubim-pro-assad-christian-militia/ Usud Al-Cherubim: A Pro-Assad Christian Militia - Syria Comment]&lt;/ref&gt;;
* '''Батальён «аль-Джабалаві»''', узброенае падраздзяленне з жыхароў правінцыі Хомс&lt;ref&gt;[http://www.meforum.org/6257/kataib-al-jabalawi-pro-assad-homs-militia Kata’ib al-Jabalawi: A Pro-Assad Militia from Homs :: Middle East Forum]&lt;/ref&gt;;
* '''Полк «Леапарды Хомса»''', узброенае падраздзяленне з жыхароў правінцыі Хомс&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/18833/the-leopards-of-homs-a-pro-assad-militia The Leopards of Homs: A Pro-Assad Militia :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alquds.co.uk/?p=506671]&lt;/ref&gt;;
* '''«Сокалы Еўфрата»''', узброеннае падраздзяленне, створанае ў [[2017]] годзе з прадстаўнікоў племені шайтат, якія пражываюць у правінцыях Хомс і Дэйр-эз-Зор&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/2017/08/suqur-al-furat-a-new-pro-assad-tribal-militia Suqur al-Furat: A Pro-Assad Sha’itat Tribal Militia :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;;
* '''Іерусалімская брыгада''', узброенае фарміраванне выхадцаў з лагера палесцінскіх бежанцаў Найраб у правінцыі Алепа&lt;ref name=&quot;und&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fond&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.fondsk.ru/news/2016/10/26/hizballa-i-drugie-vojna-s-terrorizmom-v-sirii-prinjala-narodnyj-harakter-42923.html |title=Александр КУЗНЕЦОВ — «Хизбалла» и другие. Война с терроризмом в Сирии приняла народный характер — Фонд стратегической культуры — электронное издание |access-date=12 студзеня 2019 |archive-date=29 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529100242/http://www.fondsk.ru/news/2016/10/26/hizballa-i-drugie-vojna-s-terrorizmom-v-sirii-prinjala-narodnyj-harakter-42923.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* '''Брыгада «Шчыт узбярэжжа»''', сфармаванае ў маі 2015 года ўзброены падраздзяленне з жыхароў правінцыі Латакія&lt;ref name=&quot;fond&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.joshualandis.com/blog/the-coastal-shield-brigade-a-new-pro-assad-militia/ The Coastal Shield Brigade: A New Pro-Assad Militia — Syria Comment]&lt;/ref&gt;;
* '''«Захавальнікі Сірыі — Львы Хусейна»''', сфармаванае ў ліпені 2015 года ўзброенае падраздзяленне з жыхароў правінцыі Латакія&lt;ref&gt;[https://aurorasito.wordpress.com/tag/quwat-al-ghadab/ Quwat al-Ghadab | Aurora] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180115002009/https://aurorasito.wordpress.com/tag/quwat-al-ghadab/ |date=15 студзеня 2018 }}{{ref-it}}&lt;/ref&gt;;
* '''«Шчыт ваеннай бяспекі»''', створанае ў студзені 2016 года ўзброенае падраздзяленне з жыхароў правінцыі Латакія&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/19174/quwat-dir-al-amn-al-askari-a-latakia-military Quwat Dir' Al-Amn Al-Askari: A Latakia Military Intelligence Militia :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;;
* '''Брыгада «Сокалы Кунейтра»''', узброенае падраздзяленне з друзаў і сунітаў, карэнных жыхароў правінцыі Кунейтра&lt;ref name=&quot;over&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fond&quot; /&gt;;
* '''«Войска прыхільнікаў адзінабожжа»''', узброенае падраздзяленне друзаў у правінцыі Сувейда, створанае ў 2013 годзе&lt;ref&gt;[http://www.joshualandis.com/blog/druze-militias-southern-syria/ The Druze Militias of Southern Syria]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iimes.ru/?p=24971 Друзы в гражданской войне в Сирии: переломный момент | Институт Ближнего Востока]&lt;/ref&gt;;
* '''«Шчыт Радзімы»''', узброенае падраздзяленне друзаў у правінцыі Сувейда, створанае ў красавіку 2015 года&lt;ref name=&quot;fond&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/17695/the-new-druze-militia-factions-of-suwayda-province The New Druze Militia Factions of Suwayda Province :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;;
* '''«Горныя Львіцы»''', сфармаванае ў ліпені 2015 года ўзброенае падраздзяленне, якое складаецца з жанчын друзскай абшчыны ў правінцыі Сувейда&lt;ref&gt;[http://www.aymennjawad.org/19286/labawat-al-jabal-a-druze-female-militia-in Labawat al-Jabal: A Druze Female Militia in Suwayda' Province :: Aymenn Jawad Al-Tamimi]&lt;/ref&gt;;
* '''Сілы абароны Газарта''', атрады рэгіянальнага апалчэння, якія базуюцца ў мухафазе Хасеке і складаюцца пераважна з мясцовых асірыйскіх хрысціянаў, жыхароў арамейскіх абшчын Сірыі і прадстаўнікоў армянскай абшчыны&lt;ref name=&quot;und&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ezidipress.com/ru/2016/02/07/%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%86%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1/ Ассирийские бойцы на передовой борьбы с ИГ — ÊzîdîPress — Russian]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]]
[[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]]</text>
      <sha1>iwbc171jkrlhck63h3b803u8tz7lb9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наступленне на Трыпалі (2019—2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>594810</id>
    <revision>
      <id>5189946</id>
      <parentid>5186849</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 19 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259550" sha1="5lby61kiqzhms19slous2ekx71w891c" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт 
| канфлікт           = Наступленне на Трыпалі
| частка           = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)]]
| выява           = [[File:Western Libya (June 5 2020).svg|300px]]
| загаловак = 
'''Фронт па стане на 5 чэрвеня 2020.'''
{{legend|#EDC4BE|Пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў}}
{{legend|#CDEBC9|Пад кантролем Урада нацыянальнай згоды}}
{{legend|#cd90c9|Пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)}}
| дата            = [[4 красавіка]] [[2019]] — [[4 чэрвеня]] [[2020]]
| месца           = паўночны захад [[Лівія|Лівіі]], горад [[Трыпалі]]
| прычына = 
| вынік           = Перамога Урада нацыянальнай згоды (УНЗ) і яго саюзнікаў:
*• Трыпалі застаўся за УНЗ
*• Армія УНЗ пачынае рухацца ў бок Сірта
*• Узрост актыўнасці Турцыі ў рэгіёне
| праціўнік1         = {{Сцяг|Лівія}} '''[[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]]:'''
* [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]]:
** [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Сухапутныя войскі]]:
***• 9-я брыгада&lt;ref&gt;[https://www.addresslibya.co/en/archives/47339] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200113140616/https://www.addresslibya.co/en/archives/47339 |date=13 студзеня 2020 }}&lt;/ref&gt;
***• 73-я брыгада&lt;ref name=&quot;73-я перадавая&quot;/&gt;
***• 103-я брыгада&lt;ref name=&quot;камандуючыя Хафтара&quot;/&gt;
***• 106-я брыгада&lt;ref&gt;[https://www.addresslibya.co/en/archives/51955] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200201203609/https://www.addresslibya.co/en/archives/51955 |date=1 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;
***• 134-я брыгада&lt;ref name=&quot;134 брыгада&quot;/&gt;
***• 604-я брыгада&lt;ref name=&quot;libyaobserver06012020&quot;/&gt; &lt;small&gt;(са студзеня 2020)&lt;/small&gt;
***• Брыгада Аль-Вадзі&lt;ref name=&quot;MEMGulfHypocriticalWar&quot;&gt;[https://www.middleeastmonitor.com/20200420-haftar-and-the-gulf-states-are-leading-a-hypocritical-fake-war-against-islamism-in-libya/]&lt;/ref&gt;
***• 128-ы пяхотны батальён&lt;ref name=&quot;inforeactor&quot;/&gt;
***• 201-ы батальён&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/Mansourtalk/status/1118610155615207425|title=Reinforcements of #LNA 201st Battalion in #Tripoli #Libyapic.twitter.com/q934WZiQHJ|last=Mansour|first=Mohamed|date=17 April 2019|website=@Mansourtalk|language=en|access-date=17 April 2019}}&lt;/ref&gt;
***• Батальён «Тарык бін Зіяд»&lt;ref&gt;[https://www.addresslibya.co/en/archives/51366] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200211205142/https://www.addresslibya.co/en/archives/51366 |date=11 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;
***• Таўхідскі батальён&lt;ref name=&quot;MEMGulfHypocriticalWar&quot;/&gt;
***• Апалчэнне Субул аль-Салам&lt;ref name=&quot;MEMGulfHypocriticalWar&quot;/&gt;
** [[File:Flag of the Libyan Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы]]:
**• Авіябаза Аль-Ватыя&lt;ref name=&quot;26 сакавіка&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;авиация&quot;/&gt;
**• {{Flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Ваенна-марскія сілы]]:
***• Марская пяхота&lt;ref name=&quot;палон&quot;/&gt;
***• Берагавая ахова&lt;ref name=&quot;камандуючыя Хафтара&quot;/&gt;
** [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]&lt;ref name=&quot;26 сакавіка&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вагнер&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;махач 6-7 красавіка&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;газ&quot;/&gt;
{{Сцяг|Лівія|1977}} '''[[Народны фронт вызвалення Лівіі]]'''&lt;ref name=&quot;28 мая&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;джамахирия&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Першыя сутыкненні з апалчэннем УНЗ адбыліся яшчэ 28 мая 2019.&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(з ліпеня 2019)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] '''[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]'''&lt;ref name=&quot;суданцы&quot;/&gt; &lt;small&gt;(з ліпеня 2019)&lt;/small&gt;{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = пры падтрымцы:
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]}&lt;ref name=&quot;livejournal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eadaily.com&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|ААЭ}}&lt;ref name=&quot;livejournal&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Расія}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/04/08/in-libya-one-of-putins-many-bets-is-in-play-a65143|title=In Libya, One of Putin’s Many Bets Is in Play|date=8 April 2019|author=The Moscow Times}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}&lt;ref name=&quot;Saudi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|title=Libya: international community warns Haftar against Tripoli attack|author=Patrick Wintour|date=6 April 2019|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Егіпет}}&lt;ref name=&quot;claims&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190406-haftar-attacking-tripoli-with-egyptian-uae-and-saudi-arms-libya-general-claims/|title=Haftar attacking Tripoli with Egyptian, UAE and Saudi arms, Libya General claims|date=6 April 2019|website=Middle East Monitor|access-date=15 April 2019}}&lt;/ref&gt;
|[[File:Flag of South Yemen.svg|22px]] [[Паўднёвы Пераходны Савет]]&lt;ref name=&quot;сепары&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Jordan}}&lt;ref&gt;https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/ Jordan arming Libya’s Haftar with armored vehicles and weapons&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref name=&quot;суданцы&quot;/&gt;
|{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]&lt;ref name=SAA&gt;{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|title=Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria|website=Al Masdar News|date=1 March 2020|access-date=4 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302231514/https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|archive-date=2 сакавіка 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Israel}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|ЗША}}&lt;ref&gt;[https://m.gazeta.ru/politics/2020/04/23_a_13059853.shtml Иностранное вмешательство: как США и Турция делят Ливию] — Gaseta.ru, 23 апреля 2020&lt;/ref&gt;
}}
| праціўнік2         = {{Сцяг|Лівія}} '''[[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]:'''
* [[File:Flag of the Libyan Ground Forces.svg|22px]] [[Лівійская армія]]:
**• 4-я брыгада&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.arraedlg.com/qanunu-the-army-thwarted-an-infiltration-attempt-by-the-hifter-militias-in-aziziyah/ |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=28 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928032109/https://www.arraedlg.com/qanunu-the-army-thwarted-an-infiltration-attempt-by-the-hifter-militias-in-aziziyah/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
**• 7-я брыгада&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://uwidata.com/9218-bashaghas-turn-to-the-west-and-turkish-interests-in-libya/ |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429034945/https://uwidata.com/9218-bashaghas-turn-to-the-west-and-turkish-interests-in-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
**• 604-я брыгада&lt;ref name=&quot;libyaobserver06012020&quot;/&gt; &lt;small&gt;(да студзеня 2020)&lt;/small&gt;
**• Брыгада [[Трыпалі]]&lt;ref name=&quot;mee&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/haftar-forces-capture-old-tripoli-airport-after-clashes-near-libyan-capital|title=Haftar forces capture old Tripoli airport after clashes near Libyan capital|work=Middle East Eye and agencies|date=5 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;брт&quot;/&gt;
**• Брыгада [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/haftar-forces-capture-old-tripoli-airport-after-clashes-near-libyan-capital|title=Haftar forces capture old Tripoli airport after clashes near Libyan capital|work=Middle East Eye and agencies|date=5 April 2019}}&lt;/ref&gt;
**• 301-ы пяхотны батальён&lt;ref&gt;[https://www.libyaerver.ly/inbrief/301rd-infantry-battalion-redeploys-forces-south-tripoli]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
**• Апалчэнне [[Сірт]]а&lt;ref name=&quot;libyaobserver06012020&quot;/&gt;
** [[Выява:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]]&lt;ref name=&quot;РБК&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;місурата&quot;/&gt;:
***• Брыгада [[Місурата|Місураты]] &lt;small&gt;(да снежня 2019)&lt;/small&gt;
* [[File:Flag of the Libyan Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы]]:
**• Аэрапорт Мітыга&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/north-africa/2019/04/06/Haftar-forces-announce-no-fly-zone-after-being-targeted-by-air-strike-.html|title=Haftar forces announce no-fly zone after being targeted by air strike|website=english.alarabiya.net|language=en|access-date=2019-04-08}}&lt;/ref&gt;
**• Аэрапорт Місурата&lt;ref name=&quot;самалёт&quot;/&gt;
* [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]&lt;ref name=&quot;Коц&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/26978.5/4037279/ Битва за Триполи: армия маршала Халифы Хафтара штурмует ливийскую столицу //Комсомольская правда, Александр Коц, 19 мая 2019]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Малдова&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;7 мая&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;чадийцы&quot;/&gt;
[[File:Flag of the Muslim Brotherhood.png|22px]] '''[[Браты-мусульмане]]'''&lt;ref name=&quot;Коц&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://politros.com/154740-ssha-vzyali-pod-krylo-terroristov-pns-livii-i-tradicionno-obvinili-rf-vo-vmeshatelstve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117143028/https://politros.com/154740-ssha-vzyali-pod-krylo-terroristov-pns-livii-i-tradicionno-obvinili-rf-vo-vmeshatelstve |date=17 лістапада 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|Джыхад}} '''[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]'''&lt;ref name=&quot;исламисты&quot;/&gt; &lt;small&gt;(з верасня 2019)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] '''[[Сірыйская нацыянальная армія]]'''&lt;ref name=&quot;Xinhuasyrianrebels&quot;&gt;[http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm |date=29 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(са снежня 2019)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}'''&lt;ref name=&quot;OperationsOngoingDailySabah&quot;&gt;[https://www.dailysabah.com/politics/war-on-terror/turkeys-peacekeeping-security-operations-in-syria-libya-and-east-mediterranean-ongoing]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TurkishInvolvementGNABoost&quot;&gt;[https://thearabweekly.com/turkish-involvement-gives-military-boost-gna-libyas-west]&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Прэзідэнт Турцыі Р. Эрдаган аб’явіў аб адпраўцы ваеннаслужачых у Лівію 5 студзеня 2020 года. Афіцыйна да гэтага Турцыя толькі займалася пастаўкамі зброі і тэхнікі для сіл урада Фаіза Сараджа. Аднак у ЛНА паведамлялі аб прысутнасці турэцкіх ваенных яшчэ з лета 2019 года.&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(са студзеня 2020)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] ''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІДІЛ]]''&lt;ref name=&quot;игил&quot;&gt;[https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews  Турция перебросила в Ливию около 2 тысяч боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092705/https://news-front.info/2020/03/15/turcziya-perebrosila-v-liviyu-okolo-2-tysyach-boevikov/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=10 ліпеня 2021 }} // Newsfront, 15 марта 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;фан&quot;/&gt; &lt;small&gt;(з сакавіка 2020, спрэчна)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|Джыхад}} ''[[Фронт аль-Нусра]]''&lt;ref name=&quot;игил&quot;/&gt; &lt;small&gt;(з сакавіка 2020, спрэчна)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = пры падтрымцы:
|{{Сцягафікацыя|Катар}}&lt;ref name=&quot;Коц&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[:en:2019 Western Libya Offensive]]&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Італія}}&lt;ref name=&quot;Коц&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://southfront.org/military-situation-in-libya-on-april-27-2019-map-update/ |title=MILITARY SITUATION IN LIBYA ON APRIL 27, 2019 (MAP UPDATE) |access-date=27 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427163403/https://southfront.org/military-situation-in-libya-on-april-27-2019-map-update/ |archive-date=27 красавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]&lt;ref name=&quot;eadaily.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Коц&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Ukraine}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://za-kaddafi.org/node/47151 |title=Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2 |access-date=9 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |archive-date=17 студзеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|ЗША}}&lt;ref name=&quot;газ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://inforeactor.ru/263399-rezhim-terroristov-iz-pns-livii-davno-rukhnul-by-bez-podderzhki-zapada-i-boevikov Режим террористов из ПНС Ливии давно рухнул бы без поддержки Запада и боевиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117140030/https://inforeactor.ru/263399-rezhim-terroristov-iz-pns-livii-davno-rukhnul-by-bez-podderzhki-zapada-i-boevikov |date=17 лістапада 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:)&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}&lt;ref name=&quot;газ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |access-date=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Судан}}&lt;ref&gt;[https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229188869.html UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya]&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Туніс}}&lt;ref name=&quot;газ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archive-date=21 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |title=Архіўная копія |access-date=23 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |archive-date=21 красавіка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Алжыр}}&lt;ref name=&quot;газ&quot;/&gt;
}}
| камандзір1= [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]]&lt;br /&gt;[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Саліх Бухаліка&lt;br /&gt;[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Абдулсалам Хасі&lt;br /&gt;[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] Валід ад-Дзібар аль-Фарджані †&lt;br /&gt;{{Сцяг|Лівія|1977}} [[Саіф аль-Іслам Кадафі]]&lt;br /&gt;[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Махамед Хамдан Дагала]]
| камандзір2= {{Сцяг|Лівія}} [[Фаіз Сарадж]]&lt;br /&gt;{{Сцяг|Лівія}} Асама аль-Джуваілі&lt;br /&gt;{{Сцяг|Лівія}} [[Фатхі Башага]]&lt;br /&gt;{{Сцяг|Турцыя}} [[Рэджэп Таіп Эрдаган]]&lt;br /&gt;{{Сцяг|Турцыя}} Хулусі Акар&lt;br /&gt;[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] Анас аль-Абдах&lt;br /&gt;{{Сцяг|Джыхад}} Ісмаіл Мухамад аль-Салабі
| сілы1     = 3 000—25 000&lt;ref&gt;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/04/05/en-libye-le-marechal-haftar-intensifie-la-pression-sur-tripoli_5446168_3212.html En Libye, le maréchal Haftar intensifie la pression sur Tripoli]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fr&quot;/&gt; чалавек, 27 баявых самалётаў, 21 верталёт&lt;ref&gt;[https://www.ispionline.it/en/pubblicazione/forces-libyan-ground-who-who-20640 Forces on the Libyan ground: Who is Who]&lt;/ref&gt;
| сілы2     = 3 000—35 000&lt;ref name=&quot;fr&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/tripoli-les-tensions-se-poursuivent-20190406 Tripoli: les tensions se poursuivent]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.france24.com/fr/20190406-libye-milices-haftar-tripoli Qui s’affrontent sur le terrain en Libye ?]&lt;/ref&gt; чалавек, 15 баявых самалётаў&lt;ref&gt;[https://www.liberation.fr/planete/2019/04/08/libye-le-marechal-haftar-fait-trembler-tripoli_1720166 Libye: le maréchal Haftar]&lt;/ref&gt;
| страты1         = {{Сцяг|Лівія}} прыкладна 1 000 забітых байцоў&lt;ref name=&quot;lemonde&quot;&gt;[https://www.lemonde.fr/international/article/2020/01/05/libye-au-moins-28-morts-dans-un-raid-contre-une-ecole-militaire_6024817_3210.html Libye : au moins vingt-huit morts dans un raid contre une école militaire] // Le Monde, 5 января 2020&lt;/ref&gt;, 4 самалёты&lt;ref name=&quot;самалёт&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;7дек&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;транспорнтик в Тархуне&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;май2020&quot;/&gt;, 1 верталёт&lt;ref name=&quot;Ми-24П&quot;/&gt;, 3 БПЛА збіты&lt;ref name=&quot;август&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;орлан&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;дрон3апреля&quot;/&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|ААЭ}} 6 ваеннаслужачых загінулі&lt;ref name=&quot;ААЭ&quot;&gt;[https://www.libyanexpress.com/libyas-gna-air-force-destroys-haftars-defenses-at-al-jufra-airbase-6-uae-soldiers-killed/ Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.middleeasteye.net/news/six-uae-soldier-killed-operations-field-accident-state-media Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|Расія}} 53—78 наймітаў ПВК загінулі&lt;ref name=&quot;Вагнер&quot;&gt;[https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Вагнер&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;махач 6-7 красавіка&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЧВК2&quot;&gt;[https://madamasr.com/en/2019/12/28/feature/politics/from-tripolis-front-lines-how-haftar-recovered-from-the-setback-in-gharyan-and-whats-next-for-the-advancing-lna/ From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA]&lt;/ref&gt;
| страты2         = {{Сцяг|Лівія}} прыкладна 1 000 забітых байцоў&lt;ref name=&quot;lemonde&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alhadath.net/alhadath/2019/12/27/المسماري-نستعد-لدخول-معركة-الأحياء-الرئيسية-بطرابلس.html|title=المسماري: عشرات الجثث للميليشيات بطريق مطار طرابلس|first=العربية|last=نت|date=27 December 2019|website=العربية نت}}&lt;/ref&gt;, 6 самалётаў&lt;ref name=&quot;7 мая&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MiG&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Эль-Джуфра&quot;/&gt;&lt;ref name=lnajune13/&gt;&lt;ref name=&quot;панцирь-с1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;3 красавіка&quot;/&gt; i 1 верталёт збіты&lt;ref&gt;[https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/6/13/haftars-forces-down-helicopter-killing-pilot-in-western-libya Haftar's forces 'shoot down helicopter, killing pilot' in western Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|Турцыя}} 3&lt;ref name=&quot;22 лютага&quot;/&gt;—27&lt;ref&gt;[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]&lt;br&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt; ваеннаслужачых загінулі і 27 БПЛА знішчаны&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2920938.html Армия Хафтара в Ливии сбила 28 турецких БПЛА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200422071414/https://regnum.ru/news/polit/2920938.html |date=22 красавіка 2020 }} — ИА REGNUM, 18 апреля 2020&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[File:Flag of Syria (2025-).svg|22px]] 403&lt;ref name=&quot;Syrian&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title=  Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}&lt;/ref&gt;—500&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya |title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya |access-date=7 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404104209/https://aawsat.com/english/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya |archive-date=4 красавіка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; баевікоў загінулі&lt;br /&gt;{{Сцяг|Украіна}} 3 Іл-76 знішчаны&lt;ref name=&quot;укр&quot;/&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|ЗША}} 1 дрон збіты&lt;ref name=&quot;БПЛА1&quot;/&gt;&lt;br /&gt;{{Сцяг|Італія}} 1 дрон збіты&lt;ref name=&quot;БПЛА2&quot;/&gt;
|агульныя страты = Па даных Нацыянальнага камітэта па правах чалавека на 4 красавіка 2020 года&lt;ref name=&quot;гадавіна&quot;&gt;[https://news-front.info/2020/04/05/v-livii-za-god-boev-v-rajone-tripoli-pogibli-bolee-43-tysyach-chelovek/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews В Ливии, за год боев в районе Триполи, погибли более 4,3 тысяч человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630221602/https://news-front.info/2020/04/05/v-livii-za-god-boev-v-rajone-tripoli-pogibli-bolee-43-tysyach-chelovek/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=30 чэрвеня 2022 }} // News Front, 5 апреля 2010&lt;/ref&gt;: 506 грамадзянскіх загінулі і 800 атрымалі раненні, а ўсяго '''4 387''' забітых &lt;small&gt;(у тым ліку па 1 грамадзяніну [[Украіна|Украіны]]&lt;ref name=&quot;укр&quot;/&gt;, [[Марока]]&lt;ref name=&quot;мараканец&quot;&gt;[http://russian.news.cn/2019-10/04/c_138447854.htm Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи]&lt;/ref&gt; і [[Сірыя|Сірыі]]&lt;ref name=&quot;22 лютага&quot;/&gt;)&lt;/small&gt;, '''12 753''' параненых, '''342 000''' бежанцаў.
}}
{{Вайна ў Лівіі}}
'''Наступле́нне на Тры́палі''' (кодавая назва аперацыі: '''«Паво́дка го́днасці»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://southfront.org/libyan-national-army-reaches-tripolis-outskirt-map/|title=Libyan National Army Reaches Tripoli's Outskirt (Map)|work=South Front|date=6 April 2019|access-date=15 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406172628/https://southfront.org/libyan-national-army-reaches-tripolis-outskirt-map/|archive-date=6 красавіка 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;; контраперацыя сіл УНЗ: '''«Вулка́н гне́ву»'''&lt;ref&gt;[https://news.ru/russia/vulkan-gneva-v-livii-nachalas-grazhdanskaya-vojna/ «Вулкан гнева»: в Ливии началась гражданская война]&lt;/ref&gt;) — наступальная аперацыя [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі (ЛНА)]] на чале з фельдмаршалам [[Халіфа Хафтар]]ам, які падпарадкоўваўся [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаце прадстаўнікоў Лівіі (ППЛ)]], супраць сіл [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды (УНЗ)]] прэм’ер-міністра [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]], мэтай чаго была лівійская сталіца [[Трыпалі]].

ППЛ і УНЗ (да [[2016]] года замест яго быў [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны нацыянальны кангрэс]]) вялі паміж сабой барацьбу за поўны кантроль над Лівіяй з [[2014]] года, што прывяло да фактычнага двоеўладдзя ў краіне. У канцы мая 2019 года паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі [[Народны фронт вызвалення Лівіі|Народнага фронту вызвалення Лівіі]], што выступалі за аднаўленне [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|даваенных парадкаў]], адбылося буйное сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскае апалчэнне [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]]. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з [[Расія|Расіі]] і армія [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з [[Аль-Каіда]]й, такіх як [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] і [[Браты-мусульмане]]. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з [[Туніс]]а, [[Судан]]а, [[Афганістан]]а, [[Чад]]а, [[Емен]]а, [[Партугалія|Партугаліі]], [[Малдова|Малдовы]]. Вельмі значную падтрымку аказала [[Турцыя]], якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з [[Сірыя|Сірыі]] ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы [[Сірыйская нацыянальная армія|СНА]], пратурэцкага сегмента [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]].

5 студзеня 2020 года прэзідэнт [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] заявіў, што турэцкія вайскоўцы афіцыйна накіраваліся ў Лівію. [[Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію|Ваенная інтэрвенцыя Турцыі]] стала ключавым момантам і ў далейшым прывяла ўрад Сараджа да поспеху ў справе супрацьстаяння з Хафтарам.

== Папярэдняя абстаноўка ==
У [[2011]] годзе ў краіне пачаліся масавыя пратэсты, якія неўзабаве перараслі ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскую вайну]]. Канфлікт скончыўся звяржэннем і забойствам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], лідара дзяржавы з [[1969]] года, і перамогай паўстанцкага [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|ПНС]], падтрыманага замежнай кааліцыяй на чале з [[ЗША]]. [[De facto|Дэ-факта]], адбыўся распад Лівіі на шэраг самастойных [[Дзяржава|дзяржаўных утварэнняў]], а сама грамадзянская вайна перайшла ў [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|баявыя сутыкненні паміж рознымі племяннымі апалчэннямі і групоўкамі]].

У [[2014]] годзе ў Лівіі былі абвешчаныя два парламенты — Усеагульны нацыянальны кангрэс у Трыпалі і Палата прадстаўнікоў у [[Табрук]]у, паміж якімі развязалася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|барацьба за кантроль над краінай]]. У [[2016]] годзе, у адпаведнасці з умовамі Схірацскага пагаднення, для аб’яднання дзяржавы ўтвораны Урад Нацыянальнай Згоды, якому перадаў усе свае паўнамоцтвы трыпалітанскі кангрэс. Аднак Палата прадстаўнікоў не спяшалася пераходзіць пад кантроль УНЗ. Больш за тое, падкантрольная ППЛ армія фельдмаршала Хафтара пачала з ім канфрантацыю. Але значныя сутыкненні паміж прыхільнікамі двух урадаў не адбываліся, паколькі абодва бакі былі сканцэнтраваны на барацьбе з [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]], маджахедамі, племяннымі і замежнымі апалченнямі.

У адрозненне ад Сараджа, які абапіраўся на ЗША і Захад, Хафтар карыстаўся падтрымкай ААЭ, Егіпта, Расіі, Саудаўскай Аравіі, Францыі, [[Іран]]а, што лічылі яго здольным аднавіць стабільнасць у краіне і даць адпор ісламістам. 75-гадовы Халіфа Хафтар, былы набліжаны М. Кадафі, у папярэднія гады неаднаразова наведваў [[Масква|Маскву]] і праводзіў перамовы з [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|міністрам абароны РФ]] [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргеем Шайгу]].

Наступленне хафтараўцаў на Трыпалі пачалося напярэдадні [[Лівійская нацыянальная канферэнцыя (2019)|Лівійскай нацыянальнай канферэнцыі]], прызначанай на 14—16 красавіка ў [[Гадамес]]е, размешчаным на стыку межаў Лівіі, [[Алжыр]]а і [[Туніс]]а, і накіраванай на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі [[2018]] года&lt;ref&gt;[https://iz.ru/865034/andrei-ontikov/stolitca-v-ogne-liviiskaia-armiia-vedet-nastuplenie-na-tripoli Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи] // Известия&lt;/ref&gt;. З-за пачатку наступлення ЛНА канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6351325]&lt;/ref&gt;.

== Арміі варагуючых бакоў ==
Лівійская нацыянальная армія прадстаўлена рознымі рухамі, былымі вайскоўцамі Узброеных сіл [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійскай Джамахірыі]], а таксама рэвалюцыйнымі фарміраваннямі, створанымі ў [[2011]] годзе. Многія эксперты зводзіліся да меркавання, што пад кіраўніцтвам высокапастаўленага ваеннага афіцэра падобныя фарміраванні хутка перараслі б у паўнавартаснае войска з належным узроўнем баявой падрыхтоўкі, маральна валявых якасцей і воінскай дысцыпліны. У той жа час атрады Сараджа былі расколатыя, мелі розныя супярэчнасцямі. Не раз яны ўступалі ў адкрытыя канфрантацыі паміж сабой. На гэта і разлічвала камандаванне ЛНА, лічачы, што пры наступленні войскі УНЗ будуць расколатыя, жадаючы правесці імгненную аперацыю&lt;ref name=&quot;армии&quot;&gt;[https://anna-news.info/shturm-tripoli-neudachnyj-blitskrig-haftara/ Штурм Триполи. Неудачный блицкриг Хафтара // Anna news, 29 апреля 2019]&lt;/ref&gt;. Аднак кампанія зацягнулася на многія месяцы, аб чым не меркавалася ў штабах Хафтара&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/world/article/619063-haftar-liviya-nastuplenie «Разногласия очень велики»: как наступление армии Хафтара на Триполи может изменить ситуацию в Ливии // RT на русском, 7 апреля 2019]&lt;/ref&gt;.

Баявая тэхніка абодвух бакоў складалася ў асноўным са спадчыны арміі М. Кадафі. Аднак у Хафтара была перавага ў тым, што яму прыходзіла дапамога ад [[ААЭ]] ў выглядзе паставак узбраення, у тым ліку і ваеннай тэхнікі. Так, у фельдмаршала меліся на ўзбраенні сучасныя МРАПы. Велізарную ролю гуляла магчымасць падтрымліваць наяўную тэхніку ў спраўным стане. Аднак якія-небудзь сур’ёзныя бранятанкавыя або артылерыйскія злучэнні бакам канфлікту стварыць не ўдалося. Адсутнасць добрых спецыялістаў для абслугоўвання цяжкай ваеннай тэхнікі гэтак жа з’яўлялася слабым бокам як сіл УНЗ, так і фарміраванняў ЛНА. У гэтых умовах узрасла роля [[Узброены пікап|пікап-тачанак]], узброеных ДШК і КПВ. Толькі ў ЛНА іх налічваецца звыш 1800 адзінак&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/12/18/vojna-pikapov-bolee-tysiachi-vooruzhennyh-avtomobilej-brosheny-v-boj-v-livii.html Война пикапов: более тысячи вооруженных автомобилей брошены в бой в Ливии // «Российская газета», 18 декабря 2019]&lt;/ref&gt;.

Падчас бітвы значна вырасла роля авіяцыі&lt;ref name=&quot;ВПС&quot;&gt;[http://anna-news.info/vozdushnaya-vojna-v-livii/ Война в воздухе в Ливии] — Anna-News&lt;/ref&gt;. Сілы Хафтара і Сараджа адчувалі дэфіцыт добра падрыхтаваных спецыялістаў для такога сур’ёзнага віду войскаў. Гэта прывяло да таго, што за штурвалы самалётаў садзіліся замежныя найміты альбо ўжо пажылыя лётчыкі&lt;ref name=&quot;армии&quot;/&gt;. Што датычна авіяцыі ЛНА, то на працягу 2018 года яна была істотна ўзмоцнена. За кошт аднаўлення авіяцыйнай тэхнікі яе колькасць узрасла. Так, да восені 2018 г. у складзе ВПС меліся 12 прыдатных да палётаў [[МіГ-21]], 3 [[МіГ-23]], 2 [[Су-22]], 2 знішчальнікі [[Dassault Mirage F1|«Міраж F1»]], 6 машын Air Tractor, а таксама 7 верталётаў [[Мі-24|Мі-24 (35)]] і 14 [[Мі-8]]&lt;ref name=&quot;авиация&quot;&gt;[https://anna-news.info/vvs-livijskoj-natsionalnoj-armii/ ВВС Ливийской национальной армии // Anna News, 9 апреля 2019]&lt;/ref&gt;. Аднак у пачатку кампаніі ўдзел ВПС ЛНА насіў абмежаваны характар. Адбівалася аддаленасць раёна баявых дзеянняў ад падкантрольных Хафтару авіябаз.

Па колькасці, групоўка войскаў Сараджа разам з замежнымі сіламі ацэньваецца ад 3000 да 35000 чалавек, а Хафтара — ад 3000 да 25000. Сярод іх знаходзіліся 1000—4000 суданцаў з САП&lt;ref name=&quot;суданцы&quot;/&gt;, 50 турэцкіх ваенных&lt;ref&gt;{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |access-date=2020-01-17}}&lt;/ref&gt;, звыш 13000 сірыйскіх баевікоў&lt;ref name=&quot;Syrian&quot;/&gt;, 200&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War]&lt;/ref&gt;—1400&lt;ref&gt;[https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says]&lt;/ref&gt; расійскіх наймітаў, прыкладна 2000 тэрарыстаў ІДІЛ і Фронт-ан-Нусра&lt;ref name=&quot;игил&quot;/&gt;, каля 120 апалчэнцаў НФВЛ&lt;ref name=&quot;libyaobserver.ly1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-revolutionaries-brigade-fights-gaddafi-loyalists-south-capital|title=Tripoli Revolutionaries Brigade fights off Gaddafi loyalists south of the capital|work=The Libya Observer|date=4 October 2017|access-date=6 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006200304/https://www.libyaobserver.ly/news/tripoli-revolutionaries-brigade-fights-gaddafi-loyalists-south-capital|archive-date=2018-10-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ў 2019 годзе ==
=== Красавік ===
{{external media
 |topic    = Відэаматэрыял красавіцкіх баёў
 |subtopic = 
 |width    = 
 |image1   = 
 |image2   = 
 |audio1   = 
|video1 = [https://youtu.ru/DPpEOI7MaEY Бой на трыпалітанскім кірунку з удзелам пікап-тачанак і танка Т-55.]
|video2 = [https://youtu.ru/ucadV_mEGAQ Бой за Айн Зара.]
|video3 = [https://youtu.ru/-724DL8HJrw Знішчэнне МіГ-21 ВПС ЛНА на поўдзень ад сталіцы.]
}}
[[File:Western Libya (April 1 2019).svg|thumb|Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара.]]
[[File:Western Libya (April 7 2019).svg|thumb|Становішча на 7 красавіка.]]
[[4 красавіка]] камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй маршал Халіфа Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць наступленне на сталіцу краіны&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019&lt;/ref&gt;. На наступны дзень яго байцы ўступілі ў першы бой з атрадамі трыпалітанскіх уладаў&lt;ref name=&quot;РБК&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/04/04/2019/5ca65e679a7947b319e401ec?from=from_main Армия фельдмаршала Хафтара вступила в первые бои при атаке на Триполи] // РБК&lt;/ref&gt;. У той жа дзень падраздзяленні ЛНА ўвайшлі на тэрыторыю міжнароднага аэрапорта Трыпалі, разбуранага з 2014 года&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2019/4/5/971906.html Армия Хафтара взяла под контроль аэропорт Триполи] // Взгляд, 4 апр 2019&lt;/ref&gt;. Паводле папярэдніх даных, на тэрыторыі аб’екта пачаліся ўзброеныя сутыкненні паміж падраздзяленнямі нацыянальнай арміі і прыхільнікамі Урада нацыянальнай згоды. Ваенны савет рэвалюцыянераў Місураты ў сваім камюніке абвясціў пра гатоўнасць супрацьстаяць «злавеснаму наступленню» — палявыя камандзіры, якія фармальна падпарадкоўваліся Сараджу, заклікалі прэм’ера «неадкладна» аддаць загады камандуючым усіх падраздзяленняў захаду краіны, каб сарваць прасоўванне «мяцежнага тырана», як яны назвалі Хафтара, і яго спробы стаць «кіраўніком» Лівіі&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2019/4/4/971738.html Эксперт рассказал о новой войне в Ливии] // Взгляд, 4 апреля 2019&lt;/ref&gt;.

Станам на [[5 красавіка]], ЛНА знаходзілася ў 17 км ад сталіцы. Войскам Хафтара атрымалася даволі хутка і без бою ўзяць гарады Зінтан, Гар’ян, Сідзі Білан, якія знаходзяцца недалёка ад Трыпалі, а таксама некалькі раёнаў на паўднёвым захадзе сталіцы&lt;ref&gt;[https://youtu.ru/lO0m27rS5P4 Відэа]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Сілы лівійскага военачальніка перш за ўсё захапілі некалькі буйных дарог, якія вядуць да горада. Падобную тактыку Хафтар выкарыстаў у [[Бітва за Дэрну (2018)|бітве за Дэрну]]&lt;ref name=&quot;livejournal&quot;&gt;[https://colonelcassad.livejournal.com/4897204.html?utm_source=vksharing&amp;utm_medium=social Наступление на Триполи. 04.04.2019]&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень адбыліся першыя буйныя сутыкненні. Баі зафіксаваныя ў 27 км ад горада, дзе ў палон патрапілі 128 салдат Хафтара. Таксама паведамлялася, што ў раёне населенага пункта Сідзі Білан ЛНА высадзіла марскі дэсант&lt;ref name=&quot;палон&quot;&gt;{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/04/05/korotko-po-livii-05-04-2019-colonel-cassad/ |title=Ситуация вокруг Триполи |access-date=5 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407190929/https://news-front.info/2019/04/05/korotko-po-livii-05-04-2019-colonel-cassad/ |archive-date=7 красавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тым часам, па некаторыя паведамленнях, прэм’ер-міністр Ф. Сарадж часова збег у Туніс&lt;ref&gt;[https://achtungpartisanen.ru/novaja-vojna-v-livii-haftar-nastupaet-na-tripoli-poslednie-novosti/ Новая война в Ливии: Хафтар наступает на Триполи (последние новости)]&lt;/ref&gt;.

[[6 красавіка]] ВПС УНЗ нанеслі авіяўдары па сілам фельдмаршала Хафтара, што наступалі на сталіцу. У той жа дзень, як паведамлялася, на дапамогу прыхільнікам прэм’ера Сараджа прыбылі фарміраванні з Місураты&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Новая Сирия? Удары по штабу фельдмаршала] // Газета. Ru, 6 апр 2019&lt;/ref&gt;. Праз некалькі гадзін пасля гэтага Хафтар абвясціў аб увядзенні беспалётнай зоны для ваеннай авіацыі над заходняй Лівіяй&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6303099 Армия Хафтара ввела бесполетную зону для боевой авиации в западном регионе Ливии]&lt;/ref&gt;.

[[7 красавіка]] ў выніку ўзброеных сутыкненняў паміж войскамі УНЗ і ЛНА ў раёне Трыпалі загінуў па меншай меры 21 чалавек. Таксама самалёт ваенна-паветраных сіл урада Сараджа намаляваў сэрца ў небе над Трыпалі, тым самым зрабіўшы жэст у падтрымку жыхароў сталіцы&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/africa/41995961-vvs-livii-narisovali-ogromnoe-serdtse-v-nebe-nad-tripoli-video/ ВВС Ливии нарисовали огромное сердце в небе над Триполи: видео]&lt;/ref&gt;.

[[8 красавіка]] сілы ЛНА Х. Хафтара адступілі з аэрапорта ля Трыпалі (пры гэтым прадстаўнік хафтараўцаў заявіў, што яны не здавалі аэрапорт і да гэтага часу яго кантралююць). Працягваліся ўдары па авіябазе Аль-Ватыя за 130 кіламетраў на паўднёвы захад ад Трыпалі, якую займалі сілы фельдмаршала і выкарыстоўвалі для налётаў на пазіцыі УНЗ&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/04/08/airport/ Ливийский маршал Хафтар потерял аэропорт Триполи] // Лента.ру, 8 апреля 2019&lt;/ref&gt;. Па даных рускай службы [[Бі-бі-сі|BBC]], колькасць загінуўшых сярод сіл УНЗ вырасла да 32 чалавек&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-47851037 Ливия: число погибших выросло до 32, призывы ООН проигнорировали] // русская служба Би-би-си, 8 апреля 2019&lt;/ref&gt;.

[[9 красавіка]] ВПС ЛНА нанеслі ўдар па міжнародным аэрапорце горада Трыпалі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190409/1552517622.html Силы Хафтара нанесли удар по аэропорту в Триполи, сообщают СМИ]&lt;/ref&gt;. Таксама войскі Хафтара збілі ваенны самалёт УНЗ, які выляцеў з горада Місурата&lt;ref name=&quot;самалёт&quot;&gt;[https://ria.ru/20190410/1552566222.html Армия Хафтара сбила военный самолет] // — РИА Новости, 10 апреля 2019&lt;/ref&gt;.

У ноч з 9 на 10 красавіка Нацыянальная армія адбіла магутнае наступленне сіл [[Узброены шчыт Лівіі|«Шчыта Лівіі»]] і УНЗ на горад Эль-Азізія. Разам з тым, у раёне аэрапорта зафіксаваны жорсткія сутыкненні. Таксама ЛНА пачала прасоўваенне на поўдні Трыпалі ў раёнах Халет і Айн Зара&lt;ref name=&quot;наступ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190410/1552563364.html|title=Источник сообщил об ударах армии Хафтара по войскам ПНС к югу от Триполи|date=20190410T1907+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-04-10}}&lt;/ref&gt;.

[[10 красавіка]] авіяцыя сараджыстаў нанесла ўдары па аб’ектах арміі Хафтара ў раёне Сук аль-Ахад у 40 кіламетрах ад Трыпалі, у той час як сілы ЛНА ўзялі пад кантроль базу 42-й брыгады ў Айн-Зара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BgTXdKikWH0&amp;feature=youtu.be|title=Libya: LNA takes control of GNA military base in Ain Zara|author=Ruptly|date=2019-04-11|access-date=2019-04-13}}&lt;/ref&gt;.

[[11 красавіка]] авіяцыя маршала Х. Хафтара нанесла ўдары па ваеннай базе Урада Нацыянальнай Згоды ля сталіцы&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1169362-aviaciya-lna-khaftara-nanesla-udary-po-voennoi-baze-v-tripoli Авиация ЛНА Хафтара нанесла удары по военной базе в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190412154400/https://riafan.ru/1169362-aviaciya-lna-khaftara-nanesla-udary-po-voennoi-baze-v-tripoli |date=12 красавіка 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[12 красавіка]] сілы УНЗ выбіты з пазіцый у раёне населенага пункта Свані. У гэты жа дзень авіяцыйныя падраздзяленні хафтараўцаў у чарговы раз выкарыстоўвалі баявую авіяцыю для атак на атрады УНЗ (задзейнічаны [[Су-22]]М3)&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/04/14/vozdushnaia-vojna-su-22m3-i-mig-23-brosheny-v-boj-v-livii.html Воздушная война: Су-22М3 и МиГ-23 брошены в бой в Ливии] // РГ, 14 апр 19&lt;/ref&gt;.

[[14 красавіка]] самалёт ЛНА быў збіты ў раёне населенага пункта Вадзі ар-Рабі. Вядома, што пілот катапультаваўся&lt;ref name=&quot;MiG&quot;&gt;[https://m.lenta.ru/news/2019/04/14/crash/ Самолет армии фельдмаршала Хафтара сбили в Ливии]&lt;/ref&gt;. Адначасова фельдмаршал Хафтар сустрэўся з прэзідэнтам Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі|Абдулам Фатахам ас-Сісі]], каб заручыцца яго падтрымкай&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2019/04/14/lna-nastupaet-na-tripoli-marshal-haftar-vstretilsya-s-prezidentom-egipta ЛНА наступает на Триполи, маршал Хафтар встретился с президентом Египта]&lt;/ref&gt;.

[[15 красавіка]] паведамлялася пра цяжкія сутыкненні паміж сіламі УНЗ і ЛНА ў прыгарадзе Айн-Зара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/Lyobserver/status/1117798300047106056|title=Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7|last=Observer|first=The Libya|date=15 April 2019|website=@Lyobserver|language=en|access-date=15 April 2019}}&lt;/ref&gt;. Ваенна-інфармацыйны аддзел арміі Хафтара заявіў, што ў Гар’яне, які знаходзіўся пад іх кантролем, прыбыла «вялікае падмацаванне», што рухалася далучыцца да штурму сталіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.addresslibya.com/en/archives/44630|title=LNA new reinforcements arrive in Gharian to participate in Tripoli liberation|date=15 April 2019|website=The Libyan Address Journal|language=en-US|access-date=16 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202405/http://www.addresslibya.com/en/archives/44630|archive-date=15 красавіка 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Прадстаўнік УНЗ заявіў, што ў выніку абстрэлу будынка лівійскага міністэрства адукацыі было знішчана больш за 3 мільёна кніг&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-idUKKCN1RR1NH|title=U.N. Libya envoy says Haftar made coup attempt with advance on Tripoli|date=15 April 2019|work=Reuters|access-date=15 April 2019|language=en|archive-date=15 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415163130/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-idUKKCN1RR1NH|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[16 красавіка]] агенства Sky News апублікавала відэа, дзе сілы УНЗ адступаюць пасля таго, як іх пазіцыі былі абстраляны цяжкай артылерыяй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/LiBya_73/status/1117890109045641217|title=فيديو تم بثه الآن من طرف التلفزيون الإيطالي يوضح أحد محاور القتال في هذا المساء ، والصحفية تقول ان القوات المهاجمة تملك سلاح ثقيل ولها قوة نارية عالية أجبرت قوات السراج على التراجع .. 
ونحن يتم نقلنا في سيارة مصفحة لترك خط القتال..
#طوفان_الكرامةpic.twitter.com/dzXbwyEkoE|last=الخوارج|first=غصة|date=2019-04-15|website=@LiBya_73|language=ar|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt;. Тым жа часам ЛНА абвінаваціла апалчэнцаў з Трыпалі і Місураты, якія падтрымлівалі Сараджа, у наўмысным абстрэле грамадзянскага аб’екта з дапамогай БМ-21 «Град», каб наладзіць грамадства супраць войскаў ППЛ. У гэты жа дзень паведамлялася, што сілы сараджыстаў аднавілі кантроль над мостам Аль-Захра ў паўднёвай частцы Трыпалі. Паступалі паведамленні аб цяжкіх сутыкненнях паміж сіламі УНЗ і ЛНА паблізу Азізіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1118156312582475776|title=مصادر العربية: اشتباكات عنيفة بالأسلحة الثقيلة في محيط العزيزية جنوب طرابلس #العربية_عاجل|last=عاجل|first=العربية|date=2019-04-16|website=@AlArabiya_Brk|language=ar|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt;.

У ноч з 16 на [[17 красавіка]] сталіца падвергнулася ракетнаму абстрэлу. Прадстаўнікі ЛНА практычна адразу адкінулі дачыненне да гэтай падзеі. Як заявіў кіраўнік прэс-службы камандавання Хафтара, мінулай ноччу Нацыянальная армія не ўжывала цяжкую зброю падчас ваенных аперацый. Акрамя таго, ён абвінаваціў у наўмысным абстрэле жылых кварталаў сталіцы з установак «Град» мясцовыя трыпалітанскія групоўкі Сараджа. На яго думку, іх мэтай было пасля ўскласці ўсю віну за гэта на хафтараўцаў&lt;ref&gt;[https://m.gazeta.ru/army/2019/04/17/12306853.shtml Ракетный удар: кто обстрелял Триполи // Газета.ру, 17 апреля 2019]&lt;/ref&gt;. Паводле выдання The Libya Observer, падчас абстрэлу загінулі чатыры чалавекі і яшчэ дваццаць тры паранены&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/17apr2019/tripoli_obstrel.html По Триполи нанесен ракетный удар, есть погибшие среди мирных жителей (ФОТО)]&lt;/ref&gt;.

[[18 красавіка]] адбываліся цяжкія сутыкненні ў раёне Саад і прыгарадзе Вадзі, дзе паветраныя сілы Хафтара здзейснілі некалькі авіяўдараў па цэлях УНЗ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/libyaalahrartv/status/1118646078117695489|title=#عاجل {{!}} مراسل الأحرار: غارة جوية على تمركزات قوات الوفاق في #وادي_الربيع وتحليق مستمر للطيران في سماء العاصمة
#العدوان_على_طرابلس|last=الأحرار|first=Libya Alahrar TV-قناة ليبيا|date=2019-04-17|website=@libyaalahrartv|language=ar|access-date=2019-04-18}}&lt;/ref&gt;.

З 19 па 20 красавіка на подступах да лівійскай сталіцы ішлі баі з прымяненнем авіяцыі: сілы, падкантрольныя Сараджу, спрабвалі атакаваць падраздзяленні ЛНА на паўднёвым і ўсходнім напрамках; авіяцыя УНЗ пяць разоў бамбіла населены пункт Гар’ян і тры разы — ваенную базу «Аль-Ватыя»&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/04/20/tripoli/ В Ливии заявили о тяжелых боях под Триполи] // Лента.ру, 20 апреля 2019&lt;/ref&gt;.

[[23 красавіка]] камандаванне Лівійскай Нацыянальнай Арміі абвесціла пра пачатак другога этапу наступальнай аперацыі на сталіцу&lt;ref&gt;[https://m.vz.ru/news/2019/4/23/974553.html Армия Хафтара начала вторую фазу наступления на Триполи]&lt;/ref&gt;. Прадстаўнік ЛНА распавёў, што атрады Хафтара вызначылі асноўныя і другарадныя пазіцыі УНЗ. Цяпер, паводле яго слоў, пачынаецца наступны этап аперацыі з удзелам пяхоты і артылерыі. У гэты жа дзень сілы хафтараўцаў у раёне авіябазы Эль-Джуфра падвергліся паветранай атацы з боку трох баявых самалётаў урада Сараджа, адзін з якіх атрымалася збіць&lt;ref name=&quot;Эль-Джуфра&quot;&gt;[https://ria.ru/20190423/1552970527.html Армия Хафтара заявила, что сбила самолет, пытавшийся атаковать авиабазу]&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага, [[24 красавіка]], ЛНА значна прасунуліся ў напрамку цэнтра Трыпалі, адкінуўшы апалчэнцаў-сараджыстаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/LiBya_73/status/1121178518476529664|title=Twitter|access-date=25 красавіка 2019|archive-date=30 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430121248/https://mobile.twitter.com/LiBya_73/status/1121178518476529664|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[27 красавіка]] БПЛА хафтараўцаў нанёс удар па сталіцы. Сярод забітых былі чатыры мясцовых жыхара і дзесяць салдат Сараджа&lt;ref name=&quot;ВПС&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.ru/online/news/3461617/ Столица Ливии подверглась авиаудару]&lt;/ref&gt;. Таксама ваенна-паветраныя сілы лівійскай нацыянальнай арміі абстралялі склад боепрыпасаў узброеных груповак у Трыпалі. На наступны дзень прадстаўнікі УНЗ заявілі, што ў бамбардзіроўцы сталіцы прымаюць удзел замежныя ВПС, у прыватнасці некаторыя арабскія краіны&lt;ref&gt;[https://m.vz.ru/news/2019/4/28/975513.html В ПНС заявили об участии иностранной авиации в боях над Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[29 красавіка]] ў прыгарадзе Салах-эд-Дзін сілы ўрада нацыянальнай згоды змаглі адцясніць атрады ЛНА&lt;ref name=&quot;бои&quot;&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2019/04/29/al-arabiya-voyska-marshala-haftara-otstupili-pod-tripoli «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи]&lt;/ref&gt;. У гэты ж час хафтараўцы значна прасунуліся да цэнтральных раёнаў сталіцы. Паведамлялася аб баях на подступах да сталіцы. Супрацьстаялыя бакі ўжывалі артылерыю і гранатамёты&lt;ref&gt;[https://www.mk.ru/incident/2019/04/29/armiya-khaftara-zayavila-chto-prorvalas-k-centru-tripoli.html Армия Хафтара заявила, что прорвалась к центру Триполи]&lt;/ref&gt;. Баявая авіяцыя ЛНА нанесла ўдары па ваеннаму каледжу ў гэтым раёне&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6389590 СМИ: армия Хафтара находится в 7 км от центра Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[30 красавіка]] з’явіліся паведамленні, што ў Місурату нібыта прыбыла група амерыканскіх ваеннаслужачых&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190430/1553197311.html Американские военные прибыли в ливийский город Мисрата]&lt;/ref&gt;.

=== Май ===
[[2 мая]] дэпутаты ППЛ на першым сходзе ў Трыпалі выступілі за любую ініцыятыву па спыненні баявых дзеянняў і наступлення на сталіцу. Пасяджэнне праходзіла ў няпоўным складзе і пад старшынствам дэпутата Садэка Кхэйлі. Гэта стала першым пасяджэннем ППЛ у сталіцы краіны&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190502/1553233172.html Ливийские парламентарии выступили против наступления на Триполи]&lt;/ref&gt;.

На наступны дзень, [[3 мая]], склалася спрэчная сітуацыя, паколькі сілы УНЗ заявілі аб адступленні арміі Хафтара на некалькі кіламетраў ад горада&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/05/03/armiya-haftara-otstupila-ot-tripoli/ |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503195936/https://news-front.info/2019/05/03/armiya-haftara-otstupila-ot-tripoli/ |archive-date=3 мая 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, калі як ЛНА — аб поўным сваім кантролі над усімі паўднёвымі кварталамі Трыпалі&lt;ref&gt;[https://ura-inform.com/ru/society/2019/05/03/livijskaja-natsionalnaja-armija-vzjala-pod-kontrol-vsju-juzhnuju-chast-tripoli]&lt;/ref&gt;.

Ужо [[4 мая]] кіраўнік урада нацыянальнай згоды Фаіз Сарадж на фоне поспехаў ЛНА заявіў аб жаданні супрацоўніцтва з Масквой «ва ўсіх абласцях»&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2019/5/4/976208.html В осажденном Хафтаром Триполи захотели сотрудничать с Москвой во всех областях] // Взгляд, 4 мая 2019&lt;/ref&gt;.

[[5 мая]] лівійская нацыянальная армія ў ходзе паветраных удараў знішчыла аператыўны штаб сараджыстаў. Прамым ударам падвергліся дыпламатычны клуб і дарога, якая вядзе да мячэці Эль-Кахілі. Раней лівійскае аддзяленне [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] паведаміла, што ў выніку баявых дзеянняў за месяц загінулі 345 чалавек&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/world/news/628199-liviya-haftar-shtab-nacsoglasiya?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop]&lt;/ref&gt;.

[[7 мая]] байцам Лівійскай нацыянальнай арміі Халіфа Хафтара ўдалося збіць знішчальнік УНЗ Mirage F1 пад Трыпалі. Пілот быў узяты ў палон. Як паведамлялася, лётчык апынуўся грамадзянінам [[Партугалія|Партугаліі]]&lt;ref name=&quot;7 мая&quot;&gt;[https://m.5-tv.ru/news/249939/pilot-sbitogo-lna-pod-tripoli-istrebitela-zahvacen-vplen/ Пилот сбитого ЛНА под Триполи истребителя захвачен в плен]&lt;/ref&gt;.

[[9 мая]] самалёты ЛНА нанеслі ўдары па батальёне Cenzur Atlılar у раёне Джанзур на захад ад Трыпалі. Адначасова Ф. Сарадж сустрэўся з прэзідэнтам Францыі Э. Макрон. Апошні выказаў сваю падтрымку трыпалітанскаму ўраду&lt;ref name=&quot;eadaily.com&quot;&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2019/05/09/shestaya-nedelya-boyov-za-tripoli-lna-bombit-pns-saradzh-vstretilsya-s-makronom Шестая неделя боёв за Триполи: ЛНА бомбит ПНС, Сарадж встретился с Макроном]&lt;/ref&gt;.

[[11 мая]] армія Хафтара захапіла значную частку раёна Аль-Азізія, у той час як ВПС нанеслі шэраг авіяўдараў па пазіцыях сараджыстаў у раёнах Вадзі-эль-Рабіх і Айн-Зара&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1718551/lna-advances-tripoli-opens-new-front-sirte |title=Архіўная копія |access-date=14 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629104727/https://aawsat.com/english/home/article/1718551/lna-advances-tripoli-opens-new-front-sirte |archive-date=29 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[13 мая]] сілы Хафтара авалодалі аэрапортам Трыпалі, і цалкам захапілі населеныя пункты Гар’ян, Касір-Бенгашыр, Сук-эль-Хаміс, Аль-Завія&lt;ref&gt;https://www.libyanexpress.com/libyan-air-force-targets-haftars-forces-in-tripoli-airport-and-gharyan-positions/&lt;/ref&gt;.

[[22 мая]] на малдаўскім інфасайце «Блокнот» з’явіўся артыкул, у якім паведамлялася, што, як мяркуецца, на баку Сараджа ў раёне Трыпалі змагаюцца найміты з [[Малдова|Малдовы]]. Сайт спасылаўся на лівійскага журналіста Фараха Альярыха. Той на сваёй старонцы ў [[Twitter|Твітары]] размясціў фота карабля Amazon Giurgiulesti пад малдаўскім сцягам. На борце былі МРАПы амерыканскай вытворчасці, а таксама ўзброеныя людзі, якія магчыма з’яўляліся грамадзянамі Рэспублікі Малдова&lt;ref name=&quot;Малдова&quot;&gt;[http://bloknot-moldova.md/news/moldavskie-nayemniki-voyuyut-v-livii-1103334 Молдавские наёмники воюют в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190524042604/http://bloknot-moldova.md/news/moldavskie-nayemniki-voyuyut-v-livii-1103334 |date=24 мая 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 мая]] брыгада Місураты распачала спробу захапіць паўднёвы раён Азізія, утрымоўваны прыхільнікамі Джамахірыі з НФВЛ. У выніку шматгадзіннага бою брыгада страціла 19 чалавек забітымі, больш за 30 параненымі, поўнасцю знішчаны 1 танк [[Т-55]], а таксама бранявік турэцкай вытворчасці BMC Kirpi II&lt;ref name=&quot;28 мая&quot;&gt;[https://ja-za-kaddafi.livejournal.com/1469993.html Бой за Триполи.]&lt;/ref&gt;.

=== Чэрвень ===
[[File:MiG23s (12573874093).jpg|thumb|left|Даваенны фотаздымак аэропорта Мітыга.]]
У пачатку чэрвеня трыпалітанскі ўрад разгарнуў наступленне на міжнародны аэрапорт Мітыга, але пацярпеў няўдачу. [[6 чэрвеня]] ўзлётна-пасадачная паласа міжнароднага аэрапорта ў Трыпалі была абстраляная вайсковым самалётам сараджыстаў&lt;ref&gt;[https://www.mk.ru/incident/2019/06/06/v-tripoli-zayavili-ob-obstrele-aeroporta-voennym-samoletom.html В Триполи заявили об обстреле аэропорта военным самолетом]&lt;/ref&gt;.

[[3 чэрвеня]] хафтараўцы падчас сутычкі захапілі 21 баявы аўтамабіль праціўніка ў паўднёвай частцы горада&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://southfront.org/clashes-between-gna-and-lna-forces-continue-near-tripoli-airport-map-update/ |title=Архіўная копія |access-date=18 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611201001/https://southfront.org/clashes-between-gna-and-lna-forces-continue-near-tripoli-airport-map-update/ |archive-date=11 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[13 чэрвеня]] яны абвясцілі аб знішчэнні самалёта УНЗ, які быў збіты імі ў 20 км ад Місураты. Прыхільнікі Сараджа пацвердзілі страту лятальнага апарата, але паведамілі, што крушэнне адбылося з-за непаладак у машыне&lt;ref name=lnajune13&gt;{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/news/libya-air-force-aircraft-crashes-pilot-killed-haftars-forces-claim-shoot-down|title=Libya Air Force aircraft crashes, pilot killed as Haftar's forces claim the shoot-down|author=AbdulkaderAssad|publisher=Libya Observer|date=13 June 2019|access-date=14 June 2019|archive-date=16 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084826/https://www.libyaobserver.ly/news/libya-air-force-aircraft-crashes-pilot-killed-haftars-forces-claim-shoot-down|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[26 чэрвеня]] фарміраванні прэм’ера Фаіза Сараджа адбілі ў ЛНА стратэгічна важны горад Гар’ян у 75 км на поўдзень ад сталіцы&lt;ref name=&quot;Ахмед аль-Місмары&quot;/&gt;

Па даных штаба сіл Хафтара, [[28 чэрвеня]] беспілотнік УНЗ быў збіты ў небе над шашой у Міжнародны аэрапорт Трыпалі пасля таго, як ён паспрабаваў атакаваць пазіцыі ЛНА. Збіты беспілотнік, як дадалі вайскоўцы, быў выраблены ў Турцыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news-front.info/2019/06/29/armiya-haftara-sbila-bespilotnik-pravitelstvennyh-sil-v-tripoli/ |title=АРМИЯ ХАФТАРА СБИЛА БЕСПИЛОТНИК ПРАВИТЕЛЬСТВЕННЫХ СИЛ В ТРИПОЛИ |access-date=29 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629190139/https://news-front.info/2019/06/29/armiya-haftara-sbila-bespilotnik-pravitelstvennyh-sil-v-tripoli/ |archive-date=29 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[29 чэрвеня]] афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары абвінаваціў Турэцкую Рэспубліку ў прамым ваенным умяшанні ў баявыя дзеянні ў раёне Трыпалі. Ён заявіў&lt;ref name=&quot;Ахмед аль-Місмары&quot;&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6609422 Ливийская армия обвинила Турцию во вторжении и пригрозила атаками на своей территории]&lt;/ref&gt;: {{Цытата|''Турцыя ажыццявіла прамое ўмяшальніцтва ў бітву за Трыпалі з боку мора, паветра і сушы. Яна забяспечыла паветраную падтрымку падчас уварвання паўстанцаў [сіл Сараджа] у горад Гар’ян. Турцыя ўдзельнічае ў баях, падаючы сілу і тэхніку. Турэцкія мэты ў Лівіі — варожыя мэты. Армія рашуча адкажа на гэтую агрэсію.''}}

У той жа час, Халіфа Хафтар аддаў загад закрыць паветраную прастору над Трыпалі для грамадзянскіх самалётаў Турцыі, і атакаваць турэцкія караблі ў выпадку іх набліжэння да берагоў Лівіі. Прычынай гэтаму паслужыла падтрымка Урада нацыянальнай згоды, у якой ЛНА абвінавачвала дзяржаву&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190629/1556034778.html|title=Армия Хафтара получила приказ атаковать турецкие корабли у берегов Ливии|date=20190629T0104+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt;. У той жа час сілы Хафтара затрымалі шасцярых турэцкіх грамадзян, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з турэцкімі спецслужбамі. Анкара запатрабавала іх неадкладнага вызвалення, і папярэдзіла, што агрэсіўныя дзеянні прывядуць да сур’ёзных наступстваў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2019/07/01/turciya-predupredila-liviyskuyu-nacionalnuyu-armiyu-o-sereznykh-posledstviyakh.html|title=Турция предупредила Ливийскую национальную армию о серьезных последствиях|publisher=www.mk.ru|lang=ru|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt;. Ужо [[1 ліпеня]] хафтараўцы вызвалілі затрыманых турэцкіх грамадзян&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/07/01/marshal-haftar-osvobodil-tureckih-grazhdan|title=Маршал Хафтар освободил турецких граждан|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Ліпень ===
[[File:Situation in Libya (July 2019).svg|thumb|Агульная сітуацыя ў Лівіі ў ліпені.]]
[[File:Combattants du GNA Tripoli 2019 (1).jpg|thumb|Сараджысты ў Трыпалі, Лівія, 7 ліпеня 2019.]]
[[3 ліпеня]] па цэнтры ўтрыманні мігрантаў у прыгарадзе Трыпалі быў нанесены [[Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры (2019)|авіяўдар]]. У выніку 53 чалавекі загінулі, больш за сотню параненыя. Сцвярджаецца, што налёт здзейснены сіламі ЛНА&lt;ref&gt;{{Cite news|access-date=2019-07-04|date=2019-07-03|website=Reuters|title=По меньшей мере 44 человека погибли в результате авиаудара по...|url=https://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN1TY1F2-ORUTP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704191706/https://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN1TY1F2-ORUTP|archive-date=4 ліпеня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[4 ліпеня]] комплекс «Панцыр-С1» збіў баявы самалёт Л-39 УНЗ у раёне горада Тархун ля Трыпалі&lt;ref name=&quot;панцирь-с1&quot;&gt;[https://rg.ru/2019/07/05/kompleks-pancir-s1-sbil-boevoj-samolet-v-livii.html Комплекс &quot;Панцирь-С1&quot; сбил боевой самолет в Ливии]&lt;/ref&gt;.

[[6 ліпеня]] [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] афіцыйна далучыўся да наступлення ЛНА на Трыпалі&lt;ref name=&quot;джамахирия&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|title=Tobruk MP claims terrorists from Turkey support Tripoli government against Haftar|date=2019-07-06|website=Uprising Today|language=en-US|quote=There are also reports that the Popular Front for the Liberation of Libya, a pro-Jamahiriya resistance organisation led by Saif al-Islam al-Gaddafi, the son of Brotherly Leader Muammar al-Gaddafi who was overthrown and murdered in 2011, is supporting the Tobruk-based forces.|access-date=9 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706203248/https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|archive-date=6 ліпеня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

7—8 ліпеня сілы прем’ера Сараджа распачалі магутнае контрнаступленне ў паўднёвым прыгарадзе Трыпалі Калат Аль-Фурджан. Атаку падтрымлівалі танкі [[Т-55]] і [[Т-62]]. Лівійская Нацыянальная Армія таксама ўжыла артылерыю і бранятэхніку. У адбіцці атакі былі задзейнічаныя разлікі СТРК. На дапамогу пяхоце высунуліся танкі Т-55 арміі Хафтара. У выніку кароткага, але жорсткага бою агнём з СТРК і РПГ былі знішчаныя як мінімум два Т-62 сіл УНЗ, а таксама да 20 чалавек&lt;ref&gt;[http://anna-news.info/armiya-haftara-otrazila-tankovuyu-ataku-pns-na-yuge-tripoli/ Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[10 ліпеня]] авіяцыя ЛНА нанесла авіяўдар па паліцэйскай школе ў Гар’яне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.trt.net.tr/russian/mir/2019/07/10/aviatsiia-liviiskoi-natsional-noi-armii-naniesla-udary-po-politsieiskoi-shkolie-v-ghorodie-gir-ian-1233212|title=Авиация Ливийской национальной армии нанесла удары по полицейской школе в городе Гирьян {{!}} TRT Russian Русский|publisher=www.trt.net.tr|lang=ru-RU|access-date=2019-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710092349/https://www.trt.net.tr/russian/mir/2019/07/10/aviatsiia-liviiskoi-natsional-noi-armii-naniesla-udary-po-politsieiskoi-shkolie-v-ghorodie-gir-ian-1233212|archive-date=10 ліпеня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[14 ліпеня]] камандуючы 73-й перадавой брыгады ЛНА генерал Саліх Бухаліка паведаміў, што войскі Хафтара рыхтуюць новае наступленне на Трыпалі&lt;ref name=&quot;73-я перадавая&quot;&gt;[https://ria.ru/20190714/1556498756.html Ливийская национальная армия начинает новое наступление на Триполи]&lt;/ref&gt;. [[19 ліпеня]] Ваенна-паветраныя сілы Лівійскай нацыянальнай арміі абстралялі самалёт сараджыстаў на ваеннай базе ў раёне міжнароднага аэрапорта Мітыга блізу Трыпалі. Паветраная гавань была экстрана зачыненая на некаторы час&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/07/19/aeroport-tripoli-priostanovil-rabotu-iz-za-raketnogo-obstrela.html Аэропорт Триполи приостановил работу из-за ракетного обстрела]&lt;/ref&gt;.

[[22 ліпеня]] самалёт L-39ZO «Альбатрос» войскаў фельдмаршала Хафтара з-за пашкоджанняў ад дзеянняў СПА трыпалітанскага ўрада прызямліўся на аўтатрасе на поўдні Туніса. Лётчыка затрымалі&lt;ref name=&quot;Тунис&quot;&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/accidents/2670178.html |title=В Тунисе совершил аварийную посадку ливийский учебный истребитель |access-date=22 ліпеня 2019 |archive-date=22 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722135301/https://regnum.ru/news/accidents/2670178.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Адначасова ў аэрапорце Мітыга ў Трыпалі (на той час цалкам кантраляваўся ЛНА Хафтара) у выніку баёў 21—22 чэрвеня і падчас артылерыйскага абстрэлу знішчаны ўкраінскі грузавы Ан-124 (бартавы нумар 5A-DKN)&lt;ref&gt;[http://avia.pro/news/samolyot-124-polnostyu-unichtozhen-minomyotnym-udarom] // avia.pro&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2019/06/22/tripoli/|title=Ан-124 разбомбили в Ливии|publisher=lenta.ru|access-date=2019-06-22}}&lt;/ref&gt;.

[[25 ліпеня]] каля 1000 байцоў [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]] прыбылі ў Лівію для падтрымкі наступлення на Трыпалі&lt;ref name=&quot;суданцы&quot;&gt;{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[26 ліпеня]] ў аэрапорце Аль-Джуфра на паўночным захадзе краіны пад ударам БПЛА хафтараўцаў трапілі два ўкраінскіх Іл-76ТД. Адзін з лётчыкаў загінуў. Пра інцыдэнт стала вядома толькі праз два дні&lt;ref&gt;[https://strana.ua/news/213977-podrobnosti-ataki-na-ukrainskie-samolety-v-livii.html?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop &quot;Летчик погиб, спасая документы&quot;. Подробности атаки на украинские самолеты в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628074709/https://strana.ua/news/213977-podrobnosti-ataki-na-ukrainskie-samolety-v-livii.html?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop |date=28 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;. Таксама казалася, што сілы Хафтара атакавалі Міжнародны аэрапорт Місураты, знішчыўшы ангар з турэцкімі ўдарнымі беспілотнікамі&lt;ref&gt;[http://avia.pro/news/samolyot-124-polnostyu-unichtozhen-minomyotnym-udarom Самолёт Ан-124 полностью уничтожен миномётным ударом]&lt;/ref&gt;.

[[27 ліпеня]] ВПС ЛНА маршала Халіфа Хафтара нанеслі ўдары па ваенных мэтах на тэрыторыі лётнага вучылішча ў горадзе Місурата на паўночным захадзе краіны. У той жа дзень сараджысты захапілі ваенны лагер Эн-Наклія, размешчаны на поўдзень ад Трыпалі&lt;ref name=&quot;27 июля&quot;&gt;[https://ria.ru/20190727/1556927865.html Источник: ВВС армии Хафтара нанесли удары по летному училищу в Мисрате]&lt;/ref&gt;.

[[28 ліпеня]] Урад нацыянальнай згоды абвінаваціў хафтараўцаў y нанясенні авіяўдару па палявому шпіталю ў Трыпалі, заявіўшы, што яго ахвярамі сталі пяць лекараў. Яшчэ восем членаў медыцынскага персаналу атрымалі раненні&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190728/1556955560.html ПНС обвинило армию Хафтара в авиаударе по полевому госпиталю в Триполи]&lt;/ref&gt;.

=== Жнівень ===
[[3 жніўня]], згодна з непацверджанымі данымі, у раёне горада Місурата быў збіты БПЛА Wing Loong кітайскай вытворчасці. Машына належала УС [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]. Гэты беспілотнік выкарыстоўваўся хафтараўцамі. Паведамляецца, што БПЛА быў знішчаны пры дапамозе комплексу СПА С-125 сіл урада Фаіза Сараджа&lt;ref name=&quot;август&quot;&gt;[https://topwar.ru/160872-v-livii-sbit-kitajskij-bpla-prinadlezhaschij-oaje.html В Ливии сбит китайский БПЛА, принадлежащий ОАЭ]&lt;/ref&gt;.

[[6 жніўня]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі авіяўдар па базе ВПС урада нацыянальнай згоды ў раёне горада Місурата, у выніку чаго быў знішчаны яшчэ адзін самалёт Іл-76. Таксама знішчана вялікая колькасць зброі, якая, як сцвярджаў ваенны аналітык Бабак Тагвей, прызначалася для сараджыстаў у Лівіі&lt;ref name=&quot;укр&quot;&gt;{{Cite web |url=https://m.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201986628-m6cw2.html |title=В Ливии уничтожили еще один самолет Ил-76 с оружием |access-date=6 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806182549/https://m.tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201986628-m6cw2.html |archive-date=6 жніўня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Паводле яго заявы, зброю перавезлі з Турцыі. Як высветлілася пазней, перавоз праводзіў самалёт, які быў арандаваны ў адной з украінскіх кампаній&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190806/1557234152.html Уничтоженный в Ливии Ил-76 с боеприпасами был арендован на Украине]&lt;/ref&gt;.

[[10 жніўня]] лівійская нацыянальная армія Халіфа Хафтара абвясціла аб спыненні агню з суботы па панядзелак у сувязі са святам [[Курбан-байрам|Ід аль-Адха (Курбан-байрам)]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190810/1557377279.html Ливийская армия Хафтара согласилась на перемирие на время Курбан-байрама]&lt;/ref&gt;.

[[12 жніўня]] паўднёваеменскія сепаратысты заявілі пра гатоўнасць дапамагчы сілам ЛНА ўзяць пад кантроль Трыпалі. Як напісаў у сваім Twitter намеснік кіраўніка [[Паўднёвы Пераходны Савет|Пераходнага савета Паўднёвага Емена]] Хані бен Брэк, «у гэтыя дні фельдмаршал Хафтар прадпрымае рашучыя дзеянні ў дачыненні да тэрарыстычных атрадаў, падтрымоўваных Катарам і Турцыяй»&lt;ref name=&quot;сепары&quot;&gt;[https://ria.ru/20190812/1557430039.html Сепаратисты хотят помочь Хафтару взять под контроль Триполи]&lt;/ref&gt;.

Пасля трохдзённага перамір’я падчас свята баі аднавіліся: [[13 жніўня]] самалёты ЛНА нанеслі паветраныя ўдары па паўднёвых ускраінах Трыпалі. Таксама бамбілі ваенна-паветраную базу ў Місураце; па словах прадстаўнікоў ЛНА, ім удалося знішчыць турэцкі самалёт і дзве радыёлакацыйныя станцыі (меркавана П-12 і П-14) на тэрыторыі каледжа ВПС. Прадстаўнікі Хафтара заяўлялі, што на тэрыторыі Лівіі дзейнічалі як вайсковыя афіцэры УС Турцыі, так і кадравыя разведчыкі, а таксама джыхадзісты, якіх перакідваюць з [[Сірыя|Сірыі]]&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2019-08-13/6_7648_war.html Ливия снова погрузилась в гражданскую войну] // НГ, 13.08.2019&lt;/ref&gt;. [[15 жніўня]] ВПС ЛНА нанеслі ўдар па міжнародным аэрапорце Зуара, непадалёк ад мяжы з Тунісам. Па даных тэлеканала Libya A-Ahrar, ахвяраў няма&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190815/1557528116.html ВВС Хафтара ударили по международному аэропорту Зуара в Ливии]&lt;/ref&gt;. Як пазней заявілі хафтараўцы, мэтай удару былі турэцкія беспілотнікі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190815/1557542898.html В армии Хафтара объяснили, почему нанесли удар по аэропорту Зуара]&lt;/ref&gt;. [[18 жніўня]] ваенна-паветраныя сілы арміі Халіфа Хафтара знішчылі недабудованую турэцкую ваенную базу недалёка ад горада Місурата. Прадстаўнік аператыўнага камандавання ЛНА паведаміў, што самалёты нанеслі некалькі ракетных удараў па тэрыторыі, дзе рэалізоўвалася будаўніцтва ваеннага аб’екта&lt;ref&gt;[https://military.pravda.ru/news/1429859-lna/ Армия Хафтара уничтожила турецкую базу около Мисурата]&lt;/ref&gt;.

[[21 жніўня]] войскі Хафтара абвясцілі аб акружэнні горада Гар’ян, падкантрольнага УНЗ. Па словах іх прадстаўніка палкоўніка Халеда аль-Махджуба, сілы ЛНА праводзяць аперацыі з мэтай знішчэння баз турэцкіх беспілотнікаў, якія былі задзейнічаныя ў баях на баку сараджыстаў.

[[25 жніўня]] падчас авіаналёта ЛНА на горад Гар’ян загінулі сем прыхільнікаў урада Сараджа. Акрамя таго, у ходзе ўзброеных сутыкненняў блізу Гар’яна, па даных камандавання хафтараўцаў, былі ліквідаваныя яшчэ 12 байцоў УНЗ і 20 параненыя. Сярод забітых — верхавод мясцовай групоўкі баевікоў Валід аль-Башыр Бельхадж і два палявых камандзіра, што раней ваявалі ў шэрагах тэрарыстычнай групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]». Прадстаўнік камандавання таксама адзначыў, што войскі ўзялі пад кантроль мясцовасць у раёне Гут ар-Рых на поўдні Гар’яна. У сваю чаргу, галоўная медустанова горада была пераведзена ў рэжым надзвычайнай сітуацыі з прычыны «паступлення забітых і параненых у выніку паветранай бамбардзіроўкі»&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6797047 Ливийская армия заявила о семи убитых при авианалете близ города Гарьян]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190825/1557891049.html Армия Хафтара рассказала об успешном проведении операции в Гарьяне]&lt;/ref&gt;.

[[29 жніўня]] армія Хафтара абвінаваціла Турцыю ў нападах на мірных жыхароў у Асбіі за 120 км на паўднёвы захад ад Трыпалі. Армія паведаміла пра турэцкі беспілотнік, якія нібыта атакаваў Асбію. У выніку гэтай бамбардзіроўкі былі забітыя чацвёра мірных жыхароў&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/470227-armiya-khaftara-obvinila-turciyu-v-gibeli-prostykh-grazhdan-livii Армия Хафтара обвинила Турцию в гибели простых граждан Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901051236/https://nation-news.ru/470227-armiya-khaftara-obvinila-turciyu-v-gibeli-prostykh-grazhdan-livii |date=1 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

=== Верасень ===
[[3 верасня]] аэрапорт Мітыга з-за меркаванняў бяспекі зноў прыпыніў сваю працу&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1208925-pravitelstvo-nacsoglasiya-livii-priostanovilo-polety-v-aeroportu-tripoli Правительство нацсогласия Ливии приостановило полеты в аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190903160133/https://riafan.ru/1208925-pravitelstvo-nacsoglasiya-livii-priostanovilo-polety-v-aeroportu-tripoli |date=3 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[8 верасня]] хафтараўцы ўзялі паўднёвы раён Трыпалі — Эр-Рамле, што размешчаны ў непасрэднай блізкасці ад нефункцыянуючага доўгі час міжнароднага аэрапорта. Паступала таксама інфармацыя аб баях у населеным пункце Эс-Сбіа, што знаходзіцца за 10 км на поўдзень ад паветранай гавані. У сутыкненнях з абодвух бакоў прымянялася баявая авіяцыя, у тым ліку беспілотнікі. Між іншым, як перадаў партал навінаў Al Mutawassit, у падкантрольны УНЗ горад Эз-Завія паступілі дзесяткі загінулых і параненых з шэрагаў атрадаў Сараджа. У ліку забітых — адзін з верхаводаў экстрэмісцкіх фармаванняў «[[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]», касцяк якога складаюць фарміраванні ўльтрарадыкальнай [[салафія|салафіцкай]] групоўкі «[[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]]»&lt;ref name=&quot;исламисты &quot;&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860856 СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[9 верасня]] войскі прэм’ер-міністра Сараджа перашлі ў контрнаступленне на поўдзень ад сталіцы. Па словах прадстаўніка арміі УНЗ Мухамада Кануну, байцы Хафтара пацярпелі паразу ў гэтым раёне&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190909/1558465734.html В ПНС Ливии заявили, что силы Хафтара терпят поражение под Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[13 верасня]] ЛНА збіла два турэцкіх БПЛА ў раёне авіябазы «Аль-Джуфра», яшчэ адзін — у раёне Куфры&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/473542-liviiskie-vvs-sbili-tureckie-bespilotniki-v-misrate Ливийские ВВС сбили турецкие беспилотники в Мисрате]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

[[14 верасня]] трое вайскоўцаў-хафтараўцаў загінулі ў выніку ўдару турэцкіх беспілотнікаў на поўдзень ад Трыпалі. Ахвярамі ўдару сталі байцы ў званнях палкоўніка, капітана і салдата. Між тым афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмад аль-Місмары ў відэазвароце заявіў, што армія Хафтара адбіла спробу паветрана-наземнага нападу УНЗ на базу «Аль-Джуфра»&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190914/1558682513.html Армия Хафтара сообщила о гибели трех военных при ударе турецких БПЛА]&lt;/ref&gt;. Адначасова ў горадзе Гар’ян успыхнулі жорсткія сутыкненні пасля таго, як сілы Сараджа прыступілі да нарошчвання групоўкі сваіх войск побач з населеным пунктам. У ЛНА паведамілі, што масіраваныя перастрэлкі пачаліся ў выніку барацьбы за кантроль за адну з заправачных станцый — стратэгічны аб’ект у горадзе, які забяспечвае палівам. Акрамя таго, войскі Урада нацыянальнай згоды пачалі аперацыю ''«Буркан аль-Гадаб»'' з мэтай ліквідацыі анклаваў ЛНА ў горадзе Урбан, што за 30 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад Гар’яна. Паводле звестак мясцовых уладаў, абвастрэнне сітуацыі ўжо стала прычынай новага патоку бежанцаў у Трыпалі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/2719103.html |title=В Ливии возобновились вооруженные столкновения к югу от Триполи |access-date=17 верасня 2019 |archive-date=22 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922171952/https://regnum.ru/news/2719103.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[20 верасня]] ў выніку авіяўдару па паўднёвых раёнах Трыпалі загінулі 14 прыхільнікаў УНЗ. Таксама была знішчана ваенная тэхніка. На працягу папярэдніх 48 гадзін ВПС ЛНА атрымалася правесці 30 авіяўдараў паблізу сталіцы&lt;ref&gt;[https://www.depo.ua/rus/svit/u-livii-armiya-khaftara-aviaudarom-vbila-14-uryadovikh-viyskovikh-201909201031946 В Ливии армия Хафтара авиаударом убила 14 правительственных военных]&lt;/ref&gt;.

[[21 верасня]] прадстаўнік ЛНА заявіў аб пачатку шырокамаштабнага наступлення ў паўднёвай частцы Трыпалі. Баі пачаліся ў напрамку алеі і дарогі аэрапорта, Салах-эд-Дзін і Айн-Зара. Да [[22 верасня]] ў баях на поўдні сталіцы загінула адзінаццаць прыхільнікаў урада Сараджа і сямёра вайскоўцаў ЛНА&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2726207.html |title=военнослужащих погибли в Триполи за истекшие сутки |access-date=22 верасня 2019 |archive-date=22 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922163916/https://regnum.ru/news/polit/2726207.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень сілы УНЗ збілі беспілотнік «Арлан». Беспілотнікі гэтага тыпу ў свой час былі пастаўлены Расіяй у Аб’яднаныя Арабскія Эміраты. ААЭ ў сваю чаргу адправілі іх ЛНА Хафтара. Па некаторых даных, дроны абслугоўваліся спецыялістамі з Эміратаў&lt;ref name=&quot;орлан&quot;&gt;[http://anna-news.info/v-livii-sbit-bespilotnik-orlan/ В Ливии сбит беспилотник «Орлан»]&lt;/ref&gt;.

Між тым авіяцыя фельдмаршала Хафтара атакавала склады УНЗ. Па заяве ЛНА, больш за 90 сараджыстаў загінулі і 150 параненыя&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6914492 https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6914492 В Триполи погибли более 90 бойцов правительственных отрядов из-за авиаударов армии Хафтара]&lt;/ref&gt;.

[[23 верасня]], падчас свайго наступлення на Эз-Завію, у горадзе Бір-Алак ЛНА, па словах аднаго з мясцовых жыхароў, сутыкнулася з чадскімі наёмнікамі. Ваенныя вымусілі наймітаў адступіць, але апошнія ў адказ пайшлі ў контратаку пры падтрымцы турэцкіх ударных беспілотнікаў. Бой доўжылася цэлы дзень, у выніку чаго хафтараўцы занялі горад. Мячэць і некалькі дамоў мясцовага насельніцтва апынуліся разбуранымі&lt;ref name=&quot;чадийцы&quot;&gt;[https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302194641/https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna |date=2 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

[[24 верасня]] авіяцыя Сараджа нанесла ўдар па горадзе Эз-Завія, падчас чаго былі забітыя трое расійскіх наймітаў&lt;ref name=&quot;24сент&quot;&gt;[https://news.ru/africa/tri-rossijskih-nayomnika-pogibli-pri-aviaudarah-v-livii/ Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии]&lt;/ref&gt;. Тым жа часам італьянскі карабель Grande Gabon даставіў сараджыстам у Місураце парадку 2 тысяч аўтамабіляў, 180 адзінак БТР, беспілотнікаў і стралковай зброі.

[[26 верасня]] ваенна-паветраныя сілы Хафтара нанеслі ўдар па аэрапорце Мітыга, знішчыўшы адзін турэцкі беспілотнік, ваенны склад і агнявыя пазіцыі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190926/1559139530.html Армия Хафтара заявила об уничтожении турецкого беспилотника в Триполи]&lt;/ref&gt;. Па заяве УНЗ, атака была здзейсненая пры прамым удзеле ААЭ&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2019/09/26/smi-drony-vs-oae-atakovali-aeroport-liviyskogo-tripoli СМИ: Дроны ВС ОАЭ атаковали аэропорт ливийского Триполи]&lt;/ref&gt;. [[29 верасня]] авіяцыя фельдмаршала Хафтара нанесла новы ўдар па Мітызе, знішчыўшы МіГ-23 ВПС УНЗ&lt;ref name=&quot;29сент&quot;&gt;[http://anna-news.info/vvs-haftara-unichtozhili-mig-23-pns/ ВВС Хафтара уничтожили МиГ-23 ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Кастрычнік ===
[[2 кастрычніка]] армія фельдмаршала Хафтара заявіла аб знішчэнні ў ходзе паветранай аперацыі некалькіх турэцкіх беспілотных лятальных апаратаў, што захоўваліся ў аэрапортах гарадоў Мітыга і Місурата&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6952197 СМИ: ВВС Ливийской национальной армии уничтожили турецкие беспилотники в двух аэропортах]&lt;/ref&gt;.

[[3 кастрычніка]] ЛНА абстраляла паўднёвыя кварталы Трыпалі, з-за чаго загінулі двое мірных жыхароў. На наступны дзень абстрэлы аднавіліся. У выніку новых атак загінулі яшчэ двое некамбатантаў, адзін з іх з’яўляўся грамадзянінам [[Марока]]&lt;ref name=&quot;мараканец&quot;/&gt;.

[[8 кастрычніка]] падчас авіяўдару ВПС ЛНА па шпіталі на поўдні Трыпалі загінуў адзін лекар. Таксама былі параненыя дзве медсястры. Міністэрства аховы здароўя УНЗ у сваёй заяве асудзіла налёт, ахарактарызаваўшы яго як «неапраўданую і зверскую атаку на палявы шпіталь і яго персанал»&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-10/08/c_138455790.htm Один врач погиб, две медсестры пострадали в результате авиудара на юге Триполи]&lt;/ref&gt;. [[15 кастрычніка]] ў выніку чарговага авіяналёта ВПС ЛНА ў Трыпалі загінулі трое непаўналетніх. Таксама паведамлялася аб некалькіх параненых. Камандаванне Лівійскай нацыянальнай арміі адмаўляла датычнасць да інцыдэнту&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-10/15/c_138472867.htm Три ребенка погибли в результате авиаудара в Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[17 кастрычніка]] афіцыйны прадстаўнік урадавых сіл Махамед Ганона заявіў, што сараджысты нанеслі дзевяць паветраных удараў па пазіцыях ЛНА. У выніку авіяўдараў былі знішчаныя два аўтамабілі, два танкі, адна артылерыйская ўстаноўка, якая, як гаворыцца ў заяве, ужывалася для бамбардзіровак жылых раёнаў. У той жа час сілы фельдмаршала Хафтара абвясцілі аб нанясенні ўдару па УНЗ у цэнтральнай частцы Трыпалі, аднак падрабязнасцяў аб ахвярах не раскрылі&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-10/18/c_138481975.htm Поддерживаемые ООН правительственные силы нанесли 9 авиаударов по позициям &quot;Ливийской Национальной армии&quot; близ Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[22 кастрычніка]] авіяцыя хафтараўцаў нанесла авіяўдары па доўгачасовых агнявых кропках, складах зброі і інфраструктуры ваеннай часці ў аэрапорце Мітыга, якія фарміраванні і ўзброеныя групоўкі выкарыстоўвалі для захоўвання тэхнікі і ракет турэцкіх беспілотнікаў. У сваю чаргу, урад нацыянальнай згоды заявіў, што авіяцыя ЛНА нанесла ўдары па іх пазіцыях у шэрагу раёнаў на ўсходзе і поўдні лівійскай сталіцы&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20191022/1560087942.html ВВС армии Хафтара нанесли удары по складам оружия в аэропорту Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[28 лістапада]] Турцыя і УНЗ заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Эрдаган зацвердзіў яго [[26 снежня]] і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі&lt;ref name=&quot;дамова&quot;&gt;[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]&lt;/ref&gt;.

=== Лістапад ===
[[4 лістапада]] авіяцыя Хафтара нанесла чатыры ўдары па тэрыторыі аэрапорта Мітыга&lt;ref name=&quot;4 лiстапада&quot;&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2019/11/04/saradzh-obvinyaet-haftara-v-novyh-aviaudarah-po-aeroportu-tripoli Сарадж обвиняет Хафтара в новых авиаударах по аэропорту Триполи]&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень сямёра хафтараўцаў на поўдні Трыпалі былі ўзятыя ў палон&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-11/04/c_138527475.htm Семеро солдат армии, базирующейся на востоке Ливии, были захвачены в ходе столкновений на юге Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[16 лістапада]] Палата прадстаўнікоў заявіла, што падкантрольная ёй ЛНА разгарнула інтэнсіўныя авіяўдары па сілах урада Сараджа. Акрамя паветраных удараў, быў праведзены шэраг наземных нападаў на пазіцыі і аб’екты УНЗ вакол сталіцы. Паведамлялася, што хафтараўцам атрымалася знішчыць тры грузавікі, загружаных боепрыпасамі&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-11/17/c_138561613.htm Базирующаяся на востоке Ливии армия совершила авиаудары по силам поддерживаемого ООН правительства]&lt;/ref&gt;.

У гэты момант міністр унутраных спраў УНЗ Лівіі Фатхі Башага сустрэўся з намеснікам саветніка [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па нацбяспецы на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы Вікторыяй Коц. У перамовах таксама прыняў удзел кіраўнік МЗС сараджыстаў Мухамад Зяла. Гаворка ішла аб умацаванні бяспекі, гуманітарнай сітуацыі, а таксама аб узмацненні ўлады УНЗ у краіне&lt;ref name=&quot;:)&quot;&gt;[https://riafan.ru/1227722-terroristy-pns-livii-napryamuyu-konsultiruyutsya-s-ssha Террористы ПНС Ливии напрямую консультируются с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191117141538/https://riafan.ru/1227722-terroristy-pns-livii-napryamuyu-konsultiruyutsya-s-ssha |date=17 лістапада 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[18 лістапада]] дзесяць чалавек, у тым ліку два лівійцы і некалькі мігрантаў, былі забітыя, а 35 чалавек атрымалі раненні ў выніку авіяўдару ЛНА па фабрыцы ў квартале Вадзі-Рабія ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;UNSMIL_18Nov_biscuit_factory&quot;&gt;{{cite web | title= SRSG Ghassan Salame Briefing to the Security Council - 18 November 2019 |trans-title = &lt;!-- trans-title is the English translation --&gt; | website= UNSMIL |date =2019-11-18 | url = https://unsmil.unmissions.org/srsg-ghassan-salame-briefing-security-council-18-november-2019 | access-date = 2019-11-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191119140758/https://unsmil.unmissions.org/srsg-ghassan-salame-briefing-security-council-18-november-2019 |archive-date= 2019-11-19 |url-status=live &lt;!-- live|dead|unfit|usurped --&gt;}}&lt;/ref&gt;.

[[20 лістапада]] ля Тархуны быў збіты СПА ЛНА італьянскі разведвальна-ўдарны беспілотнік MQ-9 Reaper. Міністэрства абароны Італіі паведаміла, што БПЛА італьянскіх ВПС выконваў місію ''«Бяспечнае мора»'' і здзяйсняў пралёт па маршруце, які быў загадзя ўзгоднены з лівійскім урадам. Пры гэтым гаворыцца, што сувязь з дронам была страчана і ён пацярпеў крушэнне на лівійскай тэрыторыі. «Федэральнае агенцтва навінаў» палічыла паведамленне італьянскага ваеннага ведамства няпэўным, бо ў ім не ўдакладняецца, з кім менавіта ў Лівіі быў узгоднены маршрут палёту. Таксама не згадана, якім чынам шматмэтавы ўдарны беспілотнік з ракетамі на борце, які выконваў місію, мог апынуцца на адлегласці 40 кіламетраў ад берагавой лініі. Верагодней за ўсё, як гавораць некаторыя крыніцы, БПЛА аказваў падтрымку атрадам сараджыстаў&lt;ref name=&quot;БПЛА1&quot;&gt;[https://polit.info/476945-mo-italii-pytaetsya-oprovergnut-dokazatelstva-svoei-pomoshi-terroristam-pns-livii МО Италии пытается опровергнуть доказательства своей помощи террористам ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127192505/https://polit.info/476945-mo-italii-pytaetsya-oprovergnut-dokazatelstva-svoei-pomoshi-terroristam-pns-livii |date=27 лістапада 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[21 лістапада]] сілы ЛНА па памылцы знішчылі амерыканскі дрон, прыняўшы яго за турэцкі. Камандаванне арміі Хафтара з ваеннымі ЗША дамовілася каардынаваць дзеянні, каб пазбегнуць падобных інцыдэнтаў у далейшым&lt;ref name=&quot;БПЛА2&quot;&gt;[https://rg.ru/2019/11/26/bespilotnik-ssha-nad-liviej-sbili-po-oshibke.html Беспилотник США над Ливией сбили по ошибке]&lt;/ref&gt;.

[[26 лістапада]] ў [[Telegram]]-канале ''Directorate 4'' з’явілася паведамленне, што вайскоўцы 128-га пяхотнага батальёна ЛНА на пазіцыях УНЗ Лівіі выявілі дакументы сірыйскага баевіка з групоўкі «Ліва Аль-Ума», якая ўваходзіла ў склад «[[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]]» (ССА). У дакументах утрымліваліся доказы таго, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з Сірыі&lt;ref name=&quot;inforeactor&quot;&gt;{{Cite web |url=https://inforeactor.ru/268594-naidennye-v-tripoli-dokumenty-podtverzhdayut-tureckoe-vmeshatelstvo-v-dela-livii |title=Найденные в Триполи документы подтверждают турецкое вмежательство в дела Ливии |access-date=27 лістапада 2019 |archive-date=27 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127192506/https://inforeactor.ru/268594-naidennye-v-tripoli-dokumenty-podtverzhdayut-tureckoe-vmeshatelstvo-v-dela-livii |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Снежань ===
[[4 снежня]] байцы брыгады Місураты паспрабавалі ажыццявіць [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2019)|дзяржаўны пераварот у Лівіі]], імкнучыся звергнуць Урад нацыянальнай згоды прэм’ер-міністра Фаіза Сараджа.

[[7 снежня]] на поўдні горада Эз-Завія сараджысты збілі МіГ-23 ВПС ЛНА. Пілот паспеў катапультавацца, але трапіў у палон да праціўніка. Паводле ўдакладненых звестак, самалёт быў збіты турэцкім комплексам СПА Hisar&lt;ref name=&quot;7дек&quot;&gt;[https://newinform.com/200088-terroristy-pns-livii-pokazali-izdevatelstva-nad-pilotom-sbitogo-mig-23-lna Террористы ПНС Ливии показали издевательства над пилотом сбитого МиГ-23 ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208151859/https://newinform.com/200088-terroristy-pns-livii-pokazali-izdevatelstva-nad-pilotom-sbitogo-mig-23-lna |date=8 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;. Штаб ЛНА заявіў, што прычынай крушэння самалёта стала тэхнічная няспраўнасць, з-за якой пілот быў вымушаны катапультавацца на варожай тэрыторыі. Пры гэтым, як удакладняецца ў заяве, з палонным «дрэнна звяртаюцца ў парушэнне [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскай канвенцыі]]»&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20191208/1562123795.html Генштаб армии Хафтара заявил, что МиГ-23 упал в Ливии из-за поломки]&lt;/ref&gt;.

[[12 снежня]] Хафтар абвясціў аб апошнім наступальным удары па Трыпалі, падчас якога горад будзе ўзяты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://telegraf.by/2019/12/464995-haftar-obyavil-o-reshayuschei-bitve-za-tripoli |title=Хафтар объявил о решающей битве за Триполи |access-date=13 снежня 2019 |archive-date=13 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213135944/https://telegraf.by/2019/12/464995-haftar-obyavil-o-reshayuschei-bitve-za-tripoli |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[20 снежня]] Лівійская нацыянальная армія запатрабавала ад узброеных фарміраванняў, якія падтрымліваюць Урад нацыянальнай згоды Фаіза Сараджа, на працягу 72 гадзін пакінуць Трыпалі і Сірт. За гэты час ЛНА абавязваецца не атакаваць сілы, якія адыходзяць адтуль. Калі ж лаяльныя УНЗ фарміраванні не выканаюць умовы ўльтыматума, то атакі пачнуцца зноў&lt;ref&gt;[https://m.vz.ru/news/2019/12/20/1014675.html Хафтар дал войскам Сараджа три дня на уход из Триполи и Сирта]&lt;/ref&gt;. Ужо [[25 снежня]] брыгада Місураты прыняла ўльтыматум фельдмаршала і вывяла свае атрады як з Сірта, так і з Трыпалі&lt;ref name=&quot;місурата&quot;&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |title=СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара |access-date=27 снежня 2019 |archive-date=29 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429112850/https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У ноч на [[26 снежня]] ЛНА аднавіла ўдары па пазіцыях варожых апалчэнняў у горадзе Місурата. Нападам падвергліся штаб-кватэры і склады са зброяй, размешчаныя ў цэнтры горада, а таксама пазіцыі груповак, лаяльных УНЗ, у ваколіцах Сірта&lt;ref name=&quot;дамова&quot;/&gt;.

[[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. Да гэтага прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] не раз заяўляў пра гатоўнасць накіраваць вайскоўцаў у Лівію, калі УНЗ з Трыпалі папросіць яго аб дапамозе&lt;ref name=&quot;дамова&quot;/&gt;.

== Баявыя дзеянні ў 2020 годзе ==
{{external media
 |topic    = Відэахроніка за 2020 год
 |subtopic = 
 |width    = 
 |image1   = 
 |image2   = 
 |audio1   = 
|video1 =  [https://youtu.ru/X_rBJbnkJ78 Бой ля Абу Грэйна ў 100 км ад Місураты. Студзень.]
|video2 =  
[https://news.rambler.ru/army/43995055-ataka-mi-24-armii-haftara-v-livii-popala-na-video/ Атака Мі-24Р ВПС ЛНА на сілы УНЗ блізу Місураты. Вечар 9-га альбо раніца 10-га красавіка.]
|video3 = [https://youtu.ru/dB65vYW9eVk Знішчэнне турэцкімі дронамі аўтамабіляў забяспячэння ЛНА ля Бені-Валіда. Ноч 6 красавіка.]
|video4 = [https://m.vk.com/video-190598687_456239045?list=52a375b02de89b56a8&amp;from=wall-190598687_542 Здымкі з дрона руін поўдня Трыпалі. Чэрвень.]
}}
=== Студзень ===
[[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

У той жа час з’явіліся паведамленні аб авіяўдарах ВПС ЛНА па Трыпалі. Атакам падвергліся аэрапорт Мітыга, ваенны каледж і жылы квартал Эль-Хадба эль-Хадрах. Як казалася, загінула 28 кадэтаў армейскай навучальнай установы, яшчэ 18 атрымалі раненні, а ў аэрапорце пасля удараў успыхнуў пажар&lt;ref&gt;[https://www.obozrevatel.com/abroad/v-livii-nanesli-aviaudar-po-mezhdunarodnomu-aeroportu-est-zhertvyi.htm В Ливии сбросили бомбы на аэропорт и военный колледж: десятки убитых]&lt;/ref&gt;.

5 студзеня Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Яны, паводле слоў прэзідэнта, зоймуцца каардынацыяй атрадаў Урада нацыянальнай згоды. Гаворка ішла, па даных СМІ, аб паветранай, наземнай і марской ваеннай падтрымцы для адлюстравання наступлення ЛНА. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]&lt;/ref&gt;.

[[6 студзеня]] на бок ЛНА перайшла 604-я брыгада, якая раней змагалася за Сараджа&lt;ref name=&quot;libyaobserver06012020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|title=Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112093709/https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|archive-date=12 студзеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[8 студзеня]] ў Трыпалі прыбылі першыя атрады [[Узброеныя сілы Турцыі|Узброеных сіл Турцыі]] для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа&lt;ref&gt;[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020&lt;/ref&gt;.

[[9 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія ўвяла паветраную блакаду міжнароднага аэрапорта Мітыга пасля таго, як прыхільнікі Урада нацыянальнай згоды Лівіі выкарыстоўвалі гавань для перакідання наймітаў і вайскоўцаў з Турцыі&lt;ref&gt;[https://polit.info/482789-lna-blokirovala-aeroport-tripoli-iz-za-perebroski-cherez-nego-boevikov-iz-turcii ЛНА блокировала аэропорт Триполи из-за переброски через него боевиков из Турции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221162437/https://polit.info/482789-lna-blokirovala-aeroport-tripoli-iz-za-perebroski-cherez-nego-boevikov-iz-turcii |date=21 лютага 2020 }} // Политика Сегодня, 9 января 2020&lt;/ref&gt;.

[[12 студзеня]], шмат у чым дзякуючы намаганням Расіі і Турцыі, на паўночным захадзе Лівіі быў абвешчаны рэжым спынення агню&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200112/1563331520.html ПНС Ливии объявило о прекращении огня на западе страны]&lt;/ref&gt;. Аднак ужо праз некалькі гадзін і хафтараўцы, і сараджысты абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні перамір’я. Паведамлялася пра сутыкненні з выкарыстаннем розных відаў узбраення, у тым ліку артылерыі&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/rus/news/haftara-utverzhdayut-pravitelstvennye-sily-1578808185.html У Хафтара утверждают, что правительственные силы нарушили перемирие в Ливии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200112/1563329081.html ПНС в ответ обвинило армию Хафтара в нарушении перемирия в Ливии]&lt;/ref&gt;.

[[13 студзеня]] ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфам Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html  В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]&lt;/ref&gt;, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, адбылася мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента Лівіі на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковыя пагадненні, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Праект прадугледжваў адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назірання за перамір’ем. Згодна з распрацаваным дакументам, таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]&lt;/ref&gt;.

[[File:Demonstration against Haftar in Berlin 2020-01-19 13.jpg|thumb|Дэманстрацыя супраць фельдмаршала Хафтара ў Берліне падчас канферэнцыі па Лівіі.]]
[[19 студзеня]] ў [[Берлін]]е ([[Германія]]) прайшла [[Саміт па Лівіі ў Берліне|канферэнцыя па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапананаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт&lt;ref&gt;[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр &quot;МедиаНьюс&quot;, 19 января 2020]&lt;/ref&gt;. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200316042611/https://regnum.ru/news/polit/2833500.html |date=16 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 19 января 2020&lt;/ref&gt;.

[[22 студзеня]] з-за ракетных абстрэлаў з боку ЛНА аэрапорт Мітыга быў вымушаны ў чарговы раз спыніць сваю працу, але неўзабаве ён аднавіў дзейнасць&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200122/1563749082.html Аэропорт в Триполи возобновил работу после ракетного обстрела]&lt;/ref&gt;. [[23 студзеня]] аэрапорт перанёс усё свае рэйсы на аэрапорт у Місураце&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200123/1563760419.html Аэропорт в Триполи приостановил свою работу]&lt;/ref&gt;.

У канцы студзеня хафтараўцы пачалі наступленне на Місурату&lt;ref&gt;[http://xn----8sbeybxdibygm.ru-an.info/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%82/]&lt;/ref&gt;. Падчас гэтага, [[28 студзеня]], сілы Сараджа збілі варожы беспілотнік. Як заявілі ў ЛНА, войскі УНЗ па памылцы збілі ўласны дрон&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200128/1563974216.html]&lt;/ref&gt;.

Паводле інфармацыі тэлеканала ''«218»'', 28 і 29 студзеня турэцкія ваенныя высадзіліся ля Трыпалі з двух ваенных караблёў, яшчэ адзін прывёз тэхніку. Партал ''«Ахмар Лівія»'' паведаміў пра дастаўку боепрыпасаў і абсталявання на базу ВПС у цэнтры лівійскай сталіцы. Раней радыё ''«Sputnik»'' заявіла, што Макрон абвінаваціў Эрдагана ў парушэнні «абяцання» па Лівіі&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200130/1564043660.html?in=t Турция перебросила в Триполи солдат и танки, сообщили ливийские СМИ]&lt;/ref&gt;.

=== Люты ===
У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. [[3 лютага]] пачала працу Аб’яднаная вайсковая камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад Урада нацыянальнай згоды. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200203/1564203481.html В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия] // РИА Новости, 3 января 2020&lt;/ref&gt;.

[[5 лютага]] ў лівійскіх сацыяльных сетках са спасылкай на прадстаўніка арміі Хафтара Ахмада аль-Місмары з’явілася інфармацыя аб тым, што Турцыя нібыта пачала перакідваць пад Трыпалі баевікоў з [[Ірак]]а&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka В ливийских соцсетях сообщили о переброске турками в Триполи боевиков из Ирака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173837/https://riafan.ru/1248114-v-liviiskikh-socsetyakh-soobshili-o-perebroske-turkami-v-tripoli-boevikov-iz-iraka |date=21 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;.

[[13 лютага]] ад абстрэлу ЛНА пяць грамадзянскіх атрымалі раненні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2856969.html |title=Пятеро мирных жителей пострадали от артобстрелов в Ливии |access-date=18 лютага 2020 |archive-date=18 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218072027/https://regnum.ru/news/polit/2856969.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[15 лютага]] падчас чарговага артабстрэлу хафтараўцамі ўсходніх раёнаў Трыпалі загінуў адзін мірны жыхар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2859537.html |title=Ситуация в Ливии: на востоке столицы от обстрела погиб гражданский |access-date=18 лютага 2020 |archive-date=18 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218072027/https://regnum.ru/news/polit/2859537.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[17 лютага]] аэрапорт Мітыга быў вымушаны зноў адмяніць усе рэйсы з-за чарговай атакі. Армія Хафтара заклікала авіякампаніі выконваць беспалётную зону і «не ставіць самалёты пад пагрозу знішчэння»&lt;ref&gt;[https://www.trend.az/world/arab/3193297.html Международный аэропорт в Триполи приостановил работу из-за обстрела]&lt;/ref&gt;.

[[18 лютага]] войскі фельдмаршала Хафтара нанеслі два ракетных удара па порце Трыпалі, у выніку чаго загінулі трое мірных жыхароў. У той жа дзень у сетцы былі апублікаваныя спадарожнікавыя здымкі месца атакі на турэцкае судна ў порце Трыпалі, якое, як заявілі ў ЛНА, перавозіла зброю і боепрыпасы. Акрамя таго, увечары 18 лютага ў арміі Хафтара паведамілі пра знішчэнне беспілотніка на поўдні Трыпалі. Як мяркуецца, апарат вылеціў для нападу на пазіцыю ЛНА як адказ на атаку на порт&lt;ref name=&quot;18 лютага&quot;&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/02/19/haftarstrikesagain/ Появились подробности атаки на турецкий корабль с оружием в Ливии]&lt;/ref&gt;. Пазней ''«Al Arabiya»'' са спасылкай на іншыя крыніцы паведаміла, што ў выніку абстрэлу Лівійскай нацыянальнай арміяй судна ў порце Трыпалі 18 лютага загінулі трое турэцкіх афіцэраў і іх сірыйскі перакладчык. Інфармацыя была пацверджана прэзідэнтам Эрдаганам&lt;ref name=&quot;22 лютага&quot;&gt;[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628032245/https://regnum.ru/news/2866091.html |date=28 чэрвеня 2021 }} — ИА REGNUM, 22 февраля 2020&lt;/ref&gt;.

[[21 лютага]] хафтараўцы апублікавалі фатаграфіі з нядаўна захопленым наймітам з Чада, які ваяваў за ўрад Сараджа. Таксама быў выкладзены дакумент, зыходзячы з якога можна заявіць, што замежнік уступіў у шэрагі войскаў УНЗ у кастрычніку 2019 года&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-112262144_66252 ️Ливийские военные взяли в плен иностранного добровольца из Чада, воевавшего в рядах сил ПНС]&lt;/ref&gt;.

[[28 лютага]] карыстальнікі Twitter з Лівіі расказалі, што артылерыя сараджыстаў на поўдні Трыпалі знішчыла варожы БМП, а на іншай вуліцы горада — танк. Акрамя гэтага, снарады трапілі таксама ў сховішча боепрыпасаў, размешчанае побач з горадам Каср бен Гашыр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rueconomics.ru/431101-zhiteli-livii-v-socsetyakh-delyatsya-podrobnostyami-atak-terroristov-psn-v-tripoli |title=Жители Ливии в соцсетях делятся подробностями атак террористов ПСН в Триполи |access-date=29 лютага 2020 |archive-date=29 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229100341/https://rueconomics.ru/431101-zhiteli-livii-v-socsetyakh-delyatsya-podrobnostyami-atak-terroristov-psn-v-tripoli |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[29 лютага]] старонка, якая звязана з УНЗ, у сацыяльнай сетцы [[Facebook]] паведаміла аб артылерыйскім абстрэле прыхільнікамі Сараджа пазіцый арміі Хафтара на ўскраінах сталіцы. Пры гэтым загінулі больш за сорак мірных жыхароў, паколькі абстрэл вёўся не толькі па пазіцыях ваеннаслужачых ЛНА, але і па жылых кварталах на некалькіх напрамках&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1254937-terroristy-pns-vo-vremya-obstrela-pozicii-lna-ubili-desyatki-mirnykh-zhitelei-tripoli?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Террористы ПНС во время обстрела позиций ЛНА убили десятки мирных жителей Триполи]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова генерал-маёр ЛНА Ахмад Місмары пацвердзіў інфармацыю аб тым, што армія Хафтара пры адбіцці нападу праціўніка збіла 6 турэцкіх беспілотнікаў&lt;ref name=&quot;сбитые&quot;&gt;[https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah Мисмари подтвердил информацию о шести сбитых ЛНА турецких беспилотниках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200229100343/https://rueconomics.ru/431160-mismari-podtverdil-informaciyu-o-shesti-sbityh-lna-tureckih-bespilotnikah |date=29 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сакавік ===
[[1 сакавіка]] армія фельдмаршала Хафтара абвясціла аб захопе Эль-Азізіі — стратэгічна важнага плацдарму ў прыгарадзе Трыпалі&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7873795 Sky: ливийская армия захватила стратегический плацдарм в пригороде Триполи]&lt;/ref&gt;. За дзень да гэтага хафтараўцы ўзялі ваенную базу Алакір паміж Трыпалі і Эль-Азізіяй&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/256f83b3 Ливийская армия захватила военную базу к югу от столицы]&lt;/ref&gt;. Тым часам карыстальнікі Facebook з Лівіі паведамлялі аб працяглай працы цяжкай артылерыі УНЗ Лівіі ў раёне аль-Мадзіна ар-Рыядзе. Акрамя таго, ёсць звесткі пра артабстрэл ЛНА з пазіцый праціўніка, якія ўмацаваліся ў трыпалійскім парку ан-Наср&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1255198-boeviki-pns-livii-vedut-ogon-iz-zhiloi-zastroiki-tripoli Боевики ПНС Ливии ведут огонь из жилой застройки Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200301173215/https://riafan.ru/1255198-boeviki-pns-livii-vedut-ogon-iz-zhiloi-zastroiki-tripoli |date=1 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

[[3 сакавіка]] сілы Хафтара абстралялі міжнародны аэрапорт у Мітызе. Ракеты пашкодзілі прыпаркаваныя самалёты авіякампаній Afriqiyah Airways і Burak Air. У момант абстрэлу ў лайнерах нікога не было&lt;ref&gt;https://www.unian.net/m/world/10900013-v-aeroportu-tripoli-rakety-porazili-dva-passazhirskih-samoleta.html&lt;/ref&gt;. Перад гэтым, [[2 сакавіка]], паўднёвыя кварталы сталіцы трапілі пад абстрэл, які вёўся з тэрыторыі аэрапорта&lt;ref&gt;[https://politexpert.net/187252-yuzhnye-kvartaly-tripoli-podverglis-artobstrelu-s-territorii-aeroporta-mitiga Южные кварталы Триполи подверглись артобстрелу с территории аэропорта «Митига»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

[[9 сакавіка]] кіраўнік Сірыйскага цэнтра маніторынгу за выкананнем правоў чалавека (SOHR) Рамі Абд ар-Рахман паведаміў, што баевікі з краін [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] працягваюць прыбываць на тэрыторыю Лівіі, многія з іх з’яўляюцца былымі байцамі ІДІЛ. Тысячы джыхадзістаў аказваліся на занятай урадам Ф. Сараджа тэрыторыі пры турэцкай падтрымцы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/03/09/turcziya-perebrasyvaet-boevikov-s-liviyu-dlya-pomoshhi-tripoli/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630230348/https://news-front.info/2020/03/09/turcziya-perebrasyvaet-boevikov-s-liviyu-dlya-pomoshhi-tripoli/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |archive-date=30 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Пасля артылерыйскага ўдару сіл УНЗ 9 сакавіка пацярпелі два фермерскіх дома ў вёсцы Аль-Хікамая. Урон быў нанесены і будынку гасцініцы «аш-Шарыф». Трое чалавек загінулі&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1257494-iz-za-obstrela-terroristov-pns-postradali-zhilye-doma-yuzhnee-tripoli]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

[[12 сакавіка]] ў сябе на старонцы Facebook прэс-сакратар ЛНА Ахмад аль-Місмары даў справаздачу пра знішчэнне некалькіх адзінак замежнай ваеннай тэхнікі, якая належала Ураду нацыянальнай згоды. Тэхніка была знішчана ў баях у раёне Місураты, дзе размяшчалася турэцкая авіябаза. Місмары адзначыў, што ўзбраенне было знішчана дзякуючы разведзвесткам, а сама аперацыя па знішчэнні ўзбраення на ўсход ад Місураты працягваецца&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/61eaafd3 Турецкие радары и зенитки уничтожены ливийской армией под Триполи] // ИА Красная Весна, 13 марта 2020&lt;/ref&gt;.

[[15 сакавіка]] армія Хафтара нанесла ўдары па аэрадроме Мітыга, нібыта ліквідаваўшы некалькіх турэцкіх вайскоўцаў. Па заяве прэс-службы ЛНА, армія ўвайшла ў некалькі раёнаў Трыпалі, але пры гэтым выконвае перамір’е, праводзячы аперацыі толькі ў якасці адказу на правакацыі сіл Урада нацыянальнай згоды&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200315/1568627253.html ЛНА заявила о ликвидации турецких военных при ударе в Ливии]&lt;/ref&gt;. Разам з тым, ЛНА выпусціла заяву, у якой паведамляла, што Турцыя перакідае ў Лівію баевікоў з [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|ІД]] і [[Фронт аль-Нусра]], агульнай колькасцю ў дзве тысячы чалавек. На той момант у Трыпалітаніі ўжо знаходзіліся 7,5 тысяч іншых сірыйскіх баевікоў. ЛНА заявіла, што ў краіне ёсць каля тысячы афіцэраў і турэцкіх ваенных спецыялістаў, пры гэтым Анкара ўсталёўвае радыёлакацыйныя станцыі і ракетныя сістэмы на тэрыторыі Лівіі для перакідання з Сірыі яшчэ 6,5 тысячы баевікоў. Таксама яна зафіксавала факт уцёкаў у Еўропу 190 турэцкіх наймітаў&lt;ref name=&quot;игил&quot;/&gt;.

[[18 сакавіка]] СМІ паведамілі, што сілы ўрада Трыпалі ўжылі цяжкую артылерыю. Ваенныя дзеянні былі зафіксаваныя ў Ар-Рамле, на мосце Ас-Сван і на кірунку Тарык аль-Матар. Як заявіў 128-ы пяхотны батальён хафтараўцаў, была праведзена паспяховая аперацыя па знішчэнні пунктаў назірання турэцкіх і сірыйскіх баевікоў&lt;ref name=&quot;18 сакавіка&quot;&gt;[https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli Боевики ПНС активизировали атаки на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200319182640/https://inforeactor.ru/291421-boeviki-pns-aktivizirovali-ataki-na-yuge-tripoli |date=19 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Падчас сутыкненняў [[21 сакавіка]] байцам ЛНА атрымалася знішчыць некалькі турэцкіх машын. Былі ліквідаваныя замежныя найміты, якія меркавана адкрылі агонь па мірным насельніцтву ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;21 марта&quot;&gt;[https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ Боевики ПНС Ливии обстреляли жилые районы Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710092703/https://news-front.info/2020/03/25/boeviki-pns-livii-obstrelyali-zhilye-rajony-tripoli/ |date=10 ліпеня 2021 }} // News Front, 25 марта 2020&lt;/ref&gt;.

[[22 сакавіка]] ЛНА Хафтара абвясціла аб прыпыненні баявых дзеянняў, каб дазволіць краіне засяродзіцца на барацьбе з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]]. У сваю чаргу, Урад нацыянальнай згоды аб’явіў каменданцкі час у начны час, уведзена забарона на вяселлі і пахаванні, былі зачыненыя рэстараны, кафэ і іншыя забаўляльныя ўстановы&lt;ref&gt;[https://vlast.kz/novosti/38029-v-livii-priostanovili-boevye-dejstvia-iz-za-koronavirusa.html?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews  В Ливии приостановили боевые действия из-за коронавируса] // Vласть, 22 марта 2020&lt;/ref&gt;. Аднак ужо [[23 сакавіка]] УНЗ здзейсніў шэраг артылерыйскіх абстрэлаў наваколляў Трыпалі і Тархуны, а 24-га адбыўся абстрэл з цяжкай артылерыі раёна Ас-Сабія паўднёвей Трыпалі. Ад атакі пацярпелі апорныя пункты і асноўныя месцы размяшчэння арміі Хафтара ў раёне Вадзі ар-Рабія. Тым не менш, ЛНА ўсё яшчэ падтрымлівала палітыку спынення баявых дзеянняў&lt;ref&gt;[https://polit.info/490334-pozicii-lna-na-yuge-tripoli-podverglis-artilleriiskomu-obstrelu-so-storony-pns Позиции ЛНА на юге Триполи подверглись артиллерийскому обстрелу со стороны ПНС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324150138/https://polit.info/490334-pozicii-lna-na-yuge-tripoli-podverglis-artilleriiskomu-obstrelu-so-storony-pns |date=24 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сакавіка]] інфармацыйнае агенцтва ''News Front'' паведаміла, што прыхільнікі прэм’ер-міністра Сараджа абстрэльваюць жылыя кварталы раёна Каср бен Гашыр, а ў небе над раёнам Вадзі ар-Рабія былі заўважаныя беспілотнікі УНЗ. Напярэдадні ў выніку бою ў раёне Айн Зары былі ліквідаваныя 19 сараджыстаў&lt;ref name=&quot;21 марта&quot;/&gt;. Гэтая ж крыніца казала, што лаяльныя Сараджу атрады па памылцы збілі турэцкі беспілотнік вытворчасці ''Bayraktar Mini''&lt;ref name=&quot;дрон21&quot;&gt;[https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ В Ливии сбит БПЛА турецкого производства Bayraktar Mini] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425205330/https://news-front.info/2020/03/26/v-livii-sbit-bpla-tureczkogo-proizvodstva-bayraktar-mini/ |date=25 красавіка 2021 }} // News Front, 26 марта 2020&lt;/ref&gt;.

Адначасова турэцкія ваенныя і прыхільнікі УНЗ, як паведамляе ''Sham Center'', змаглі захапіць стратэгічную ваенную базу Аль-Ватыя (потым высветлілася, што атрады Хафтара не страцілі базу), дзе акрамя ЛНА меркавана грунтаваліся найміты расійскай ПВК Вагнера. Турцыя задзейнічала ўдарныя дроны і разграміла абарону войскаў Хафтара. Пасля гэтага найміты, уключаючы расійскіх салдат, беглі, кінуўшы тэхніку і зброю. Пратурэцкія сілы завалодалі трафеямі ў выглядзе дзясятка танкаў і цэлых 6 расійскіх самалётаў. Таксама ў палон нібыта патрапіў адзін расійскі наёмнік&lt;ref name=&quot;26 сакавіка&quot;&gt;[https://www.dialog.ua/war/203931_1585227771 Армия Турции захватила стратегическую авиабазу ЧВК Вагнера в Ливии - россияне бежали, бросив танки, фото] // Диалог, 26 марта 2020&lt;/ref&gt;.

Як высветлілася потым, штурм базы праходзіў з тэрыторыі суседняга Туніса&lt;ref&gt;[https://vpk-news.ru/articles/56333 Штурм Триполи продолжается, итог предрешен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710094214/https://vpk-news.ru/articles/56333 |date=10 ліпеня 2021 }} — VPK News, 7 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

[[27 сакавіка]] сілам Лівійскай нацыянальнай арміі, па яе заяве, удалося
ўзяць пад кантроль заходнія раёны сталіцы. Таксама ВПС нанеслі авіяўдары па аб’ектах, кантраляваных урадам Сараджа, у некалькіх рэгіёнах на захадзе краіны ў раёне Вадзі-Замзам&lt;ref name=&quot;авиаторы Хафтара&quot;&gt;[https://news-front.info/2020/03/27/armiya-haftara-zahvatila-rajony-k-zapadu-ot-tripoli/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews Армия Хафтара захватила районы к западу от Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220630233428/https://news-front.info/2020/03/27/armiya-haftara-zahvatila-rajony-k-zapadu-ot-tripoli/?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews |date=30 чэрвеня 2022 }} // News Front, 27 марта 2020&lt;/ref&gt;. 128-ы батальён ЛНА паведаміў, што ўзяў у палон аднаго з сірыйскіх баевікоў, якога клічуць Ібрагім Мухамад Дарвіш. Як распавёў 23-гадовы Дарвіш, спачатку яго даставілі на ваенна-транспартным самалёце ўзброеных сіл Турцыі з Сірыі ў [[Стамбул]], далей на грамадзянскім самалёце з асабістай зброяй у аэрапорт «Мітыга» у Лівіі. Баявік прызнаўся, што ён не мае дачынення да Сірыйскай свабоднай арміі, а з’яўляецца членам групоўкі «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]»&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2897588.html Турция направляет в Ливию боевиков террористических группировок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200329175302/https://regnum.ru/news/polit/2897588.html |date=29 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 27 марта 2020&lt;/ref&gt;.

У гэты ж час, у выніку авіяўдару па галоўнаму аператыўнаму штабу Лівійскай нацыянальнай арміі ў раёне Аль-Вішка, загінулі камандзір аператыўнага штаба Вялікага Сірта генерал-маёр Салім Дэр’як аль-Фарджані і яго памочнік Кадафі ас-Садаі. 27 сакавіка ў ходзе сутыкненняў паміж сіламі УНЗ і ЛНА загінула пяць высокапастаўленых генералаў, у тым ліку — лідар брыгады па абароне нафтавых радовішчаў у раёне Ас-Серыр Алі Сэйда ат-Табаві. Немалаважна адзначыць, што ён лічыўся адным з самых блізкіх паплечнікаў Халіфа Хафтара і адказваў за вярбоўку наймітаў з былых «[[джанджавід]]аў» і афрыканцаў. На працягу двух дзён было забіта яшчэ некалькі палявых камандзіраў, у тым ліку — кіраўнік 302-й брыгады Салех аль-Кабсі аль-Магрыбы, камандуючы артылерыяй 302-й брыгады Муса аль-Магрыбы, камандуючы аператыўным штабам Валід ад-Дзібар аль-Фарджані і начальнік разведкі аператыўнага штаба Вялікага Сірта Дау аль-Меграхі. Камандзір берагавой аховы ў раёне Аль-Вішка Сабер аль-Матхар, супрацоўнік аператыўнага штаба Вялікага Сірта Мухамед аль-Мадждуб аль-Вафі і камандзір 103-й брыгады Халід Крыс таксама былі забітыя&lt;ref name=&quot;камандуючыя Хафтара&quot;&gt;[https://inosmi.ru/politic/20200330/247163251.html Al Jazeera (Катар): десятки военнослужащих убиты за два дня. С чем связано массовое истребление полевых командиров в армии Халифы Хафтара?]&lt;/ref&gt;.

[[29 сакавіка]] войскі УНЗ здзейснілі абстрэл па лагеры ЛНА ў раёне горада Каср-бен-Гашыр. Відавочцы расказалі пра некалькі атак, учыненых на пазіцыі арміі Хафтара ў раёнах Ар-Раваджых, Аз-Зіяна і Аль-Хавалік. Адзін з палявых военачальнікаў Сараджа Абдул Малік Мадані заявіў у сваім Twitter-акаўнце пра знішчэнне пяці адзінак ваеннай тэхнікі праціўніка ў Аз-Затарне, дзе сараджысты на працягу некалькіх гадзін вялі бой з войскамі фельдмаршала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nation-news.ru/512037-koronavirus-ne-meshaet-pns-livii-narushat-rezhim-peremiriya-s-lna |title=Коронавирус не мешает ПНС Ливии нарушать режим перемирия с ЛНА |access-date=29 сакавіка 2020 |archive-date=29 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329175305/https://nation-news.ru/512037-koronavirus-ne-meshaet-pns-livii-narushat-rezhim-peremiriya-s-lna |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У ходзе гэтых акцый фарміраванні Урада нацыянальнай згоды ўжылі пастаўленую з Турцыі БМП [[ACV-15]]. Аднак падчас баёў яна была падбітая байцамі Хафтара і кінута на нейтральнай паласе&lt;ref&gt;[https://anna-news.info/v-livii-unichtozhena-turetskaya-bmp/ В Ливии уничтожена турецкая БМП] // Anna News, 29 марта 2020&lt;/ref&gt;.

''Al-Masdar News'' са спасылкай на Сірыйскую абсерваторыю па правах чалавека са штаб-кватэрай у Лондане апублікавала паведамленне аб незадаволенасці ў шэрагах сірыйскіх наймітаў. Яны скардзяцца на цяжкія ўмовы жыцця, а таксама на тое, што ім не выплочваюць узнагароджанне ў агавораным памеры. Абяцаную зарплату ў памеры двух тысяч долараў ім заплацілі толькі за адзін месяц. Таксама атрымана аўдыёзапіс, у якой сірыйскі баявік кажа, што шкадуе пра паездку ў Лівію і заклікае патэнцыйных наймітаў перагледзець свой выбар. Ён у прыватнасці нібыта сказаў наступнае&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2899576.html |title=Архіўная копія |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=31 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331222214/https://regnum.ru/news/polit/2899576.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;: {{Цытата|''Турцыя заплаціла нам заробак толькі за адзін месяц. Яна нічым нас не забяспечыла. Нават цыгарэты мы амаль не атрымлівалі. Мы застаемся ў доме, але не можам выйсці з яго, так як пазіцыі сіл Хафтара разгорнутыя па ўсім раёне. Усе мы хочам вярнуцца ў Сірыю.''}}

[[31 сакавіка]] падраздзяленні маршала Халіфа Хафтара заявілі пра тое, што ім атрымалася збіць ударны турэцкі беспілотнік Bayraktar TB2&lt;ref name=&quot;31 марта&quot;&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |title=Архіўная копія |access-date=1 красавіка 2020 |archive-date=20 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420054020/https://regnum.ru/news/polit/2901128.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Красавік ===
[[File:Western Libya Operation (2019).png|thumb|left|Завяршальны этап кампаніі (красавік—чэрвень 2020 года).]]
[[1 красавіка]] з’явіліся паведамленні, што прыхільнікі Хафтара захапілі ў якасці трафеяў два БМП турэцкай вытворчасці&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/middleeast/43943831-dve-turetskie-bronemashiny-acv-15-stali-trofeyami-sil-haftara-v-livii/ Две турецкие бронемашины ACV-15 стали трофеями сил Хафтара в Ливии Об этом сообщает &quot;Рамблер&quot;.]&lt;/ref&gt;.

[[2 красавіка]] падчас ракетнага ўдару па аэрапорце Мітыга загінулі двое мірных жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/accidents/2903427.html |title=Архіўная копія |access-date=4 красавіка 2020 |archive-date=4 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404085937/https://regnum.ru/news/accidents/2903427.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[3 красавіка]] падраздзяленні супрацьпаветранай абароны Хафтара паведамілі пра знішчэнне варожага самалёта. Як мяркуецца, быў збіты вучэбна-баявы L-39 Albatros чэхаславацкай вытворчасці. Паведамляецца аб гібелі двух пілотаў, якія няўдала катапультаваліся. У якасці доказу прад’яўлены парашут аднаго з іх&lt;ref name=&quot; 3 красавіка&quot;&gt;[https://rg.ru/2020/04/03/sily-haftara-sbili-samolet-pns-v-livii.html Силы Хафтара сбили самолет ПНС в Ливии]&lt;/ref&gt;.

Прэс-сакратар лівійскай арміі УНЗ Махамед Гануну заявіў у [[Facebook]], што СПА ўразіла дрон войск Хафтара&lt;ref name=&quot;дрон3апреля&quot;&gt;[https://m.vk.com/burkanly Ливийская армия правительства национального согласия (GNA) сбила беспилотник (Wing Loong, предоставленный ОАЭ Хафтару), когда он пытался совершить налёт на позиции кувват аль-Вефак в южной части Аль-Аджилат, на западе Ливии.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 3 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

5 красавіка прэс-служба ЛНА на сваёй старонцы ў Twitter паведаміла пра страту прыхільнікамі Сараджа 37 забітымі і 27 параненымі ў выніку нядаўняга бою. Удакладняецца, што сярод загінулых быў дваццаць адзін сірыец&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/524565b6 Армия Ливии озвучила потери отрядов ПНС на севере страны], ИА Красная Весна, 5 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

6 красавіка паведамлялася аб знішчэнні прыхільнікамі Сараджа транспартнага самалёта байцоў Хафтара, які быў атакаваны на ўзлётна-пасадачнай паласе ля Тархуны. Па паведамленні Лівійскай нацыянальнай арміі, на борце былі медыкаменты, неабходныя для барацьбы з вірусам новага тыпу [[COVID-19]]. Аднак Урад нацыянальнай згоды сцвярджаў, што самалёт перавозіў боепрыпасы і амуніцыю&lt;ref name=&quot;транспорнтик в Тархуне&quot;&gt;[https://aif.ru/incidents/v_livii_sbit_voenno-transportnyy_samolet В Ливии сбит военно-транспортный самолет]&lt;/ref&gt;. У той жа час ВПС ЛНА заявілі аб знішчэнні турэцкага беспілотніка і склада са зброяй у раёне Бугрэйн у Місураце&lt;ref name=&quot;беспилотник6апр&quot;&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/5bede3fe В Ливии сбит беспилотник турецкого производства] — ИА Красная Весна, 6 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

У ноч з 6 на 7 красавіка адбыўся шэраг буйных атак БПЛА войск Сараджа і яго турэцкіх саюзнікаў на ЛНА&lt;ref name=&quot;махач 6-7 красавіка&quot;/&gt;.

Спачатку, у 23:26, дроны УС Турцыі разбамбавалі тры машыны з боепрыпасамі сіл Хафтара пад Бені-Валідам. У 23:35 ля Сірта меркавана забітыя 20 наймітаў ПВК «Вагнер». Расіяне ліквідаваныя пры суправаджэнні ваеннай калоны і грузавікоў з боепрыпасамі, а таксама бензавозаў. У адказ у 23:44 ЛНА абстраляла бальніцу Аль-Хадрах у Трыпалі больш чым 20 ракетамі «Град». Значная частка пашкоджанняў унутры бальніцы прыпадала на аддзяленне інтэнсіўнай тэрапіі для нованароджаных і радзільнае аддзяленне. У 23:58 дроны Сараджа атакавалі варожую калону ў Бені-Валідзе, уразіўшы пагрузчык, што буксіраваў хафтараўскі [[Т-55]]&lt;ref&gt;[https://m.vk.com/burkanly Ударные беспилотники ливийской армии снова атаковали колонну наёмников Хафтара к югу от города Бени Валид. Результат одного из таких налётов на фото - поражен погрузчик, буксировавший хафтаровский Т55 к линии фронта.] — Операция «Вулкан гнева» (сообщество в ВК), 6 апреля 2020&lt;/ref&gt;. Паведамлялася аб мінімум двух дзясятках загінулых вагнераўцах. Прыкладна ў 0:12 дроны ўзарвалі паліўныя цыстэрны&lt;ref name=&quot;махач 6-7 красавіка&quot;&gt;[https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp В Ливии уничтожили колонну российских наемников из ЧВК Вагнера]&lt;/ref&gt;.

У ноч з 7 на 8 красавіка стала вядомая аб авіяцыйным удары ВПС трыпалітанскага ўрада, у якім загінуў памочнік камандзіра 604-га батальёна Міфтах аль-Бакара&lt;ref&gt;[https://m.vk.com/wall-189813647_1002 Помошник командира 604-го батальона террористов &quot;ЛНА&quot;, Мифтах аль-Бакар был ликвидирован в результате удара Ливийских ВВС.] — Операция «Вулкан Гнева» (сообщество в ВК), 8 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

Вечарам 9 красавіка ВПС УНЗ разбамбілі авіябазу Аль-Ватыя, знішчыўшы парадку шасці хафтараўцаў і грузавік з забеспячэннем&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/54b50c2b ВВС Триполи совершили налет на базу армии Хафтара]&lt;/ref&gt;.

10 красавіка стала вядома, што верталёт Мі-24Р ВПС ЛНА атакаваў пазіцыі праціўніка блізу Місураты, выпусціўшы па іх дзве ракеты&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/army/43995055-ataka-mi-24-armii-haftara-v-livii-popala-na-video/ Атака Ми-24 армии Хафтара в Ливии попала на видео]&lt;/ref&gt;. У той жа дзень атрады горада Налут абвясцілі, што больш не падтрымліваюць урад у Трыпалі. Мясцовы ваенны савет пачаў вывад усіх сваіх узброеных людзей з памежных пунктаў і пастоў бяспекі, размешчаных уздоўж мяжы Туніса і Лівіі. Прычынай таму стала адсутнасць якой-небудзь ваеннай дапамогі з боку УНЗ і пандэмія COVID-19&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/61f0fa08 Войска ливийского города Налут отказались поддерживать Триполи] // ИА Красная Весна, 10 апреля&lt;/ref&gt;.

13 красавіка зафіксаваныя баі ў раёне Абу-Эса. Часці трыпалітанскага ўрада захапілі горад Сарман, у якім ім у якасці трафеяў дасталіся не менш за 10 бронемашын ЛНА&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-76669927_244675 В Ливии идут масштабные бои между частями триполитанцев и хафтаровцев в районе Абу-Эсса.]&lt;/ref&gt;. Таксама жорсткія баявыя дзеянні зафіксаваны ў раёне населенага пункта Абу-Грэйн, дзе ЛНА задзейнічала авіяцыю. Там ваенна-паветраныя сілы страцілі ў ходзе баявых дзеянняў верталёт агнявой падтрымкі Мі-24П. Увесь экіпаж у складзе трох чалавек загінуў. У той жа час крыніцы, блізкія да Урада нацыянальнай згоды, сцвярджалі, што ім нібыта атрымалася паланіць аднаго з пілотаў&lt;ref name=&quot;Ми-24П&quot;&gt;[https://news.rambler.ru/army/44008045/?utm_content=mnews_media&amp;utm_medium=read_more&amp;utm_source=copylink Ми-24П сил Хафтара сбили в ходе масштабных боев в Ливии Об этом сообщает &quot;Рамблер&quot;.]&lt;/ref&gt;.

18 красавіка стала вядома, што атрады УНЗ пачалі абстрэлы ў Тархуне, аб чым паведамілі жыхары размешчанага непадалёк ад Трыпалі горада ў сацыяльных сетках&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii Жители окрестностей Тархуны сообщают о наступлении террористов ПНС Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200425001113/https://nation-news.ru/516658-zhiteli-okrestnostei-tarhuny-soobshchayut-o-nastuplenii-terroristov-pns-livii |date=25 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

20 красавіка сілы Урада нацыянальнай згоды Лівіі здзейснілі абстрэл мірных раёнаў ускраін Трыпалі. У выніку загінулі пяць мірных жыхароў, уключаючы падлетка&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli Пять мирных жителей погибли в результате обстрела со стороны ПНС в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200426174603/https://nation-news.ru/517132-pyat-mirnyh-zhitelei-pogibli-v-rezultate-obstrela-so-storony-pns-v-tripoli |date=26 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;. Таксама паведамлялася аб гібелі ў баях у сталіцы аднаго байца ўзброеных сіл УНЗ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/accidents/2922164.html |title=Столкновения в ливийском Триполи: погиб один военнослужащий |access-date=21 красавіка 2020 |archive-date=24 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424051726/https://regnum.ru/news/accidents/2922164.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

21 красавіка войскі трыпалітанскага ўрада ажыццявілі беспаспяховую спробу ўзяць Тархуну&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200422/1570383072.html Армия Хафтара заявила, что отбила атаки отрядов ПНС]&lt;/ref&gt;.

22 красавіка байцы «Батальёна рэвалюцыянераў Трыпалі» паднялі паўстанне ў дачыненні да ўрада Фаіза Сараджа. Некаторы час таму кіраўнік МУС УНЗ Лівіі Ф. Башага загадаў арыштаваць двух камандзіраў батальёна — Адхама Насуфа і Хані Місбаха, якія карысталіся аўтарытэтам сярод байцоў. Прычынай заключэння стала зробленая імі публікацыя ў сацыяльных сетках, дзе аўтары паста непахвальна адклікаліся да міністра ўнутраных спраў&lt;ref name=&quot;брт&quot;&gt;[https://inforeactor.ru/298356-boeviki-iz-batalona-revolyucionerov-tripoli-podnyali-vosstanie Боевики из &quot;Батальона революционеров Триполи&quot; подняли восстание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515023336/https://inforeactor.ru/298356-boeviki-iz-batalona-revolyucionerov-tripoli-podnyali-vosstanie |date=15 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;. Адначасова ў раёне авіябазы Аль-Ватыя ў палон захопленыя некалькі байцоў арміі Хафтара, а палкоўнік Амар Зентані, камандзір 134-й брыгады ЛНА, быў ліквідаваны ў выніку атакі турэцкіх дронаў у гэтым жа рэгіёне&lt;ref name=&quot;134 брыгада&quot;&gt;[https://real-vin.com/turki-unichtozhili-rukovodstvo-boevikov-haftara-i-chvk-vagnera-na-aviabaze-v-livii/amp Турки уничтожили руководство боевиков Хафтара и ЧВК Вагнера на авиабазе в Ливии]&lt;/ref&gt;.

23 красавіка ЛНА паланіла егіпецкага найміта, які на радзіме завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за арганізацыю падрыву копскіх цэркваў&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200423/1570475217.html?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2Fnews  Армия Хафтара объявила о захвате египетского террориста в Триполи]&lt;/ref&gt;.

[[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека]] (SOHR) паведаміла аб вярбоўцы Турцыяй баевікоў міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», якія накіроўваліся ў Лівію. Адпаведную заяву зрабіў Рамі Абд ар-Рахман, кіраўнік SOHR. У сваю чаргу, тэлеканал Al-Arabiya атрымаў у сваё распараджэнне спіс з 28 імёнаў баевікоў ІД, якія знаходзяліся ў шэрагах атрадаў, што дапамагаюць УНЗ&lt;ref name=&quot;фан&quot;&gt;[https://riafan.ru/1270461-sohr-soobshila-o-perebroske-turciei-boevikov-igil-v-liviyu SOHR сообщила о переброске Турцией боевиков ИГИЛ в Ливию]{{Недаступная спасылка}} // Федеральное агентство новостей, 23 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

25 красавіка ў Тархуне падчас абстрэлу загінуў адзін непаўнагадовы. Яшчэ 13 мясцовых жыхароў атрымалі раненні&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1271166-v-tarkhune-iz-za-obstrela-terroristov-pns-livii-pogib-rebenok-13-zhitelei-poluchili-raneniya В Тархуне из-за обстрела террористов ПНС Ливии погиб ребенок, 13 жителей получили ранения]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. На базе «Аль-Ватыя» пад абстрэлам былі забітыя тры байцы з войска Хафтара&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/6650d6a1]&lt;/ref&gt;. На поўдні Бені-Валіда сілы Сараджа пры падтрымцы туркаў атакавалі аўтакалону нацыянальнай арміі&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1271167-terroristy-pns-livii-sozhgli-avtokolonnu-na-yuge-tripoli Террористы ПНС Ливии сожгли автоколонну на юге Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302041617/https://riafan.ru/1271167-terroristy-pns-livii-sozhgli-avtokolonnu-na-yuge-tripoli |date=2 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;. Паведамлялася, што СПА ЛНА збілі ў небе над Вадзі аль-Дзінары, на поўдзень ад горада Бені-Валід, два турэцкіх дрона Bayraktar TB2&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1271261-lna-unichtozhila-dva-tureckikh-bpla-bayraktar-tb2-pns-livii-vblizi-bani-valid ЛНА уничтожила два турецких БПЛА Bayraktar TB2 ПНС Ливии вблизи Бани-Валид]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

27 красавіка фельдмаршал Хафтар заявіў, што ўлада ў Лівіі пераходзіць да ЛНА. Ён таксама заявіў, што армія раздзірае Схірацкае пагадненне 2015 года&lt;ref&gt;[https://reform.by/haftar-objavil-o-perehode-vlasti-v-livii-k-armii Хафтар объявил о переходе власти в Ливии к армии]&lt;/ref&gt;.

29 красавіка (з двух да пяці ночы) турэцкія дроны, ВПС і артылерыя УНЗ атакавалі шэраг пазіцый хафтараўцаў на поўдзень ад Трыпалі і ў Бені-Валідзе, знішчыўшы шэсць адзінак тэхнікі, якая належала расійскай ПВК «Вагнер»&lt;ref&gt;[https://real-vin.com/chvk-vagnera-poterjala-shest-edinic-tehniki-i-otstupila-ot-tripoli/amp  ЧВК Вагнера потеряла шесть единиц техники и отступила от Триполи] // Реал, 29 апреля 2020&lt;/ref&gt;.

=== Май ===
1 мая атрады ЛНА захапілі блізу Трыпалі варожую тэхніку — бронемабіль турэцкай вытворчасці, што кінулі ў ходзе бою прыхільнікі ўрада нацыянальнай згоды. Аб загінуўшых або параненых у выніку інцыдэнту невядома&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news-front.info/2020/05/01/podrazdeleniya-marshala-haftara-zahvatili-tureczkuyu-tehniku-v-rajone-tripoli/ |title=Подразделения маршала Хафтара захватили турецкую технику в районе Триполи |access-date=2 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509021202/https://news-front.info/2020/05/01/podrazdeleniya-marshala-haftara-zahvatili-tureczkuyu-tehniku-v-rajone-tripoli/ |archive-date=9 мая 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У сваю чаргу, іх апаненты з УНЗ абстралялі базу «Аль-Ватыя»&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/society/2935184.html Вооруженные силы ПНС Ливии нанесли удар по военной базе Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200517011315/https://regnum.ru/news/society/2935184.html |date=17 мая 2020 }} // ИА REGNUM, 1 мая 2020&lt;/ref&gt;.

3 мая сараджысты атакавалі склады са зброяй на «Аль-Ватыя», падчас чаго забітыя два байцы ЛНА&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/accidents/2937007.html Военные ПНС Ливии атаковали авиабазу Хафтара, есть погибшие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200509094751/https://regnum.ru/news/accidents/2937007.html |date=9 мая 2020 }} // ИА REGNUM, 3 мая&lt;/ref&gt;.

5 мая армія ўрада нацыянальнай згоды і турэцкія дроны атакавалі шэраг ваенных мэтаў ЛНА блізу Тархуны. Па некаторых звестках, нападам падвергліся грамадзянскія грузы, што праходзілі па тэрыторыях, пратэкцыю якіх забяспечвала армія Хафтара. Паведамлялася, што згарэла машына з курыцай, кіроўцу якой цудам атрымалася сысці з-пад удару&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1273950-boeviki-pns-livii-razbombili-gruzovik-s-kuricei-vydav-ego-za-voennuyu-cel Боевики ПНС Ливии разбомбили грузовик с курицей, выдав его за военную цель]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У ноч на 8 мая адбыўся артабстрэл квартала Трыпалі, дзе размяшчаліся дыпмісіі Італіі і Турцыі, у выніку чаго загінула двое чалавек. МЗС Італіі абвінаваціў у здарэнні армію Хафтара, у той час як яна ўсклала адказнасць на лаяльныя УНЗ групоўкі. Разам з тым хафтараўцы заявілі аб прыпыненні баявых дзеянняў на перыяд святога для мусульман месяца [[Рамадан]] (да 24 мая)&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200509/1571192917.html Армия Хафтара отрицает причастность к обстрелам посольств в Триполи]&lt;/ref&gt;.

9 мая ў аэрапорце Мітыга два пасажырскіх лайнеры былі моцна пашкоджаны ракетным ударам ЛНА, шэсць чалавек загінулі. У гэты ж дзень, па заяве штаба аперацыі «Вулкан гневу», байцы Хафтара выпусцілі прыкладна 80 ракет па жылых раёнах сталіцы&lt;ref&gt;https://ria.ru/20200509/1571219292.html&lt;/ref&gt;.

11 мая ў баях у паўднёвых кварталах Трыпалі загінулі дзесяць прыхільнікаў Хафтара, яшчэ васемнаццаць паранены&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/accidents/2945350.html |title=Архіўная копія |access-date=12 мая 2020 |archive-date=19 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519071228/https://regnum.ru/news/accidents/2945350.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

12 мая, як стала вядома ад УНЗ, яго сілы нанеслі ракетны ўдар па авіябазе Аль-Ватыя, у выніку чаго было знішчана адно ваенна-транспартнае судна. Пра чалавечыя ахвяры інфармацыі не паступала&lt;ref name=&quot;май2020&quot;&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/accidents/2946507.html |title=Архіўная копія |access-date=12 мая 2020 |archive-date=20 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520001427/https://regnum.ru/news/accidents/2946507.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

13 мая войскі трыпалітанскага ўрада нанеслі ўдар па сілах праціўніка на паўднёвым захадзе сталіцы, у выніку чаго было знішчана два транспартныя сродкі з 10-ю вайскоўцамі. Мэтай спецаперацыі было спыненне забеспячэння сіл ЛНА&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/accidents/2948078.html |title=Столкновения на юго-западе Триполи: погибли 10 военных ЛНА |access-date=15 мая 2020 |archive-date=20 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520154021/https://regnum.ru/news/accidents/2948078.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

17 мая дроны сараджыстаў атакавалі авіябазу Аль-Ватыя, дзе знішчылі зенітны комплекс вытворчасці Расіі «Панцыр», які ЛНА атрымала ад ААЭ. Са слоў турэцкіх ваенных, удар быў нанесены менавіта па дыслакацыі атрадаў Хафтара. Таксама быў атакаваны адзін з ангараў базы. Паводле даных трыпалітанскага ўрада, забіта як мінімум чацвёра байцоў. Былі прадэманстраваны таксама відэазапісы атакі&lt;ref&gt;[https://vk-smi.ru/strana-i-mir/libya/170876 В Ливии уничтожили российский ЗРК «Панцирь-1С»]{{Недаступная спасылка}} // Вечерний курьер, 17 мая 2020&lt;/ref&gt;.

18 мая стала вядома, што атрады лаяльныя ўраду Трыпалі занялі авіябазу Аль-Ватыя, пры гэтым былі знішчаны дзесяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку яшчэ два ЗРГК «Панцыр» расійскай вытворчасці. Пра захоп аб’екта паведаміў асабіста Фаіз Сарадж&lt;ref&gt;[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020&lt;/ref&gt;. Адзначаецца, што аперацыя прайшла пры падтрымцы турэцкіх сіл. Гэтая база мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па захопу Трыпалі&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020&lt;/ref&gt;.

[[File:Western Libya (May 21 2020).svg|thumb|Становішча пасля захопу УНЗ базы «Аль-Ватыя».]]
На 20 мая паведамлялася, што ўсяго было знішчана 8—9 «Панцыраў», пераважна турэцкімі беспілотнікамі&lt;ref&gt;[https://nv.ua/world/geopolitics/voyna-v-livii-turciya-unichtozhila-rossiyskie-rakety-poslednie-novosti-50089402.html Турция уничтожила более восьми российских ЗРПК Панцирь в Ливии]&lt;/ref&gt;.

Да гэтага часу фельдмаршал Хафтар прыняў рашэнне аб адводзе сваіх часцей ад сталіцы на 2—3 км. Як заявіў прэс-сакратар Місмары, гэта было зроблена дзеля павялічэння прастору ў раёне Трыпалі, каб выправіць рэлігійныя абрады. У ЛНА разлічвалі, што апаненты рушаць услед гэтаму прыкладу, каб пазбегнуць кровапраліцця пасля заканчэння месяца Рамадан&lt;ref name=&quot;Геворгян&quot;&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html &quot;Благородный жест&quot;. Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020&lt;/ref&gt;.

21 мая ЛНА прыстрашыла ажыццявіць у бліжэйшы час найбуйнейшую паветраную аперацыю з магчымым удзелам расійскіх самалётаў. Паводле інфармацыі міністра ўнутраных спраў УНЗ Фатхі Башага, Расія адправіла Хафтару транзітам праз Сірыю восем самалётаў. Гаворка ідзе пра шэсць МіГ-29 і два Су-24.

23 мая войскі Урада нацыянальнай згоды значна прасунуліся ў раёнах Салахадзін і Аль-Мешру на поўдзень ад Трыпалі. Яны працягнулі паспяховыя аперацыі супраць сіл ворага, заняўшы дзве вайсковыя базы — Хамза і Ярмук. Прадстаўнік штаба арміі УНЗ палкоўнік Мухамед Кунуну распавёў, што сапёры праводзяць размініраванне аб’ектаў, кінутых арміяй Хафтара&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/4232220-v-lyvyy-armyia-khaftara-poteriala-kontrol-nad-esche-dvumia-bazamy В Ливии армия Хафтара потеряла контроль над еще двумя базами]&lt;/ref&gt;. На поўдні лівійскага горада Трыпалі загінуў расійскі найміт. Відэазапіс, на якой паказана цела загінулага, апублікаваў Telegram-канал «Ваенны Інфарматар». Сілы УНЗ Лівіі паказалі цела і асабістыя рэчы, як мяркуецца, грамадзяніна Расіі&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/05/23/telo/ В Ливии погиб предполагаемый российский наемник]&lt;/ref&gt;.

26 мая ЛНА ўзяла пад поўны кантроль адзін са стратэгічных раёнаў у прыгарадзе Трыпалі, выбіўшы адтуль фарміраванні сараджыстаў. Акрамя таго, раней днём сутычкі ішлі ў іншых раёнах на подступах да сталіцы краіны, у тым ліку Айн-Зара, Эр-Рамле, Эль-Хадбе і на трасе, якая вядзе ад разбуранага яшчэ ў 2014 годзе і нефункцыянуючага міжнароднага аэрапорта Трыпалі. Па сцвярджэннях крыніцы, падчас сутычак бакі панеслі вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы, у палон узята мноства наймітаў з Сірыі, якія змагаліся на баку УНЗ&lt;ref&gt;https://centercomfort.by/trainings/#programm-7&lt;/ref&gt;.

29 мая з’явіліся паведамленні пра ўдзел наймітаў з Вялікабрытаніі і [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] ў баявых дзеяннях на баку хафтараўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/society/2966119.html |title=В Ливии обнаружили пятерых британских наемников – Anadolu Ajansi |access-date=29 мая 2020 |archive-date=12 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212102329/https://regnum.ru/news/society/2966119.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тады жа тры бачных лідары сіл Урада нацыянальнай згоды Трыпалі былі забітыя падчас жорсткіх сутыкненняў на поўдзень ад сталіцы. У ходзе баёў разам з імі былі знішчаныя па меншай меры яшчэ дзесяць байцоў. Адзначаецца, што ў пачатку тыдня забітыя камандзір атрада УНЗ Нурэдын Аль-Наас, а таксама палявыя камандзіры Махмуд Аль-Ханкары і Аль-Таеб Аль-Буш&lt;ref&gt;https://rossaprimavera.ru/news/dac5054f&lt;/ref&gt;.

31 мая па меншай меры пяць мірных жыхароў загінулі ў выніку абстрэлаў у лівійскай сталіцы, яшчэ трое атрымалі раненні. Раней, па даных прыхільнікаў Сараджа, сілы трыпалітанскага ўрада нанеслі артылерыйскія ўдары па пазіцыях арміі фельдмаршала Хафтара ў міжнародным аэрапорце на поўдзень ад сталіцы Лівіі. У выніку знішчаны тры бронемашыны&lt;ref&gt;[https://telegraf.com.ua/mir/drugie/5488746-v-tripoli-ot-obstrelov-pogibli-pyat-mirnyih-zhiteley.html В Триполи от обстрелов погибли пять мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

=== Чэрвень ===
1 чэрвеня армія Хафтара аднавіла кантроль над горадам аль-Асабіа, размешчаным у 100 кіламетрах ад Трыпалі. Заяўлена, што гэта адбылося пасля серыі авіяцыйных налётаў і нападаў у горадзе Аль-Гарбі. Пачынаючы з 21 мая горад кантраляваўся УНЗ&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/06/01/armiyhaftar/ Армия Хафтара заявила о новой победе в Ливии]&lt;/ref&gt;. У штабе аперацыі «Вулкан гневу» Урада Нацыянальнай Згоды абвясцілі аб гібелі сямі сапёраў — яны падарваліся пры размініраванні захопленых пазіцый ЛНА на поўдзень ад Трыпалі&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-76669927_250929 В штабе операции «Вулкан гнева» Правительства Национального Согласия (ПНС) объявили о гибели семи сапёров]&lt;/ref&gt;.

2 чэрвеня лаяльныя УНЗ байцы абстралялі канвой хафтараўцаў. Салдаты спрабавалі бегчы, адна з машын згарэла. Адначасова ўрад Сараджа абвясціў аб зачыстцы раёнаў вакол міжнароднага аэрапорта Трыпалі. Пры гэтым бакі канфлікту ў Лівіі пагадзіліся аднавіць перамовы. Яны павінны былі прайсці ў фармаце «5+5» пры пасярэдніцтве ААН&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/06/03/videoizzasady/ Армия Хафтара попала в засаду у Триполи]&lt;/ref&gt;.

3 чэрвеня сараджысты выбілі ворага з наваколля аэропорта Трыпалі (аэропорт Мітыга)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/libyan-army-launches-operation-to-recapture-tripoli-airport/1863090 |title=Libyan army launches operation to recapture Tripoli airport |publisher=Anadolu Agency |date=2020-06-03 |access-date=2020-06-03}}&lt;/ref&gt;.

4 чэрвеня байцы Лівійскай нацыянальнай арміі пакінулі свае пазіцыі ў Трыпалі&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1019948/2020-06-04/armiia-khaftara-pokinula-svoi-pozitcii-v-tripoli?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile Армия Хафтара покинула свои позиции в Триполи]&lt;/ref&gt;. Адначасна сілам урада ў Трыпалі атрымалася займець верталёт Мі-35, які належаў ЛНА. Па даных Telegram-канала ''«Военный осведомитель»'', баявая машына была захоплена ў аэрапорце лівійскай сталіцы Трыпалі, што раней цалкам перайшоў пад кантроль атрадаў УНЗ&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/06/04/mi35/ Правительство Ливии заполучило Ми-35 фельдмаршала Хафтара]&lt;/ref&gt;. Таксама стала вядома, што Урад нацыянальнай згоды ўзяў пад кантроль Тархуну&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200605/1572511592.html Войска ПНС Ливии захватили город Тархуна]&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага наступальная аперацыя Лівійскай Нацыянальнага арміі лічыцца беспаспяхова закончанай: Хафтар не толькі не захапіў сталіцу, але і страціў раней узятую тэрыторыю. У той жа час сілы Сараджа працягвалі наступленне на поўдзень, а менавіта на Сірт&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/the-war-for-tripoli-is-over-but-new-battles-loom The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom]&lt;/ref&gt;.

== Ахвяры ==
Паводле даных Нацыянальнага камітэта па правах чалавека на 4 красавіка 2020 года, падчас кампаніі былі забітыя 4387 чалавек, у тым ліку 506 грамадзянскіх асоб. Раненні атрымалі 12753 чалавекі, у тым ліку 800 мірных жыхароў. Сярод ахвяр — 41 медыцынскі работнік, 64 жанчыны і 81 дзіця. Таксама 342 тысячы чалавек сталі бежанцамі&lt;ref name=&quot;гадавіна&quot;/&gt;. Дакладныя даныя па стратах войскаў ЛНА і УНЗ адсутнічаюць, аднак вядома, што кожны бок мае каля 1000 загінулых на пачатак студзеня 2020&lt;ref name=&quot;lemonde&quot;/&gt;. Ёсць сярод усіх загінулых і замежнікі. Так, у канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з [[Мелітопаль|Мелітопаля]] Уладзімір Бухальскі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190729/1556956249.html Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019]&lt;/ref&gt;, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін [[Марока]]&lt;ref name=&quot;мараканец&quot;/&gt;. У лютым падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах&lt;ref name=&quot;22 лютага&quot;/&gt;. Згодна са спрэчнай інфармацыяй, у баях загінулі двадцаць сем турэцкіх ваенных (траіх забітых афіцыйна падзвердзіла Турцыя), шасцёра байцоў арміі [[ААЭ]]&lt;ref name=&quot;ААЭ&quot;/&gt; і ад 53 да 78 наймітаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК Вагнер]]&lt;ref name=&quot;Вагнер&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вагнер&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;махач 6-7 красавіка&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ЧВК2&quot;/&gt;. Таксама, па даных SOHR на 15 чэрвеня 2020 года, былі забітыя 403 сірыйскіх баевіка&lt;ref name=&quot;Syrian&quot;/&gt;.

== Вынікі ==
Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае [[Баі ва Усходняй Трыпалітаніі|наступленне ва Усходняй Трыпалітаніі]]. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]&lt;/ref&gt;.

Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] пачаліся мірныя кансультацыі&lt;ref name=&quot;сентябрь&quot;&gt;{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=21 верасня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да [[Пратэсты ў Лівіі (2020)|хваляванняў і пратэстаў]]. Аднак ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў Фатхі Башага з пасады кіраўніка МУС УНЗ&lt;ref name=&quot;сентябрь&quot;/&gt;.

23 кастрычніка сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і ПНС, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі. Мірныя перамовы пад эгідай ААН не прывялі да стварэння часовага ўрада да 16 лістапада 2020 года, хоць абодва бакі паабяцалі паўтарыць спробу праз тыдзень&lt;ref name=&quot;LibHerald_Oct2020_ceasefire&quot;&gt;{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ваенныя злачынствы і абвінавачванні ==
=== Прыхільнікі Хафтара ===
[[File:General Haftar.jpg|thumb|Фельдмаршал Халіфа Хафтар.]]
25 верасня, выступаючы ў ААН, Фаіз Сарадж абвінаваціў байцоў свайго апанента Хафтара ў шэрагу ваенных злачынстваў, у тым ліку бамбардзіроўках мірных жыхароў, нападах на аэрапорты, бальніцы, карэты хуткай дапамогі, крытычна важную інфраструктуру, а таксама ў прыцягненні дзяцей да баявых дзеянняў. Ён папрасіў [[Міжнародны крымінальны суд]] пачаць расследаванне ў дачыненні да Лівійскай Нацыянальнай Арміі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190926/1559139716.html Из-за наступления Хафтара погибли три тысячи человек, заявил Саррадж в ООН]&lt;/ref&gt;.

Найбольшы шквал крытыкі і абвінавачванняў у адрас арміі Хафтара пачаўся пасля бамбардзіроўкі цэнтра ўтрымання мігрантаў у Таджуры 3 ліпеня. Місія ААН у Лівіі (UNSMIL) назвала гэты авіяўдар ваенным злачынствам. Яна заклікала неадкладна спыніць усе парушэнні і напады на мірных жыхароў і інфраструктуру, асабліва сістэмы аховы здароўя. UNSMIL таксама звярнулася да міжнароднай супольнасці, каб яна ўвяла адпаведныя санкцыі супраць тых, хто загадаў нанесці авіяўдар, выканаў загад і паставіў зброю для яго выканання&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190703/1556162625.html  В ООН расценили авиаудар под Триполи как военное преступление]&lt;/ref&gt;.

16 лютага 2020 года з’явіліся паведамленні, што ваенныя з ЛНА выкралі траіх чалавек — дваіх лівійцаў і аднаго замежнага грамадзяніна — і забілі іх у горадзе Мсалата. Прадстаўнікі Хафтара не пракаментавалі дадзены інцыдэнт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2859817.html |title=Гражданская война в Ливии: ПНС обвинило ЛНА в убийстве трех мирных граждан |access-date=18 лютага 2020 |archive-date=18 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218072423/https://regnum.ru/news/polit/2859817.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасля абстрэлу порта Трыпалі 18 лютага УНЗ абвінаваціла армію Хафтара ў здзяйсненні ваенных злачынстваў і парушэнні перамір’я, адзначыўшы, што гавань жыццёва важная для сталіцы, паколькі туды дастаўляюць ежу і медыкаменты для мірных грамадзян. Старшыня праўлення нацыянальнай нафтавай карпарацыі Мустафа Санала заявіў, што ў Трыпалі можа пачацца гуманітарны крызіс. Па заяве УНЗ, хафтараўцы сістэматычна атакуюць порт, жылыя раёны і аэрапорт Мітыга, а таксама блакуюць працу нафтавых установак, каб стварыць гараджанам праблемы ва ўсіх аспектах жыцця&lt;ref name=&quot;18 лютага&quot;/&gt;.

6 красавіка снарады прыхільнікаў Хафтара трапілі ў шпіталь Аль-Хадрах, размешчаны ў раёне сталіцы, кантраляваным Урадам нацыянальнай згоды. У выніку ўдару пацярпелі па меншай меры шэсць супрацоўнікаў шпіталя. Удар ЛНА асудзіў прадстаўнік упраўлення ААН па каардынацыі гуманітарных пытанняў Джэнсен Лерке. Чыноўнік падкрэсліў, што дадзены акт парушае нормы міжнароднага права і асабліва недапушчальны ва ўмовах пагрозы распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2909222.html |title=В ООН осудили ракетный обстрел госпиталя в столице Ливии |access-date=8 красавіка 2020 |archive-date=11 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411014936/https://regnum.ru/news/polit/2909222.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У той жа дзень армія Хафтара штурмавала ўчастак Аль-Шверэф сістэмы «Хасуна — Сахель аль-Джафара», якая займалася водазабяспячэннем сталіцы і яе наваколля. Салдаты вымусілі работнікаў зачыніць усе клапаны рэгулявання патоку і спыніць працу свідравін. За гэта ЛНА падвергнулася жорсткай крытыцы з боку міністра МУС УНЗ Ф. Башагі, які назваў зробленае ваенным злачынствам. У заяве здарэнне вызначаецца як «парушэнне правоў чалавека, а таксама ўнутраных і міжнародных законаў». У заяве ўтрымліваўся заклік да міжнародных органаў і праваабарончых арганізацый, што павінны «дакументаваць гэта злачынства і адсочваць вінаватых у адпаведнасці з механізмамі міжнароднага права і рэзалюцыямі Савета Бяспекі, якія датычацца Лівіі»&lt;ref name=&quot;вада&quot;&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/b740b69e Правительство Триполи обвинило Ливийскую армию в перекрытии воды в городе] — ИА Красная Весна, 9 апреля&lt;/ref&gt;.

23 красавіка ўрад Сараджа ў Трыпалі абвінаваціў расійскіх наймітаў з ПВК «Вагнер» у выкарыстанні нервова-паралітычнага газу ў раёне Салахадзін на поўдні сталіцы&lt;ref name=&quot;газ&quot;&gt;[https://m.zn.ua/WORLD/rossiyskie-naemniki-primenili-nervno-paraliticheskiy-gaz-v-tripoli-352041_.html Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

15 мая па меншай меры 14 чалавек атрымалі раненні ў выніку бамбардзіроўкі бальніцы і жылых раёнаў у лівійскай сталіцы Трыпалі. Адказнасць за гэта Арганізацыя Аб’яднаных Нацый усклала на кіраўніка Лівійскай нацыянальнай арміі Х. Хафтара. Прадстаўнікі сараджыстаў паведамілі, што нападу падверглася адно з аддзяленняў цэнтральнай сталічнай бальніцы, выпушчаныя ракеты таксама закранулі дом аднаго з мясцовых жыхароў. Прадстаўнік міністэрства аховы здароўя Амін аль-Хашэмі сказаў, што некаторыя часткі будынка бальніцы былі пашкоджаныя, і дадаў, што сярод параненых былі дзеці. Напад на бальніцу адбыўся праз некалькі гадзін пасля таго, як сем арганізацый, якія знаходзяцца пад эгідай ААН, заклікалі супрацьстаялыя бакі спыніць баявыя дзеянні, каб улады сумесна з міратворчымі арганізацыямі засяродзіліся на барацьбе з распаўсюджваннем каранавіруснай інфекцыі. Але, нягледзячы на ​​неаднаразовыя заклікі да выканання міжнародных абавязацельстваў, ваенныя дзеянні ў Лівіі аднавіліся&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2020/05/15/oon-vozlozhila-na-haftara-vinu-za-obstrel-gospitalia-v-tripoli.html ООН возложила на Хафтара вину за обстрел госпиталя в Триполи] // RG.ru, 15 мая 2020&lt;/ref&gt;.

Як паведамлялася 11 чэрвеня, у лівійскай Тархуне знайшлі печ, у якой салдаты Халіфа Хафтара, як мяркуецца, жыўцом спальвалі палонных. Пра гэта заявіў кіраўнік МУС Лівіі Фатхі Башага. Паводле яго слоў, у гэтым жа раёне выяўлена некалькі масавых пахаванняў. Спасылаючыся на словы мясцовых жыхароў, Башага дадаў, што «дзясяткі зняволеных былі пахаваныя тут жыўцом». Па заяве міністра, сілавікі задакументавалі «зверскія злачынствы незаконных узброеных груповак з усходу Лівіі ў горадзе Тархуна на паўднёвым усходзе ад Трыпалі», падкрэсліўшы, што вайскоўцы ЛНА і сам Хафтар павінны быць адданыя міжнароднаму суду&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/world/2020/06/11/1848520.html СМИ: В Ливии нашли печь, в которой боевики Хафтара «заживо сжигали пленных»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200614071747/https://m.rosbalt.ru/world/2020/06/11/1848520.html |date=14 чэрвеня 2020 }} // Росбалт, 11 июня 2020&lt;/ref&gt;. Станам на 24 чэрвеня, гаварылася аб адзінаццаці брацкіх магілах ахвяр ваенных злачынстваў арміі фельдмаршала ля Тархуны. Супрацоўнік пракуратуры Трыпалі Нуры аль-Галі паведаміў, што некаторыя целы былі пахаваныя ў кайданках. Паводле яго слоў, усе знойдзеныя целы былі пахаваныя не пазней як 12 месяцаў таму&lt;ref&gt;[https://rossaprimavera.ru/news/55dc16cf В Ливии расследуют дело о массовых захоронениях в братских могилах] // ИА Красная Весна, 24 июня 2020&lt;/ref&gt;. У магілах прысутнічалі жанчыны і нават дзеці. Справа была перададзеная ў [[Міжнародны крымінальны суд]]&lt;ref&gt;https://news.liga.net/world/news/mejdunarodnyy-ugolovnyy-sud-nameren-rassledovat-voennye-prestupleniya-v-livii?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile&lt;/ref&gt;.

=== Прыхільнікі Сараджа ===
[[File:Libyan Prime Minister Fayez al-Sarraj.jpg|thumb|Прэм’ер-міністр Фаіз Сарадж.]]
Палітыкі і журналісты Расіі неаднаразова выступалі з крытыкай урада Сараджа з-за яго сувязяў з тэрарыстамі і арыштаў расійскіх грамадзян&lt;ref&gt;[https://slovodel.com/542471-terroristy-pns-livii-pokazali-svoyu-sushnost-pokhitiv-rossiiskikh-sociologov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127192506/https://slovodel.com/542471-terroristy-pns-livii-pokazali-svoyu-sushnost-pokhitiv-rossiiskikh-sociologov|date=27 лістапада 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.proekt.media/investigation/prigozhin-polittekhnologi/ Расследование о том, как Россия вмешивается в выборы в двадцати странах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705174632/https://www.proekt.media/investigation/prigozhin-polittekhnologi/ |date=5 ліпеня 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Малькевич назвал политическим шантажом удержание властями Ливии граждан РФ|url=https://news.ru/v-mire/malkevich-nazval-politicheskim-shantazhom-uderzhanie-vlastyami-livii-grazhdan-rf/|access-date=2019-08-05|date=2019-07-23}}&lt;/ref&gt;. 25 верасня кіраўніку Фонду абароны нацыянальных каштоўнасцяў, журналісту [[Аляксандр Аляксандравіч Малькевіч|Аляксандру Малькевічу]] не далі выступіць на сесіі Савета ААН па правах чалавека з дакладам аб катаваннях, арганізаваных УНЗ&lt;ref&gt;[https://news.ru/africa/oon-otkazalas-obsuzhdat-pytki-v-livii/ ООН отказалась обсуждать пытки в Ливии]&lt;/ref&gt;. 6 кастрычніка ''«Федеральное агентство новостей»'' паведаміла пра самавольства ўзброеных атрадаў урада Сараджа ў Трыпалі. Адным з прыкладаў бясчынстваў паказаны інцыдэнт, калі байцы УНЗ забілі маладога чалавека на вачах у сведкаў&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1217674-podruchnye-saradzha-ubivayut-i-terroriziruyut-mirnykh-zhitelei-tripoli Подручные Сараджа убивают и терроризируют мирных жителей Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191008045608/https://riafan.ru/1217674-podruchnye-saradzha-ubivayut-i-terroriziruyut-mirnykh-zhitelei-tripoli |date=8 кастрычніка 2019 }}&lt;/ref&gt;. Таксама агенцтва апублікавала артыкул аб катаваннях у турмах УНЗ&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1217514-korrespondenty-fan-uznali-podrobnosti-o-pytkakh-v-liviiskoi-tyurme-mitiga Корреспонденты ФАН узнали подробности о пытках в ливийской тюрьме «Митига»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191008045606/https://riafan.ru/1217514-korrespondenty-fan-uznali-podrobnosti-o-pytkakh-v-liviiskoi-tyurme-mitiga |date=8 кастрычніка 2019 }}&lt;/ref&gt;.

15 кастрычніка галоўнакамандуючы ЛНА Халіфа Хафтар выступіў з заявай, у якой сцвярджаў, што Урад нацыянальнай згоды кантралююць тэрарысты. Намеснік сакратара УНЗ Шабан Хадзія займаўся выкраданнем людзей і быў западозраны ў сувязях з «[[Аль-Каіда]]й». Абдул Рауф Кара, кіраўнік [[Мітыга (турма)|турмы ўрада ў Мітызе]], дзе, як паведамляцца, катуюць зняволеных, таксама быў абвінавачаны ў шэрагу злачынстваў&lt;ref&gt;[https://politros.com/153031-khaftar-uveren-chto-pns-v-livii-deistvuet-po-prikazam-terroristov Хафтар уверен, что ПНС в Ливии действует по приказам террористов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191018142206/https://politros.com/153031-khaftar-uveren-chto-pns-v-livii-deistvuet-po-prikazam-terroristov |date=18 кастрычніка 2019 }} // ПолитРоссия, 19 октября 2019&lt;/ref&gt;.

[[1 лістапада]] з’явіліся паведамленні, што каля 450 мігрантаў збеглі з цэнтра часовага ўтрымання «Абу-Салім», які кантралююць атрады, звязаныя з Урадам нацыянальнай згоды Лівіі. Мігранты стоўпіліся ноччу ля аб’екта ААН у Трыпалі. Уцекачы паведамілі, што яны не атрымлівалі ежу некалькі тыдняў. Мігранты адзначылі, што вымушаныя былі прасіць у сям’і грошай, каб заплаціць паліцыі і атрымаць страву. Тыя, хто не змог заплаціць, галадалі&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1224207-sotni-migrantov-poprosili-u-oon-zashity-posle-pobega-iz-tyurmy-podkontrolnoi-pns-livii Голодающие мигранты сбежали из подконтрольного террористам ПНС Ливии центра содержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191104161849/https://riafan.ru/1224207-sotni-migrantov-poprosili-u-oon-zashity-posle-pobega-iz-tyurmy-podkontrolnoi-pns-livii |date=4 лістапада 2019 }}&lt;/ref&gt;.

Як паведамлялася 3 красавіка 2020, у выніку атакі турэцкіх беспілотнікаў на канвой, які ажыццяўляў транспарціроўку харчавання для лівійскіх рабочых, загінулі шэсць удзельнікаў перавозкі і яшчэ трое мясцовых жыхароў&lt;ref&gt;[https://politexpert.net/191171-tureckie-bpla-obstrelyali-prodovolstvennye-sklady-v-livii Турецкие БПЛА обстреляли продовольственные склады в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508191356/https://politexpert.net/191171-tureckie-bpla-obstrelyali-prodovolstvennye-sklady-v-livii |date=8 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;.

У красавіку Арганізацыя Аб’яднаных Нацый выпусціла заяву, дзе выказала сваю занепакоенасць сітуацыяй у Сурмане і Сабраце, дзе саюзныя УНЗ групоўкі ўчынілі беспарадкі. Байцы напалі на мясцовае насельніцтва, падазраванае ў лаяльнасці да ЛНА. Акрамя таго, яны запалохвалі людзей, уладкоўваючы паказальныя расправы, у тым ліку і пакаранні смерцю. Рабочая група ААН таксама ў курсе, што ўзброеныя атрады Сараджа спрыялі незаконнаму вызваленню з турмаў больш за 400 зняволеных. Належнае судовае разбіральніцтва і праверкі адсутнічалі. Акрамя таго, салдаты не цураліся апаганьваць трупы і рабаваць насельніцтва&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/517197-oon-vozmutilas-poslednimi-deistviyami-pns-v-livii ООН возмутилась последними действиями ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200421232917/https://nation-news.ru/517197-oon-vozmutilas-poslednimi-deistviyami-pns-v-livii |date=21 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

2 мая ад ''«Федеральное агенство новостей»'' паведамлялася аб выпадках згвалтавання сірыйскімі наймітамі УНЗ дзяцей. Карыстальнік Twitter з Трыпалі нават паскардзіўся на афіцыйныя ўлады, што тыя бяздзейнічаюць у адносінах да злачынстваў баевікоў&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/519832-zhiteli-tripoli-soobshchili-ob-iznasilovanii-detei-siriiskimi-ekstremistami Жители Триполи сообщили об изнасиловании детей сирийскими экстремистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200514160808/https://nation-news.ru/519832-zhiteli-tripoli-soobshchili-ob-iznasilovanii-detei-siriiskimi-ekstremistami |date=14 мая 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Паведамленні пра ПВК «Вагнер» ==
З пачаткам наступлення ў шэрагу інфармацыйных выданняў, якія спасылаліся на ''The Daily Telegraph'', якое ў сваю чаргу спасылаецца на ''The Sun'', з’явіліся паведамленні, што значную падтрымку ў трыпалітанскай аперацыі сілам Хафтара аказваюць 300 супрацоўнікаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/05apr2019/nastuplenie.html Фельдмаршал Хафтар, получив поддержку от ЧВК Вагнера, начал наступление на Триполи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2019/03/04/chvk_livia/ ЧВК Вагнера нашли в Ливии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2018-11-13/2_7437_marshal.html МАРШАЛУ ХАФТАРУ МОЖЕТ ПОМОЧЬ ЧВК ВАГНЕРА]&lt;/ref&gt;. Падобныя паведамленні мелі месца ў 2018 і 2019, калі была апублікаваная інфармацыя аб прысутнасці наймітаў ПВК Расіі ў [[Венесуэла|Венесуэле]] і [[ЦАР]]. У абодвух выпадках даныя апынулася непацверджанымі&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6091385 Пентагон: США ищут подтверждение данным о присутствии подразделений России в Венесуэле.] // ТАСС, 07.02.2019.&lt;/ref&gt;. Як мяркуе агенцтва ''«Versia»'', гэтая навінавае паведамленне з’яўляецца інфармацыйным укідам, заснаваным толькі на чутках і домыслах&lt;ref&gt;[https://versia.ru/the-daily-telegraph-proshelsya-po-starym-fejkam-chtoby-najti-chvk-vagnera-v-livii Ретрансляция вбросов]&lt;/ref&gt;.

У верасні ў СМІ ўзнікла новая хваля паведамленняў аб удзеле ПВК «Вагнер» у баях пад Трыпалі. Усе яны грунтаваліся на сцвярджэннях і доказах сіл урада Сараджа. Адно з найбольш пераканаўчых з іх з’яўляецца відэа, дзе дэманструюцца асабістыя рэчы аднаго з супрацоўнікаў кампаніі, які загінуў у Лівіі&lt;ref&gt;[https://youtu.ru/-iLgj-p_K2U] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190930165251/https://youtu.ru/-iLgj-p_K2U|date=30 верасня 2019}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў сетку трапіла відэа з грузавымі аўтамабілямі пясочнага колеру «[[Урал-4320]]». На кадрах дэманстраваўся грузавік, у якім знаходзіцца найміт расійскай прыватнай ваеннай кампаніі, што размаўляе па-руску. У прыватнасці ён заявіў аб накіраванні «ў Аджабію» на паўночным усходзе Лівіі. Аднак, згодна з расследаваннем Федэральнага агенцтва навін, прыхільнікі Сараджа выкарыстоўвалі скарочаную версію відэа і з перазапісам зыходных фраз з арабскай мовы на рускую. Журналісты знайшлі поўную версію дадзенага відэа і пацвердзілі, што аўтамабіль быў зняты ў Сірыі, а не ў Лівіі. На аддаленых кадрах быў захаваны сірыйскі сцяг, а само відэа апублікавана яшчэ 17 верасня ў сірыйскай групе [[Facebook]]. Больш за тое, у арыгінальнай версіі роліка не было рускай гаворкі&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20190928/1559238865.html &quot;Провал ЦРУ&quot;. Журналисты разоблачили фейк о русских в Ливии]&lt;/ref&gt;. Пазней ФАН паведаміла, што распаўсюджваннем фэйкавых навін аб ПВК Вагнер займаецца арганізацыя «[[Браты-мусульмане]]»&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1218403-ocherednoi-russkii-sled-v-livii-okazalsya-feikom-ot-bratev-musulman Очередной «русский след» в Ливии оказался фейком от «Братьев-мусульман»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012110049/https://riafan.ru/1218403-ocherednoi-russkii-sled-v-livii-okazalsya-feikom-ot-bratev-musulman |date=12 кастрычніка 2019 }}&lt;/ref&gt;.

[[2 кастрычніка]] латвійскае агенцтва ''«Meduza»'' апублікавала расследаванне, прысвечанае ўдзелу расійскіх наймітаў у лівійскім канфлікце. Журналісты спасылаліся на кіраўніка Уральскага аддзялення ''«Саюза Добраахвотнікаў Данбаса»'' (СДД) Максіма Хлопіна, які паведаміў ім імёны загінуўшых у Трыпалі байцоў з Расіі. Пазней на старонцы СДД у сацыяльнай сетцы ''«[[УКантакце]]»'' Хлопін апублікаваў запіс, дзе абвяргаў даныя карэспандэнтаў, заявіўшы, што не перадаваў ім ніякай інфармацыі&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1217033-meduza-postroila-rassledovanie-o-chvk-vagner-v-livii-na-feikakh «Медуза» построила расследование о ЧВК «Вагнер» в Ливии на фейках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517101426/https://riafan.ru/1217033-meduza-postroila-rassledovanie-o-chvk-vagner-v-livii-na-feikakh |date=17 мая 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://youtu.ru/_8TNjk84MHA Либерда слепила очередной фейко о «ЧВК Вагнера» (Руслан Осташко)]{{Недаступная спасылка}} — відэа на [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Па даных выдання ''The New York Times'', у пачатку лістапада ў раён Трыпалі былі перакінутыя да 200 расійскіх наймітаў. На думку журналістаў, гэта з’яўляецца часткай шырокай кампаніі па аднаўленні расійскага ўплыву на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў [[Афрыка|Афрыцы]], страчанага пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Разам з тым, міністр унутраных спраў УНЗ Фатхі Башага абвінаваціў Расію ў распальванні шматмесячнага канфлікту ў Лівіі з тым, каб распаўсюдзіць свой уплыў на краіну-вытворцу нафты, і заклікаў ЗША ўзмацніць свае намаганні для спынення канфлікту&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.segodnya.ua/world/wnews/rossiyskie-naemniki-v-livii-tripoli-prosit-pomoshchi-u-ssha-1358152.html |title=Российские наемники в Ливии: Триполи просит помощи у США |access-date=11 лістапада 2019 |archive-date=11 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111141237/https://www.segodnya.ua/world/wnews/rossiyskie-naemniki-v-livii-tripoli-prosit-pomoshchi-u-ssha-1358152.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. МЗС Расіі адмаўляла дадзеныя абвінавачванні&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20191107/1560661146.html В МИД РФ опровергли сообщения о российских наемниках в Ливии]&lt;/ref&gt;.

4 лютага 2020 года генеральны сакратар ААН [[Антоніу Гутэрыш]] заявіў, што арганізацыя не знайшла пацверджанняў прысутнасці наймітаў ПВК «Вагнер» у Лівіі. За месяц да гэтага прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія грамадзяне, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы і грошай ад яе не атрымліваюць&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1247893-oon-ne-nashla-podtverzhdenii-nalichiya-chvk-vagnera-v-livii ООН не нашла подтверждений наличия ЧВК «Вагнера» в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205163240/https://riafan.ru/1247893-oon-ne-nashla-podtverzhdenii-nalichiya-chvk-vagnera-v-livii |date=5 лютага 2020 }}&lt;/ref&gt;.

26 сакавіка, як паведамляў ''«Sham Center»'', падчас бою за стратэгічную ваенную базу Аль-Ватыя турэцкая армія і атрады Сараджа сутыкнуліся з ПВК «Вагнер», пасля чаго ў палон патрапіў адзін з расійскіх наёмнікаў&lt;ref name=&quot;26 сакавіка&quot;/&gt;.

Паведамлялася, што падчас дронавых атак у ноч з 6 на 7 красавіка арміі УНЗ і Турцыі загінулі парадку 40 расіян&lt;ref name=&quot;махач 6-7 красавіка&quot;/&gt;.

7 мая прадстаўнікі ААН выступілі з заявай аб прысутнасці супрацоўнікаў ПВК «Вагнер» у Лівіі. Па іх інфармацыі, на той момант у краіне знаходзіліся ад 800 да 1200 яе наймітаў. Па даных ананімнай крыніцы, расіяне дапамагалі сілам Хафтара з абслугоўваннем і рамонтам тэхнікі, а таксама ўдзельнічалі ў баявых аперацыях: аказвалі падтрымку ў якасці наводчыкаў артылерыі і авіяцыі, снайпераў і спецыялістаў па радыёэлектроннай барацьбе. Крыніцы ААН таксама ўсталявалі, што аператыўнікі з расійскай ПВК знаходзяцца ў Лівіі з кастрычніка 2018 года. Па іх ацэнцы, прысутнасць наймітаў істотна ўзмацніла армію Хафтара. Акрамя таго, сцвярджалася, што ў краіне прысутнічала і іншая прыватная ахоўная кампанія — «[[РСБ-Груп|Расійскія сістэмы бяспекі]]». Яе спецыялісты меркавана ажыццяўлялі абслугоўванне і рамонт ваеннай авіяцыі&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/05/07/vagner_wagner/ ООН подсчитала бойцов ЧВК Вагнера в Ливии] // Lenta.ru, 7 мая 2020&lt;/ref&gt;.

Гэта справаздача міжнароднай арганізацыі падвергнулася крытыцы з боку расійскіх журналістаў і экспертаў. Як заявіў крымскі палітолаг Уладзімір Джарала, даклад ААН заснаваны на інфармацыі са скандальнага ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Миротворець]]», таму ён не можа быць аб’ектыўным. Раней стала вядома, што эксперты ААН ўнеслі ў спіс з 122 імёнаў 106 чалавек, даныя аб якіх ўзялі з гэтага сайта. У даклад трапіў расіянін Дзмітрый Варанцоў, што ніколі не быў у Лівіі, працуючы на будоўлі, а у 2019 годзе, па яго словах, быў толькі ў Маскве і Пецярбургу. Мужчына здзіўляўся, чаму яго прылічылі да байцоў расійскіх ПВК ву Лівіі, і назваў гэтыя даныя «трызненнем»&lt;ref&gt;[https://nation-news.ru/523180-politolog-dzharalla-nazval-neobektivnym-doklad-oon-o-rossiiskih-chvk-v-livii Политолог Джаралла назвал необъективным доклад ООН о российских ЧВК в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200525180352/https://nation-news.ru/523180-politolog-dzharalla-nazval-neobektivnym-doklad-oon-o-rossiiskih-chvk-v-livii |date=25 мая 2020 }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку чэрвеня карыстальнікі сетак паведамлялі, што войскі УНЗ узялі ў палон чатырох расійскіх наймітаў. Факт наяўнасці палонных расіян прызнаў і МЗС Расіі&lt;ref&gt;[https://real-vin.com/v-livii-pri-otstuplenii-chetvero-naemnikov-chvk-vagnera-popali-v-plen/amp В Ливии при отступлении четверо наемников ЧВК Вагнера попали в плен]&lt;/ref&gt;.

Як паведаміў 7 чэрвеня інфасайт ''«Обозреватель»'', паблізу Трыпалі, у раёне Аль-Хала былі выяўленыя агнявыя кропкі расійскай ПВК «Вагнер», якія размяшчаліся ў жылых дамах лівійцаў&lt;ref&gt;[https://www.obozrevatel.com/russia/kak-vagnerovtsyi-prikryivayutsya-mirnyim-naseleniem-v-livii.htm?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=mobile Как вагнеровцы прикрываются мирным населением в Ливии]&lt;/ref&gt;. Тады ж у сетку была выкладзена пасведчанне аб нараджэнні аднаго з наймітаў ПВК «Вагнер», забітага ў Лівіі. Пры гэтым імя загінулага было жаночым, а на фатаграфіі ля дакумента быў мужчына&lt;ref&gt;https://vk.com/wall-55849790_1290105&lt;/ref&gt;.

== Адлюстраванне ў мастацтве ==
Падзеі расійска-туніскага фільма «[[Шугалей (фільм)|Шугалей]]» (2020), які распавядае гісторыю двух расіян, захопленых у палон лівійскімі баевікамі, разгортваюцца на фоне дадзенай аперацыі ЛНА. Прысутнічае ў карціне адна сцэна, дзе ёсць сам фельдмаршал Халіфа Хафтар у выкананні Алега Мяцелева&lt;ref&gt;[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/139913/titr/ Шугалей (2020): актёры и роли]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/film/1366040/cast/ Съёмачная группа фильма]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Бітва за Трыпалі (2011)]]
* [[Бітва за Трыпалі (2018)]]
* [[Сехам Сергева]]

== Зноскі ==
{{reflist|3}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Армия ливийского правительства атаковала силы Хафтара — хроника событий] // Газета.Ru, 6 апр 2019
* [https://vz.ru/world/2019/4/24/177686.html Что мешает у захватить Триполи] // Взгляд, 24 апреля 2019
* Marie Verdier. [https://www.la-croix.com/Monde/Afrique/En-Libye-marechal-Haftar-tente-lassaut-Tripoli-2019-04-05-1201013772 En Libye, le maréchal Haftar tente l’assaut de Tripoli] // La Croix, 5 avril 2019
* Frédéric Bobin. [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/08/19/libye-menace-de-declin-khalifa-haftar-va-opter-pour-une-escalade-destructrice_5500659_3212.html Libye: «Menacé de déclin, Khalifa Haftar va opter pour une escalade destructrice»] // Le Monde, 19 août 2019
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Добры артыкул|Гісторыя}}
{{Артыкул года|2020}}

[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]]
[[Катэгорыя:2019 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]]
[[Катэгорыя:2020 год у Лівіі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Турцыі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]]</text>
      <sha1>5lby61kiqzhms19slous2ekx71w891c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пачаіў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599735</id>
    <revision>
      <id>5190158</id>
      <parentid>4950754</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <origin>5190158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12783" sha1="q02h3p3ikwu5d8i68zms7vrozbrqt60" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Пачаіў
|арыгінальная назва    = Почаїв
|падначаленне          = 
|герб                  = Pochaiv gerb.png
|сцяг                  = Flag of Pochaiv.svg
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 00|lat_sec = 23
 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 30|lon_sec = 37
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Цярнопальская вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = Крэмэнэцкі раён
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1450
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 1978
|плошча                = 44
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 7700
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +380-3546
|паштовы індэкс        = 47025
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = BO, ТЕ, TI, ТК
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Pochayiv
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Пачаіў'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Почаїв}}) — горад у [[Крэмэнэцкі раён|Крэмэнэцкім раёне]] [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], вядомы дзякуючы [[Пачаіўская лаўра|Пачаіўскай лаўры]]. Цэнтр [[Грамады Украіны|тэрытарыяльнай грамады]].

== Назва ==
Па першай версіі па граматычнай форме тапонім «Пачаіў» — прыналежны прыметнік, вытворны ад дахрысціянскага імя Пачай, па іншай версіі — назва пайшла ад манастыра на рацэ Пачайна, што цячэ ў [[Кіеў|Кіеве]], адкуль у 1240 г. пры спаленні горада ханам [[Батый|Батыем]], манахі пакінулі манастыр, збеглі ў гэтыя месцы і заснавалі тут новы [[манастыр]], захаваўшы старую назву.

== Гісторыя горада ==
У 1442 г. [[вялікі князь літоўскі]] [[Казімір IV Ягелончык]] даў маёнтак Пачаіў [[Крэмэнэць|крэмэнэцкаму]] [[войт]]у, а ў 1451 г. — перадаў слузе Ваську Стральцу. Пасля Пачаіў належаў гаспадарам Бэрэжэцкім, у пачатку XVI ст. — заможнаму шляхетнаму роду Гойскіх.

У 1597 г. удава [[луцк]]ага земскага суддзі Васіля Гойскага Ганна з Казынскіх заснавала ў маёнтку праваслаўны мужчынскі Успенскі манастыр і выдзеліла яму 10 [[валока]]ў зямлі (блізка 200 га) і 6 сем’яў падданых, якія па суседстве з вёскай Пачаіў (цяпер сяло Стары Пачаіў) заснавалі новае паселішча. Гэта манастырскае сяло, вядомае пасля пад назвамі Манастырская Юрыдыка, Фундушова Юрыдыка, Пачаіўская Юрыдыка, Юрыдыка, складае найстаражытную частку цяперашняга горада Пачаіў.

У 1602 г. маёнтак Пачаіў перадалі ад гойскіх шляхецкаму роду Фірлееў, у 1662 г. — Тарноўскім. У другой палове XVII ст. Тарноўскія залажылі пад манастыром новы Пачаіў, у другой палове XVIII ст. — сяло Бэрэзына.

Каля 1730 г. пры манастыры заснавана Пачаіўская друкарня. У 1778 гю граф Ян Амор Тарноўскі папрасіў у караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] прывілей на заснаванне ў маёнтку Пачаіў мястэчка, якое атрымала назву Новы Пачаіў.

Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795 г.) тэрыторыя Пачаіва адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку Новы Пачаіў належаў да [[Дубна (Украіна)|Дубенскага]] [[павет]]а, падчас наступнага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу — да [[Крэмэнэць]]кага [[павет]]у [[Валынская губерня|Валынскай губерні]].

У 1802 г. Тарноўскія заклалі гэтае мястэчка і сяло Бэрэзына [[Пачаіўская лаўра|Пачаіўскаму манастыру]], у 1842 г. па ўказе [[Мікалай I (імператар расійскі)|імператара]] манастырскае сяло Юрыдыка і залогавае мястэчка перайшлі ў распараджэнне палаты дзяржаўнай маёмасці, у 1858 г. — канчаткова далучаныя да дзяржаўных маёнткаў.

У першай палове ХІХ ст. графы Ржышчаўскія заклалі па суседстве з Новым Пачаівам сяло Новы Тараж, або Рэдкадубы (цяпер адносіцца да Пачаіва). У выніку сялянскай рэформы 1861 г. мястэчка Новы Пачаіў стала цэнтрам Пачаіўскай [[Воласць|воласці]]. У канцы ХІХ с. да гэтай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі належала 22 населеныя пункты, аб’яднаных у 15 сельскіх абшчын. Пераважная большасць насельніцтва мястэчка Новы Пачаіў і сёлаў Юрыдыка, Бэрэзына і Новы Тараж займалася сельскай гаспадаркай, частка — гандлем, хто працаваў у майстэрнях [[Пачаіўская лаўра|Пачаіўскай лаўры]]. З навучальных устаноў у пачатку ХХ ст. у Новым Пачаіве была 2-класная царкоўна школа і школа граматы.

24 жніўня 1915 г. Новы Пачіеў, які пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] апынуўся ў прыфрантавой паласе, занялі [[Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне|аўстра-венгерскія]] войскі, летам 1916 г. — расійская армія падчас [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскага прарыву]].

Суседні Крэмэнэць на працягу 1917—1920 гг. 7 разоў пераходзіў з рук у рукі, а ўкраінскай уладзе падпарадкоўваўся ад пачатку 1918 да чэрвеня 1919 гг. У лютым 1918 г. Новы Пачаіў занялі [[Германская імперыя|нямецкія войскі]], у чэрвені 1919 г. — [[Чырвоная Армія|бальшавікі]], у жніўні — 1919 г. — [[Другая Польская Рэспубліка|палякі]], якіх 26 ліпеня 1920 г. зноў выціснулі [[Чырвоная Армія|бальшавікі]], 8 верасня 1920 г. — [[Другая Польская Рэспубліка|польскія войскі]].

У пачатку 1930-х гг. Пачаіў быў падзелены на 2 населеныя пункты — мястэчка Пачаіў, дзе амаль 2/3 насельніцтва былі [[габрэі]], і сяло Новы Пачаіў. У 1920—1939 гг. мястэчка — цэнтр Пачаіўскай [[Гміна|гміны]] [[Крэмэнэць]]кага [[павет]]а, ўтворанай ў межах дарэвалюцыйнай воласці.

У пачатку 1940 г. мястэчка атрымала статус [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка]] і стала цэнтрам новаўтворанага Пачаіўскага раёна. Пачала выходзіць раённая газета «Пачаіўская праўда». На аснове майстэрняў, адабраных у [[Пачаіўская лаўра|Пачаіўскай лаўры]], створаны райпрамкамбінат.

30 чэрвеня 1941 г. Пачаіў занялі [[Вермахт|нямецкія войскі]]. За гады акупацыі немцы знішчылі больш за 2,5 тыс. грамадзянскіх жыхароў. 20 сакавіка 1944 г. у населены пункт ўступілі войскі [[Першы Украінскі фронт|Першага Украінскага фронту]] [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]].

У 1948 г. у вёсках Новы Пачаіў, Юрыдыка і Новы Тараж створаны калгасы (імя [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчова]], імя [[Андрэй Аляксандравіч Жданаў|Жданава]] і імя [[Іван Уладзіміравіч Мічурын|Мічурына]]), у 1950 г. ён аб’яднаны ў гаспадарку імя Жданава. У 1950-я гг. гэтыя вёскі аб’яднаны ў паселішча пад назвай Пачаіў, па якім пакінуты статус [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]. У 1957 г. адкрыты плодаагародніннавы кансервава-сушыльны завод.

У канцы 1962 г. Пачаіў страціў ролю раённага цэнтра, але на развіцці паселішчы гэта мала адбілася. У 1963 г. тут адкрылі ПТВ, у 1964 г. райпрамкамбінат рэарганізаваны ў фабрыку гаспбыттавараў, у 1966 г. адзін з яе цэхаў ператварылі ў абутковую фабрыку (у 1981 г. рэарганізаваны ў ВА «Іква»). 8 мая 1978 г. пасёлку гарадскога тыпу далі статус горада; гарадскому савету падпарадкавалі вёскі Стары Пачаіў і Зацішша.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Крэмэнэцкі раён}}
{{Цярнопальская вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Цярнопальскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Пачаіў| ]]</text>
      <sha1>q02h3p3ikwu5d8i68zms7vrozbrqt60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасонік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>606219</id>
    <revision>
      <id>5190067</id>
      <parentid>3422718</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="4y3fc8nlhm1r7yq3ogjzp3s2e2u2u7n" xml:space="preserve">'''Парасонік'''
* [[Парасонік (грыб)]]
* [[Парасонік (суквецце)|Парасонік]] — суквецце
* народная назва віду {{bt-bellat|Грыб-парасон пярэсты|Macrolepiota procera}}

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>4y3fc8nlhm1r7yq3ogjzp3s2e2u2u7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609771</id>
    <revision>
      <id>5189939</id>
      <parentid>4884901</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10582" sha1="qt4ea9d2rfwq73nafc1d3h5bpzpefu2" xml:space="preserve">{{Групоўка
|назва = Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне
|арыгінал = {{lang-ar|الجبهة الشعبية لتحرير فلسطين- القيادة العامة}}
|эмблема = PFLP-GC Flag.svg
|шырыня = 200px
|подпіс =
|іншыя назвы =
|частка = [[Арганізацыя вызвалення Палесціны|ААП]] &lt;small&gt;(да [[1974]] года)&lt;/small&gt;
|нацыянальнасць = 
|рэлігія = 
|ідэалогія = [[Палесціна|Палесцінскі]] [[нацыяналізм]], [[Антысіянізм]], [[Арабскі нацыяналізм]]&lt;ref&gt;{{cite book|last = White |first = Jonathan R. |title = Terrorism and homeland security |date = December 17, 2010 |publisher = Cengage Learning |page = 300}}&lt;/ref&gt;
|дэвіз =
|лідары = [[Ахмед Джыбрыль]]
|штаб-кватэра = [[Дамаск]], [[Сірыя]]
|рэгіён = 
|сфарміравана = [[кастрычнік]] [[1968]]
|заснавана = 
|перш = [[Народны фронт вызвалення Палесціны]]
|стала =
|саюзнікі = {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Іран}}
|праціўнікі = {{Сцягафікацыя|Ізраіль}}
|колькасць =
|канфлікты = [[Чорны верасень у Іарданіі]], [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]], [[Другая ліванская вайна]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=PFLP claims losses in IDF strike on Lebanon base|agency=Associated Press|publisher=The Jerusalem Post|date=6 August 2006|accessdate=25 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120202113941/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=2012-02-02}} {{Cite web |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |title=Архіўная копія |access-date=8 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203070450/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archivedate=3 лютага 2012 |url-status= }}&lt;/ref&gt;, [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]
|акцыі =
|сайт = [http://www.pflp-gc.org/ PFLP-GC]
|заўвагі =
}}
'''Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне''' або '''Асноўнае камандаванне''' ({{lang-ar|الجبهة الشعبية لتحرير فلسطين- القيادة العامة}}), скарочана '''НФВП-ГК''' — невялікая [[Палесціна|палесцінская]] нацыяналістычная ваенізаваная арганізацыя, прызнаная тэрарыстычнай у шэрагу краін. Была заснавана ў кастрычніку [[1968]] года былым капітанам [[Узброеныя сілы Сірыі|сірыйскай арміі]] [[Ахмед Джыбрыль|Ахмедам Джыбрылем]] з-за рознагалоссяў з «[[марксізм|марксістамі]]» ў кіраўніцтве [[Народны фронт вызвалення Палесціны|НФВП]]. 

У арганізацыі налічваецца некалькі сотняў баевікоў. Яна мае штаб-кватэру ў [[Дамаск]]у, ячэйкі — у [[Ліван]]е і [[Еўропа|Еўропе]]; карыстаецца падтрымкай [[Сірыя|Сірыі]] і [[Іран]]а. У арганізацыі маецца ўласнае баявое крыло пад назвай «Брыгады джыхаду Джыбрыля»&lt;ref&gt;[http://maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=510710 «PFLP-GC divided on Syria stance»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130413194039/http://maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=510710 |date=13 красавіка 2013 }}. Ma’an News Agency, 9 August 2012. Retrieved 26 February 2013.&lt;/ref&gt;.

НФВП-ГК прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй у [[Канада|Канадзе]], [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[ЗША]].

Пры стварэнні арганізацыі Джыбрыль абвясціў, што неабходна больш актыўна займацца ўзброенай барацьбой і менш увагі надаваць палітыцы. НФВП-ГК знаходзілася ў апазіцыі Народнаму фронту вызвалення Палесціны Наіфа Хаватмэ і [[ФАТХ]] [[Ясір Арафат|Ясіра Арафата]], хоць да [[1974]]года з’яўлялася членам ААП. Джыбрыль называе сваю арганізацыю «піянерамі» ў правядзенні [[Спіс тэрактаў-самагубстваў супраць грамадзян Ізраіля|тэрактаў-самагубстваў супраць]] [[Ізраіль|Ізраіля]], першым з якіх ён лічыць напад на Кір’ят-Шмона ў [[1974]] годзе&lt;ref name=&quot;vremya&quot;&gt;{{cite web|author=Елена Супонина.|url=http://www.vremya.ru/2005/46/13/120551.html|title=Камикадзе на дельтапланах|publisher=«Время новостей» № 46|datepublished=21 марта 2005|accessdate=2009-11-18|description=Интервью с Ахмадом Джибрилем|archiveurl=https://www.webcitation.org/66P4miGvM?url=http://www.vremya.ru/2005/46/13/120551.html|archivedate=2012-03-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя акцыі адрозніваліся ад тэрактаў-самагубстваў 90-х і 2000-х гадоў з выкарыстаннем паясоў шахідаў, бо баевікі былі ўзброены агнястрэльнай і халоднай зброяй і забівалі ізраільцян да таго часу, пакуль іх саміх не знішчалі. Пры гэтым баявік ведаў, што ў яго няма шляху адступлення.

НФВП-ГК вельмі адмоўна паставілася да [[Пагаднення ў Осла|ізраільска-палесцінскіх пагадненняў у Осла]].

Тэрарысты выкарыстоўвалі разнастайныя тэхнічныя сродкі: паветраныя шары, мотадэльтапланы і т. п.

Сярод найбольш гучных тэрактаў НФВП-ГК — выбух швейцарскага самалёта ў [[1970]] годзе, падчас якога загінуў 41 чалавек, [[Тэрарыстычнай напад на школьны аўтобус з Авівім (1970)|бойня ў школьным аўтобусе з Авівім]] (12 забітых, у тым ліку 9 дзяцей), забойства 19 ізраільскіх грамадзян у Кір’ят-Шмона ў 1974 годзе.

У маі [[1985]] года баевікі НФВП-ГК захапілі трох ізраільскіх салдат у Ліване, высунуўшы патрабаванні іх абмену на палесцінскіх зняволеных, прадставіўшы спіс больш чым у тысячу чалавек. Патрабаванні былі выкананы: у ліку вызваленых палесцінскіх зняволеных былі такія вядомыя людзі як [[Джыбрыль Раджуб]] (у наступным ён стаў кіраўніком [[Служба прэвентыўнай бяспекі ПНА|службы бяспекі ПНА]]) і духоўны лідар руху [[ХАМАС]] шэйх Ахмед Ясін&lt;ref name=&quot;vremya&quot;/&gt;. У [[1987]] годзе двое дыверсантаў НФВП-ГК праніклі на тэрыторыю Ізраіля (блізу Кір’ят-Шмона) на дэльтаплане і забілі шасцярых ізраільскіх салдат&lt;ref&gt;[http://www.answers.com/topic/ahmad-jibril Ahmad Jibril]&lt;/ref&gt;.

З канца 80-х гадоў групоўка не здзяйсняла буйных узброеных акцый супраць Ізраіля і ў значнай ступені была неактыўнай.

У цяперашні час арганізацыя ўдзельнічае ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайне ў Сірыі]] на баку ўрада [[Башар Асад|Башара Асада]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121103211053/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jevFaBhWboO5_Mqrgpk7ycShh4RQ?docId=CNG.493b5bfef777e0c4e6e2103828c1614e.1b1 Syria rebels 'clash with army, Palestinian fighters'] — AFP, 31/10/2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name = IT&gt;[http://www.itar-tass.com/c11/558802.html Сирийские войска ведут бои с мятежниками к северу и востоку от Дамаска, на окраине столицы гремят взрывы] — ИТАР-ТАСС, 30/10/2012&lt;/ref&gt;. [[26 жніўня]] [[2013]] года групоўка заявіла аб гатоўнасці нанесці «зваротны ўдар» у выпадку знешняй агрэсіі супраць Сірыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://regnum.ru/news/polit/1699074.html#ixzz2ds29N6uU |title=Палестинская группировка пригрозила ответным ударом в случае нападения на Сирию |access-date=8 жніўня 2019 |archive-date=18 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818021623/http://regnum.ru/news/polit/1699074.html#ixzz2ds29N6uU |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

[[Катэгорыя:Палесцінскія ваенныя фарміраванні]]
[[Катэгорыя:Леварадыкальныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Праўрадавыя ваенныя арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе]]</text>
      <sha1>qt4ea9d2rfwq73nafc1d3h5bpzpefu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храпіўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>612736</id>
    <revision>
      <id>5189826</id>
      <parentid>5153590</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>У селі Храпівщина Юнаківської громади Сумської області станом на 2026 рік залишається всього близько 20 людей.Через катастрофічну безпекову ситуацію та постійні обстріли прикордоння, з весни 2025 року з села було оголошено обов'язкову евакуацію цивільного населення.</comment>
      <origin>5189826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="560" sha1="8byfc3zxkde0iv0l5pez1469csnmj1a" xml:space="preserve">{{НП-Украіна|Насельніцтва=20|год перапісу=2026}}
'''Храпіўшчына'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Храпі́вщина}}) — вёска ў [[Сумскі раён|Сумскім раёне]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Сумскі раён}}
{{Заліўка НП-Украіна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сумскага раёна]]</text>
      <sha1>8byfc3zxkde0iv0l5pez1469csnmj1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касцёл Маці Божай Каралевы Свету (Жлобін)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617251</id>
    <revision>
      <id>5189880</id>
      <parentid>4304258</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Абноўлена выява ў картцы: дададзена сучаснае аўтарскае фота касцёла, 2024 год</comment>
      <origin>5189880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5136" sha1="osqoyavwq4jq9nuvi81vqv8bwe5j902" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               = Каталіцкі храм
|Беларуская назва        = Касцёл Маці Божай Каралевы Свету
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Жлобінскі касцёл. 2024 год.jpg
|Подпіс выявы = Касцёл Маці Божай Каралевы Свету ў Жлобіне, 2024 год
|Шырыня выявы =
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = 
|Назва месцазнаходжання  =  
|Месцазнаходжанне        = 
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                = [[Каталіцызм]]
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва =
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан = дзейнічае
|Сайт =
|Commons = 
}}
{{Іншыя значэнні|Касцёл Маці Божай Каралевы Свету}}
'''Касцёл Маці Божай Каралевы Свету''' — мураваны каталіцкі храм у горадзе [[Жлобін]]е [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Касцёл належыць да парафіі Святога Казіміра, але названы ў гонар Маці Божай Каралевы Свету з перспектывай магчымай рэгістрацыі аднайменнай каталіцкай парафіі.

== Гісторыя ==
Парафія адноўлена ў 1990 годзе. У 1991 годзе сюды на сталую працу прыехаў ксёндз [[Ян Саламон]] (рэктар Міждыяцэзіяльнай вышэйшай духоўнай семінарыі ў [[Пінск]]у). У пачатку 1992 года парафія намагалася вярнуць будынак [[Касцёл Святога Казіміра (Жлобін)|старога касцёла]], зараз у ім [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей]].

У 1996 годзе пробашчам у Жлобіне прызначаны ксёндз Леанард Акалатовіч.

[[23 чэрвеня]] 1996 года будынак магазіна № 23 горада Жлобіна перайшоў ва ўласнасць парафіі і быў капітальна перабудаваны. Першая літургія адбылася [[Першая Куцця|на Куццю]] [[24 снежня]] 1996 года. [[13 верасня]] 1998 года жлобінскую парафію наведаў кардынал [[Казімір Свёнтак]]&lt;ref&gt;http://pallatyny.by/index.php/be/2015-11-30-13-37-51/zhlobin&lt;/ref&gt;.

[[18 снежня]] 2011 года пляц пад будаўніцтва касцёла (раён [[Жлобінскі аквапарк|аквапарка]]) асвяціў Мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]]. [[18 чэрвеня]] 2016 года адбылося ўрачыстае асвячэнне касцёла Маці Божай Каралевы Свету. Асвячаў біскуп Пінскі [[Антоній Дзям’янка]]&lt;ref&gt;https://catholic.by/3/news/belarus/2614-u-kastsjole-my-sustrakaemsya-z-tym-khto-josts-lyubouyu-u-zhlobine-asvechany-novy-kastsjol-abnoulena&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура ==
Вышыня касцёла са шпілем — 36 метраў, пабудаваны ў гатычным стылі. Аўтар праекта В. Катэрлі&lt;ref&gt;http://catholicnews.by/u-zhlobine-adkry-yuts-novuyu-katalitskuyu-svyaty-nyu/&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Капліца парафіі Святога Казіміра&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Roman Catholic church in Zhlobin - panoramio.jpg
St. Kazimir Catholic church - panoramio.jpg
St. Kazimir church - detail - panoramio.jpg 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://catholic.by/3/kasciol/parishes/22-pinsk/3857-zhlobin-parafiya-svyatoga-kazimira парафія Святога Казіміра] на [[Catholic.by]]

{{Гомельскі дэканат}}
 
[[Катэгорыя:Касцёлы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Жлобіна]]
[[Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі]]
[[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]]</text>
      <sha1>osqoyavwq4jq9nuvi81vqv8bwe5j902</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189884</id>
      <parentid>5189880</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзены раздзел пра гісторыю каталіцтва на Жлобіншчыне ў XVIII—XIX стагоддзях і новая крыніца</comment>
      <origin>5189884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7373" sha1="46mz2wqanoefmo7u1cppwm1qn82kbf3" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               = Каталіцкі храм
|Беларуская назва        = Касцёл Маці Божай Каралевы Свету
|Арыгінальная назва      =  
|Выява = Жлобінскі касцёл. 2024 год.jpg
|Подпіс выявы = Касцёл Маці Божай Каралевы Свету ў Жлобіне, 2024 год
|Шырыня выявы =
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = 
|Назва месцазнаходжання  =  
|Месцазнаходжанне        = 
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                = [[Каталіцызм]]
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва =
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан = дзейнічае
|Сайт =
|Commons = 
}}
{{Іншыя значэнні|Касцёл Маці Божай Каралевы Свету}}
'''Касцёл Маці Божай Каралевы Свету''' — мураваны каталіцкі храм у горадзе [[Жлобін]]е [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Касцёл належыць да парафіі Святога Казіміра, але названы ў гонар Маці Божай Каралевы Свету з перспектывай магчымай рэгістрацыі аднайменнай каталіцкай парафіі.

== Гісторыя ==

=== Каталіцтва на Жлобіншчыне ў XVIII—XIX стагоддзях ===
У XVIII стагоддзі землі Жлобіншчыны вызначаліся значнай канфесійнай разнастайнасцю. Найбуйнейшай хрысціянскай канфесіяй у беларускім Падняпроўі ў той час было ўніяцтва, аднак у рэгіёне існавалі і рыма-каталіцкія парафіі.&lt;ref name=&quot;religions-zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/relihijnaya-kvyaciscast-xviii-stagodzya/
 |title=Рэлігійныя канфесіі ў Жлобіне XVIII ст.
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;

У сярэдзіне XVIII стагоддзя Жлобін і навакольныя паселішчы адносіліся да Карпілаўскай рыма-каталіцкай парафіі Бабруйскага дэканата Віленскай дыяцэзіі. Паводле звестак за 1744 год, да парафіі ўваходзілі [[Карпілаўка (Жлобінскі раён)|Карпілаўка]], Жлобін, Лукі, Стрэшын, Горваль, Рагачоў, Шацілкі і шэраг іншых паселішчаў. Былая Карпілаўка цяпер знаходзіцца ў межах Жлобіна.&lt;ref name=&quot;religions-zhlobin&quot;/&gt;

У XIX стагоддзі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Антушы)|касцёл у Антушах]] быў філіяльным у адносінах да Карпілаўскага касцёла. У 1839 годзе Карпілаўскі касцёл мусіў быць ліквідаваны. Дзякуючы захадам яго пробашча Марціна Вашкевіча парафіяльныя функцыі былі перададзены касцёлу ў Антушах, які ў 1843 годзе атрымаў статус парафіяльнага.&lt;ref name=&quot;religions-zhlobin&quot;/&gt;

=== Аднаўленне парафіі і будаўніцтва касцёла ===

Парафія адноўлена ў 1990 годзе. У 1991 годзе сюды на сталую працу прыехаў ксёндз [[Ян Саламон]] (рэктар Міждыяцэзіяльнай вышэйшай духоўнай семінарыі ў [[Пінск]]у). У пачатку 1992 года парафія намагалася вярнуць будынак [[Касцёл Святога Казіміра (Жлобін)|старога касцёла]], зараз у ім [[Жлобінскі гісторыка-краязнаўчы музей]].

У 1996 годзе пробашчам у Жлобіне прызначаны ксёндз Леанард Акалатовіч.

[[23 чэрвеня]] 1996 года будынак магазіна № 23 горада Жлобіна перайшоў ва ўласнасць парафіі і быў капітальна перабудаваны. Першая літургія адбылася [[Першая Куцця|на Куццю]] [[24 снежня]] 1996 года. [[13 верасня]] 1998 года жлобінскую парафію наведаў кардынал [[Казімір Свёнтак]]&lt;ref&gt;http://pallatyny.by/index.php/be/2015-11-30-13-37-51/zhlobin&lt;/ref&gt;.

[[18 снежня]] 2011 года пляц пад будаўніцтва касцёла (раён [[Жлобінскі аквапарк|аквапарка]]) асвяціў Мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]]. [[18 чэрвеня]] 2016 года адбылося ўрачыстае асвячэнне касцёла Маці Божай Каралевы Свету. Асвячаў біскуп Пінскі [[Антоній Дзям’янка]]&lt;ref&gt;https://catholic.by/3/news/belarus/2614-u-kastsjole-my-sustrakaemsya-z-tym-khto-josts-lyubouyu-u-zhlobine-asvechany-novy-kastsjol-abnoulena&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура ==
Вышыня касцёла са шпілем — 36 метраў, пабудаваны ў гатычным стылі. Аўтар праекта В. Катэрлі&lt;ref&gt;http://catholicnews.by/u-zhlobine-adkry-yuts-novuyu-katalitskuyu-svyaty-nyu/&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Капліца парафіі Святога Казіміра&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Roman Catholic church in Zhlobin - panoramio.jpg
St. Kazimir Catholic church - panoramio.jpg
St. Kazimir church - detail - panoramio.jpg 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://catholic.by/3/kasciol/parishes/22-pinsk/3857-zhlobin-parafiya-svyatoga-kazimira парафія Святога Казіміра] на [[Catholic.by]]

{{Гомельскі дэканат}}
 
[[Катэгорыя:Касцёлы Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Жлобіна]]
[[Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі]]
[[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]]</text>
      <sha1>46mz2wqanoefmo7u1cppwm1qn82kbf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>629398</id>
    <revision>
      <id>5189833</id>
      <parentid>4737629</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8829" sha1="bzd007r4lxd7fz9yanksc8ncqucwtfl" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = 
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1986
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1986
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = 
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
'''Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі''' ('''МДПДіМ''') — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны на беразе [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера]] ў [[Парк Перамогі (Мінск)|парку Перамогі]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Мінскі палац піянераў і школьнікаў|аўтар=[[В. І. Анікін]]}}&lt;/ref&gt;, па адрасе [[Старавіленскі тракт]], 41. Адна з найбуйнейшых сацыяльна-культурных і адукацыйных пазашкольных устаноў сталіцы&lt;ref name=&quot;mddm&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.mgddm.by/admin/page/history.htm |title=Дзяржаўная ўстанова адукацыі Мінскі дзяржаўны палац дзяцей і моладзі |accessdate=2016-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161101101857/http://www.mgddm.by/admin/page/history.htm |archivedate=2016-11-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Папярэднікам палаца з’яўляецца ''Гарадскі дом піянераў'', адкрыты ў [[1965]] годзе на [[Вуліца Астроўскага (Мінск)|вуліцы Астроўскага]]. Дом піянераў размяшчаўся ў двухпавярховым будынку, у якім да гэтага знаходзіўся кінатэатр «Беларусь», а яшчэ раней — сінагога&lt;ref name=40-let&gt;{{cite web
|author=
|authorlink=
|datepublished=
|url=http://naviny.by/rubrics/society/2005/05/14/ic_news_116_243193/
|title=Минскому Дворцу детей и молодежи исполнилось 40 лет. БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ
|format=
|work=
|publisher=naviny.by
|accessdate=2014-1-21
|lang=
|description=
|archive-date=25 студзеня 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125183415/https://naviny.by/rubrics/society/2005/05/14/ic_news_116_243193
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;.

''Мінскі палац піянераў і школьнікаў'' пабудаваны ў [[1986]] годзе (архітэктары [[В. Бялянкін]], [[Т. Розава]], [[Л. Селівончык]], [[I. Новік]], [[В. Чарназёмаў]]; першая чарга — клубны комплекс)&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;.

== Архітэктура ==
[[Файл:WOSC-2013.jpg|thumb|злева|Інтэр'ер]]
Сіметрычны кампактны будынак, у плане ўпісваецца ў [[круг]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;. Ступеньчатае рашэнне фасадаў сфарміравана рытмам глухіх вертыкальных сценак, абліцаваных белым [[даламіт]]ам, і размешчаных паміж імі вітражоў&lt;ref name=&quot;Шамрук&quot;&gt;{{крыніцы/Шамрук. Архітэктура Беларусі XX - пачатку XXI ст.|}}&lt;/ref&gt; з залацістым шклом, у якіх адлюстроўваецца навакольны пейзаж&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;. У кампазіцыю сімвалічнага [[партал]]а, які падтрымлівае навісаючы аб’ём залы, уваходзяць [[лесвіца|лесвіцы]]-[[трыбуна|трыбуны]], якія вядуць да ўнутранага дворыка&lt;ref name=&quot;Шамрук&quot;/&gt;.

Цэнтр кампазіцыі — вялікая [[фае]]-[[зала]] для правядзення масавых мерапрыемстваў; прасторава аб’яднана з Ленінскай залай (для правядзення ўрачыстых рытуалаў і сустрэч) і Зімовым садам — часцінкай жывой прыроды з [[возера]]м, [[востраў|востравам]], [[дрэва]]мі, [[птушка]]мі, залацістым [[вітраж]]ом, звернутым да возера. Да фае вядзе ўваходны [[вестыбюль]] з [[фантан]]ам, асветлены верхнім святлом праз [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтар]] авальнай формы. Па баках ад цэнтральнага фае на 4 паверхах размешчаны памяшканні для работы гурткоў тэхничнай і мастацкай творчасці, [[эстэтыка|эстэтычнага]] выхавання. Да цэнтральнага фае прымыкаюць 3 залы: універсальная [[кіназала|кіна-канцэртная]] на 900 месцаў, лекцыйная на 300 месцаў і піянерскага тэатра. Усе яны маюць [[сцэна|сцэны]] і пакоі для рэпетыцый [[аркестр]]а, заняткаў [[харэаграфія]]й, [[спевы|спевамі]] і інш. Над галоўным уваходам размешчана зала [[касманаўтыка|касманаўтыкі]]. Для аздаблення інтэр’ераў буйных памяшканняў выкарыстаны белы [[мармур]], [[граніт]] і інш. прыродныя матэрыялы, [[падвесная столь]] з [[акмігран]]а, пафарбаванага [[алюміній|алюмінію]]. Галоўнае фае аздабляюць ажурныя [[люстра|люстры]], вестыбюль — дэкаратыўны басейн з фантанам, кантрастнае спалучэнне белай [[падлога|падлогі]] з інтэнсіўным чырвоным колерам [[столь|столі]]&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;.

Аформлены [[спартыўная пляцоўка|пляцоўкі для спорту і масавых гульняў]], прадугледжвалася стварэнне плошчы парадаў, дэкаратыўнага басейна, алеі піянераў-герояў&lt;ref name=&quot;АБ&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Мінскі палац піянераў і школьнікаў|аўтар=[[В. І. Анікін]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{Афіцыйны сайт|mgddm.by|Мінскага дзяржаўнага палаца дзяцей і моладзі}}
* [https://darriuss.livejournal.com/396316.html Минский дворец молодежи]

[[Катэгорыя:Старавіленскі тракт]]
[[Катэгорыя:1986 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:Дамы культуры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віталя Бялянкіна]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Тамары Розавай]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віктара Чарназёмава]]</text>
      <sha1>bzd007r4lxd7fz9yanksc8ncqucwtfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юдзіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>643634</id>
    <revision>
      <id>5189697</id>
      <parentid>5177323</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="923" sha1="59wpq9xxn0hldiolb1b5kpuy60vemyw" xml:space="preserve">'''Юдзіцкі''' (Юдыцкі, {{lang-pl|Judycki}}, {{lang-ru|Юдицкий}}) — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Юдзіцкія]] — шляхецкі род у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]].
* [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670)
* [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі]] (? — 1701)
* [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719—1797)
* [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780)
* [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? — пасля 1702)
* [[Міхал Юдзіцкі]] (1700—1758)
* [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677)
* [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (? — 1908)
* [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х)

{{Disambig}}

[[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]]</text>
      <sha1>59wpq9xxn0hldiolb1b5kpuy60vemyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валерый Мікалаевіч Чэкман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>644020</id>
    <revision>
      <id>5189914</id>
      <parentid>4361384</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю артыкул.</comment>
      <origin>5189914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36396" sha1="6cygveiggjmmmr6p8mg6vufnhjafyx5" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
{{значэнні2|Чэкман}}
'''Вале́рый Мікала́евіч Чэ́кман''' (з 1982 года таксама '''Чэ́кманас''', {{lang-lt|Valerijus Čekmonas}}; паводле афіцыйных дакументаў [[25 кастрычніка]] [[1937]], Завалле, [[Чаркаская вобласць]], [[Украінская ССР]]; паводле сямейнага архіва — [[26 снежня]] [[1936]] — [[17 сакавіка]] [[2004]], [[Вільня]]) — савецкі і літоўскі [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]], [[фанетыка|фанетыст]], [[дыялекталогія|дыялектолаг]] і даследчык [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]]. Спецыялізаваўся на беларускай і праславянскай фанетыцы і фаналогіі, параўнальна-гістарычным мовазнаўстве, балта-славянскіх моўных сувязях, мовах беларуска-літоўскага памежжа, польскіх гаворках Літвы і Беларусі, а ў апошні перыяд жыцця — на рускіх стараверскіх гаворках Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;&gt;[https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/26861/26242/59812 Валерий Николаевич Чекман. 25.10.1937—17.03.2004] // ''Slavistica Vilnensis''. 2004. Vol. 53 (2). С. 7—11.&lt;/ref&gt;

Доктар філалагічных навук (1982), прафесар (1985). Аўтар больш як 200 навуковых прац, апублікаваных у Беларусі, Літве, Расіі, Польшчы і іншых краінах.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; У даследчай літаратуры з яго дзейнасцю звязваецца фарміраванне віленскай школы славістыкі і асобнай методыкі вывучэння балта-славянскіх моўных кантактаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;&gt;[https://lki.lt/ltvalerijus-cekmonas-kalbu-kontaktai-ir-sociolingvistika/ ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika''] // Lietuvių kalbos institutas.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===
Нарадзіўся ў Заваллі на Чаркашчыне ў сям'і настаўнікаў. Бацька, Мікалай Максімавіч Чэкман, выкладаў фізіку і матэматыку і быў дырэктарам сельскай школы; у першы дзень [[Вялікая Айчынная вайна|германа-савецкай вайны]] яго мабілізавалі, у студзені 1942 года ён памёр ад ран. Маці, Анастасія Рыгораўна Цэханчук, таксама працавала настаўніцай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/12051/10643 Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных] // ''Slavistica Vilnensis''. 2017. Т. 62. С. 349—380. {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}&lt;/ref&gt;

У афіцыйных дакументах датай нараджэння Валерыя Чэкмана было 25 кастрычніка 1937 года. Паводле Ірэны Чэкманене, у сямейным архіве захаваліся звесткі, што фактычна ён нарадзіўся 26 снежня 1936 года; пры аднаўленні страчанага ў час вайны пасведчання аб нараджэнні ў 1948 годзе маці пазначыла пазнейшую дату, каб сын адпавядаў узроставым патрабаванням для паступлення ў сувораўскае вучылішча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1948—1955 гадах вучыўся ў [[Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскім сувораўскім ваенным вучылішчы]]. Пасля яго заканчэння паступіў у ваеннае вучылішча ў Маскве, аднак вырашыў не працягваць афіцэрскую кар'еру; да ліпеня 1958 года праходзіў вайсковую службу ў сапёрна-мінёрным падраздзяленні.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1958 годзе паступіў на аддзяленне рускай філалогіі [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Федзьковіча|Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Яшчэ студэнтам займаўся славянскімі, балтыйскімі і іншымі індаеўрапейскімі мовамі, удзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях і студэнцкай навуковай працы. Яго навуковым кіраўніком у Чарнаўцах быў мовазнавец Алег Шырокаў, які займаўся параўнальным і агульным мовазнаўствам і прыцягнуў Чэкмана да палявых дыялекталагічных даследаванняў.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У канцы 1962 года Чэкмана адлічылі з Чарнавіцкага ўніверсітэта. У пазнейшым мемарыяльным артыкуле яго адлічэнне было ахарактарызавана як палітычна матываванае; Ірэна Чэкманене прыводзіць архіўныя дакументы і ўспаміны сучаснікаў, з якіх вынікае, што ўніверсітэцкі канфлікт быў звязаны не з навуковай паспяховасцю студэнта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У 1963 годзе пераехаў у [[Літоўская ССР|Літоўскую ССР]] і стаў настаўнікам рускай і нямецкай моў у школе вёскі Шуленай Ігналінскага раёна. Пры падтрымцы Алега Шырокава і прафесара Аляксандра Саўчанкі аднавіў навучанне завочна ў [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Растоўскім дзяржаўным універсітэце]]. Саўчанка фактычна кіраваў яго далейшай навуковай падрыхтоўкай і заахвочваў займацца параўнальна-гістарычным мовазнаўствам, індаеўрапеістыкай і балта-славянскімі сувязямі.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

16 чэрвеня 1964 года Чэкман атрымаў кваліфікацыю філолага і настаўніка рускай мовы і літаратуры. У 1965 годзе ненадоўга пераехаў у [[Латвійская ССР|Латвійскую ССР]], дзе выкладаў у школе вёскі Гайні Прэйльскага раёна і адначасова вывучаў латышскую мову.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Мінскі перыяд ===
15 лістапада 1965 года Чэкман паступіў у аспірантуру [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук Беларускай ССР]]. У час падрыхтоўкі дысертацыі праводзіў шматлікія палявыя даследаванні беларускіх гаворак. 26 снежня 1968 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Развитие противопоставлений твердых и мягких согласных фонем в белорусском языке. Типологическое и сравнительно-историческое исследование».&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;&gt;Морозова Н. [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''. 2009. Т. 54 (2). С. 21—36.&lt;/ref&gt;

У 1968—1973 гадах працаваў малодшым, у 1973—1979 гадах — старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі Інстытута мовазнаўства. Лабараторыяй кіраваў [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]]; разам з ім Чэкман даследаваў артыкуляцыю і фаналагічную сістэму беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

На аснове кандыдацкай дысертацыі ў 1970 годзе выйшла манаграфія «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове». У 1973 годзе Аляксандр Падлужны і Валерый Чэкман апублікавалі манаграфію «Гукі беларускай мовы», заснаваную на эксперыментальным аналізе рэнтгенаграм, палатаграм, лінгваграм і адантаграм носьбітаў літаратурнага вымаўлення.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;&gt;Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;/ref&gt; Праца стала адным з асноўных эксперыментальна-фанетычных апісанняў гукавога ладу беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

Адначасова Чэкман звярнуўся да вывучэння моўных кантактаў. Артыкул 1971 года «Polska gwara m. Widze i okolicy», напісаны сумесна з К. Гюлумянц, Ірэна Чэкманене лічыць пачаткам больш як трыццацігадовага кірунку яго даследаванняў польска-беларуска-літоўскага моўнага ўзаемадзеяння.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У мінскі перыяд ён таксама супрацоўнічаў з даследчыкамі Сектара агульнага і славянскага мовазнаўства, якім кіраваў Вячаслаў Мартынаў, і ўдзельнічаў у даследаваннях польскіх гаворак пад уплывам прац Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1974 годзе далучыўся да працы над [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас|Агульнаславянскім лінгвістычным атласам]]. У другой палове 1970-х гадоў асноўнае месца ў яго працах занялі гістарычная фанетыка праславянскай мовы, лінгвагеаграфія і тыпалагічная рэканструкцыя; вынікам стала манаграфія «Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция» (1979).&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

=== Віленскі перыяд ===
Улетку 1979 года, пасля чарговай дыялекталагічнай экспедыцыі ў Літве, пры падтрымцы літоўскага мовазнаўца Зігмаса Зінкявічуса Чэкман атрымаў працу на кафедры рускай мовы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. З 1 верасня 1979 года працаваў там дацэнтам; у красавіку 1980 года ў Вільню пераехала і яго сям'я.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1982 годзе ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] абараніў доктарскую дысертацыю «Типологические основания реконструкции», асноўныя палажэнні якой развівалі ідэі яго манаграфіі па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы. У 1983 годзе ВАК прысудзіў яму ступень доктара філалагічных навук, у 1985 годзе ён атрымаў званне прафесара.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

30 лістапада 1982 года сям'я афіцыйна прыняла літоўскую форму прозвішча — Čekmonas; пасля гэтага ў літоўскіх і міжнародных публікацыях вучоны пераважна выступаў як Valerijus Čekmonas.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1986—1989 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1988 годзе выйшлі два буйныя вучэбна-навуковыя выданні: «Введение в славянскую филологию» і падрыхтаваная сумесна з польскай беларусісткай Эльжбетай Смулковай «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej». У першай палове таго ж года Чэкман выкладаў літоўскую мову ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]].&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

3 красавіка 1989 года на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэта была створана кафедра славянскай філалогіі, першым загадчыкам якой стаў Чэкман. Ён кіраваў кафедрай у 1989—1997 гадах, пасля чаго да 2001 года заставаўся яе прафесарам.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1991 годзе пры кафедры быў створаны Цэнтр літоўска-славянскіх этналінгвістычных даследаванняў, дзе распрацоўваліся праграмы вывучэння гаворак, этнічнай і сацыялінгвістычнай сітуацыі Віленскага краю.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У межах праектаў Чэкмана планавалася сістэматычна абследаваць шматмоўныя тэрыторыі Літвы і стварыць фонотэку аўтэнтычных гаворак. Даследаванні ахоплівалі літоўскую, беларускую і польскую мовы і былі пабудаваны на сумяшчэнні дыялекталогіі, лінгвагеаграфіі і сацыялінгвістычных апытанняў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У 1993 годзе пры актыўным удзеле Чэкмана ў Віленскім універсітэце была створана кафедра польскай мовы. У 1988—1996 гадах ён сабраў вялікую картатэку польскіх гаворак Літвы; у 1990-я гады працягваў таксама палявыя даследаванні на Пскоўшчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1996 года адным з галоўных кірункаў яго працы сталі гаворкі [[стараверы|старавераў]] Літвы. У 1996—2002 гадах Чэкман арганізаваў больш за дзесяць экспедыцый у раёны кампактнага пражывання старавераў у Літве, памежных раёнах Латвіі і Беларусі і на Пскоўшчыне; у выніку была створана фонотэка з больш як 400 гадзінамі дыялектных запісаў.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Па гэтай тэматыцы ён апублікаваў больш за дваццаць прац і падрыхтаваў матэрыялы да дзвюх манаграфій — пра сацыялінгвістычную гісторыю і сінтаксіс стараверскіх гаворак Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1995 года і да смерці быў адказным рэдактарам выдання ''Kalbotyra'' (2), якое пазней выходзіла пад назвай ''Slavistica Vilnensis''.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; На пачатку 2000-х гадоў узначаліў Цэнтр даследавання культурных супольнасцей Віленскага ўніверсітэта; на момант смерці займаў пасаду дырэктара цэнтра пры гістарычным факультэце.&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;[https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Памёр 17 сакавіка 2004 года ў Вільні пасля цяжкай хваробы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Пахаваны на могілках у {{Не перакладзена 5|Кайраны (Вільня)|Кайранах|lt|Kairėnai (Vilnius)}}.

== Навуковая дзейнасць ==

=== Фанетыка і гістарычная фаналогія ===
Сам Чэкман лічыў сваёй асноўнай спецыяльнасцю фанетыку. Яго раннія даследаванні былі прысвечаны беларускай фанетыцы і дыялекталогіі: развіццю сістэмы цвёрдых і мяккіх зычных, асаблівасцям беларускіх афрыкат і свісцячых, вакалізму паўночна-ўсходніх і паўднёвых гаворак, а таксама эксперыментальнаму апісанню беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У манаграфіі «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове» ён шырока выкарыстоўваў сінхронны матэрыял розных моў для тлумачэння дыяхранічных працэсаў. Гэты прынцып — праверка гістарычнай рэканструкцыі тыпалагічнымі і сінхроннымі данымі — быў пазней развіты ў працах па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы і стаў адной з характэрных рыс яго метадалогіі.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

Да праблем, якія Чэкман даследаваў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, адносілася паходжанне ўсходнеславянскага [[аканне|акання]]. Значнае месца ў яго працах займалі таксама праславянская палаталізацыя, гісторыя структуры склада, балта-славянскія і балта-слава-індаіранскія фанетычныя паралелі і праблемы лінгвагеаграфічнай рэканструкцыі.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Балта-славянскія моўныя кантакты і сацыялінгвістыка ===
З пачатку 1970-х гадоў Чэкман сістэматычна даследаваў беларускія, польскія, літоўскія і рускія гаворкі на шматмоўных тэрыторыях Літвы і Беларусі. Асобныя працы прысвяціў літоўска-беларускай лексічнай і фанетычнай інтэрферэнцыі, польскім гаворкам беларуска-літоўскага памежжа, білінгвізму і гісторыі польскамоўных арэалаў Літвы.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

Распрацаваная ім методыка палявога даследавання прадугледжвала апытанне інфарманта на ўсіх мовах, якімі той валодаў, без загадзя зададзенай перавагі адной мове. Гэта дазваляла адначасова фіксаваць дыялектныя рысы, ступень шматмоўя, сферы ўжывання розных моў і моўныя ўстаноўкі насельніцтва.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt; Укладальнікі зборніка прац Чэкмана 2017 года характарызуюць гэты падыход як самастойную сацыялінгвістычную методыку даследавання балта-славянскай кантактнай зоны.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У артыкуле Ірэны Чэкманене «История одной карты» навуковая біяграфія Чэкмана падзяляецца на два асноўныя перыяды — мінскі і віленскі; пры гэтым даследаванні моўных кантактаў сталі сувязным кірункам, які аб'яднаў абодва этапы яго працы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.polon.uw.edu.pl/index.php/pf/article/download/752/616/ История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)] // ''Prace Filologiczne''. 2020. T. 75, cz. 2. S. 405—417. {{doi|10.32798/pf.752}}&lt;/ref&gt; За 39 гадоў прафесійнай навуковай дзейнасці ён назапасіў значны корпус палявых запісаў і картатэк з Беларусі, Літвы і Расіі, частка якіх засталася неапублікаванай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Навуковая школа ===
Найбольшы ўплыў на фарміраванне Чэкмана як даследчыка ў студэнцкія гады мелі Алег Шырокаў і Аляксандр Саўчанка. Шырокаў непасрэдна кіраваў яго студэнцкай навуковай працай і палявымі даследаваннямі, а Саўчанка накіроўваў яго да індаеўрапеістыкі, параўнальна-гістарычнага мовазнаўства і праблем балта-славянскіх генетычных сувязей.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У Мінску Чэкман працаваў у Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі пад кіраўніцтвам Аляксандра Падлужнага; істотным для развіцця яго даследаванняў моўных кантактаў было таксама навуковае асяроддзе Вячаслава Мартынава і Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; Такім чынам, у яго працах злучыліся параўнальна-гістарычная і тыпалагічная традыцыі, эксперыментальная фанетыка, дыялекталогія і вывучэнне моўных кантактаў.

У Вільні вакол Чэкмана сфарміравалася ўласная школа славістыкі. Паводле мемарыяльнага артыкула, пад яго кіраўніцтвам або пры яго непасрэдным кансультаванні было абаронена больш за дзесяць доктарскіх дысертацый у галінах славянскай этымалогіі, славянскай і літоўскай дыялекталогіі, даследавання культурнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і сумежных дысцыплін.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Паняцце «школа Валерыя Чэкмонаса» замацавалася і ў пазнейшай навуковай літаратуры: у зборніку ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' асобны раздзел прысвечаны яго школе, а ў другую частку кнігі ўключаны дванаццаць прац яго вучняў і навуковых паплечнікаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==
Поўны бібліяграфічны спіс навуковых прац Валерыя Чэкмана, які ахоплівае публікацыі ад 1962 года да апошніх гадоў жыцця, склала мовазнавец Надзея Марозава.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Манаграфіі і вучэбныя выданні ===
* ''Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970. — 152 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;/&gt;
* ''Генезис и эволюция палатального ряда в праславянском языке''. — Мінск, 1973. — 47 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Типологические аспекты фонетических изменений в праславянском''. — Мінск, 1978. — 43 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция''. — Мінск, 1979. — 216 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Украинцев В. Н. [псеўданім Валерыя Чэкмана]. ''Славянские языки и славянские народы: Истоки родства''. — Мінск, 1985. — 80 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;
* ''История славянской филологии (до начала XX в.): Методические указания к спецкурсу''. — Вільнюс, 1985. — 83 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Введение в славянскую филологию''. — Вільнюс: Мокслас, 1988. — 293 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Czekman W., Smułkowa E. ''Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej''. — Warszawa, 1988. — 326 s.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Čekmonienė I., Čekmonas V. ''Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех''. — Vilnius, 1992—1993. — 5 cz. (546 p.); 2-е выд. — 1999.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;

=== Асобныя артыкулы ===
* «Да пытання аб „шапялявых“ с’, з’ у беларускіх гаворках» // ''Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук''. — 1968. — № 3. — С. 83—89.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Нататкі аб проціпастаўленнях па цвёрдасці-мяккасці ў некаторых паўднёвабеларускіх гаворках» // ''Лінгвістычныя даследаванні''. — Мінск, 1968. — С. 6—19.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К развитию основных особенностей белорусского консонантизма» // ''Вопросы языкознания''. — 1969. — № 2. — С. 29—37.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Giułumjanc K., Czekman W. «Polska gwara m. Widze i okolicy» // ''Slavia Orientalis''. — 1971. — T. 20, № 3. — S. 313—326.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусских лексических связей» // ''Baltistica''. — 1972. — T. 8 (2). — С. 147—156.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Деревня Озерки — язык и люди. К проблеме литовско-белорусско-польской языковой интерференции» // ''Польские говоры в СССР''. Ч. 2. — Мінск, 1973. — С. 40—72.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Akanie. Istota zjawiska i jego pochodzenie» // ''Slavia Orientalis''. — 1975. — T. 24, № 3. — S. 283—305.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Да характарыстыкі даўжыні ненаціскных галосных у паўночна-ўсходніх беларускіх гаворках» // ''Галосныя беларускай мовы''. — Мінск, 1975. — С. 102—167.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К типологии славянской протезы» // ''Советское славяноведение''. — 1979. — № 6. — С. 92—99.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе» // ''Балто-славянские этноязыковые контакты''. — Масква, 1980. — С. 206—226.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1982. — T. 1. — S. 123—138.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Чэкман В., Адамавічутэ І.-Э. «Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-польского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1984. — T. 3. — S. 7—21.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Территория зарождения и этапы развития восточнославянского аканья в свете данных лингвогеографии» // ''Russian Linguistics''. — 1987. — T. 11, № 2—3. — С. 335—349.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Функционирование языков и билингвизм (на материале рамашканских говоров)» // ''Lietuvių kalbotyros klausimai''. — 1988. — T. 27. — С. 37—54.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «О понятии социолингвистического ареала» // ''Slavistica Vilnensis''. — 2000. — С. 129—131.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Пасмяротнае выданне прац ===
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Памяць ==
У Віленскім універсітэце ў памяць пра Валерыя Чэкмана была ўсталявана мемарыяльная дошка, а адной з аўдыторый філалагічнага факультэта — памяшканню былой кафедры славянскай філалогіі — нададзена яго імя.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 2008 і 2016 гадах у Вільні прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго спадчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 2017 годзе Інстытут літоўскай мовы выдаў зборнік ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'', у першай частцы якога перадрукаваны 25 асноўных прац Чэкмана па ўзаемадзеянні літоўскай, беларускай і польскай моў і сацыялінгвістыцы шматмоўных арэалаў Літвы, а другая частка прысвечана яго навуковай школе.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чекмонене И. Э. ''Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2017. — Т. 62. — С. 349—380. — {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}.
* Чекмонене И. Э. ''История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)'' // ''Prace Filologiczne''. — 2020. — T. 75, cz. 2. — S. 405—417. — {{doi|10.32798/pf.752}}.
* Морозова Н. ''Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2009. — Т. 54 (2). — С. 21—36.
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]]
* [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]]
* [[Беларуская дыялекталогія]]
* [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас]]

== Спасылкі ==
* [https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.
* [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''.
* [https://lki.lt/kalbu-kontaktai-sociolingvistika-straipsniu-rinkinys-2017/ Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika] // Lietuvių kalbos institutas.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Чэкман Валерый Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]]
[[Катэгорыя:Славісты СССР]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага сувораўскага ваеннага вучылішча]]</text>
      <sha1>6cygveiggjmmmr6p8mg6vufnhjafyx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189915</id>
      <parentid>5189914</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5189915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36505" sha1="to57tij3axbgfqbrzyrjnoxi0qkcs7g" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
{{значэнні2|Чэкман}}
'''Вале́рый Мікала́евіч Чэ́кман''' (з 1982 года таксама '''Чэ́кманас''', {{lang-lt|Valerijus Čekmonas}}; паводле афіцыйных дакументаў [[25 кастрычніка]] [[1937]], Завалле, [[Чаркаская вобласць]], [[Украінская ССР]]; паводле сямейнага архіва — [[26 снежня]] [[1936]] — [[17 сакавіка]] [[2004]], [[Вільня]]) — савецкі і літоўскі [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]], [[фанетыка|фанетыст]], [[дыялекталогія|дыялектолаг]] і даследчык [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]]. Спецыялізаваўся на беларускай і праславянскай фанетыцы і фаналогіі, параўнальна-гістарычным мовазнаўстве, балта-славянскіх моўных сувязях, мовах беларуска-літоўскага памежжа, польскіх гаворках Літвы і Беларусі, а ў апошні перыяд жыцця — на рускіх стараверскіх гаворках Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;&gt;[https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/26861/26242/59812 Валерий Николаевич Чекман. 25.10.1937—17.03.2004] // ''Slavistica Vilnensis''. 2004. Vol. 53 (2). С. 7—11.&lt;/ref&gt;

Доктар філалагічных навук (1982), прафесар (1985). Аўтар больш як 200 навуковых прац, апублікаваных у Беларусі, Літве, Расіі, Польшчы і іншых краінах.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; У даследчай літаратуры з яго дзейнасцю звязваецца фарміраванне віленскай школы славістыкі і асобнай методыкі вывучэння балта-славянскіх моўных кантактаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;&gt;[https://lki.lt/ltvalerijus-cekmonas-kalbu-kontaktai-ir-sociolingvistika/ ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika''] // Lietuvių kalbos institutas.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===
Нарадзіўся ў Заваллі на Чаркашчыне ў сям'і настаўнікаў. Бацька, Мікалай Максімавіч Чэкман, выкладаў фізіку і матэматыку і быў дырэктарам сельскай школы; у першы дзень [[Вялікая Айчынная вайна|германа-савецкай вайны]] яго мабілізавалі, у студзені 1942 года ён памёр ад ран. Маці, Анастасія Рыгораўна Цэханчук, таксама працавала настаўніцай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/12051/10643 Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных] // ''Slavistica Vilnensis''. 2017. Т. 62. С. 349—380. {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}&lt;/ref&gt;

У афіцыйных дакументах датай нараджэння Валерыя Чэкмана было 25 кастрычніка 1937 года. Паводле Ірэны Чэкманене, у сямейным архіве захаваліся звесткі, што фактычна ён нарадзіўся 26 снежня 1936 года; пры аднаўленні страчанага ў час вайны пасведчання аб нараджэнні ў 1948 годзе маці пазначыла пазнейшую дату, каб сын адпавядаў узроставым патрабаванням для паступлення ў сувораўскае вучылішча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1948—1955 гадах вучыўся ў [[Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскім сувораўскім ваенным вучылішчы]]. Пасля яго заканчэння паступіў у ваеннае вучылішча ў Маскве, аднак вырашыў не працягваць афіцэрскую кар'еру; да ліпеня 1958 года праходзіў вайсковую службу ў сапёрна-мінёрным падраздзяленні.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1958 годзе паступіў на аддзяленне рускай філалогіі [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Федзьковіча|Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Яшчэ студэнтам займаўся славянскімі, балтыйскімі і іншымі індаеўрапейскімі мовамі, удзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях і студэнцкай навуковай працы. Яго навуковым кіраўніком у Чарнаўцах быў мовазнавец Алег Шырокаў, які займаўся параўнальным і агульным мовазнаўствам і прыцягнуў Чэкмана да палявых дыялекталагічных даследаванняў.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У канцы 1962 года Чэкмана адлічылі з Чарнавіцкага ўніверсітэта. У пазнейшым мемарыяльным артыкуле яго адлічэнне было ахарактарызавана як палітычна матываванае; Ірэна Чэкманене прыводзіць архіўныя дакументы і ўспаміны сучаснікаў, з якіх вынікае, што ўніверсітэцкі канфлікт быў звязаны не з навуковай паспяховасцю студэнта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У 1963 годзе пераехаў у [[Літоўская ССР|Літоўскую ССР]] і стаў настаўнікам рускай і нямецкай моў у школе вёскі Шуленай Ігналінскага раёна. Пры падтрымцы Алега Шырокава і прафесара Аляксандра Саўчанкі аднавіў навучанне завочна ў [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Растоўскім дзяржаўным універсітэце]]. Саўчанка фактычна кіраваў яго далейшай навуковай падрыхтоўкай і заахвочваў займацца параўнальна-гістарычным мовазнаўствам, індаеўрапеістыкай і балта-славянскімі сувязямі.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

16 чэрвеня 1964 года Чэкман атрымаў кваліфікацыю філолага і настаўніка рускай мовы і літаратуры. У 1965 годзе ненадоўга пераехаў у [[Латвійская ССР|Латвійскую ССР]], дзе выкладаў у школе вёскі Гайні Прэйльскага раёна і адначасова вывучаў латышскую мову.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Мінскі перыяд ===
15 лістапада 1965 года Чэкман паступіў у аспірантуру [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук Беларускай ССР]]. У час падрыхтоўкі дысертацыі праводзіў шматлікія палявыя даследаванні беларускіх гаворак. 26 снежня 1968 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Развитие противопоставлений твердых и мягких согласных фонем в белорусском языке. Типологическое и сравнительно-историческое исследование».&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;&gt;Морозова Н. [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''. 2009. Т. 54 (2). С. 21—36.&lt;/ref&gt;

У 1968—1973 гадах працаваў малодшым, у 1973—1979 гадах — старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі Інстытута мовазнаўства. Лабараторыяй кіраваў [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]]; разам з ім Чэкман даследаваў артыкуляцыю і фаналагічную сістэму беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

На аснове кандыдацкай дысертацыі ў 1970 годзе выйшла манаграфія «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове». У 1973 годзе Аляксандр Падлужны і Валерый Чэкман апублікавалі манаграфію «Гукі беларускай мовы», заснаваную на эксперыментальным аналізе рэнтгенаграм, палатаграм, лінгваграм і адантаграм носьбітаў літаратурнага вымаўлення.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;&gt;Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;/ref&gt; Праца стала адным з асноўных эксперыментальна-фанетычных апісанняў гукавога ладу беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

Адначасова Чэкман звярнуўся да вывучэння моўных кантактаў. Артыкул 1971 года «Polska gwara m. Widze i okolicy», напісаны сумесна з К. Гюлумянц, Ірэна Чэкманене лічыць пачаткам больш як трыццацігадовага кірунку яго даследаванняў польска-беларуска-літоўскага моўнага ўзаемадзеяння.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У мінскі перыяд ён таксама супрацоўнічаў з даследчыкамі Сектара агульнага і славянскага мовазнаўства, якім кіраваў Вячаслаў Мартынаў, і ўдзельнічаў у даследаваннях польскіх гаворак пад уплывам прац Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1974 годзе далучыўся да працы над [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас|Агульнаславянскім лінгвістычным атласам]]. У другой палове 1970-х гадоў асноўнае месца ў яго працах занялі гістарычная фанетыка праславянскай мовы, лінгвагеаграфія і тыпалагічная рэканструкцыя; вынікам стала манаграфія «Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция» (1979).&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

=== Віленскі перыяд ===
Улетку 1979 года, пасля чарговай дыялекталагічнай экспедыцыі ў Літве, пры падтрымцы літоўскага мовазнаўца Зігмаса Зінкявічуса Чэкман атрымаў працу на кафедры рускай мовы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. З 1 верасня 1979 года працаваў там дацэнтам; у красавіку 1980 года ў Вільню пераехала і яго сям'я.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1982 годзе ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] абараніў доктарскую дысертацыю «Типологические основания реконструкции», асноўныя палажэнні якой развівалі ідэі яго манаграфіі па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы. У 1983 годзе ВАК прысудзіў яму ступень доктара філалагічных навук, у 1985 годзе ён атрымаў званне прафесара.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

30 лістапада 1982 года сям'я афіцыйна прыняла літоўскую форму прозвішча — Čekmonas; пасля гэтага ў літоўскіх і міжнародных публікацыях вучоны пераважна выступаў як Valerijus Čekmonas.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1986—1989 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1988 годзе выйшлі два буйныя вучэбна-навуковыя выданні: «Введение в славянскую филологию» і падрыхтаваная сумесна з польскай беларусісткай Эльжбетай Смулковай «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej». У першай палове таго ж года Чэкман выкладаў літоўскую мову ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]].&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

3 красавіка 1989 года на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэта была створана кафедра славянскай філалогіі, першым загадчыкам якой стаў Чэкман. Ён кіраваў кафедрай у 1989—1997 гадах, пасля чаго да 2001 года заставаўся яе прафесарам.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1991 годзе пры кафедры быў створаны Цэнтр літоўска-славянскіх этналінгвістычных даследаванняў, дзе распрацоўваліся праграмы вывучэння гаворак, этнічнай і сацыялінгвістычнай сітуацыі Віленскага краю.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У межах праектаў Чэкмана планавалася сістэматычна абследаваць шматмоўныя тэрыторыі Літвы і стварыць фонотэку аўтэнтычных гаворак. Даследаванні ахоплівалі літоўскую, беларускую і польскую мовы і былі пабудаваны на сумяшчэнні дыялекталогіі, лінгвагеаграфіі і сацыялінгвістычных апытанняў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У 1993 годзе пры актыўным удзеле Чэкмана ў Віленскім універсітэце была створана кафедра польскай мовы. У 1988—1996 гадах ён сабраў вялікую картатэку польскіх гаворак Літвы; у 1990-я гады працягваў таксама палявыя даследаванні на Пскоўшчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1996 года адным з галоўных кірункаў яго працы сталі гаворкі [[стараверы|старавераў]] Літвы. У 1996—2002 гадах Чэкман арганізаваў больш за дзесяць экспедыцый у раёны кампактнага пражывання старавераў у Літве, памежных раёнах Латвіі і Беларусі і на Пскоўшчыне; у выніку была створана фонотэка з больш як 400 гадзінамі дыялектных запісаў.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Па гэтай тэматыцы ён апублікаваў больш за дваццаць прац і падрыхтаваў матэрыялы да дзвюх манаграфій — пра сацыялінгвістычную гісторыю і сінтаксіс стараверскіх гаворак Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1995 года і да смерці быў адказным рэдактарам выдання ''Kalbotyra'' (2), якое пазней выходзіла пад назвай ''Slavistica Vilnensis''.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; На пачатку 2000-х гадоў узначаліў Цэнтр даследавання культурных супольнасцей Віленскага ўніверсітэта; на момант смерці займаў пасаду дырэктара цэнтра пры гістарычным факультэце.&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;[https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Памёр 17 сакавіка 2004 года ў Вільні пасля цяжкай хваробы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Пахаваны на могілках у {{Не перакладзена 5|Кайраны (Вільня)|Кайранах|lt|Kairėnai (Vilnius)}}.

== Навуковая дзейнасць ==

=== Фанетыка і гістарычная фаналогія ===
Сам Чэкман лічыў сваёй асноўнай спецыяльнасцю фанетыку. Яго раннія даследаванні былі прысвечаны беларускай фанетыцы і дыялекталогіі: развіццю сістэмы цвёрдых і мяккіх зычных, асаблівасцям беларускіх афрыкат і свісцячых, вакалізму паўночна-ўсходніх і паўднёвых гаворак, а таксама эксперыментальнаму апісанню беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У манаграфіі «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове» ён шырока выкарыстоўваў сінхронны матэрыял розных моў для тлумачэння дыяхранічных працэсаў. Гэты прынцып — праверка гістарычнай рэканструкцыі тыпалагічнымі і сінхроннымі данымі — быў пазней развіты ў працах па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы і стаў адной з характэрных рыс яго метадалогіі.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

Да праблем, якія Чэкман даследаваў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, адносілася паходжанне ўсходнеславянскага [[аканне|акання]]. Значнае месца ў яго працах займалі таксама праславянская палаталізацыя, гісторыя структуры склада, балта-славянскія і балта-слава-індаіранскія фанетычныя паралелі і праблемы лінгвагеаграфічнай рэканструкцыі.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Балта-славянскія моўныя кантакты і сацыялінгвістыка ===
З пачатку 1970-х гадоў Чэкман сістэматычна даследаваў беларускія, польскія, літоўскія і рускія гаворкі на шматмоўных тэрыторыях Літвы і Беларусі. Асобныя працы прысвяціў літоўска-беларускай лексічнай і фанетычнай інтэрферэнцыі, польскім гаворкам беларуска-літоўскага памежжа, білінгвізму і гісторыі польскамоўных арэалаў Літвы.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

Распрацаваная ім методыка палявога даследавання прадугледжвала апытанне інфарманта на ўсіх мовах, якімі той валодаў, без загадзя зададзенай перавагі адной мове. Гэта дазваляла адначасова фіксаваць дыялектныя рысы, ступень шматмоўя, сферы ўжывання розных моў і моўныя ўстаноўкі насельніцтва.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt; Укладальнікі зборніка прац Чэкмана 2017 года характарызуюць гэты падыход як самастойную сацыялінгвістычную методыку даследавання балта-славянскай кантактнай зоны.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У артыкуле Ірэны Чэкманене «История одной карты» навуковая біяграфія Чэкмана падзяляецца на два асноўныя перыяды — мінскі і віленскі; пры гэтым даследаванні моўных кантактаў сталі сувязным кірункам, які аб'яднаў абодва этапы яго працы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.polon.uw.edu.pl/index.php/pf/article/download/752/616/ История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)] // ''Prace Filologiczne''. 2020. T. 75, cz. 2. S. 405—417. {{doi|10.32798/pf.752}}&lt;/ref&gt; За 39 гадоў прафесійнай навуковай дзейнасці ён назапасіў значны корпус палявых запісаў і картатэк з Беларусі, Літвы і Расіі, частка якіх засталася неапублікаванай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Навуковая школа ===
Найбольшы ўплыў на фарміраванне Чэкмана як даследчыка ў студэнцкія гады мелі Алег Шырокаў і Аляксандр Саўчанка. Шырокаў непасрэдна кіраваў яго студэнцкай навуковай працай і палявымі даследаваннямі, а Саўчанка накіроўваў яго да індаеўрапеістыкі, параўнальна-гістарычнага мовазнаўства і праблем балта-славянскіх генетычных сувязей.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У Мінску Чэкман працаваў у Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі пад кіраўніцтвам Аляксандра Падлужнага; істотным для развіцця яго даследаванняў моўных кантактаў было таксама навуковае асяроддзе Вячаслава Мартынава і Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; Такім чынам, у яго працах злучыліся параўнальна-гістарычная і тыпалагічная традыцыі, эксперыментальная фанетыка, дыялекталогія і вывучэнне моўных кантактаў.

У Вільні вакол Чэкмана сфарміравалася ўласная школа славістыкі. Паводле мемарыяльнага артыкула, пад яго кіраўніцтвам або пры яго непасрэдным кансультаванні было абаронена больш за дзесяць доктарскіх дысертацый у галінах славянскай этымалогіі, славянскай і літоўскай дыялекталогіі, даследавання культурнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і сумежных дысцыплін.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Паняцце «школа Валерыя Чэкмонаса» замацавалася і ў пазнейшай навуковай літаратуры: у зборніку ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' асобны раздзел прысвечаны яго школе, а ў другую частку кнігі ўключаны дванаццаць прац яго вучняў і навуковых паплечнікаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==
Поўны бібліяграфічны спіс навуковых прац Валерыя Чэкмана, які ахоплівае публікацыі ад 1962 года да апошніх гадоў жыцця, склала мовазнавец Надзея Марозава.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Манаграфіі і вучэбныя выданні ===
* ''Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970. — 152 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;/&gt;
* ''Генезис и эволюция палатального ряда в праславянском языке''. — Мінск, 1973. — 47 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Типологические аспекты фонетических изменений в праславянском''. — Мінск, 1978. — 43 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция''. — Мінск, 1979. — 216 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Украинцев В. Н. [псеўданім Валерыя Чэкмана]. ''Славянские языки и славянские народы: Истоки родства''. — Мінск, 1985. — 80 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;
* ''История славянской филологии (до начала XX в.): Методические указания к спецкурсу''. — Вільнюс, 1985. — 83 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Введение в славянскую филологию''. — Вільнюс: Мокслас, 1988. — 293 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Czekman W., Smułkowa E. ''Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej''. — Warszawa, 1988. — 326 s.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Čekmonienė I., Čekmonas V. ''Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех''. — Vilnius, 1992—1993. — 5 cz. (546 p.); 2-е выд. — 1999.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;

=== Асобныя артыкулы ===
* «Да пытання аб „шапялявых“ с’, з’ у беларускіх гаворках» // ''Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук''. — 1968. — № 3. — С. 83—89.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Нататкі аб проціпастаўленнях па цвёрдасці-мяккасці ў некаторых паўднёвабеларускіх гаворках» // ''Лінгвістычныя даследаванні''. — Мінск, 1968. — С. 6—19.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К развитию основных особенностей белорусского консонантизма» // ''Вопросы языкознания''. — 1969. — № 2. — С. 29—37.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Giułumjanc K., Czekman W. «Polska gwara m. Widze i okolicy» // ''Slavia Orientalis''. — 1971. — T. 20, № 3. — S. 313—326.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусских лексических связей» // ''Baltistica''. — 1972. — T. 8 (2). — С. 147—156.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Деревня Озерки — язык и люди. К проблеме литовско-белорусско-польской языковой интерференции» // ''Польские говоры в СССР''. Ч. 2. — Мінск, 1973. — С. 40—72.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Akanie. Istota zjawiska i jego pochodzenie» // ''Slavia Orientalis''. — 1975. — T. 24, № 3. — S. 283—305.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Да характарыстыкі даўжыні ненаціскных галосных у паўночна-ўсходніх беларускіх гаворках» // ''Галосныя беларускай мовы''. — Мінск, 1975. — С. 102—167.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К типологии славянской протезы» // ''Советское славяноведение''. — 1979. — № 6. — С. 92—99.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе» // ''Балто-славянские этноязыковые контакты''. — Масква, 1980. — С. 206—226.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1982. — T. 1. — S. 123—138.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Чэкман В., Адамавічутэ І.-Э. «Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-польского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1984. — T. 3. — S. 7—21.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Территория зарождения и этапы развития восточнославянского аканья в свете данных лингвогеографии» // ''Russian Linguistics''. — 1987. — T. 11, № 2—3. — С. 335—349.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Функционирование языков и билингвизм (на материале рамашканских говоров)» // ''Lietuvių kalbotyros klausimai''. — 1988. — T. 27. — С. 37—54.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «О понятии социолингвистического ареала» // ''Slavistica Vilnensis''. — 2000. — С. 129—131.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Пасмяротнае выданне прац ===
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Памяць ==
У Віленскім універсітэце ў памяць пра Валерыя Чэкмана была ўсталявана мемарыяльная дошка, а адной з аўдыторый філалагічнага факультэта — памяшканню былой кафедры славянскай філалогіі — нададзена яго імя.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 2008 і 2016 гадах у Вільні прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго спадчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 2017 годзе Інстытут літоўскай мовы выдаў зборнік ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'', у першай частцы якога перадрукаваны 25 асноўных прац Чэкмана па ўзаемадзеянні літоўскай, беларускай і польскай моў і сацыялінгвістыцы шматмоўных арэалаў Літвы, а другая частка прысвечана яго навуковай школе.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чекмонене И. Э. ''Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2017. — Т. 62. — С. 349—380. — {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}.
* Чекмонене И. Э. ''История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)'' // ''Prace Filologiczne''. — 2020. — T. 75, cz. 2. — S. 405—417. — {{doi|10.32798/pf.752}}.
* Морозова Н. ''Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2009. — Т. 54 (2). — С. 21—36.
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]]
* [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]]
* [[Беларуская дыялекталогія]]
* [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас]]

== Спасылкі ==
* [https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.
* [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''.
* [https://lki.lt/kalbu-kontaktai-sociolingvistika-straipsniu-rinkinys-2017/ Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika] // Lietuvių kalbos institutas.

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
 

{{DEFAULTSORT:Чэкман Валерый Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]]
[[Катэгорыя:Славісты СССР]]
[[Катэгорыя:Кітабісты]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага сувораўскага ваеннага вучылішча]]</text>
      <sha1>to57tij3axbgfqbrzyrjnoxi0qkcs7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189916</id>
      <parentid>5189915</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>/* Навуковая школа */</comment>
      <origin>5189916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36509" sha1="so7my4vjgdvdaldkhczq158r51vun34" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
{{значэнні2|Чэкман}}
'''Вале́рый Мікала́евіч Чэ́кман''' (з 1982 года таксама '''Чэ́кманас''', {{lang-lt|Valerijus Čekmonas}}; паводле афіцыйных дакументаў [[25 кастрычніка]] [[1937]], Завалле, [[Чаркаская вобласць]], [[Украінская ССР]]; паводле сямейнага архіва — [[26 снежня]] [[1936]] — [[17 сакавіка]] [[2004]], [[Вільня]]) — савецкі і літоўскі [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]], [[фанетыка|фанетыст]], [[дыялекталогія|дыялектолаг]] і даследчык [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]]. Спецыялізаваўся на беларускай і праславянскай фанетыцы і фаналогіі, параўнальна-гістарычным мовазнаўстве, балта-славянскіх моўных сувязях, мовах беларуска-літоўскага памежжа, польскіх гаворках Літвы і Беларусі, а ў апошні перыяд жыцця — на рускіх стараверскіх гаворках Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;&gt;[https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/26861/26242/59812 Валерий Николаевич Чекман. 25.10.1937—17.03.2004] // ''Slavistica Vilnensis''. 2004. Vol. 53 (2). С. 7—11.&lt;/ref&gt;

Доктар філалагічных навук (1982), прафесар (1985). Аўтар больш як 200 навуковых прац, апублікаваных у Беларусі, Літве, Расіі, Польшчы і іншых краінах.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; У даследчай літаратуры з яго дзейнасцю звязваецца фарміраванне віленскай школы славістыкі і асобнай методыкі вывучэння балта-славянскіх моўных кантактаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;&gt;[https://lki.lt/ltvalerijus-cekmonas-kalbu-kontaktai-ir-sociolingvistika/ ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika''] // Lietuvių kalbos institutas.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===
Нарадзіўся ў Заваллі на Чаркашчыне ў сям'і настаўнікаў. Бацька, Мікалай Максімавіч Чэкман, выкладаў фізіку і матэматыку і быў дырэктарам сельскай школы; у першы дзень [[Вялікая Айчынная вайна|германа-савецкай вайны]] яго мабілізавалі, у студзені 1942 года ён памёр ад ран. Маці, Анастасія Рыгораўна Цэханчук, таксама працавала настаўніцай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/12051/10643 Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных] // ''Slavistica Vilnensis''. 2017. Т. 62. С. 349—380. {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}&lt;/ref&gt;

У афіцыйных дакументах датай нараджэння Валерыя Чэкмана было 25 кастрычніка 1937 года. Паводле Ірэны Чэкманене, у сямейным архіве захаваліся звесткі, што фактычна ён нарадзіўся 26 снежня 1936 года; пры аднаўленні страчанага ў час вайны пасведчання аб нараджэнні ў 1948 годзе маці пазначыла пазнейшую дату, каб сын адпавядаў узроставым патрабаванням для паступлення ў сувораўскае вучылішча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1948—1955 гадах вучыўся ў [[Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскім сувораўскім ваенным вучылішчы]]. Пасля яго заканчэння паступіў у ваеннае вучылішча ў Маскве, аднак вырашыў не працягваць афіцэрскую кар'еру; да ліпеня 1958 года праходзіў вайсковую службу ў сапёрна-мінёрным падраздзяленні.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1958 годзе паступіў на аддзяленне рускай філалогіі [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Федзьковіча|Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Яшчэ студэнтам займаўся славянскімі, балтыйскімі і іншымі індаеўрапейскімі мовамі, удзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях і студэнцкай навуковай працы. Яго навуковым кіраўніком у Чарнаўцах быў мовазнавец Алег Шырокаў, які займаўся параўнальным і агульным мовазнаўствам і прыцягнуў Чэкмана да палявых дыялекталагічных даследаванняў.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У канцы 1962 года Чэкмана адлічылі з Чарнавіцкага ўніверсітэта. У пазнейшым мемарыяльным артыкуле яго адлічэнне было ахарактарызавана як палітычна матываванае; Ірэна Чэкманене прыводзіць архіўныя дакументы і ўспаміны сучаснікаў, з якіх вынікае, што ўніверсітэцкі канфлікт быў звязаны не з навуковай паспяховасцю студэнта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У 1963 годзе пераехаў у [[Літоўская ССР|Літоўскую ССР]] і стаў настаўнікам рускай і нямецкай моў у школе вёскі Шуленай Ігналінскага раёна. Пры падтрымцы Алега Шырокава і прафесара Аляксандра Саўчанкі аднавіў навучанне завочна ў [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Растоўскім дзяржаўным універсітэце]]. Саўчанка фактычна кіраваў яго далейшай навуковай падрыхтоўкай і заахвочваў займацца параўнальна-гістарычным мовазнаўствам, індаеўрапеістыкай і балта-славянскімі сувязямі.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

16 чэрвеня 1964 года Чэкман атрымаў кваліфікацыю філолага і настаўніка рускай мовы і літаратуры. У 1965 годзе ненадоўга пераехаў у [[Латвійская ССР|Латвійскую ССР]], дзе выкладаў у школе вёскі Гайні Прэйльскага раёна і адначасова вывучаў латышскую мову.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Мінскі перыяд ===
15 лістапада 1965 года Чэкман паступіў у аспірантуру [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук Беларускай ССР]]. У час падрыхтоўкі дысертацыі праводзіў шматлікія палявыя даследаванні беларускіх гаворак. 26 снежня 1968 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Развитие противопоставлений твердых и мягких согласных фонем в белорусском языке. Типологическое и сравнительно-историческое исследование».&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;&gt;Морозова Н. [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''. 2009. Т. 54 (2). С. 21—36.&lt;/ref&gt;

У 1968—1973 гадах працаваў малодшым, у 1973—1979 гадах — старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі Інстытута мовазнаўства. Лабараторыяй кіраваў [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]]; разам з ім Чэкман даследаваў артыкуляцыю і фаналагічную сістэму беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

На аснове кандыдацкай дысертацыі ў 1970 годзе выйшла манаграфія «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове». У 1973 годзе Аляксандр Падлужны і Валерый Чэкман апублікавалі манаграфію «Гукі беларускай мовы», заснаваную на эксперыментальным аналізе рэнтгенаграм, палатаграм, лінгваграм і адантаграм носьбітаў літаратурнага вымаўлення.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;&gt;Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;/ref&gt; Праца стала адным з асноўных эксперыментальна-фанетычных апісанняў гукавога ладу беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

Адначасова Чэкман звярнуўся да вывучэння моўных кантактаў. Артыкул 1971 года «Polska gwara m. Widze i okolicy», напісаны сумесна з К. Гюлумянц, Ірэна Чэкманене лічыць пачаткам больш як трыццацігадовага кірунку яго даследаванняў польска-беларуска-літоўскага моўнага ўзаемадзеяння.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У мінскі перыяд ён таксама супрацоўнічаў з даследчыкамі Сектара агульнага і славянскага мовазнаўства, якім кіраваў Вячаслаў Мартынаў, і ўдзельнічаў у даследаваннях польскіх гаворак пад уплывам прац Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1974 годзе далучыўся да працы над [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас|Агульнаславянскім лінгвістычным атласам]]. У другой палове 1970-х гадоў асноўнае месца ў яго працах занялі гістарычная фанетыка праславянскай мовы, лінгвагеаграфія і тыпалагічная рэканструкцыя; вынікам стала манаграфія «Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция» (1979).&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

=== Віленскі перыяд ===
Улетку 1979 года, пасля чарговай дыялекталагічнай экспедыцыі ў Літве, пры падтрымцы літоўскага мовазнаўца Зігмаса Зінкявічуса Чэкман атрымаў працу на кафедры рускай мовы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. З 1 верасня 1979 года працаваў там дацэнтам; у красавіку 1980 года ў Вільню пераехала і яго сям'я.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1982 годзе ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] абараніў доктарскую дысертацыю «Типологические основания реконструкции», асноўныя палажэнні якой развівалі ідэі яго манаграфіі па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы. У 1983 годзе ВАК прысудзіў яму ступень доктара філалагічных навук, у 1985 годзе ён атрымаў званне прафесара.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

30 лістапада 1982 года сям'я афіцыйна прыняла літоўскую форму прозвішча — Čekmonas; пасля гэтага ў літоўскіх і міжнародных публікацыях вучоны пераважна выступаў як Valerijus Čekmonas.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1986—1989 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1988 годзе выйшлі два буйныя вучэбна-навуковыя выданні: «Введение в славянскую филологию» і падрыхтаваная сумесна з польскай беларусісткай Эльжбетай Смулковай «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej». У першай палове таго ж года Чэкман выкладаў літоўскую мову ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]].&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

3 красавіка 1989 года на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэта была створана кафедра славянскай філалогіі, першым загадчыкам якой стаў Чэкман. Ён кіраваў кафедрай у 1989—1997 гадах, пасля чаго да 2001 года заставаўся яе прафесарам.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1991 годзе пры кафедры быў створаны Цэнтр літоўска-славянскіх этналінгвістычных даследаванняў, дзе распрацоўваліся праграмы вывучэння гаворак, этнічнай і сацыялінгвістычнай сітуацыі Віленскага краю.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У межах праектаў Чэкмана планавалася сістэматычна абследаваць шматмоўныя тэрыторыі Літвы і стварыць фонотэку аўтэнтычных гаворак. Даследаванні ахоплівалі літоўскую, беларускую і польскую мовы і былі пабудаваны на сумяшчэнні дыялекталогіі, лінгвагеаграфіі і сацыялінгвістычных апытанняў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У 1993 годзе пры актыўным удзеле Чэкмана ў Віленскім універсітэце была створана кафедра польскай мовы. У 1988—1996 гадах ён сабраў вялікую картатэку польскіх гаворак Літвы; у 1990-я гады працягваў таксама палявыя даследаванні на Пскоўшчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1996 года адным з галоўных кірункаў яго працы сталі гаворкі [[стараверы|старавераў]] Літвы. У 1996—2002 гадах Чэкман арганізаваў больш за дзесяць экспедыцый у раёны кампактнага пражывання старавераў у Літве, памежных раёнах Латвіі і Беларусі і на Пскоўшчыне; у выніку была створана фонотэка з больш як 400 гадзінамі дыялектных запісаў.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Па гэтай тэматыцы ён апублікаваў больш за дваццаць прац і падрыхтаваў матэрыялы да дзвюх манаграфій — пра сацыялінгвістычную гісторыю і сінтаксіс стараверскіх гаворак Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1995 года і да смерці быў адказным рэдактарам выдання ''Kalbotyra'' (2), якое пазней выходзіла пад назвай ''Slavistica Vilnensis''.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; На пачатку 2000-х гадоў узначаліў Цэнтр даследавання культурных супольнасцей Віленскага ўніверсітэта; на момант смерці займаў пасаду дырэктара цэнтра пры гістарычным факультэце.&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;[https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Памёр 17 сакавіка 2004 года ў Вільні пасля цяжкай хваробы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Пахаваны на могілках у {{Не перакладзена 5|Кайраны (Вільня)|Кайранах|lt|Kairėnai (Vilnius)}}.

== Навуковая дзейнасць ==

=== Фанетыка і гістарычная фаналогія ===
Сам Чэкман лічыў сваёй асноўнай спецыяльнасцю фанетыку. Яго раннія даследаванні былі прысвечаны беларускай фанетыцы і дыялекталогіі: развіццю сістэмы цвёрдых і мяккіх зычных, асаблівасцям беларускіх афрыкат і свісцячых, вакалізму паўночна-ўсходніх і паўднёвых гаворак, а таксама эксперыментальнаму апісанню беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У манаграфіі «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове» ён шырока выкарыстоўваў сінхронны матэрыял розных моў для тлумачэння дыяхранічных працэсаў. Гэты прынцып — праверка гістарычнай рэканструкцыі тыпалагічнымі і сінхроннымі данымі — быў пазней развіты ў працах па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы і стаў адной з характэрных рыс яго метадалогіі.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

Да праблем, якія Чэкман даследаваў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, адносілася паходжанне ўсходнеславянскага [[аканне|акання]]. Значнае месца ў яго працах займалі таксама праславянская палаталізацыя, гісторыя структуры склада, балта-славянскія і балта-слава-індаіранскія фанетычныя паралелі і праблемы лінгвагеаграфічнай рэканструкцыі.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Балта-славянскія моўныя кантакты і сацыялінгвістыка ===
З пачатку 1970-х гадоў Чэкман сістэматычна даследаваў беларускія, польскія, літоўскія і рускія гаворкі на шматмоўных тэрыторыях Літвы і Беларусі. Асобныя працы прысвяціў літоўска-беларускай лексічнай і фанетычнай інтэрферэнцыі, польскім гаворкам беларуска-літоўскага памежжа, білінгвізму і гісторыі польскамоўных арэалаў Літвы.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

Распрацаваная ім методыка палявога даследавання прадугледжвала апытанне інфарманта на ўсіх мовах, якімі той валодаў, без загадзя зададзенай перавагі адной мове. Гэта дазваляла адначасова фіксаваць дыялектныя рысы, ступень шматмоўя, сферы ўжывання розных моў і моўныя ўстаноўкі насельніцтва.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt; Укладальнікі зборніка прац Чэкмана 2017 года характарызуюць гэты падыход як самастойную сацыялінгвістычную методыку даследавання балта-славянскай кантактнай зоны.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У артыкуле Ірэны Чэкманене «История одной карты» навуковая біяграфія Чэкмана падзяляецца на два асноўныя перыяды — мінскі і віленскі; пры гэтым даследаванні моўных кантактаў сталі сувязным кірункам, які аб'яднаў абодва этапы яго працы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.polon.uw.edu.pl/index.php/pf/article/download/752/616/ История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)] // ''Prace Filologiczne''. 2020. T. 75, cz. 2. S. 405—417. {{doi|10.32798/pf.752}}&lt;/ref&gt; За 39 гадоў прафесійнай навуковай дзейнасці ён назапасіў значны корпус палявых запісаў і картатэк з Беларусі, Літвы і Расіі, частка якіх засталася неапублікаванай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Навуковая школа ===
Найбольшы ўплыў на фарміраванне Чэкмана як даследчыка ў студэнцкія гады мелі Алег Шырокаў і Аляксандр Саўчанка. Шырокаў непасрэдна кіраваў яго студэнцкай навуковай працай і палявымі даследаваннямі, а Саўчанка накіроўваў яго да індаеўрапеістыкі, параўнальна-гістарычнага мовазнаўства і праблем балта-славянскіх генетычных сувязей.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У Мінску Чэкман працаваў у Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі пад кіраўніцтвам Аляксандра Падлужнага; істотным для развіцця яго даследаванняў моўных кантактаў было таксама навуковае асяроддзе Вячаслава Мартынава і Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; Такім чынам, у яго працах злучыліся параўнальна-гістарычная і тыпалагічная традыцыі, эксперыментальная фанетыка, дыялекталогія і вывучэнне моўных кантактаў.

У Вільні вакол Чэкмана сфарміравалася ўласная школа славістыкі. Паводле мемарыяльнага артыкула, пад яго кіраўніцтвам або пры яго непасрэдным кансультаванні было абаронена больш за дзесяць доктарскіх дысертацый у галінах славянскай этымалогіі, славянскай і літоўскай дыялекталогіі, даследавання культурнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і сумежных дысцыплін.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Паняцце ''«школа Валерыя Чэкманаса»'' замацавалася і ў пазнейшай навуковай літаратуры: у зборніку ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' асобны раздзел прысвечаны яго школе, а ў другую частку кнігі ўключаны дванаццаць прац яго вучняў і навуковых паплечнікаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==
Поўны бібліяграфічны спіс навуковых прац Валерыя Чэкмана, які ахоплівае публікацыі ад 1962 года да апошніх гадоў жыцця, склала мовазнавец Надзея Марозава.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Манаграфіі і вучэбныя выданні ===
* ''Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970. — 152 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;/&gt;
* ''Генезис и эволюция палатального ряда в праславянском языке''. — Мінск, 1973. — 47 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Типологические аспекты фонетических изменений в праславянском''. — Мінск, 1978. — 43 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция''. — Мінск, 1979. — 216 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Украинцев В. Н. [псеўданім Валерыя Чэкмана]. ''Славянские языки и славянские народы: Истоки родства''. — Мінск, 1985. — 80 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;
* ''История славянской филологии (до начала XX в.): Методические указания к спецкурсу''. — Вільнюс, 1985. — 83 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Введение в славянскую филологию''. — Вільнюс: Мокслас, 1988. — 293 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Czekman W., Smułkowa E. ''Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej''. — Warszawa, 1988. — 326 s.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Čekmonienė I., Čekmonas V. ''Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех''. — Vilnius, 1992—1993. — 5 cz. (546 p.); 2-е выд. — 1999.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;

=== Асобныя артыкулы ===
* «Да пытання аб „шапялявых“ с’, з’ у беларускіх гаворках» // ''Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук''. — 1968. — № 3. — С. 83—89.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Нататкі аб проціпастаўленнях па цвёрдасці-мяккасці ў некаторых паўднёвабеларускіх гаворках» // ''Лінгвістычныя даследаванні''. — Мінск, 1968. — С. 6—19.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К развитию основных особенностей белорусского консонантизма» // ''Вопросы языкознания''. — 1969. — № 2. — С. 29—37.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Giułumjanc K., Czekman W. «Polska gwara m. Widze i okolicy» // ''Slavia Orientalis''. — 1971. — T. 20, № 3. — S. 313—326.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусских лексических связей» // ''Baltistica''. — 1972. — T. 8 (2). — С. 147—156.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Деревня Озерки — язык и люди. К проблеме литовско-белорусско-польской языковой интерференции» // ''Польские говоры в СССР''. Ч. 2. — Мінск, 1973. — С. 40—72.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Akanie. Istota zjawiska i jego pochodzenie» // ''Slavia Orientalis''. — 1975. — T. 24, № 3. — S. 283—305.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Да характарыстыкі даўжыні ненаціскных галосных у паўночна-ўсходніх беларускіх гаворках» // ''Галосныя беларускай мовы''. — Мінск, 1975. — С. 102—167.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К типологии славянской протезы» // ''Советское славяноведение''. — 1979. — № 6. — С. 92—99.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе» // ''Балто-славянские этноязыковые контакты''. — Масква, 1980. — С. 206—226.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1982. — T. 1. — S. 123—138.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Чэкман В., Адамавічутэ І.-Э. «Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-польского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1984. — T. 3. — S. 7—21.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Территория зарождения и этапы развития восточнославянского аканья в свете данных лингвогеографии» // ''Russian Linguistics''. — 1987. — T. 11, № 2—3. — С. 335—349.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Функционирование языков и билингвизм (на материале рамашканских говоров)» // ''Lietuvių kalbotyros klausimai''. — 1988. — T. 27. — С. 37—54.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «О понятии социолингвистического ареала» // ''Slavistica Vilnensis''. — 2000. — С. 129—131.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Пасмяротнае выданне прац ===
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Памяць ==
У Віленскім універсітэце ў памяць пра Валерыя Чэкмана была ўсталявана мемарыяльная дошка, а адной з аўдыторый філалагічнага факультэта — памяшканню былой кафедры славянскай філалогіі — нададзена яго імя.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 2008 і 2016 гадах у Вільні прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго спадчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 2017 годзе Інстытут літоўскай мовы выдаў зборнік ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'', у першай частцы якога перадрукаваны 25 асноўных прац Чэкмана па ўзаемадзеянні літоўскай, беларускай і польскай моў і сацыялінгвістыцы шматмоўных арэалаў Літвы, а другая частка прысвечана яго навуковай школе.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чекмонене И. Э. ''Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2017. — Т. 62. — С. 349—380. — {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}.
* Чекмонене И. Э. ''История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)'' // ''Prace Filologiczne''. — 2020. — T. 75, cz. 2. — S. 405—417. — {{doi|10.32798/pf.752}}.
* Морозова Н. ''Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2009. — Т. 54 (2). — С. 21—36.
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]]
* [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]]
* [[Беларуская дыялекталогія]]
* [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас]]

== Спасылкі ==
* [https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.
* [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''.
* [https://lki.lt/kalbu-kontaktai-sociolingvistika-straipsniu-rinkinys-2017/ Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika] // Lietuvių kalbos institutas.

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
 

{{DEFAULTSORT:Чэкман Валерый Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]]
[[Катэгорыя:Славісты СССР]]
[[Катэгорыя:Кітабісты]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага сувораўскага ваеннага вучылішча]]</text>
      <sha1>so7my4vjgdvdaldkhczq158r51vun34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189917</id>
      <parentid>5189916</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Навуковая школа */</comment>
      <origin>5189917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35077" sha1="iyct60rb8ppdtwslp9epbhxvo37yhh2" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
{{значэнні2|Чэкман}}
'''Вале́рый Мікала́евіч Чэ́кман''' (з 1982 года таксама '''Чэ́кманас''', {{lang-lt|Valerijus Čekmonas}}; паводле афіцыйных дакументаў [[25 кастрычніка]] [[1937]], Завалле, [[Чаркаская вобласць]], [[Украінская ССР]]; паводле сямейнага архіва — [[26 снежня]] [[1936]] — [[17 сакавіка]] [[2004]], [[Вільня]]) — савецкі і літоўскі [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]], [[фанетыка|фанетыст]], [[дыялекталогія|дыялектолаг]] і даследчык [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]]. Спецыялізаваўся на беларускай і праславянскай фанетыцы і фаналогіі, параўнальна-гістарычным мовазнаўстве, балта-славянскіх моўных сувязях, мовах беларуска-літоўскага памежжа, польскіх гаворках Літвы і Беларусі, а ў апошні перыяд жыцця — на рускіх стараверскіх гаворках Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;&gt;[https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/26861/26242/59812 Валерий Николаевич Чекман. 25.10.1937—17.03.2004] // ''Slavistica Vilnensis''. 2004. Vol. 53 (2). С. 7—11.&lt;/ref&gt;

Доктар філалагічных навук (1982), прафесар (1985). Аўтар больш як 200 навуковых прац, апублікаваных у Беларусі, Літве, Расіі, Польшчы і іншых краінах.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; У даследчай літаратуры з яго дзейнасцю звязваецца фарміраванне віленскай школы славістыкі і асобнай методыкі вывучэння балта-славянскіх моўных кантактаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;&gt;[https://lki.lt/ltvalerijus-cekmonas-kalbu-kontaktai-ir-sociolingvistika/ ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika''] // Lietuvių kalbos institutas.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===
Нарадзіўся ў Заваллі на Чаркашчыне ў сям'і настаўнікаў. Бацька, Мікалай Максімавіч Чэкман, выкладаў фізіку і матэматыку і быў дырэктарам сельскай школы; у першы дзень [[Вялікая Айчынная вайна|германа-савецкай вайны]] яго мабілізавалі, у студзені 1942 года ён памёр ад ран. Маці, Анастасія Рыгораўна Цэханчук, таксама працавала настаўніцай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/12051/10643 Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных] // ''Slavistica Vilnensis''. 2017. Т. 62. С. 349—380. {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}&lt;/ref&gt;

У афіцыйных дакументах датай нараджэння Валерыя Чэкмана было 25 кастрычніка 1937 года. Паводле Ірэны Чэкманене, у сямейным архіве захаваліся звесткі, што фактычна ён нарадзіўся 26 снежня 1936 года; пры аднаўленні страчанага ў час вайны пасведчання аб нараджэнні ў 1948 годзе маці пазначыла пазнейшую дату, каб сын адпавядаў узроставым патрабаванням для паступлення ў сувораўскае вучылішча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1948—1955 гадах вучыўся ў [[Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскім сувораўскім ваенным вучылішчы]]. Пасля яго заканчэння паступіў у ваеннае вучылішча ў Маскве, аднак вырашыў не працягваць афіцэрскую кар'еру; да ліпеня 1958 года праходзіў вайсковую службу ў сапёрна-мінёрным падраздзяленні.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1958 годзе паступіў на аддзяленне рускай філалогіі [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Федзьковіча|Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Яшчэ студэнтам займаўся славянскімі, балтыйскімі і іншымі індаеўрапейскімі мовамі, удзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях і студэнцкай навуковай працы. Яго навуковым кіраўніком у Чарнаўцах быў мовазнавец Алег Шырокаў, які займаўся параўнальным і агульным мовазнаўствам і прыцягнуў Чэкмана да палявых дыялекталагічных даследаванняў.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У канцы 1962 года Чэкмана адлічылі з Чарнавіцкага ўніверсітэта. У пазнейшым мемарыяльным артыкуле яго адлічэнне было ахарактарызавана як палітычна матываванае; Ірэна Чэкманене прыводзіць архіўныя дакументы і ўспаміны сучаснікаў, з якіх вынікае, што ўніверсітэцкі канфлікт быў звязаны не з навуковай паспяховасцю студэнта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

У 1963 годзе пераехаў у [[Літоўская ССР|Літоўскую ССР]] і стаў настаўнікам рускай і нямецкай моў у школе вёскі Шуленай Ігналінскага раёна. Пры падтрымцы Алега Шырокава і прафесара Аляксандра Саўчанкі аднавіў навучанне завочна ў [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Растоўскім дзяржаўным універсітэце]]. Саўчанка фактычна кіраваў яго далейшай навуковай падрыхтоўкай і заахвочваў займацца параўнальна-гістарычным мовазнаўствам, індаеўрапеістыкай і балта-славянскімі сувязямі.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

16 чэрвеня 1964 года Чэкман атрымаў кваліфікацыю філолага і настаўніка рускай мовы і літаратуры. У 1965 годзе ненадоўга пераехаў у [[Латвійская ССР|Латвійскую ССР]], дзе выкладаў у школе вёскі Гайні Прэйльскага раёна і адначасова вывучаў латышскую мову.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Мінскі перыяд ===
15 лістапада 1965 года Чэкман паступіў у аспірантуру [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук Беларускай ССР]]. У час падрыхтоўкі дысертацыі праводзіў шматлікія палявыя даследаванні беларускіх гаворак. 26 снежня 1968 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Развитие противопоставлений твердых и мягких согласных фонем в белорусском языке. Типологическое и сравнительно-историческое исследование».&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;&gt;Морозова Н. [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''. 2009. Т. 54 (2). С. 21—36.&lt;/ref&gt;

У 1968—1973 гадах працаваў малодшым, у 1973—1979 гадах — старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі Інстытута мовазнаўства. Лабараторыяй кіраваў [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]]; разам з ім Чэкман даследаваў артыкуляцыю і фаналагічную сістэму беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

На аснове кандыдацкай дысертацыі ў 1970 годзе выйшла манаграфія «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове». У 1973 годзе Аляксандр Падлужны і Валерый Чэкман апублікавалі манаграфію «Гукі беларускай мовы», заснаваную на эксперыментальным аналізе рэнтгенаграм, палатаграм, лінгваграм і адантаграм носьбітаў літаратурнага вымаўлення.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;&gt;Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;/ref&gt; Праца стала адным з асноўных эксперыментальна-фанетычных апісанняў гукавога ладу беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

Адначасова Чэкман звярнуўся да вывучэння моўных кантактаў. Артыкул 1971 года «Polska gwara m. Widze i okolicy», напісаны сумесна з К. Гюлумянц, Ірэна Чэкманене лічыць пачаткам больш як трыццацігадовага кірунку яго даследаванняў польска-беларуска-літоўскага моўнага ўзаемадзеяння.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У мінскі перыяд ён таксама супрацоўнічаў з даследчыкамі Сектара агульнага і славянскага мовазнаўства, якім кіраваў Вячаслаў Мартынаў, і ўдзельнічаў у даследаваннях польскіх гаворак пад уплывам прац Валерыя Вераніча.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1974 годзе далучыўся да працы над [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас|Агульнаславянскім лінгвістычным атласам]]. У другой палове 1970-х гадоў асноўнае месца ў яго працах занялі гістарычная фанетыка праславянскай мовы, лінгвагеаграфія і тыпалагічная рэканструкцыя; вынікам стала манаграфія «Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция» (1979).&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

=== Віленскі перыяд ===
Улетку 1979 года, пасля чарговай дыялекталагічнай экспедыцыі ў Літве, пры падтрымцы літоўскага мовазнаўца Зігмаса Зінкявічуса Чэкман атрымаў працу на кафедры рускай мовы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. З 1 верасня 1979 года працаваў там дацэнтам; у красавіку 1980 года ў Вільню пераехала і яго сям'я.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1982 годзе ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] абараніў доктарскую дысертацыю «Типологические основания реконструкции», асноўныя палажэнні якой развівалі ідэі яго манаграфіі па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы. У 1983 годзе ВАК прысудзіў яму ступень доктара філалагічных навук, у 1985 годзе ён атрымаў званне прафесара.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

30 лістапада 1982 года сям'я афіцыйна прыняла літоўскую форму прозвішча — Čekmonas; пасля гэтага ў літоўскіх і міжнародных публікацыях вучоны пераважна выступаў як Valerijus Čekmonas.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1986—1989 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 1988 годзе выйшлі два буйныя вучэбна-навуковыя выданні: «Введение в славянскую филологию» і падрыхтаваная сумесна з польскай беларусісткай Эльжбетай Смулковай «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej». У першай палове таго ж года Чэкман выкладаў літоўскую мову ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]].&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

3 красавіка 1989 года на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэта была створана кафедра славянскай філалогіі, першым загадчыкам якой стаў Чэкман. Ён кіраваў кафедрай у 1989—1997 гадах, пасля чаго да 2001 года заставаўся яе прафесарам.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 1991 годзе пры кафедры быў створаны Цэнтр літоўска-славянскіх этналінгвістычных даследаванняў, дзе распрацоўваліся праграмы вывучэння гаворак, этнічнай і сацыялінгвістычнай сітуацыі Віленскага краю.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У межах праектаў Чэкмана планавалася сістэматычна абследаваць шматмоўныя тэрыторыі Літвы і стварыць фонотэку аўтэнтычных гаворак. Даследаванні ахоплівалі літоўскую, беларускую і польскую мовы і былі пабудаваны на сумяшчэнні дыялекталогіі, лінгвагеаграфіі і сацыялінгвістычных апытанняў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У 1993 годзе пры актыўным удзеле Чэкмана ў Віленскім універсітэце была створана кафедра польскай мовы. У 1988—1996 гадах ён сабраў вялікую картатэку польскіх гаворак Літвы; у 1990-я гады працягваў таксама палявыя даследаванні на Пскоўшчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1996 года адным з галоўных кірункаў яго працы сталі гаворкі [[стараверы|старавераў]] Літвы. У 1996—2002 гадах Чэкман арганізаваў больш за дзесяць экспедыцый у раёны кампактнага пражывання старавераў у Літве, памежных раёнах Латвіі і Беларусі і на Пскоўшчыне; у выніку была створана фонотэка з больш як 400 гадзінамі дыялектных запісаў.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Па гэтай тэматыцы ён апублікаваў больш за дваццаць прац і падрыхтаваў матэрыялы да дзвюх манаграфій — пра сацыялінгвістычную гісторыю і сінтаксіс стараверскіх гаворак Літвы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

З 1995 года і да смерці быў адказным рэдактарам выдання ''Kalbotyra'' (2), якое пазней выходзіла пад назвай ''Slavistica Vilnensis''.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; На пачатку 2000-х гадоў узначаліў Цэнтр даследавання культурных супольнасцей Віленскага ўніверсітэта; на момант смерці займаў пасаду дырэктара цэнтра пры гістарычным факультэце.&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;[https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Памёр 17 сакавіка 2004 года ў Вільні пасля цяжкай хваробы.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt; Пахаваны на могілках у {{Не перакладзена 5|Кайраны (Вільня)|Кайранах|lt|Kairėnai (Vilnius)}}.

== Навуковая дзейнасць ==

=== Фанетыка і гістарычная фаналогія ===
Сам Чэкман лічыў сваёй асноўнай спецыяльнасцю фанетыку. Яго раннія даследаванні былі прысвечаны беларускай фанетыцы і дыялекталогіі: развіццю сістэмы цвёрдых і мяккіх зычных, асаблівасцям беларускіх афрыкат і свісцячых, вакалізму паўночна-ўсходніх і паўднёвых гаворак, а таксама эксперыментальнаму апісанню беларускай літаратурнай мовы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У манаграфіі «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове» ён шырока выкарыстоўваў сінхронны матэрыял розных моў для тлумачэння дыяхранічных працэсаў. Гэты прынцып — праверка гістарычнай рэканструкцыі тыпалагічнымі і сінхроннымі данымі — быў пазней развіты ў працах па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы і стаў адной з характэрных рыс яго метадалогіі.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

Да праблем, якія Чэкман даследаваў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, адносілася паходжанне ўсходнеславянскага [[аканне|акання]]. Значнае месца ў яго працах займалі таксама праславянская палаталізацыя, гісторыя структуры склада, балта-славянскія і балта-слава-індаіранскія фанетычныя паралелі і праблемы лінгвагеаграфічнай рэканструкцыі.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Балта-славянскія моўныя кантакты і сацыялінгвістыка ===
З пачатку 1970-х гадоў Чэкман сістэматычна даследаваў беларускія, польскія, літоўскія і рускія гаворкі на шматмоўных тэрыторыях Літвы і Беларусі. Асобныя працы прысвяціў літоўска-беларускай лексічнай і фанетычнай інтэрферэнцыі, польскім гаворкам беларуска-літоўскага памежжа, білінгвізму і гісторыі польскамоўных арэалаў Літвы.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

Распрацаваная ім методыка палявога даследавання прадугледжвала апытанне інфарманта на ўсіх мовах, якімі той валодаў, без загадзя зададзенай перавагі адной мове. Гэта дазваляла адначасова фіксаваць дыялектныя рысы, ступень шматмоўя, сферы ўжывання розных моў і моўныя ўстаноўкі насельніцтва.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt; Укладальнікі зборніка прац Чэкмана 2017 года характарызуюць гэты падыход як самастойную сацыялінгвістычную методыку даследавання балта-славянскай кантактнай зоны.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

У артыкуле Ірэны Чэкманене «История одной карты» навуковая біяграфія Чэкмана падзяляецца на два асноўныя перыяды — мінскі і віленскі; пры гэтым даследаванні моўных кантактаў сталі сувязным кірункам, які аб'яднаў абодва этапы яго працы.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;&gt;Чекмонене И. Э. [https://www.journals.polon.uw.edu.pl/index.php/pf/article/download/752/616/ История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)] // ''Prace Filologiczne''. 2020. T. 75, cz. 2. S. 405—417. {{doi|10.32798/pf.752}}&lt;/ref&gt; За 39 гадоў прафесійнай навуковай дзейнасці ён назапасіў значны корпус палявых запісаў і картатэк з Беларусі, Літвы і Расіі, частка якіх засталася неапублікаванай.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

=== Навуковая школа ===

У Вільні вакол Чэкмана сфарміравалася ўласная школа славістыкі. Паводле мемарыяльнага артыкула, пад яго кіраўніцтвам або пры яго непасрэдным кансультаванні было абаронена больш за дзесяць доктарскіх дысертацый у галінах славянскай этымалогіі, славянскай і літоўскай дыялекталогіі, даследавання культурнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і сумежных дысцыплін.&lt;ref name=&quot;inmemoriam&quot;/&gt;

Паняцце ''«школа Валерыя Чэкманаса»'' замацавалася і ў пазнейшай навуковай літаратуры: у зборніку ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' асобны раздзел прысвечаны яго школе, а ў другую частку кнігі ўключаны дванаццаць прац яго вучняў і навуковых паплечнікаў.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==
Поўны бібліяграфічны спіс навуковых прац Валерыя Чэкмана, які ахоплівае публікацыі ад 1962 года да апошніх гадоў жыцця, склала мовазнавец Надзея Марозава.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Манаграфіі і вучэбныя выданні ===
* ''Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970. — 152 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.&lt;ref name=&quot;Guki&quot;/&gt;
* ''Генезис и эволюция палатального ряда в праславянском языке''. — Мінск, 1973. — 47 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Типологические аспекты фонетических изменений в праславянском''. — Мінск, 1978. — 43 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция''. — Мінск, 1979. — 216 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Украинцев В. Н. [псеўданім Валерыя Чэкмана]. ''Славянские языки и славянские народы: Истоки родства''. — Мінск, 1985. — 80 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;
* ''История славянской филологии (до начала XX в.): Методические указания к спецкурсу''. — Вільнюс, 1985. — 83 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* ''Введение в славянскую филологию''. — Вільнюс: Мокслас, 1988. — 293 с.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Czekman W., Smułkowa E. ''Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej''. — Warszawa, 1988. — 326 s.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Čekmonienė I., Čekmonas V. ''Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех''. — Vilnius, 1992—1993. — 5 cz. (546 p.); 2-е выд. — 1999.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;

=== Асобныя артыкулы ===
* «Да пытання аб „шапялявых“ с’, з’ у беларускіх гаворках» // ''Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук''. — 1968. — № 3. — С. 83—89.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Нататкі аб проціпастаўленнях па цвёрдасці-мяккасці ў некаторых паўднёвабеларускіх гаворках» // ''Лінгвістычныя даследаванні''. — Мінск, 1968. — С. 6—19.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К развитию основных особенностей белорусского консонантизма» // ''Вопросы языкознания''. — 1969. — № 2. — С. 29—37.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Giułumjanc K., Czekman W. «Polska gwara m. Widze i okolicy» // ''Slavia Orientalis''. — 1971. — T. 20, № 3. — S. 313—326.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусских лексических связей» // ''Baltistica''. — 1972. — T. 8 (2). — С. 147—156.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Деревня Озерки — язык и люди. К проблеме литовско-белорусско-польской языковой интерференции» // ''Польские говоры в СССР''. Ч. 2. — Мінск, 1973. — С. 40—72.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Akanie. Istota zjawiska i jego pochodzenie» // ''Slavia Orientalis''. — 1975. — T. 24, № 3. — S. 283—305.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Да характарыстыкі даўжыні ненаціскных галосных у паўночна-ўсходніх беларускіх гаворках» // ''Галосныя беларускай мовы''. — Мінск, 1975. — С. 102—167.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К типологии славянской протезы» // ''Советское славяноведение''. — 1979. — № 6. — С. 92—99.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе» // ''Балто-славянские этноязыковые контакты''. — Масква, 1980. — С. 206—226.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1982. — T. 1. — S. 123—138.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* Чэкман В., Адамавічутэ І.-Э. «Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-польского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1984. — T. 3. — S. 7—21.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Территория зарождения и этапы развития восточнославянского аканья в свете данных лингвогеографии» // ''Russian Linguistics''. — 1987. — T. 11, № 2—3. — С. 335—349.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «Функционирование языков и билингвизм (на материале рамашканских говоров)» // ''Lietuvių kalbotyros klausimai''. — 1988. — T. 27. — С. 37—54.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;
* «О понятии социолингвистического ареала» // ''Slavistica Vilnensis''. — 2000. — С. 129—131.&lt;ref name=&quot;Morozova&quot;/&gt;

=== Пасмяротнае выданне прац ===
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Памяць ==
У Віленскім універсітэце ў памяць пра Валерыя Чэкмана была ўсталявана мемарыяльная дошка, а адной з аўдыторый філалагічнага факультэта — памяшканню былой кафедры славянскай філалогіі — нададзена яго імя.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt; У 2008 і 2016 гадах у Вільні прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго спадчыне.&lt;ref name=&quot;Chekmoniene2017&quot;/&gt;

У 2017 годзе Інстытут літоўскай мовы выдаў зборнік ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'', у першай частцы якога перадрукаваны 25 асноўных прац Чэкмана па ўзаемадзеянні літоўскай, беларускай і польскай моў і сацыялінгвістыцы шматмоўных арэалаў Літвы, а другая частка прысвечана яго навуковай школе.&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чекмонене И. Э. ''Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2017. — Т. 62. — С. 349—380. — {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}.
* Чекмонене И. Э. ''История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)'' // ''Prace Filologiczne''. — 2020. — T. 75, cz. 2. — S. 405—417. — {{doi|10.32798/pf.752}}.
* Морозова Н. ''Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2009. — Т. 54 (2). — С. 21—36.
* ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.

== Гл. таксама ==
* [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]]
* [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]]
* [[Беларуская дыялекталогія]]
* [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас]]

== Спасылкі ==
* [https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.
* [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''.
* [https://lki.lt/kalbu-kontaktai-sociolingvistika-straipsniu-rinkinys-2017/ Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika] // Lietuvių kalbos institutas.

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
 

{{DEFAULTSORT:Чэкман Валерый Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]]
[[Катэгорыя:Славісты СССР]]
[[Катэгорыя:Кітабісты]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага сувораўскага ваеннага вучылішча]]</text>
      <sha1>iyct60rb8ppdtwslp9epbhxvo37yhh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Налёт на Навагрудак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648958</id>
    <revision>
      <id>5189930</id>
      <parentid>5163486</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:23:07Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5189930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19330" sha1="i3roriv2hpwfeg1l6tffjbyadk7o58q" xml:space="preserve">{{Бітва
|Канфлікт     = [[Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957)|Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў]]
|Дата         = ноч 29 сакавіка
|Год          = 1948 года
|Подпіс       =
|Месца        = [[Навагрудак]]
|Бок1         = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Чорны кот (арганізацыя)|«Чорны кот»]]&lt;br /&gt;{{Сцяг|УНР}} [[Палеская сеч]] (магчыма)
|Бок2         = {{Сцяг|БССР}} [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі]]&lt;br /&gt;{{Сцяг|СССР}} [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі]]
|Сілы1        = каля 130-200&lt;br /&gt;каля 500 (паводле ўспамінаў)
|Сілы2        = каля 300
|Вынік        = перамога [[беларускі нацыяналізм|беларускіх нацыяналістаў]], вызваленне чальцоў [[Чорны кот (арганізацыя)|«Чорнага ката»]]
|Страты1      = 15 забітых&lt;br /&gt;30 раненых (паводле ўспамінаў)
|Страты2      = усе забітыя (паводле ўспамінаў)
|Камандуючы1  = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Міхал Вітушка]]
}}
'''Налёт на Навагрудак''' — начны налёт «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорнага ката]]», які нібыта адбыўся ўночы 29 сакавіка 1948 года. Таксама часам згадваецца, што ў гэтай акцыі ўдзельнічалі [[Палеская Сеч|бульбаўцы]]. Гэтую акцыю шмат апісвалі на [[Беларуская дыяспара|эміграцыі]], але адкрытых архіўных сведчанняў няма.

Як сцвярджаў у сваіх працах гісторык [[Сяргей Ёрш]], спасылаючыся на савецкую кнігу «''[[Беларускія буржуазныя нацыяналісты|Беларускія буржуазныя нацыяналісты. Падручнік]]''» ({{Lang-ru|«Белорусские буржуазные националисты. Учебник»}})&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/13447-1.pdf |title=У справе спрэчак вакол наваградзкай акцыі 1948 года (2009) |access-date=29 чэрвеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200701004530/http://pdf.kamunikat.org/13447-1.pdf |archivedate=1 ліпеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, гэты бой быў сапраўдным. Таксама, калі кніга была засакрэчаная, упраўленне СБУ [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] давала станоўчы адказ [[Сяргей Іванавіч Ёрш|Сяргею Яршу]] наконт сапраўднасці гэтай падзеі, спасылаючыся на старонкі 152—154, аднак у рассакрэчаным падручніку са сховішча [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ўсяго каля 52 старонак і нічога пра напады на гарады [[Беларускі нацыяналізм|беларускіх нацыяналістаў]]. Таксама не на карысць сапраўднасці гэтай акцыі ідзе тое, што ў Навагрудку не было ніякага ізалятара МГБ і спецбатальёна МГБ&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Андрэй Пачобут]].|загаловак=Казус барона Мюнхаўзэна, альбо ізноў пра «Беларускі супраціў»|год=14.10.2009 / 10:35|спасылка=https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&amp;i=30504|мова=[[беларуская мова]]}}&lt;/ref&gt;.

== Перадумовы ==
У 1947 годзе у раённым цэнтры [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] [[Навагрудак|Навагрудку]] была раскрытая падпольная арганізацыя беларускіх нацыяналістаў «[[Саюз вызвалення Беларусі (1946—1947)|Саюз вызваленьня Беларусі]]», аднак наступныя аператыўныя дзеі выявілі, што ліквідаваная толькі частка шырокай падпольна-дывэрсійнай сеткі беларускіх нацыяналістаў у дадзеным раёне. Паколькі замежная агентура давала даныя пра цесную сувязь дзейнасці беларускага нацыяналістычнага падполля ў Навагрудку з [[Міхал Апанасавіч Вітушка|Вітушкавай]] арганізацыяй «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорным катом]]», было вырашана накіраваць у раён спецбатальён МДБ, узмоцнены аператыўнымі супрацоўнікамі галоўнага ўпраўленьня [[МДБ БССР]] і пад беспасярэдным кіраўніцтвам супрацоўнікаў аператыўнай групы [[МДБ СССР]].

=== Дзейнасць спецбатальёна ===
У пачатку сакавіка 1948 года батальён прыбыў на месца дыслакацыі ў беларускі горад [[Навагрудак|Навуградак]] і пачаў аператыўныя дзеі. Ужо з першых дзён сваёй дзейнасці аператыўнікі выявілі больш за 20 чалавек, якія мелі дачыненне да нацыяналістычнага падполля ў Навагрудку і бліжэйшых вёсках.

Для далейшага выяўлення лагераў узброеных [[Беларускі нацыяналізм|нацыяналістаў]] з ліку арыштаваных быў завербаваны агент «Капуста». Але пасля закідкі ў банду ён перайшоў на бок партызанаў і выдаў даручанае яму заданне.

Да 25 сакавіка стала вядома, што ў лясах пад Навагрудкам заўважаная канцэнтрацыя ўзброеных нацыяналістаў, а цэнтр радыёпеленгацыі ў [[Мінск]]у паведаміў пра актывізацыю працы некалькіх варожых радыёстанцый у дадзеным раёне. Кіраўнікі аперацыі ў [[Масква|Маскве]] і Мінску прапанавалі камандаванню спецбатальёна перайсці на ўзмоцнены рэжым нясення службы, а афіцэрам — на казарменнае становішча. Было прапанавана і ўзмацненне спецбатальёна армейскімі часткамі, але кіраўніцтва спецбатальёна праігнаравала гэтае, спасылаючыся на вялікі баявы досвед сваіх афіцэраў і салдат, блізкасць дыслакацыі вайсковых частак і няздольнасць нацыяналістаў спланаваць і здзейсніць масштабныя аперацыі.

== Мэты ==

* Вызваленне чальцоў [[Чорны кот (арганізацыя)|арганізацыі]].

== Налёт ==

=== Паводле Сяргея Ярша ===
Выкарыстоўваючы цемру, нападнікі невялікімі суполкамі праніклі ў горад і напалі на ізалятар часовага ўтрымання МДБ, а таксама закідалі гранатамі некалькі дамоў, у якіх кватэравалі афіцэры МДБ. Нарад спецбатальёна МДБ, які нёс варту, меў адчувальныя страты, а шэраг афіцэраў батальёна быў забіты. Не прыняўшы бою з паднятым па трывозе батальёнам МДБ, нацыяналісты хутка адступілі ў лес.

=== Паводле ўспамінаў, апублікаваных у «[[Беларускае слова (газета)|Беларускім слове]]» ===
Атрад у ліку 500 чалавек разьмясціўся ў лесе каля вёскі [[Літоўка (Навагрудскі раён)|Літоўкі]]. На поўдні, кіламетраў на 3, пабліскваў агнямі [[Навагрудак]]. Была цёмная сакавіковая ноч 1948 года. Дзесьці каля чацвёртай гадзіны ночы [[Міхал Вітушка]] пачаў прамову перад сваімі жаўнерамі:{{пачатак цытаты}}''Браты партызаны. Я не люблю шмат гаварыць, ды гэта і не патрэбна. За нас будуць гаварыць нашыя кулямёты і аўтаматы. Яны за тры гады навучыліся. У нашых руках яны заікацца не будуць, бо мы ведаем, для чаго іх узялі, і не выпусцім, пакуль не пераможам ці памром. Маці [[Беларусь]] абліваецца слязьмі і крывёю пад бальшавіцкім зялезным ботам. Крывёю за кроў, смерцю за смерць мы будзем плаціць нашым смяротным ворагам.

Сёння мы павінны ўзяць [[Наваградак]] і пакараць катаў нашага народу. У першую чаргу мы павінны захапіць МДБ, казармы, дзе знаходзяцца польскія і сібірскія карныя атрады, тэлефонную і тэлеграфную станцыі, райкам, райвыканкам, міліцыю і выпусціць з вязніцы усіх вязняў. Адказных работнікаў расстраляць на месцы, так, як робяць яны з намі. Забітых і параненых партызанаў забраць з сабою. Атаку пачынаць па сігнале чырвонай ракеты, збор на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] па сігнале зялёнай ракеты. Будзьце бязлітаснымі і бясстрашнымі. З Божай дапамогай мы пераможам!''{{oq|be-tarask|Браты партызаны. Я не люблю шмат гаварыць, ды гэта і не патрэбна. За нас будуць гаварыць нашыя кулямёты і аўтаматы. Яны за тры гады навучыліся. У нашых руках яны заікацца ня будуць, бо мы ведаем, для чаго іх узялі, і ня выпусьцім, пакуль не пераможам ці памром. Маці Беларусь абліваецца сьлязьмі і крывёю пад бальшавіцкім зялезным ботам. Крывёю за кроў, сьмерцю за сьмерць мы будзем плаціць нашым сьмяротным ворагам.

Сёньня мы павінны ўзяць Наваградак і пакараць катаў нашага народу. У першую чаргу мы павінны захапіць МГБ, кашары, дзе знаходзяцца польскія і сібірскія карныя атрады, тэлефонную і тэлеграфную станцыі, райкам, райвыканкам, міліцыю і выпусьціць з астрогу усіх вязьняў. Адказных работнікаў расстраляць на месцы, так, як робяць яны з намі. Забітых і параненых партызанаў забраць з сабою. Атаку пачынаць па сігналу чырвонай ракеты, збор на Замкавай гары па сігналу зялёнай ракеты. Будзьце бязьлітаснымі і бясстрашнымі. З Божай дапамогай мы пераможам!}}{{канец цытаты}}У адказ партызаны ўпаўголаса паўтарылі: «''Пераможам!''»

Вітушка зьвярнуўся да камандзіраў, напомніў ім тактычныя задачы. Камандзіры паўтарылі загад і са сваімі падраздзеламі зніклі ў цемнаце. Адзін падраздзел пайшоў па Татарскай, другі — па Карэліцкай. [[Міхал Апанасавіч Вітушка|Вітушкаў]] атрад пайшлі ў напрамку [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] і за хвілінаў 25 былі там. Пакінуўшы на Замкавай гары ўкраінскі аддзел, яны рушылі па Слонімскай на пляц. Па дарозе да іх далучылася каля 20 жыхароў [[Навагрудак|Навагрудка]]. Перад самым пляцам яны сустрэлі галоўны дазор, ад якога даведаліся, што тэлефонная і тэлеграфная станцыі, памяшканне міліцыі і райвыканкама былі занятыя без стрэлу.

Хутка пасля гэтага да Вітушкі падбег партызан П-ч і перадаў паведамленне камандзіра Р., што ён дасягнуў будынку МДБ, устанавіў два кулямёты насупраць дзвярэй і чакае сігнал. Аналагічнае паведамленне было атрымана ад камандзіра К., які мусіў атакаваць казармы. А пятай гадзіне Вітушка перахрысціўся і пусціў у неба ракету.

Пачаўся бой у казармах. Пакуль Вітушкавы партызаны змагаліся ў кашарах, камандзір Р. браў штурмам будынак МГБ. Пасля ўпартага бою МДБ было ўзятае. Шмат супрацоўнікаў МДБ было забіта. Некалькі чалавек уцяклі. Начальнік МДБ быў узяты жывым. Падчас бою былі вызваленыя 270 чалавек, болей за сотню з якіх далучылася да партызанааў, атрымаўшы зброю.

Партызаны захапілі 3 кулямёты, 650 аўтаматаў, 1300 стрэльбаў, 70 скрынак патронаў і забілі каля 300 супрацоўнікаў МДБ.

А восьмай гадзіне раніцы партызаны сшыхтаваліся ў паходную калону. Калона рушыла ў напрамку вёскі [[Літоўка (Навагрудскі раён)|Літоўкі]]. Са страхі райвыканкаму доўга махаў ім на развітанне [[бел-чырвона-белы сцяг]].&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/history/new-history/after-war-resist.html Пасьляваенны супраціў бальшавіцкім акупантам на Беларусі]&lt;/ref&gt;

== У эмігранцкай прэсе ==
15 верасня 1949 года ў беларускай газеце «[[Беларускае слова (газета)|Беларускае слова]]» былі апублікаваныя, як пісалася ў газеце, успаміны ўдзельніка акцыі.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

=== На карысць сумненняў ===

* [http://inbelhist.org/belaruskie-lesnye-bratya/ Беларуские «лесные братья» (2007)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151230102619/http://inbelhist.org/belaruskie-lesnye-bratya/ |date=30 снежня 2015 }}
* [http://jivebelarus.net/history/new-history/tales-for-patriots.html Байкі для патрыётаў (2008)]
* [https://docs.google.com/file/d/0B8XpbtLcpCvCMWM3NjU5ZjctMmFkMC00NGE4LTgyODktN2YyZDAzNzA1Y2Ix/edit?hl=en_US&amp;authkey=CNaayPEJ «Белорусские буржуазные националисты»]
*{{Артыкул|аўтар=[[Андрэй Пачобут]].|загаловак=Казус барона Мюнхаўзэна, альбо ізноў пра «Беларускі супраціў»|год=14.10.2009 / 10:35|спасылка=https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&amp;i=30504|мова=[[беларуская мова]]}}

=== На карысць сапраўднасці ===

* [https://nashaziamlia.org/2008/06/18/1396/ Вайна пасля вайны (частка 1)]
* [http://pdf.kamunikat.org/13447-1.pdf У справе спрэчак вакол наваградзкай акцыі 1948 года (2009)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200701004530/http://pdf.kamunikat.org/13447-1.pdf |date=1 ліпеня 2020 }}
* [https://kamunikat.org/?pubid=21156 Зноў пра наваградзкую апэрацыю 1948 года (2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629171128/https://kamunikat.org/?pubid=21156 |date=29 чэрвеня 2020 }}
* [https://kamunikat.org/?pubid=24165 Пра «Лясных братоў» (2012)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200702055607/https://kamunikat.org/?pubid=24165 |date=2 ліпеня 2020 }}
* [https://warriors.fandom.com/ru/wiki/%D0%A7%D1%91%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D1%82 Пра БВА]
* [http://jivebelarus.net/history/new-history/after-war-resist.html Пасьляваенны супраціў бальшавіцкім акупантам на Беларусі]

{{ізаляваны артыкул}}
[[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]]
[[Катэгорыя:Падзеі 29 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Сакавік 1948 года]]
[[Катэгорыя:1948 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]]</text>
      <sha1>i3roriv2hpwfeg1l6tffjbyadk7o58q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5189814</id>
      <parentid>5187360</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5189814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1325" sha1="ck19yr0b0rrr2sz1wo670cro4edx0xr" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Юрый Лазаравіч Папоў|2026-08-25T10:21:39Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Віктар Сяргеевіч Папоў|2026-08-25T07:28:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Андрэй Аляксеевіч Папоў|2026-08-25T06:55:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксей Дзмітрыевіч Папоў|2026-08-25T06:32:03Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Акно на двор (фільм)|2026-08-23T06:54:04Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Джон Бары (кампазітар)|2026-08-22T13:08:05Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Дождь|2026-08-21T09:58:02Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Георгій Мікалаевіч Панцюкоў|2026-08-20T08:33:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка|2026-08-17T10:30:49Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|The Revenge of Shinobi|2026-08-16T05:56:03Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Калыханка для мужчын|2026-08-16T04:37:47Z|StarDeg}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ck19yr0b0rrr2sz1wo670cro4edx0xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны ўніверсітэт «Адэская юрыдычная акадэмія»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>660893</id>
    <revision>
      <id>5190044</id>
      <parentid>4161815</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5339" sha1="5diqznxwpdbvu4da6r1as1b2th3jzrf" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва                = Нацыянальны універсітэт «Адэская юрыдычная акадэмія»
 |скарачэнне           = 
 |эмблема              = Герб НУОЮА.jpg
 |выява                = Odesa Law Academy main education building.jpg
 |арыгінал             = Національний університет «Одеська юридична академія»
 |міжназва             = National University &quot;Odesa Law Academy&quot;
 |ранейшае             = 
 |дэвіз                = 
 |заснаваны            = [[1997]]
 |зачынены             = 
 |рэарганізаваны       = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = профільная ВНУ
 |найменне пасады      = Рэктар
 |піб пасады           = Віктар Яўстаф'евіч Загародні 
 |прэзідэнт            = [[Сяргей Васільевіч Ківалаў]]
 |навуковы кіраўнік    = 
 |студэнты             = 16 000
 |замежныя студэнты    = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 200
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 60
 |прафесары            = 70
 |выкладчыкі           = 
 |размяшчэнне          = 
 |метро                = 
 |кампус               = 
 |адрас                = вул. Фантанская Дарога 23, 65009 г. Адэса, Украіна
 |сайт                 = [https://onua.edu.ua/]
 |узнагароды           = 
 |CoordScale           =  
 |edu_region           =  
}}
'''Нацыянальны універсітэт «Адэская юрыдычная акадэмія»''' — [[Украіна|украінская дзяржаўная]] [[вышэйшая навучальная ўстанова]] правазнаўчага профілю са статусам нацыянальнага [[Універсітэт|ўніверсітэта]], якая знаходзіцца ў [[Адэса|Адэсе]]. 

== Гісторыя ==
Заснаваны як акадэмія ў [[1997]] годзе на базе юрыдычнага інстытута [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Адэскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя І. Мечнікава]]. У [[2000]] годзе акадэміі нададзены статус нацыянальнай, у [[2010]] годзе - нацыянальнага [[Універсітэт|ўніверсітэта]].

== Структура ==
* Факультэт грамадзянскай і гаспадарчай юстыцыі
* Факультэт пракуратуры і следства (крымінальнай юстыцыі)
* Судова-адміністрацыйны факультэт
* Сацыяльна-прававы факультэт
* Факультэт міжнародна-прававых адносін
* Факультэт адвакатуры
* Факультэт псіхалогіі, паліталогіі і сацыялогіі
* Факультэт журналістыкі
* Факультэт кібербяспекі і інфармацыйных тэхналогій
* Цэнтр завочнага і дыстанцыйнага навучання
* Цэнтр падрыхтоўкі магістраў публічнай службы і прафесійных суддзяў
* Юрыдычны прафесійны каледж
* [[Кіеў]]скі інстытут інтэлектуальнай уласнасці і права
* [[Івана-Франкоўск]]і юрыдычны інстытут
* [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеўскі]] інстытут права
* [[Чарнаўцы|Чарнавіцкі]] юрыдычны інстытут
* [[Крывы Рог|Крыварожскі]] факультэт
* [[Чаркасы|Чаркаскі]] факультэт
* Прафесійны каледж Кіеўскага інстытута інтэлектуальнай уласнасці і права
* Івана-Франкоўскі юрыдычны прафесійны каледж
* Крыварожскі юрыдычны прафесійны каледж
* Мікалаеўскі юрыдычны прафесійны каледж
* Чарнавіцкі юрыдычны прафесійны каледж
* Аб'яднанае вышэйшае прафесійна-тэхнічнае вучылішча сферы паслуг
* Вучылішча № 3

== Спасылкі ==
* [https://onua.edu.ua/ Афіцыйны сайт установы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213163342/http://onua.edu.ua/ |date=13 снежня 2019 }}
{{Commons|Category:}}

{{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Адэсы}}

[[Катэгорыя:1997 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Універсітэты Украіны]]
[[Катэгорыя:Універсітэты Адэсы]]</text>
      <sha1>5diqznxwpdbvu4da6r1as1b2th3jzrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Народны настаўнік Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661151</id>
    <revision>
      <id>5189938</id>
      <parentid>5149618</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="7248trqpq7folub1vywq98q3xac56de" xml:space="preserve">[[File:The People’s Teacher of Belarus 2020.png|thumb|115px|справа|Нагрудны знак з 2020 года.]]
'''Народны настаўнік Беларусі''' — ганаровае званне ў Рэспубліцы Беларусь.

Ганаровае званне «Народны настаўнік Беларусі» прысвойваецца не раней як праз пяць гадоў пасля прысваення ганаровага звання «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]» педагагічным работнікам, педагагічная дзейнасць якіх накіравана на рэалізацыю зместу адукацыйнай праграмы дашкольнай адукацыі, адукацыйных праграм агульнай сярэдняй, прафесійна-тэхнічнай, сярэдняй спецыяльнай, спецыяльнай адукацыі, адукацыйнай праграмы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі і праграм выхавання, кіраўніцтва адукацыйнай дзейнасцю пры рэалізацыі гэтых адукацыйных праграм, праграм выхавання, якія ўнеслі выдатны ўклад у сферу адукацыі і атрымалі шырокае грамадскае прызнанне іх прафесійнай дзейнасці, за асаблівыя заслугі ў навучанні і выхаванні навучэнцаў і выхаванцаў.

== Народныя настаўнікі Беларусі ==
* [[Валерый Васільевіч Барашкоў]] (24 лістапада 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nagrady.by/nagrada/406/|title=Ганаровае званне &quot;Народны настаўнік Беларусі&quot; – Узнагароды Беларусі|website=nagrady.by|access-date=2026-01-26|archive-date=2 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202155218/https://nagrady.by/nagrada/406/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Альфрэд Антонавіч Ладыка]] (7 жніўня 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://president.gov.by/ru/documents/rasparadzenne-no-125rp-ad-7-zniuna-2025-g|title=Распараджэнне № 125рп ад 7 жніўня 2025 г. Аб аб'яўленні Падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь {{!}} Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандр Маркавіч Фельдман]] (4 мая 2026)&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-belarusi-157496-2026/ Амаль 60 прадстаўнікоў розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта Беларусі]&lt;/ref&gt;
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://president.gov.by/by/pochetnye-zvaniya-respubliki-belarus-by/ Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь] // Афіцыйны iнтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь

{{Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь}}

[[Катэгорыя:Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>7248trqpq7folub1vywq98q3xac56de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Станіслававіч Яўневіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663284</id>
    <revision>
      <id>5189909</id>
      <parentid>5084808</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10131" sha1="q12p4txxe6k26if848w8mmfaxilt5w4" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Міхаіл Станіслававіч Яўне́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|25|3|1922}} — {{ДС|10|1|2010}}&lt;ref name=&quot;Маг&quot;&gt;[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/55.htm Яўневіч Міхась Станіслававіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200729040350/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/55.htm |date=29 ліпеня 2020 }} // Магілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна&lt;/ref&gt;) — [[вучоны]] ў галіне [[мовазнаўства]] і [[педагог]], [[доктар філалагічных навук]] (1982), [[прафесар]] (1984), [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1972).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы [[Кліны (Бялыніцкі раён)|Кліны]] ([[Бялыніцкі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1940 годзе паступіў на літаратурны факультэт [[МДУ імя А. А. Куляшова|Магілёўскага настаўніцкага інстытута]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] М. С. Яўневіч быў у [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанах]]&lt;ref name=&quot;MDU&quot; /&gt;. Магілёўскі настаўніцкі інстытут скончыў у 1945 годзе і працягваў вучобу на літаратурным факультэце [[МДУ імя А. А. Куляшова|Магілёўскага педагагічнага інстытута]], які скончыў у 1947 годзе і працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры, дырэктарам [[Радчыцк]]ай школы ў [[МДУ імя А. А. Куляшова|Столінскім раёне]], завучам і дырэктарам у школах [[Валожын]]а і [[Барысаў|Барысава]]&lt;ref name=&quot;Маг&quot; /&gt;. У 1952 годзе паступіў у [[Аспірантура|аспірантуру]] пры кафедры беларускай мовы [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага педагагічнага інстытута]]&lt;ref name=&quot;ГістФ&quot;&gt;[https://iff.msu.by/index.php/home/znamenitye-vypuskniki/479-ya-nevich-mikhail-stanislavavich Яўневіч Міхаіл Станіслававіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040343/https://iff.msu.by/index.php/home/znamenitye-vypuskniki/479-ya-nevich-mikhail-stanislavavich |date=23 студзеня 2026 }} // Сайт гісторыка-філасофскага факультэта [[МДУ імя А. А. Куляшова]]&lt;/ref&gt; і ў 1956 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю па пытаннях [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]] [[Словазлучэнне|словазлучэння]]&lt;ref name=&quot;Маг&quot; /&gt;. Працаваў у інстытуце, займаючы пасады выкладчыка, дацэнта, у 1982—1993 гадах — загадчыка кафедры беларускага мовазнаўства.

Памёр М. С. Яўневіч 10 студзеня 2010 года&lt;ref name=&quot;Маг&quot; /&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
Аўтар і сааўтар больш за 50&lt;ref name=&quot;ГістФ&quot; /&gt; навуковых прац па сінтаксісу беларускай мовы, праблемах сінтаксічнай сінанімікі.

Сярод апублікаванага:
* Некаторыя паралелі ва ўжыванні прыназоўнікавых канструкцый у беларускай і рускай мовах // Працы Ін-та мовазнаўства АН БССР. 1959. Вып. 6;
* Сінтаксічная сінаніміка ў сучаснай беларускай літаратурнай мове: Прыназоўнікава-склонавыя канструкцыі з прасторавым значэннем. — Мн., 1977.
* Сінтаксіс сучаснай беларускай мовы (1987, разам з [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко|П. У. Сцяцко]], 4-е выд. 2006)
* Белорусский язык: учеб. для 6-7-х кл. шк. с рус. яз. обучения / М. С. Евневич, В. К. Андреенко. — 12-е изд. — Минск: Народная асвета, 1989. — 302 с., [4] л. ил.; 22 см; ISBN 5-341-00302-0 (У перакладзе)

Быў членам Савета па абароне доктарскіх дысертацый пры [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуце мовазнаўства імя Я. Коласа]] [[НАНБ|Акадэміі навук Беларусі]], старшынёй Спецыялізаванага савета па абароне кандыдацкіх дысертацый па беларускай і рускай мовах, методыцы выкладання беларускай мовы ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка, з’яўляўся членам Вучонага савета ўніверсітэта і Савета факультэта беларускай філалогіі і культуры&lt;ref name=&quot;MDU&quot;&gt;[https://www.msu.by/univer/structure/105-let/video/item/evnevich-mihail-stanislavovich Знаменитые выпускники. ЕВНЕВИЧ Михаил Станиславович (1922—2010)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210617200851/https://www.msu.by/univer/structure/105-let/video/item/evnevich-mihail-stanislavovich |date=17 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}} // Сайт МДУ імя А. А. Куляшова&lt;/ref&gt;. У 1989—1990 уваходзіў у склад часовых камісій [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] і [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Прымаў удзел у падрыхтоўцы Закона БССР «Аб мовах у БССР», Дзяржаўнай праграмы беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларускай ССР, у рабоце Дзяржаўнай камісіі па ўдасканаленню беларускага правапісу&lt;ref name=&quot;MDU&quot; /&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені (1985)&lt;ref name=&quot;ОБД&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1511672083 Михаил Станиславович Евневич // ОБД «Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129100058/https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1511672083 |date=29 лістапада 2020 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Медаль Францыска Скарыны]] (1992).
* [[Дзяржаўная прэмія БССР]] 1990 года за стварэнне падручнікаў для 6—9 класаў на беларускай мове{{sfn|Беларусь|1995}}.
* Заслужаны настаўнік БССР (1972).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Яўневіч Міхаіл Станіслававіч|старонкі=791}}
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Яўневіч Міхаіл Станіслававіч||}}

== Спасылкі ==
* [https://iff.msu.by/index.php/home/znamenitye-vypuskniki/479-ya-nevich-mikhail-stanislavavich Яўневіч Міхаіл Станіслававіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040343/https://iff.msu.by/index.php/home/znamenitye-vypuskniki/479-ya-nevich-mikhail-stanislavavich |date=23 студзеня 2026 }} // Сайт гісторыка-філасофскага факультэта [[МДУ імя А. А. Куляшова]]
* [https://fbrf.bspu.by/kafedry/kafedra-belorusskogo-yazykoznaniya/uchora-i-sennya Учора і сёння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180211200407/http://fbrf.bspu.by/kafedry/kafedra-belorusskogo-yazykoznaniya/uchora-i-sennya |date=11 лютага 2018 }} // Сайт філалагічнага факультэта [[БДПУ імя М. Танка]]
* [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/55.htm Яўневіч Міхась Станіслававіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200729040350/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/55.htm |date=29 ліпеня 2020 }} // Магілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна
* [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1511672083 Михаил Станиславович Евневич // ОБД «Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129100058/https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1511672083 |date=29 лістапада 2020 }}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Яўневіч Міхаіл Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]]
[[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>q12p4txxe6k26if848w8mmfaxilt5w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальная акадэмія Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны імя Багдана Хмяльніцкага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665131</id>
    <revision>
      <id>5189757</id>
      <parentid>4261297</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Хмяльніцкі]]; дададзена [[Катэгорыя:Хмяльніцкі (горад)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5141" sha1="pjz0nflmqkxr1lypzwgf7gvkdlax2ls" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва             = Нацыянальная акадэмія Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны імя Багдана Хмяльніцкага
 |скарачэнне           = 
 |эмблема              = 
 |выява          = Нацакадемія Державної прикордонної служби України ім. Б. Хмельницького.jpg
 |арыгінал             = Національна академія Державної прикордонної служби України імені Богдана Хмельницького
 |міжназва        = National Academy of the State Border Guard Service of Ukraine
 |ранейшае              = 
 |дэвіз                = 
 |заснаваны              = [[1992]]
 |зачынены               = 
 |рэарганізаваны        = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады =
 |піб пасады        = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 42
 |прафесары           = 27
 |выкладчыкі        = 
 |размяшчэнне         = 
 |кампус               = 
 |адрас                = вул. Шаўчэнкі 46, г. Хмяльніцкі, Украіна
 |сайт                 = https://nadpsu.edu.ua/
 |узнагароды              = 
 |lat_dir =N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir =E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordScale          =  
 |edu_region          =  
}}
'''Нацыянальная акадэмія Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны імя Багдана Хмяльніцкага''' ({{lang-uk|Національна академія Державної прикордонної служби України імені Богдана Хмельницького}}) — [[Украіна|украінская дзяржаўная]] [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшая навучальная ўстанова]], якая знаходзіцца ў горадзе [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкі]] і мае статус нацыянальнай.

== Гісторыя ==
[[14 снежня]] [[1992]] года ў адпаведнасці з пастановай [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] быў створаны Інстытут пагранічных войскаў Украіны на аснове расфармаванага Хмяльніцкага вышэйшага артылерыйскага каманднага вучылішча. У [[1995]] годзе на базе інстытута пагранічных войскаў Украіны была створана Акадэмія пагранічных войскаў Украіны, дзе пачынаецца падрыхтоўка [[афіцэр]]аў кіруючага складу.

[[4 жніўня]] [[1995]] года пастановай [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] акадэміі нададзена імя [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]].

[[29 красавіка]] [[1999]] года акадэмію наведаў [[Прэзідэнт Украіны]] [[Леанід Кучма]]. Вынікам гэтага візіту стала наданне акадэміі статусу нацыянальнай.

У жніўні [[2003]] года ў сувязі з рэфармаваннем пагранічных войскаў у Дзяржаўную пагранічную службу Украіны ўстанова атрымала новую назву - Нацыянальная акадэмія Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны імя Багдана Хмяльніцкага.

== Структура ==
* Факультэт бяспекі дзяржаўнай граніцы
* Факультэт праваахоўнай дзейнасці
* Інжынерна-тэхнічны факультэт
* Факультэт падрыхтоўкі кіруючых кадраў
* Факультэт замежных моў і гуманітарных дысцыплін

== Спасылкі ==
* [https://nadpsu.edu.ua/ Афіцыйная старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201210084757/http://nadpsu.edu.ua/ |date=10 снежня 2020 }}

[[Катэгорыя:Хмяльніцкі (горад)]]
[[Катэгорыя:1992 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Універсітэты Украіны]]</text>
      <sha1>pjz0nflmqkxr1lypzwgf7gvkdlax2ls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Юрый Халецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666460</id>
    <revision>
      <id>5190145</id>
      <parentid>4113523</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3425" sha1="n2e99ef90nsxhuunr4hs89ueklvd2sq" xml:space="preserve">{{шляхціч}}
{{цёзкі2|Халецкі}}
'''Уладзіслаў Юрый Халецкі''' ([[30 мая]] [[1606]], мяст. [[Ваганаў]], [[Берасцейскае ваяводства]] — [[4 лютага]] [[1668]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} — ураднік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

== Біяграфія ==
Паходзіў са шляхецкага [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|роду Халецкіх]] герба «[[Халецкі (герб)|Халецкі]]». Сын [[Ян Іосіфавіч Халецкі|Яна Іосіфавіча]]. З 1625 года служыў у войску. [[Падкаморы]] і [[Староста (Вялікае Княства Літоўскае)|староста]] [[мазыр]]скі з 1654 года, [[стражнік вялікі літоўскі]] з 1656 года. Шмат разоў быў [[пасол на сойм|паслом на соймы]], дэпутатам [[Трыбунал ВКЛ|Трыбунала ВКЛ]], яго [[Маршалак трыбунальскі|маршалкам]] у 1649 годзе. Вызначыўся ў час баявых дзеянняў з [[Б. Хмяльніцкі]]м, у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берасцечкам]] 1651 года, са шведскімі і расійскімі войскамі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}.

У [[1655]] годзе стаў членам [[Тышавецкая канфедэрацыя|Тышавецкай канфедэрацыі]], створанай польскімі магнатамі і шляхтай для барацьбы супраць шведскіх акупантаў. У [[1656]] годзе удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1656)|трохдзённай бітве са шведамі пад Варшавай]].

Памёр [[4 лютага]] [[1668]] года. Пахаваны ў [[Нясвіжскі бернардзінскі кляштар|бернардзінскім кляштары]] ў [[Нясвіж]]ы.

== Сям’я ==
З [[1634]] года ў шлюбе з Крысцінай са Стравінскіх. У іх было тры сыны:

* [[Караль Казімір Халецкі]] (пам. 1696)
* [[Мікалай Хрыстафор Халецкі|Крыштаф Халецкі]]
* [[Баляслаў Аляксандр Халецкі]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=712|артыкул=Халецкія|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}}

{{Продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Халецкі Уладзіслаў Юрый}}
[[Катэгорыя:Падкаморыя мазырскія]]
[[Катэгорыя:Старосты мазырскія]]
[[Катэгорыя:Стражнікі вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Высокім]]</text>
      <sha1>n2e99ef90nsxhuunr4hs89ueklvd2sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667968</id>
    <revision>
      <id>5189711</id>
      <parentid>5166798</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:20:39Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5189711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25434" sha1="r16u0ms08gxq77ff312huqqmowzczfj" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч|званне={{РБ, Генерал-маёр}}}}
'''Мікала́й Мікала́евіч Карпянко́ў''' (нар. {{ДН|6|9|1968}}, г. [[Мінск]]) — супрацоўнік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]], намеснік Міністра ўнутраных спраў Беларусі — камандуючы ўнутранымі войскамі Беларусі (з 2020 г.) пры ўрадзе самаабвешчанага [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У 2021 годзе атрымаў званне генерал-маёр. З чэрвеня 2021 года ўнесены ў санкцыйныя спісы [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], шэрагу іншых краін.

== Біяграфія ==
У 1985 годзе скончыў [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча]] (6 рота). У 1989 годзе скончыў Гвардзейскае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча імя У. І. Леніна ў расійскім Ульянаўску. У 1989—1993 гадах праходзіў службу ў [[120-я Рагачоўская асобная механізаваная брыгада|120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі]] (раён [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], Мінск)&lt;ref name =&quot;suvor&quot;&gt;{{cite web|url = https://mnsvu.org/vypuskniki/znamenitye/polkovnik-milicii-karpenkov-nikolaj-nikolaevich/|title = Полковник милиции Карпенков Николай Николаевич|date = 3-1-2019|publisher = mnsvu.org|language = ru|access-date = 24-1-2021}}&lt;/ref&gt;.

У 1992—1994 гадах быў камандзірам баявой групы падраздзялення «Беркут», на базе якога ў 1994 годзе быў створаны «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]»&lt;ref name =&quot;suvor&quot;/&gt;. З студзеня 1995 па травень 2003 года служыў на розных пасадах у [[Служба бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|службе бяспекі прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.mvd.gov.by/by/page/karpenkov-nikolaj-nikolaevich|title = Карпенков Николай Николаевич|publisher = mvd.gov.by|language = ru|access-date = 24-1-2021}}&lt;/ref&gt;. У 2001 годзе быў старшым ад’ютантам 1-га аддзела асабістай аховы Службы бяспекі прэзідэнта&lt;ref name=&quot;СБП&quot;&gt;{{cite web|url = http://pravo.kulichki.com/zak/year2001/doc16936.htm|title = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 студзеня 2001 года № 33 «Аб узнагароджанні групы ваеннаслужачых, асоб начальніцкага складу органаў унутраных спраў і прыраўнаваных да іх асоб медалём „За бездакорную службу“ І, ІІ, ІІІ ступені»|publisher = pravo.kulichki.com}}&lt;/ref&gt;. У 2002 годзе скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС Беларусі]].

У 2003 годзе ўзначаліў спецпадраздзяленне па барацьбе з тэрарызмам «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]». На гэтай пасадзе ўдзельнічаў у пераследзе і ціску на палітычных праціўнікаў прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі, у прыватнасці, у часе [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belaruspartisan.by/politic/102896/|title = Козулина избивали бойцы спецподразделения по борьбе с терроризмом|author = Ольга Гриневицкая|publisher = [[Белорусский партизан]]|language = ru|archive-url = https://archive.today/20210124160515/https://belaruspartisan.by/politic/102896/|archive-date = 24 студзеня 2021|access-date = 24-1-2021|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30941892.html|title = «Спачатку ім плацілі штодня, але ўжо няма грошай». Былы намесьнік камандзіра баявой групы «Алмаза» аб працы сілавікоў|author = Ганна Соўсь|date = 11-11-2020|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20201127113152/https://www.svaboda.org/a/30941892.html|archive-date = 24-1-2021|access-date = 24-1-2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/767678.html|title = Казулін патрабуе вызваліць Радзівіла|date = 10-3-2006|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20200502235251/https://www.svaboda.org/a/767678.html|archive-date = 24-1-2021|access-date = 24-1-2021}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2004 года ўказам прэзідэнта яму было датэрмінова прысвоена званне палкоўніка&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num5/1d5367.html|title = Указ Президента Республики Беларусь от 27 февраля 2004 года № 119 «О присвоении воинского и специальных званий»|publisher = levonevski.net|language = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=82658|title=Былы камандзір «Алмаза», пры якім збілі Някляева, узначаліў барацьбу з наркотыкамі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;. Паводле слоў паэта і тагачаснага кандыдата ў прэзідэнты [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]], у яго збіванні пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] ўдзельнічаў асабіста Карпянкоў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belaruspartisan.by/blogs/neklyaev/20689/|title = Площадь-2010|author = Борис Пастернак|date = 21-12-2020|publisher = [[Беларускі партызан]]|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20210124155717/https://belaruspartisan.by/blogs/neklyaev/20689/|archive-date = 24-1-2021|access-date = 24-1-2021}}&lt;/ref&gt;.

У 2011 годзе прызначаны начальнікам 6-га ўпраўлення (па супрацьдзеянні экстрэмізму і барацьбе з тэрарызмам) [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнага ўпраўлення па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) МУС Беларусі&lt;ref name=&quot;25 лет&quot;&gt;Сражаясь за справедливость : 25 лет Главному управлению по борьбе с организованной преступностью и коррупцией / сост. Н. Ю. Карасева — Минск : Звязда, 2016. — С. 64.&lt;/ref&gt;. З кастрычніка 2012 па 2014 год узначальваў Упраўленне па наркакантролі і супрацьдзеянні гандлю людзьмі крымінальнай міліцыі МУС Беларусі&lt;ref name =&quot;suvor&quot;/&gt;. Паводле выпушчанага ў чэрвені 2025 года журналісцкага расследавання «Бюро», супрацоўнікі УПНіСГЛ годамі «крышавалі» наркагандляроў, у тым ліку падчас кіраўніцтва Карпянкова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/102372.html|title=«Бюро»: Беларусские силовики годами «крышевали» наркоторговцев (засветился также Николай Карпенков)|work=[[Zerkalo.io]]|date=2024-06-24|author=Александра Реквисова|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

З верасня 2014 года&lt;ref&gt;[https://xn--b1aew.xn--p1ai/upload/site1/document_journal/1-2016.pdf Сила, с которой необходимо считаться] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210131024551/https://xn--b1aew.xn--p1ai/upload/site1/document_journal/1-2016.pdf |date=31 студзеня 2021 }} // Журнал «Содружество», № 1 — 2016, С. 17&lt;/ref&gt; па 19 лістапада 2020 года кіраваў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўным ўпраўленнем па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК).

1 сакавіка 2021 года прысвоена чарговае воінскае званне генерал-маёра&lt;ref&gt;https://news.tut.by/economics/720847.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210307064359/https://news.tut.by/economics/720847.html |date=7 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

=== Падчас пратэстаў у Беларусі ў 2020—2021 гг. ===
Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых мірных пратэстаў у Мінску]] грамадзян, не згодных з вынікамі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]], Мікалай Карпянкоў быў сярод сілавікоў, якія займаліся непасярэдным разгонам пратэстаў, збіваннем людзей і пагромам вітрын&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 6 верасня 2020 года ў часе «Маршу адзінства» асабіста Мікалай Карпянкоў наўмысна разбіў шкляныя дзверы кавярні «O’Petit». Паводле версіі прэс-сакратаркі МУС Беларусі [[Вольга Мікалаеўна Чамаданава|Вольгі Чамаданавай]], супрацоўнікі міліцыі пераследавалі актыўных удзельнікаў несанкцыянаванага мерапрыемства, якія хацелі схавацца ў кавярні.

Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп3|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} Карпянкоў камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні, пасля паказаныя па канале «[[Беларусь 1]]», ад групы схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] людзей, якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім нібыта заплацілі каардынатары&lt;ref name=&quot;11-ти&quot; /&gt;. Відавочца запомніў, што Карпянкоў здымаў відэа асабіста, а яму пагражаў 16 гадамі турмы, калі той не скажа, што атрымаў тысячу даляраў ад каардынатара&lt;ref name=&quot;11-ти&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант &quot;дела 11-ти участников чата&quot;: Карпенков лично снимал &quot;покаяльное видео&quot; на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

19 лістапада 2020 года самаабвешчаным прэзідэнтам Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] быў прызначаны намеснікам Міністра ўнутраных спраў — камандуючым унутранымі войскамі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000433&amp;p1|title =  Указ Президента Республики Беларусь от 19 ноября 2020 года № 433 «О Н. Н. Карпенкове»|date = 21-11-2020|publisher = pravo.by|language = ru|access-date =2021-01-24}}&lt;/ref&gt;.

15 студзеня 2021 года ў інтэрнэце быў апублікаваны аўдыёзапіс меркаванай размовы Мікалая Карпянкова як начальніка [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] з падначаленымі ўвосень 2020 года, у якой ён дакладваў пра выдадзеныя яму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] паўнамоцтвы па жорсткім, сілавым задушэнні пратэстаў у Беларусі, карт-бланш на ўжыванне агнястрэльнай зброі, прыводзячы як станоўчы прыклад забойства сваімі падначаленымі [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандра Тарайкоўскага]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-01-15|title=«Сказано сделать лагерь для отселения особо острокопытных». BYPOL опубликовал запись голоса, похожего на Карпенкова|url=https://news.tut.by/economics/714887.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115104224/https://news.tut.by/economics/714887.html|archive-date=2021-01-15|access-date=2021-01-15|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Таксама на аўдыёзапісе Карпянкоў паведамляе пра намер улады Лукашэнкі стварыць канцэнтрацыйны лагер для ўдзельнікаў пратэстаў. У той жа дзень [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]], член прэзідыума [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] і кіраўнік [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], паабяцаў азнаёміць з аўдыёзапісам [[Савет Бяспекі ААН|Савет бяспекі ААН]], [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], кіраўніцтва [[Расія|Расіі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з мэтай прыняцця міжнароднай грамадскасцю мер па недапушчэнні і расследаванні дзяржаўнага тэрарызму&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/economics/714950.html|title=Латушко об опубликованной BYPOL записи: передадим ее в Совбез ООН, ЕС, ОБСЕ и властям России и США|publisher=[[TUT.BY]]|date=2021-01-15|access-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091111/https://news.tut.by/economics/714950.html|archive-date=15 студзеня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 2 лютага [[TUT.BY]] атрымаў вынікі фанаскапічнай экспертызы запісу. Экспертыза пацвердзіла, што голас на запісе належыць Мікалаю Карпянкову, і не выявіла прыкмет мантажу&lt;ref name=&quot;tut-6991&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.tut.by/society/717286.html|title=Кто говорил про «лагерь для острокопытных» на слитой аудиозаписи? Мы получили результаты экспертизы|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|date=2021-02-02|access-date=2021-02-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202163122/https://news.tut.by/society/717286.html|archive-date=2021-02-02}}&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін ==
Карпянкоў станавіўся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|спісу беларускіх чыноўнікаў, адказных за палітычныя рэпрэсіі, падтасоўку вынікаў галасавання і прапаганду]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=ru|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|last=МГ/АА|date=2021-06-21|publisher=[[Белсат]]|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] ад 21 чэрвеня 2021 года як кіраўнік [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] Карпянкоў ''«нясе адказнасць за бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне з грамадзянамі, якія ўдзельнічалі ў мірных пратэстах»:'' іх адвольныя затрыманні, збіццё групай пад яго камандаваннем, пагрозы прымянення агнястрэльнай зброі, у тым ліку на прыкладзе інцыдэнту ў кавярні «O’Petit» і апублікаванага аўдыёзапісу, — сур’ёзныя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]], звязаныя з прыгнётам [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і дэмакратычнай апазіцыі&lt;ref name=&quot;EU21062021&quot;&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&amp;from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021&lt;/ref&gt;. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя&lt;ref&gt;{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

21 чэрвеня 2021 года Карпянкоў быў уключаны і ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], за асабістае кіраўніцтва супрацоўнікамі [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] па пераследу і збіццю мірных дэманстрантаў і аўдыёзапіс з абмеркаваннем будаўніцтва лагера для затрыманых і рэкамендацыям сілавікам страляць пратэстоўцам у твар і [[Рэпрадуктыўная сістэма чалавека|геніталіі]], які прасачыўся&lt;ref&gt;[https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus] — [[Міністэрства фінансаў ЗША]], 21.06.2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, Карпянкова ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|website=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt;, [[Канада]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|date=2015-10-19|access-date=2021-06-29}}&lt;/ref&gt;, [[Швейцарыя]]&lt;ref&gt;[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]&lt;/ref&gt;.

У студзені 2025 года Канада ўвяла санкцыі супраць Ігара і Ірыны Карпянковых — сына і жонкі Мікалая Карпянкова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» ІІІ ступені]]
* [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені]] (22 студзеня 2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://nagrady.by/persona/66724|title = Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч|publisher = nagrady.by|access-date = 24-1-2021|archive-date = 27 мая 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220527022131/https://nagrady.by/persona/66724/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=iK6CUKhR1kw Нападение на кофейню «O’Petit», начальник ГУБОПиК Николай Карпенков разбил стеклянную дверь / YouTube]

{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

{{DEFAULTSORT:Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]</text>
      <sha1>r16u0ms08gxq77ff312huqqmowzczfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мітальшпіль (апавяданне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670418</id>
    <revision>
      <id>5189852</id>
      <parentid>4882796</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6269" sha1="1qoafpnztcrytecwiy87cwfe83qx23n" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор|Жанр=[[апавяданне]]|Аўтар=[[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктар Пялевін]]|Мова арыгінала=руская}}
'''«Мітальшпіль»''' ({{lang-ru|Миттельшпиль}}) — [[апавяданне]] расійскага пісьменніка [[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктара Пялевіна]], апублікаванае ў [[1991 год у гісторыі літаратуры|1991 годзе]]&lt;ref name=&quot;Полотовский&quot;&gt;''Сергей Полотовский, Роман Козак.'' Пелевин и поколение пустоты. — {{М.}}, «[[Манн, Иванов и Фербер]]», 2012. — ISBN 978-5-91657-304-6&lt;/ref&gt; ў складзе зборніка «[[Сіні ліхтар (зборнік)|Сіні ліхтар]]».

== Сюжэт ==
У апавяданні «Мітальшпіль», як і ў многіх іншых творах Віктара Пялевіна, раскрываецца тэма мяжы двух светаў&lt;ref name=&quot;Генис&quot;&gt;''[[Генис, Александр Александрович|Генис А.]]'' Беседа десятая: Поле чудес. Виктор Пелевин // Звезда. — 1997. — № 12. С. 230.&lt;/ref&gt;. Дзеянне апавядання адбываецца на мяжы эпох, пры пераходзе ад савецкай улады да новай дэмакратыі. Гераіня апавядання, валютная прастытутка Люся, шукае кліентаў у дарагіх гасцініцах «[[Нацыяналь (гасцініца, Масква)|Нацыяналь]]», «[[Інтурыст (гасцініца, Масква)|Інтурыст]]» і «[[Масква (гасцініца, Масква)|Масква]]»&lt;ref name=&quot;Сейдашова&quot;&gt;''Сейдашова А. Б.'' [http://dissovet.rudn.ru/web-local/prep/rj/dis/download.php?file=1e068b789b0bdc18d76e3e98ee33c28f29741&amp;usg=AOvVaw36iqbFi4j4pDIkHnl4AjAa Структура художественного пространства и времени в произведениях В. Пелевина 90-х годов ХХ века (проблема целостности)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414060455/http://dissovet.rudn.ru/web-local/prep/rj/dis/download.php?file=1e068b789b0bdc18d76e3e98ee33c28f29741&amp;usg=AOvVaw36iqbFi4j4pDIkHnl4AjAa |date=14 красавіка 2021 }}. Диссертация на соискание учёной степени кандидата филологических наук. М., 2018.&lt;/ref&gt;. Яна знаёміцца са сваёй калегай Нэлі, хоць і нагадвае, што дзесьці бачыла яе шмат разоў. Іх вырашаюць падвезці дамоў двое марскіх афіцэраў на зялёным «[[ПАЗ-3205|пазіку]]». Па дарозе маракі спрабуюць забіць прастытутак, аднак Нэлі і Люся даюць ім адпор і шчасна дабіраюцца да дома&lt;ref name=&quot;Грекова&quot;&gt;''В. В. Грекова'' [http://www.vvsu.ru/file.php?id=E2AFCF2F-3E6A-4739-B394-A2F48FBE961E&amp;usg=AOvVaw1ygujW1tWXgJ_TaqstQ0Sk «Миттельшпиль» духа и материи (анализ одного рассказа В. Пелевина)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423045539/http://www.vvsu.ru/file.php?id=E2AFCF2F-3E6A-4739-B394-A2F48FBE961E&amp;usg=AOvVaw1ygujW1tWXgJ_TaqstQ0Sk |date=23 красавіка 2021 }} // Вестник Азиатско-Тихоокеанской ассоциации преподавателей русского языка и литературы. — Владивосток. — 2011. — № 2-3.&lt;/ref&gt;.

Далей чытача чакае характэрны для твораў Пялевіна неспадзяваны камічны фінал&lt;ref&gt;''Смирнова О. О.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-chesatele-i-pitatele-ili-spetsifika-komicheskogo-v-proze-viktora-pelevina К вопросу о «Чесателе и питателе», или специфика комического в прозе Виктора Пелевина] // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Литературоведение, журналистика. 2012, № 3.&lt;/ref&gt;. Аказваецца, што і Нэлі, і Люся, каб прыстасавацца да новай эпохі, змянілі не толькі прафесію, але і пол&lt;ref name=&quot;Генис&quot;/&gt;. Нэлі раней была Васіліем Цыруком, які служыў сакратаром [[камсамол]]а. Люся ж была Антонам Паўлавым, яго намеснікам па арграбоце. Марскія афіцэры Валера і Вадзім аказваюцца былымі жанчынамі — сёстрамі Варай і Тамарай&lt;ref name=&quot;Сейдашова&quot;/&gt;.

Нягледзячы на фізічныя змяненні, якія адбыліся з героямі, вобраз іх мыслення застаецца старым, савецкім. Любы напамін пра мінулае жыццё выклікае ў Люсі настальгію. Нэлі ж часам здаецца, што яна працягвае ісці па партыйнай лініі. Нешта падобнае адчуваюць і маракі&lt;ref name=&quot;Грекова&quot;/&gt;.

Назву «Мітальшпіль» можна перавесці як «гульня на сярэдзіне». Героі апавядання жывуць на зломе эпох, і ў іх свядомасці ідзе барацьба савецкага і постсавецкага светаў. Яны спрабуюць знішчыць у сабе ўсё старое, але цалкам гэта зрабіць не ўдаецца&lt;ref name=&quot;Грекова&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Апавяданні]]</text>
      <sha1>1qoafpnztcrytecwiy87cwfe83qx23n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кавальства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673444</id>
    <revision>
      <id>5189698</id>
      <parentid>5183847</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>Артыкул і так ужо вельмі вялікі, а будзе яшчэ дапаўняцца, пры гэтым кузня сама па сабе не незвычайная. Большая частка выяў з яе будзе выкарыстана пазней у адпаведных раздзелах.</comment>
      <origin>5189698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="abxw613r8uxksprdylsebz8lm6k6qbm" xml:space="preserve">[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|міні|300пкс|[[Трабуцішкі]]. Кавальская майстэрня.]]
'''Кавальства''' — выраб рэчаў утылітарнага і дэкаратыўна-прыкладнога прызначэння з [[жалеза]] шляхам гарачага ці халоднага кавання, від беларускай традыцыі [[рамяство|рамяства]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7|старонкі=398|артыкул=Кавальства}}&lt;/ref&gt;. 

Кавалі здаўна рабілі [[Зброя|зброю]] і розныя прадметы побыту ([[Сякера|сякеры]], [[Нож|нажы]], [[Малаток|малаткі]], [[Рыдлёўка|рыдлёўкі]], [[Матыка|матыкі]], сахі, [[Цвік|цвікі]], замкі, зашчапкі, жалезныя вароты і агароджы, стрэмкі і г.д.). Важнымі відамі кавальскага майстэрства былі [[Падкова|падковы]], а таксама коўка калясак і асабліва цяганне жалезных шын на колах. Кавалі працуюць у [[кузня|кузні]].

== Гісторыя ==
Кавальства даўно вядома многім народам свету.

Халодная коўка самаробнага [[золата]], [[Серабро|срэбра]], [[Медзь|медзі]] і метэарытавага жалеза была вядомая ў Егіпце і Малой Азіі ў эпоху энеаліту, некалькі тысячагоддзяў да н.э&lt;ref&gt;[https://press.rebus.community/historyoftech/chapter/ancient-egyptian-metallurgy/]&lt;/ref&gt;

Гарачая коўка ўпершыню з’явілася да н.э. ва Усходняй Азіі, дзе людзі навучыліся плавіць медзь з [[Руда|руды]]. У канцы эпохі [[неаліт]]у і ў пачатку [[бронзавы век|бронзавага веку]] яны ўжо маглі адліваць і, у абмежаванай ступені, каваць медзь і бронзу. [[Бронза]] — гэта сплаў медзі і 10-20 % [[волава]]. Бронза пераўзыходзіць медзь, таму што яна больш цвёрдая, больш устойлівая да карозіі і мае меншую тэмпературу плаўлення (таму для выплаўкі і ліцця бронзы патрабуецца менш паліва). Бронза шырока выкарыстоўвалася для вырабу прылад працы і зброі.

Большая частка медзі, якую выкарыстоўвалі міжземнаморскія цывілізацыі, паходзіла з вострава Кіпр, а большая частка волава паступала з паўвострава Корнуол на востраве Вялікабрытанія і перавозілася па моры фінікійскімі і грэчаскімі купцамі.
[[Файл:Schmidt-1568.png|міні|Кавалью. Нямецкая гравюра, 1568.]]
У XII стагоддзі да н.э. пачаўся [[жалезны век]], калі [[жалеза]] і [[сталь]] паступова выцеснілі бронзу ў вытворчасці зброі, прылад працы і прадметаў побыту. Хоць тэмпература плаўлення жалеза значна вышэйшая за бронзу, жалезная руда ў прыродзе сустракаецца значна часцей, чым медзь і волава, і гэта прывяло да пераходу бронзы ў жалеза. Гэты працэс не быў адначасовым у розных частках свету, напрыклад, [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскія абарыгены]] не ведалі жалеза да прыходу еўрапейцаў на кантынент у канцы XVIII стагоддзя.

Апрацоўка металу была аддзелена ад сельскай гаспадаркі раней, чым іншыя рамёствы.

Да XV—XVI стст. завяршылі спецыялізацыю кавальскай прамысловасці:

* вытворчасць зброі (зброі)

* вытворчасць інструментаў і абсталявання

* выраб замкоў, [[Ключ (інструмент)|ключоў]] і некаторых іншых бытавых і бытавых (падкоў для коней) [[посуд]]у

* выраб мастацкіх вырабаў (мастацкая коўка рашотак, варот і інш.) і інш.

У XVI ст. з’явіліся першыя механічныя малаткі, якія прыводзяцца ў дзеянне вадзянымі коламі.

На пачатку XIX стагоддзя пачалі выкарыстоўваць машынную штампоўку.

У сярэдзіне XIX стагоддзе [[Джэймс Несміт]] (Англія) вынайшаў паравы малаток, і ў канцы таго ж стагоддзя з’явіўся гідраўлічны прэс, які фактычна паклаў пачатак сучаснай прамысловай вытворчасці металічных вырабаў&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/092401369290161K]&lt;/ref&gt;.

У наш час механізаванае кавальства — гэта штампоўка з металічных вырабаў, а хатняе кавальства існуе як народны промысел.

{{зноскі}}
{{commonscat|Blacksmithing}}
{{Кавальства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Рамёствы]]
[[Катэгорыя:Металаапрацоўка]]
[[Катэгорыя:Кавальства| ]]</text>
      <sha1>abxw613r8uxksprdylsebz8lm6k6qbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхась Яськевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673777</id>
    <revision>
      <id>5189866</id>
      <parentid>4347922</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5113" sha1="2ynba7pjeee4a7qzybedh8zzv1ql0q3" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Міхась Яськевіч
|арыгінал імя      = 
|партрэт           = Міхась_Яськевіч.jpg
|апісанне          =
|род дзейнасці     = грамадскі дзеяч
|дата нараджэння   = 17.03.1926
|месца нараджэння  = [[Стаўпішчы]], [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскі павет]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]
|дата смерці       = 9.06.2002
|месца смерці      = 
|Месца пахавання   =  
}}
{{цёзкі2|Яськевіч}}
'''Міхась Яськевіч''' ({{ДН|17|03|1926}} — {{ДС|9|6|2002}}) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[17 сакавіка]] [[1926]] года у вёсцы [[Стаўпішчы]] [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] (цяпер [[Нясвіжскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]).

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] падчас нямецкай акупацыі скончыў два курсы настаўніцкай семінарыі. Быў курсантам [[Мінская афіцэрская школа|Мінскай афіцэрскай школы]] [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], разам з якой быў далучаны да [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі пры СС]]. Перайшоў на бок саюзнікаў. У [[1944]]—[[1947]] гг. служыў у [[Армія Андэрса|Другім Польскім корпусе]].

У [[1946]] годзе разам з Другім Польскім корпусам прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў [[Манчэстэр]]ы. Ад [[1 кастрычніка]] [[1946]] года быў сябрам [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], уваходзіў у аддзел у [[Манчэстэр]]ы, у кіраўніцтве якога шмат гадоў займаў пасаду сакратара, а часам абіраўся і на старшыню. Ад [[1951]] г. сябра [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]], кіраваў дружынай у Манчэстэры. Быў актывістам [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]]. У другой палове 1950-х быў старшынём Манчэстэрскага аддзела брацтва і сястрыцтва Жыровіцкай Божай Маці. У 1958—1961 гг. — настаўнік беларускай суботняй школкі ў Манчэстэры. Уваходзіў у кіраўніцтва Беларускага клуба ў Манчэстэры (сакратар). Доўгія гады быў карэспандэнтам газет «Бацькаўшчына» і «Беларус» у Манчэстэры, падпісваўся псеўданімам Міхась Стаўпіскі.

Памёр [[9 чэрвеня]] [[2002]] года. Пахаваны ў [[Манчэстэр]]ы на [[Паўднёвыя могілкі (Манчэстэр)|Паўднёвых могілках]].

== Літаратура ==
* Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн,, 2010.
* Запісы. Беларускі інстытут навукі і мастацтва, № 37 New York — Miensk, 2014

== Спасылкі ==
* [http://kamunikat.org/bek/vizitouki.html#did81 Візытоўка Міхася Ясьцевіча як сакратара Манчэстарскага аддзелу ЗБВБ. Манчэстэр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507144309/http://kamunikat.org/bek/vizitouki.html#did81 |date=7 мая 2021 }}

{{DEFAULTSORT:Яськевіч Міхась}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]]
[[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]]</text>
      <sha1>2ynba7pjeee4a7qzybedh8zzv1ql0q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Уладзіміраўна Карпянкова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681988</id>
    <revision>
      <id>5189971</id>
      <parentid>3874522</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1753" sha1="f4q4s13lvof7kkyp9eu2m5dhec0lb30" xml:space="preserve">{{Спартсмен}}
'''Наталля Уладзіміраўна Карпянкова''' (нар. {{ДН|1|2|1970}}, [[Гомель]]) — беларуская спартсменка (скачкі на батуце), [[Майстар спорту СССР|майстар спорту СССР]], [[заслужаны майстар спорту Беларусі]] (1 снежня 1999), сярэбраны (1994, 1996, 1998) і бронзавы (1996, 1999, 2001) прызёр чэмпіянатаў свету, чэмпіёнка (1998, 2000), сярэбраны (1995, 1997, 1998) і бронзавы (1993) прызёр чэмпіянатаў Еўропы.

Працуе спартсменам-інструктарам нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па скачках на батуце&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/67300/ |title=Карпянкова Наталля Уладзіміраўна |access-date=5 ліпеня 2021 |archive-date=9 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183216/https://nagrady.by/persona/67300/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2012. — Т. 3, кн. 1 : Гомельская область. — С. 314.
* Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 217.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карпянкова Наталля Уладзіміраўна}}
 
[[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]]
[[Катэгорыя:Гімнасты Беларусі]]</text>
      <sha1>f4q4s13lvof7kkyp9eu2m5dhec0lb30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глушэц у Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>695647</id>
    <revision>
      <id>5189715</id>
      <parentid>5008786</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Сысуны Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15165" sha1="t4iel99adguacrhk4ho2lorqz02t86s" xml:space="preserve">[[Файл:Stamp of Belarus - 2020 - Colnect 945714 - Western Capercaillie Tetrao urogallus.jpeg|250px|міні|Глушэц на паштовай марцы Беларусі]]
'''[[Глушэц]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від птушак, прадстаўнік атраду [[Курападобныя|курападобныя]]. Паляўнічы від.

== Гісторыя ==
[[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 03.JPG|250px|міні|Пудзілы такуючых глушцоў у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Раней на Беларусі было каля 8000-9000 асобін гэтых птушак. На працягу другой паловы ХХ стагоддзя адбылося прыкладна 10-разовае скарачэнне колькасці заходнееўрапейскага падвіда на тэрыторыі Беларусі, а за першыя дзесяцігоддзі XXI стагоддзя скарачэнне колькасці склала прыкладна 50%. Паколькі глушэц з'яўляецца тайговай, паўночнай птушкай, з прычыны карэкціровак клімату яго колькасць у Беларусі змяншаецца&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;&gt;[https://1vet.by/?novosti=260_V_Belarusi_vibrali_pticu_2020_goda В Беларуси выбрали птицу 2020 года] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сучасная папуляцыя ==

Колькасць глушца на тэрыторыі Беларусі за перыяд з 2010 па 2019 год (уключна) змянялася ў межах 7900-9100 асобін&lt;ref name=&quot;ГТУ&quot;&gt;[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ ГЛУХАРЬ (Tetrao urogallus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211161018/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Па стане на 1 студзеня 2020 год колькасць глушца склала 8304 асобін (пры аптымальных 25299). Па абласцях: Брэсцкая - 480, Віцебская - 4932, Гомельская - 1122, Гродзенская - 118, Мінская - 1011, Магілёўская - 641. Здабыча 121 (з іх 98 у Віцебскай вобласці). Варта адзначыць, што 101 глушэц здабыты замежнымі паляўнічымі&lt;ref name=&quot;ГТУ&quot;/&gt;.

На 2023 год папуляцыя глушца ў Беларусі складае 7 151 асобіну&lt;ref&gt;[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Дынаміка агульнай колькасці ===

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:10000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022 
  bar:2023 text:2023 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2014 from:0 till: 8200
  bar:2015 from:0 till: 8400
  bar:2016 from:0 till: 9000
  bar:2017 from:0 till: 7900
  bar:2018 from:0 till: 8100
  bar:2019 from:0 till: 8304
  bar:2020 from:0 till: 8244
  bar:2021 from:0 till: 7795
  bar:2022 from:0 till: 7465
  bar:2023 from:0 till: 7151
PlotData=
  bar:2014 at: 8200 fontsize:S text: 8200 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 8400 fontsize:S text: 8400 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 9000 fontsize:S text: 9000 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 7900 fontsize:S text: 7900 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 8100 fontsize:S text: 8100 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 8304 fontsize:S text: 8304 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 8244 fontsize:S text: 8244 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 7795 fontsize:S text: 7795 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 7465 fontsize:S text: 7465 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 7151 fontsize:S text: 7151 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,150)
  text:Колькасць глушцоў у Беларусі (асобін)
&lt;/timeline&gt;

=== Дынаміка здабычы ===

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:400
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  bar:2014 from:0 till: 100
  bar:2015 from:0 till: 100
  bar:2016 from:0 till: 400
  bar:2017 from:0 till: 100
  bar:2018 from:0 till: 100
  bar:2019 from:0 till: 100
  bar:2020 from:0 till: 0
PlotData=
  bar:2014 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 400 fontsize:S text: 400 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 0 fontsize:S text: 0 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,150)
  text:Колькасць здабытых паляўнічымі глушцоў у Беларусі (асобін)
&lt;/timeline&gt;

=== Утрыманне ў няволі ===

У няволі глушцы жывуць у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. У [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведніку]] з 1972 года вывучаецца вальернае ўтрыманне і развядзенне ў няволі. Планавалася стварэнне гадавальніка па развядзенні ў няволі заходнееўрапейскага падвіда глушца ў межах [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]&lt;ref name=&quot;ВБП&quot;&gt;[https://wildlife.by/science/articles/V%20Belarusi%20pristupayut%20k%20razvedeniyu%20gluharey%20zapadnoevropeyskogo%20podvida/ В Беларуси приступают к разведению глухарей западноевропейского подвида] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211154449/https://wildlife.by/science/articles/V%20Belarusi%20pristupayut%20k%20razvedeniyu%20gluharey%20zapadnoevropeyskogo%20podvida/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Біялогія ==
[[Файл:Tetrao urogallus (stuffed), Belarusian Nature and Environment Museum.jpg|250px|міні|Пудзілы такуючых глушцоў у [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]]
У [[Беларусь|Беларусі]] нешматлікі аселы від. Водзіцца ў хваёвых і мяшаных сухадольных лясах, радзей на мохавых балотах [[Беларускае Паазер’е|Паазер’я]], [[Прыпяць|Прыпяцкага]] [[Палессе|Палесся]], у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Народная назва на Палессі ''когут''.

Глушэц распаўсюджаны ў краіне нераўнамерна&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;. Часцей за ўсё яго можна сустрэць у паўночных і ўсходніх рэгіёнах&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;.

У Беларусі насяляюць два падвіды: заходнееўрапейскі і сярэднерускі&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;. Заходні засяляе заходнюю частку Беларусі да [[Валожын]]а, [[Слонім]]а і [[Лунінец|Лунінца]]&lt;ref&gt;{{нп3|Януш Даманеўскі|J. Domaniewski|pl|Janusz Domaniewski}}, {{нп3|Уладзіслаў Рыдзеўскі|Rydzewski, W.|pl|Władysław Rydzewski}} Materialy do znajomosci form geograficznych gluszca (Tetrao urogallus Linn.) w Polsce. Acta Ornithologica Musei Zoologici Polonici. 1937. Tom II, Nr5. P. 63-68&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tukallo, W. Wspomina o glusze na Polesiu. Lowiec Polski. 1927 , №7-8. P. 391-393&lt;/ref&gt;. Далей на ўсход распаўсюджаны сярэднерускі падвід з больш светлай афарбоўкай апярэння, светлым брухам і ўсходнім тыпам песні&lt;ref name=&quot;ВБП&quot;/&gt;.

Беларуская папуляцыя заходнееўрапейскага падвіда глушца з'яўляецца ядром апошняй ізаляванай раўніннай групоўкі дадзенага падвіда, якая засяляе заходнюю Беларусь, усходнюю [[Польшча|Польшчу]] і [[Літва|Літву]]&lt;ref name=&quot;ВБП&quot;/&gt;.

== Ахова ==

У Беларусі знаходзіцца пад аховай. Галоўнымі пагрозамі для яго з'яўляюцца знікненне месцаў пражывання ў сувязі з высечкай лесу, здабычай жывіцы на [[такавішча]]х і каля іх, паляванне на самцоў, а таксама драпежнікі, у тым ліку [[Янотападобны сабака ў Беларусі|янотападобны сабака]]&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;.

== Паляванне ==

Глушца здабываюць па ліцэнзіях у невялікай колькасці.

== У культуры ==

У 2020 годзе глушэц быў абраны [[Птушка года Беларусі|птушкай года Беларусі]], у сувязі з чым на працягу года праводзіліся розныя тэматычныя мерапрыемствы&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Гричик В. В., Бурко Л. Д. «Животный мир Беларуси. Позвоночные : учеб. пособие» Минск, 2013. −399 с.
* Никифоров М. Е., Яминский Б. В., Шкляров Л. П. «Птицы Белоруссии: Справочник-определитель гнезд и яиц» Минск, 1989. −479 с.
* Гричик В. В. «Географическая изменчивость птиц Беларуси (таксономический анализ)». Минск, 2005. −127 с.
* «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь, 2010—2014 гг. Статистический сборник». Национальный статистический комитет, 2015 г.
* Гайдук В. Е., Абрамова И. В. «Экология птиц юго-запада Беларуси. Неворобьинообразные : монография». Брест, 2009. −300 с.
* Федюшин А. В., Долбик М. С. «Птицы Белоруссии». Минск, 1967. −521 с.
* Никифоров М. Е., Козулин А. В., Сидорович В. Е. «Охотничьи птицы и звери Белоруссии». Минск, 1991. −240 с.
* Михалевич Р. В., Бурак В. М., Дубенок С. А., Михан О. Н., Ботян Е. А., Захарова О. Л., Баутрель Е. В., Макаревич Н. В. «Состояние природной среды Беларуси: ежегодное информационно-аналитическое издание». Под общей редакцией к.г.н., доц. М. А. Ересько. Минск, 2020. — 101 с.
* Министерство лесного хозяйства Республики Беларусь «Отчет о ведении охотничьего хозяйства за 2019 г.» Минск, 2020. — 6 с.
* Национальный статистический комитет Республики Беларусь «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь». Статистический сборник. Минск, 2020. — 203 с.

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* НАЦИОНАЛЬНЫЙ СТАТИСТИЧЕСКИЙ КОМИТЕТ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf ОХРАНА ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621222350/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf |date=21 чэрвеня 2022 }}. Статистический сборник. Минск, 2021
* [https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ ГЛУХАРЬ (Tetrao urogallus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211161018/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}
* [https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=2&amp;l=ru&amp;p=0 Western Capercaillie | Глушэц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211193325/https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=2&amp;l=ru&amp;p=0 |date=11 снежня 2021 }}
{{Курападобныя Беларусі}}
{{Геаграфія Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Курападобныя]]
[[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]]</text>
      <sha1>t4iel99adguacrhk4ho2lorqz02t86s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189722</id>
      <parentid>5189715</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15171" sha1="qkfb4askqdnq77tfo8aiimr6t43hra8" xml:space="preserve">[[Файл:Stamp of Belarus - 2020 - Colnect 945714 - Western Capercaillie Tetrao urogallus.jpeg|250px|міні|Глушэц на паштовай марцы Беларусі]]
'''[[Глушэц]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від птушак, прадстаўнік атраду [[Курападобныя|курападобныя]]. Паляўнічы від.

== Гісторыя ==
[[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 03.JPG|250px|міні|Пудзілы такуючых глушцоў у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Раней на Беларусі было каля 8000-9000 асобін гэтых птушак. На працягу другой паловы ХХ стагоддзя адбылося прыкладна 10-разовае скарачэнне колькасці заходнееўрапейскага падвіда на тэрыторыі Беларусі, а за першыя дзесяцігоддзі XXI стагоддзя скарачэнне колькасці склала прыкладна 50%. Паколькі глушэц з'яўляецца тайговай, паўночнай птушкай, з прычыны карэкціровак клімату яго колькасць у Беларусі змяншаецца&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;&gt;[https://1vet.by/?novosti=260_V_Belarusi_vibrali_pticu_2020_goda В Беларуси выбрали птицу 2020 года] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Сучасная папуляцыя ==

Колькасць глушца на тэрыторыі Беларусі за перыяд з 2010 па 2019 год (уключна) змянялася ў межах 7900-9100 асобін&lt;ref name=&quot;ГТУ&quot;&gt;[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ ГЛУХАРЬ (Tetrao urogallus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211161018/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Па стане на 1 студзеня 2020 год колькасць глушца склала 8304 асобін (пры аптымальных 25299). Па абласцях: Брэсцкая - 480, Віцебская - 4932, Гомельская - 1122, Гродзенская - 118, Мінская - 1011, Магілёўская - 641. Здабыча 121 (з іх 98 у Віцебскай вобласці). Варта адзначыць, што 101 глушэц здабыты замежнымі паляўнічымі&lt;ref name=&quot;ГТУ&quot;/&gt;.

На 2023 год папуляцыя глушца ў Беларусі складае 7 151 асобіну&lt;ref&gt;[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Дынаміка агульнай колькасці ===

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:10000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022 
  bar:2023 text:2023 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2014 from:0 till: 8200
  bar:2015 from:0 till: 8400
  bar:2016 from:0 till: 9000
  bar:2017 from:0 till: 7900
  bar:2018 from:0 till: 8100
  bar:2019 from:0 till: 8304
  bar:2020 from:0 till: 8244
  bar:2021 from:0 till: 7795
  bar:2022 from:0 till: 7465
  bar:2023 from:0 till: 7151
PlotData=
  bar:2014 at: 8200 fontsize:S text: 8200 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 8400 fontsize:S text: 8400 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 9000 fontsize:S text: 9000 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 7900 fontsize:S text: 7900 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 8100 fontsize:S text: 8100 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 8304 fontsize:S text: 8304 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 8244 fontsize:S text: 8244 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 7795 fontsize:S text: 7795 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 7465 fontsize:S text: 7465 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 7151 fontsize:S text: 7151 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,150)
  text:Колькасць глушцоў у Беларусі (асобін)
&lt;/timeline&gt;

=== Дынаміка здабычы ===

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:400
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  bar:2014 from:0 till: 100
  bar:2015 from:0 till: 100
  bar:2016 from:0 till: 400
  bar:2017 from:0 till: 100
  bar:2018 from:0 till: 100
  bar:2019 from:0 till: 100
  bar:2020 from:0 till: 0
PlotData=
  bar:2014 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 400 fontsize:S text: 400 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 0 fontsize:S text: 0 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,150)
  text:Колькасць здабытых паляўнічымі глушцоў у Беларусі (асобін)
&lt;/timeline&gt;

=== Утрыманне ў няволі ===

У няволі глушцы жывуць у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. У [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведніку]] з 1972 года вывучаецца вальернае ўтрыманне і развядзенне ў няволі. Планавалася стварэнне гадавальніка па развядзенні ў няволі заходнееўрапейскага падвіда глушца ў межах [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]&lt;ref name=&quot;ВБП&quot;&gt;[https://wildlife.by/science/articles/V%20Belarusi%20pristupayut%20k%20razvedeniyu%20gluharey%20zapadnoevropeyskogo%20podvida/ В Беларуси приступают к разведению глухарей западноевропейского подвида] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211154449/https://wildlife.by/science/articles/V%20Belarusi%20pristupayut%20k%20razvedeniyu%20gluharey%20zapadnoevropeyskogo%20podvida/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Біялогія ==
[[Файл:Tetrao urogallus (stuffed), Belarusian Nature and Environment Museum.jpg|250px|міні|Пудзілы такуючых глушцоў у [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]]
У [[Беларусь|Беларусі]] нешматлікі аселы від. Водзіцца ў хваёвых і мяшаных сухадольных лясах, радзей на мохавых балотах [[Беларускае Паазер’е|Паазер’я]], [[Прыпяць|Прыпяцкага]] [[Палессе|Палесся]], у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Народная назва на Палессі ''когут''.

Глушэц распаўсюджаны ў краіне нераўнамерна&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;. Часцей за ўсё яго можна сустрэць у паўночных і ўсходніх рэгіёнах&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;.

У Беларусі насяляюць два падвіды: заходнееўрапейскі і сярэднерускі&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;. Заходні засяляе заходнюю частку Беларусі да [[Валожын]]а, [[Слонім]]а і [[Лунінец|Лунінца]]&lt;ref&gt;{{нп3|Януш Даманеўскі|J. Domaniewski|pl|Janusz Domaniewski}}, {{нп3|Уладзіслаў Рыдзеўскі|Rydzewski, W.|pl|Władysław Rydzewski}} Materialy do znajomosci form geograficznych gluszca (Tetrao urogallus Linn.) w Polsce. Acta Ornithologica Musei Zoologici Polonici. 1937. Tom II, Nr5. P. 63-68&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tukallo, W. Wspomina o glusze na Polesiu. Lowiec Polski. 1927 , №7-8. P. 391-393&lt;/ref&gt;. Далей на ўсход распаўсюджаны сярэднерускі падвід з больш светлай афарбоўкай апярэння, светлым брухам і ўсходнім тыпам песні&lt;ref name=&quot;ВБП&quot;/&gt;.

Беларуская папуляцыя заходнееўрапейскага падвіда глушца з'яўляецца ядром апошняй ізаляванай раўніннай групоўкі дадзенага падвіда, якая засяляе заходнюю Беларусь, усходнюю [[Польшча|Польшчу]] і [[Літва|Літву]]&lt;ref name=&quot;ВБП&quot;/&gt;.

== Ахова ==

У Беларусі знаходзіцца пад аховай. Галоўнымі пагрозамі для яго з'яўляюцца знікненне месцаў пражывання ў сувязі з высечкай лесу, здабычай жывіцы на [[такавішча]]х і каля іх, паляванне на самцоў, а таксама драпежнікі, у тым ліку [[Янотападобны сабака ў Беларусі|янотападобны сабака]]&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;.

== Паляванне ==

Глушца здабываюць па ліцэнзіях у невялікай колькасці.

== У культуры ==

У 2020 годзе глушэц быў абраны [[Птушка года Беларусі|птушкай года Беларусі]], у сувязі з чым на працягу года праводзіліся розныя тэматычныя мерапрыемствы&lt;ref name=&quot;ВБВ&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Гричик В. В., Бурко Л. Д. «Животный мир Беларуси. Позвоночные : учеб. пособие» Минск, 2013. −399 с.
* Никифоров М. Е., Яминский Б. В., Шкляров Л. П. «Птицы Белоруссии: Справочник-определитель гнезд и яиц» Минск, 1989. −479 с.
* Гричик В. В. «Географическая изменчивость птиц Беларуси (таксономический анализ)». Минск, 2005. −127 с.
* «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь, 2010—2014 гг. Статистический сборник». Национальный статистический комитет, 2015 г.
* Гайдук В. Е., Абрамова И. В. «Экология птиц юго-запада Беларуси. Неворобьинообразные : монография». Брест, 2009. −300 с.
* Федюшин А. В., Долбик М. С. «Птицы Белоруссии». Минск, 1967. −521 с.
* Никифоров М. Е., Козулин А. В., Сидорович В. Е. «Охотничьи птицы и звери Белоруссии». Минск, 1991. −240 с.
* Михалевич Р. В., Бурак В. М., Дубенок С. А., Михан О. Н., Ботян Е. А., Захарова О. Л., Баутрель Е. В., Макаревич Н. В. «Состояние природной среды Беларуси: ежегодное информационно-аналитическое издание». Под общей редакцией к.г.н., доц. М. А. Ересько. Минск, 2020. — 101 с.
* Министерство лесного хозяйства Республики Беларусь «Отчет о ведении охотничьего хозяйства за 2019 г.» Минск, 2020. — 6 с.
* Национальный статистический комитет Республики Беларусь «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь». Статистический сборник. Минск, 2020. — 203 с.

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* НАЦИОНАЛЬНЫЙ СТАТИСТИЧЕСКИЙ КОМИТЕТ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf ОХРАНА ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621222350/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf |date=21 чэрвеня 2022 }}. Статистический сборник. Минск, 2021
* [https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ ГЛУХАРЬ (Tetrao urogallus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211161018/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}
* [https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=2&amp;l=ru&amp;p=0 Western Capercaillie | Глушэц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211193325/https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=2&amp;l=ru&amp;p=0 |date=11 снежня 2021 }}
{{Курападобныя Беларусі}}
{{Флора і фаўна Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Курападобныя]]
[[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]]</text>
      <sha1>qkfb4askqdnq77tfo8aiimr6t43hra8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цецярук у Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>695655</id>
    <revision>
      <id>5189721</id>
      <parentid>5077584</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16031" sha1="4npxe9k8jk8lfrpwuvu2a4y6wwoaw6e" xml:space="preserve">[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Цецярукі на паштовай марцы Беларусі]]
'''[[Цецярук]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від птушак, прадстаўнік атраду [[Курападобныя|курападобныя]]. Паляўнічы від.

== Гісторыя ==

У Беларусі некаторае скарачэнне колькасці цецерука было адзначана ва ўсходніх раёнах яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя. Вынікі ўлікаў, якія праводзіліся М. С. Долбікам, паказалі, што да канца 1970-х гадоў шчыльнасць цецерука знізілася амаль удвая ў параўнанні з канцом 1950-х, паменшылася колькасць токаў, таксама як і колькасць самцоў, якія вылятаюць на адзін ток. Прычынай такога зніжэння колькасці паслужылі змяненні ўсяго комплексу месцапражыванняў гэтага віду ў выніку інтэнсіўнай меліярацыі і сельскагаспадарчага асваення натуральных угоддзяў з аптымальнымі для цецерукоў структурнымі паказчыкамі (спалучэннем адкрытых прастор з пэўным тыпам драўняна-хмызняковай расліннасці). Неабходна адзначыць, што навуковыя даследаванні гэтых гадоў не дазваляюць дакладна ацаніць колькасць цецерука, аднак яны паказваюць на тэндэнцыі змены колькасці ў той перыяд&lt;ref name=&quot;ССП&quot;&gt;[https://wildlife.by/ecology/articles/Sovremennoe%20sostoyanie%20populyatsii%20tetereva%20v%20Belarusi/ Современное состояние популяции тетерева в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211193515/https://wildlife.by/ecology/articles/Sovremennoe%20sostoyanie%20populyatsii%20tetereva%20v%20Belarusi/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Да канца 1980-х гадоў у Беларусі былі адзначаны стабілізацыя колькасці і павышэнне шчыльнасці папуляцыі цецерука. Колькасць цецерука ў гэты перыяд вагалася ў межах 40-54 тысяч асобін.  Па дадзеных вясновых улікаў у 1997 годзе было ўлічана 53525 птушак. Такім чынам, можна канстатаваць, што на працягу 1980-1990-х гадоў колькасць цецерука па дадзеных ведамасных улікаў практычна не змянялася&lt;ref name=&quot;ССП&quot;/&gt;.

З 2001 года назіралася сталае скарачэнне колькасці, і да 2008 года яна скарацілася на 21 %, а да 2012 — ужо на 30,4 %. У 2013 годзе вясновая колькасць гэтага віду на тэрыторыі Беларусі складала прыкладна 36 тысяч асобін&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;&gt;[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2/ ТЕТЕРЕВ (Lyrix tetrix)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211192626/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Колькасць цецерука на тэрыторыі Беларусі за перыяд з 2010 па 2019 год вагалася ў межах 34,6-44,0 тысяч асобін&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

== Сучасная папуляцыя ==

Па стане на 1 студзеня 2020 года колькасць склала 44017 асобін (пры аптымальных 138033). Па абласцях: Брэсцкая — 3716, Віцебская — 9816, Гомельская — 13862, Гродзенская — 763, Мінская — 7221, Магілёўская — 8639&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

На 2023 год папуляцыя цецерукоў у Беларусі складае 42 183 асобін&lt;ref&gt;[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Дынаміка агульнай колькасці ===

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
  bar:2021 text:2021 
  bar:2022 text:2022 
  bar:2023 text:2023 
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:2014 from:0 till: 39900
  bar:2015 from:0 till: 37300
  bar:2016 from:0 till: 38500
  bar:2017 from:0 till: 40600
  bar:2018 from:0 till: 43200
  bar:2019 from:0 till: 44017
  bar:2020 from:0 till: 46407
  bar:2021 from:0 till: 45188
  bar:2022 from:0 till: 43277
  bar:2023 from:0 till: 42183
PlotData=
  bar:2014 at: 39900 fontsize:S text: 39900 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 37300 fontsize:S text: 37300 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 38500 fontsize:S text: 38500 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 40600 fontsize:S text: 40600 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 43200 fontsize:S text: 43200 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 44017 fontsize:S text: 44017 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 46407 fontsize:S text: 46407 shift:(-10,5)
  bar:2021 at: 45188 fontsize:S text: 45188 shift:(-10,5)
  bar:2022 at: 43277 fontsize:S text: 43277 shift:(-10,5)
  bar:2023 at: 42183 fontsize:S text: 42183 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,150)
  text:Колькасць цецерукоў у Беларусі (асобін)
&lt;/timeline&gt;

=== Дынаміка здабычы ===

Штогадовая здабыча цецерука за 1992—1996 гадах вагалася па дадзеных БТПР у межах ад 1416 да 1998 птушак, што складала прыкладна 4-5 % ад іх вясновай колькасці. У 2005 годзе колькасць здабытых цецерукоў знізілася да 1179, а ў 2007—2008 гадах — да 247—332, у 2011 годзе склала ўсяго 205 птушак, а ў 2012 годзе — 163 цецерука&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:800 height:150
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:700
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:2014 text:2014 
  bar:2015 text:2015 
  bar:2016 text:2016 
  bar:2017 text:2017 
  bar:2018 text:2018 
  bar:2019 text:2019 
  bar:2020 text:2020 
PlotData=
  bar:2014 from:0 till: 200
  bar:2015 from:0 till: 200
  bar:2016 from:0 till: 400
  bar:2017 from:0 till: 600
  bar:2018 from:0 till: 300
  bar:2019 from:0 till: 300
  bar:2020 from:0 till: 200
PlotData=
  bar:2014 at: 200 fontsize:S text: 200 shift:(-10,5)
  bar:2015 at: 200 fontsize:S text: 200 shift:(-10,5)
  bar:2016 at: 400 fontsize:S text: 400 shift:(-10,5)
  bar:2017 at: 600 fontsize:S text: 600 shift:(-10,5)
  bar:2018 at: 300 fontsize:S text: 300 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 300 fontsize:S text: 300 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 200 fontsize:S text: 200 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:10px pos:(60,150)
  text:Колькасць здабытых паляўнічымі цецерукоў у Беларусі (асобін)
&lt;/timeline&gt;

== Біялогія ==
[[Файл:Тетерева.JPG|250px|міні|Пудзілы цецерукоў у [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]]
У Беларусі насяляе падвід {{bt-bellat|паўночнаеўрапейскі цецярук|Lyrurus tetrix tetrix}}. У папуляцыях Беларускага Палесся некаторыя асобіны маюць адзінкавыя прыкметы {{bt-bellat||Lyrurus tetrix viridanus}} (пачатак зоны інтэрградацыі падвідаў)&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

Звычайны нешматлікі гнездзіць аселы від. Распаўсюджаны шырока, але нераўнамерна. Часцей за ўсё сустракаецца ў паўночна-ўсходніх раёнах рэспублікі і ў цэнтральнай частцы [[Палессе|Палесся]]&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

== Ахова ==
Да неспрыяльных фактараў, якія выклікаюць скарачэнне колькасці цецерука, у першую чаргу адносяцца некаторыя віды гаспадарчай дзейнасці чалавека: рассейванне ядахімікатаў, механізаваная ўборка траў і інш. Адмоўна адбіваюцца таксама выпас жывёлы ў месцах гнездавання птушак, фактар ​​турботы, асабліва ў перыяд ранняга ўзросту птушанят, празмерны на токах. З чатырохногіх драпежнікаў на цецерукоў палююць і руйнуюць яго гнёзды [[Звычайны ліс у Беларусі|лісы]], [[Янотападобны сабака ў Беларусі|янотападобны сабака]], [[куніца]]; з птушак — [[ястраб-цецяроўнік]], буйныя арлы; на птушанят і маладых птушак часам нападаюць [[малы арлец]] і [[Канюк звычайны|канюк]]&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

== Паляванне ==

Паляўнічы від&lt;ref name=&quot;ТЛТ&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Гричик В. В., Бурко Л. Д. «Животный мир Беларуси. Позвоночные : учеб. пособие» Минск, 2013. −399 с.
* Никифоров М. Е., Яминский Б. В., Шкляров Л. П. «Птицы Белоруссии: Справочник-определитель гнезд и яиц» Минск, 1989. −479 с.
* Гричик В. В. «Географическая изменчивость птиц Беларуси (таксономический анализ)». Минск, 2005. −127 с.
* «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь, 2010—2014 гг. Статистический сборник», Национальный статистический комитет, 2015 г.
* Гайдук В. Е., Абрамова И. В. «Экология птиц юго-запада Беларуси. Неворобьинообразные : монография». Брест, 2009. −300 с.
* Федюшин А. В., Долбик М. С. «Птицы Белоруссии». Минск, 1967. −521 с.
* Павлющик Т. Е. «Тетерев в Беларуси: Современное состояние популяции» / Экологическая культура и охрана окружающей среды: I Дорофеевские чтения : материалы междунар. науч.-практ. конференции, Витебск, 21-22 ноября 2013 г. Витебск, 2013. С.199-201
* Никифоров М. Е., Козулин А. В., Сидорович В. Е. «Охотничьи птицы и звери Белоруссии». Минск, 1991. −240 с.
* Национальный статистический комитет Республики Беларусь «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь». Статистический сборник. Минск, 2020. — 203 с.
* Министерство лесного хозяйства Республики Беларусь «Отчет о ведении охотничьего хозяйства за 2019 г.» Минск, 2020. — 6 с.
* Михалевич Р. В., Бурак В. М., Дубенок С. А., Михан О. Н., Ботян Е. А., Захарова О. Л., Баутрель Е. В., Макаревич Н. В. «Состояние природной среды Беларуси: ежегодное информационно-аналитическое издание». Под общей редакцией к.г.н., доц. М. А. Ересько. Минск, 2020. — 101 с.

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* НАЦИОНАЛЬНЫЙ СТАТИСТИЧЕСКИЙ КОМИТЕТ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf ОХРАНА ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621222350/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf |date=21 чэрвеня 2022 }}. Статистический сборник. Минск, 2021
* [https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2/ ТЕТЕРЕВ (Lyrix tetrix)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211192626/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}
* [https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=3&amp;l=ru&amp;p=0 Black Grouse | Цецярук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211193205/https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=3&amp;l=ru&amp;p=0 |date=11 снежня 2021 }}
* [https://wildlife.by/ecology/articles/Sovremennoe%20sostoyanie%20populyatsii%20tetereva%20v%20Belarusi/ Современное состояние популяции тетерева в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211193515/https://wildlife.by/ecology/articles/Sovremennoe%20sostoyanie%20populyatsii%20tetereva%20v%20Belarusi/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}

{{Курападобныя Беларусі}}
{{Флора і фаўна Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Курападобныя]]
[[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]]</text>
      <sha1>4npxe9k8jk8lfrpwuvu2a4y6wwoaw6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Віктаравіч Бань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700189</id>
    <revision>
      <id>5189893</id>
      <parentid>4650479</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3033" sha1="99bfzz1naxe91dndfeo5dbetusqv7za" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Бань}}
'''Міхаіл Віктаравіч Бань''' (нар. {{ДН|1|10|1950}}, [[Чырвонаслабодскі раён]], [[Бабруйская акруга]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі дзяржаўны і ваенны дзеяч.

== Біяграфія ==
Працаваў намеснікам начальніка Упраўлення [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] па [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], намеснікам начальніка Брэсцкай мытні па ідэалагічнай рабоце.

У 1995 годзе ў другім туры быў выбран дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] ад Драгічынскай выбарчай акругі № 16 [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;[https://rec.gov.by/uploads/folderForLinks/elections-vs13-spis2.pdf СПІС дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, выбраных у другім туры галасавання 28 мая 1995 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210928110539/https://rec.gov.by/uploads/folderForLinks/elections-vs13-spis2.pdf |date=28 верасня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
За значны асабісты ўклад у рэалізацыю дзяржаўнай сацыяльнай палітыкі ў галіне лекавага забеспячэння насельніцтва быў узнагароджаны [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Савета Міністраў Беларусь]] (15 кастрычніка 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/16698/ |title=Бань Міхаіл Віктаравіч |access-date=4 лютага 2022 |archive-date=4 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204122750/https://nagrady.by/persona/16698/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Бань Міхаіл Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці спецслужбаў СССР]]</text>
      <sha1>99bfzz1naxe91dndfeo5dbetusqv7za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Герасімавіч Маршын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700787</id>
    <revision>
      <id>5189895</id>
      <parentid>5150722</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6118" sha1="4dkn3rzbmot8beno0t3ur11ey4orat2" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Міхаіл Герасімавіч Маршын''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] гаспадарчы дзеяч. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gisp.gov.by/region/geroi-sotsialisticheskogo-truda/|title=Герои Социалистического Труда|access-date=4 чэрвеня 2026|archive-date=26 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326003436/https://gisp.gov.by/region/geroi-sotsialisticheskogo-truda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
[[Файл:Герои социалистического труда Жлобинского района.jpg|міні|злева|Героі Сацыялістычнай Працы [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] (злева направа) [[Анастасія Іванаўна Літош|А. І. Літош]], [[Анатоль Пятровіч Шэбуняеў|А. П. Шэбуняеў]], [[Міхаіл Герасімавіч Маршын|М. Г. Маршын]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Канаплянікаў|А. Д. Канаплянікаў]], [[Марыя Фёдараўна Вішнеўская|М. Ф. Вішнеўская]].]]

Удзельнік партызанскага руху ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. У 1948—1979 гадах старшыня калгаса імя Кірава Жлобінскага раёна. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] у 1963—1967 гадах.

Памёр у Мінску ў 2004 годзе. Пахаваны на могілках вёскі [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ndsmi.by/obshchestvo/46249-v-staroj-rudne-i-v-zhlobine-pochtili-pamyat-mikhaila-marshina|title=В Старой Рудне и в Жлобине почтили память Михаила Маршина|website=Новы дзень|access-date=4 чэрвеня 2026|archive-date=24 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251024042543/https://ndsmi.by/obshchestvo/46249-v-staroj-rudne-i-v-zhlobine-pochtili-pamyat-mikhaila-marshina|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
Герой Сацыялістычнай Працы (1966), кавалер [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]].

== Памяць ==

* Імя М. Г. Маршына носіць адна з вуліц [[Жлобін]]а ([[Гомельская вобласць]]).
* У гонар М. Г. Маршына на будынку [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Стараруднянскага]] клуба размешчана мемарыяльная дошка.
* Імя М. Г. Маршына на Алеі Герояў у [[Жлобін]]е ([[Гомельская вобласць]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11121-zhlobin-i-ulitsa-nosit-imya-ego|title=Жлобин: и улица носит имя его ...|access-date=|archive-date=12 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212131627/https://ndsmi.by/75-za-rodny-kraj/11121-zhlobin-i-ulitsa-nosit-imya-ego|url-status=dead|website=Новы дзень}}&lt;/ref&gt;.
* У сярэдняй школе д. [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] адна з экспазіцый у музеі прысвечана М. Г. Маршыну&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://starorud.sh.zhlobinedu.by/?p=4771|title=115 лет со дня рождения Маршина М. Г.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2013. — Т. 3, кн. 2 : Гомельская область. — С. 35.
* Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник. — Минск, 2014. — С. 150.
* Вызначыліся працай // Памяць: Гіст.- дакум. хроніка Жлобіна і Жлобін. р-на / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2000. — С. 684.
* Котляров И. Кое-что о себе // Трудовая гвардия Гомельшчины / Сост. А. М. Иванисов и др. — Мн.: Беларусь, 1986. — С. 203—205.
* Маршин Михаил Герасимович // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5 — и т. Т. 5. Биографический справочник / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) [и др.]. — Мн.: Бел. Сов. Энциклопедия, 1981. — C. 409.
* Маршын Михаил Герасимович // Беларуская Савецкая энцыклапедыя. У 12 т. Т. 7. Манцякі — Паддубічы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: Гал. рэд. Беларус. Сав. Энцыкл., 1973. — С. 47.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.person.goub.by/?p=2123 Маршин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250812125227/http://person.goub.by/?p=2123 |date=12 жніўня 2025 }}
* [https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=30255 Маршин Михаил Герасимович].

{{DEFAULTSORT:Маршын Міхаіл Герасімавіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]]
[[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]]</text>
      <sha1>4dkn3rzbmot8beno0t3ur11ey4orat2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Гісторыя беларускай Вікіпедыі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>701597</id>
    <revision>
      <id>5189795</id>
      <parentid>5173405</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StachLysy</username>
        <id>62453</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5189795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29294" sha1="e0ceggpezzx29wat0zpawxje97um1u1" xml:space="preserve">Гэтая старонка прысвечана асноўным вехаў развіцця [[Беларуская Вікіпедыя|беларускамоўнага раздзела Вікіпедыі ў афіцыйным правапісе]]. Акрамя агульных звестак з гісторыі раздзела{{пераход|Гісторыя}}, прыводзіцца дэтальная статыстыка яго памераў{{пераход|Памер}}, актыўнасці ўдзельнікаў{{пераход|Актыўнасць}}, а таксама папулярнасці ў Беларусі{{пераход|Папулярнасць у Беларусі}}.

== Гісторыя ==
=== Пачатковы этап (2004—2006) ===
Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Неўрэгуляванасць пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак».

21 лютага 2005 года колькасць артыкулаў у раздзеле дасягнула 1000, а 6 снежня — 2000.

=== Канфлікт і падзел праекта (2006—2007) ===
У лютым 2006 года група ўдзельнікаў звярнулася на Meta-Wiki з запытам аб адкрыцці новага моўнага раздзела, заснаванага на выкарыстанні выключна афіцыйнай нормы арфаграфіі беларускай мовы. Першая заяўка была адхіленая, але ў снежні таго ж года створана новая. З’явіўся беларускі раздзел у афіцыйным правапісе ў [[Вікіінкубатар|Вікіінкубатары]]. Да гэтага моманту агульны беларускі раздзел налічваў каля 3 800 артыкулаў у абедзвюх арфаграфіях.

27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонду Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, далейшы яго лёс планавалася вырашыць пазней. Задавальненне заяўкі на стварэнне раздзела ў афіцыйнай арфаграфіі было зроблена шляхам пераносу зместу Вікіінкубатара, які змяшчаў на той момант больш за 3 565 артыкулаў, на вызвалены дамен be.wikipedia.org. Гэтае рашэнне суправаджалася пратэстамі шэрагу беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі.

== Памер ==
=== Колькасць артыкулаў ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Дата
!scope=&quot;col&quot;|Колькасць
!scope=&quot;col&quot;|Юбілейны артыкул
!scope=&quot;col&quot;|Каментарый
|-
| align=&quot;right&quot;|21 лютага 2005 || align=&quot;center&quot;|1 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/March 2005|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|6 снежня 2005 || align=&quot;center&quot;|2 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/January 2006|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|чэрвень 2006 || align=&quot;center&quot;|3 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/July 2006|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|жнівень 2006 || align=&quot;center&quot;|4 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/September 2006|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|верасень 2006 || align=&quot;center&quot;|5 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/October 2006|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|студзень 2007 || align=&quot;center&quot;|6 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/February 2007|Рэнкінг]]
|-
| colspan=4 align=&quot;center&quot;| '''27 сакавіка 2007 года адбыўся падзел Беларускай Вікіпедыі.'''
|-
| align=&quot;right&quot;|май 2007 || align=&quot;center&quot;|5 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/June 2007|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|ліпень 2007 || align=&quot;center&quot;|6 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/August 2007|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|верасень 2007 || align=&quot;center&quot;|7 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/October 2007|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|(?) 1 студзеня 2008 || align=&quot;center&quot;|8 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/January 2008|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|студзень 2008 || align=&quot;center&quot;|9 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/February 2008|Рэнкінг]]
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|15 сакавіка 2008 || align=&quot;center&quot;|10 000 || [[Ева]] || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/April 2008|Рэнкінг]], [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/10000|Прэс-рэліз]]
|-
| align=&quot;right&quot;|красавік 2008 || align=&quot;center&quot;|11 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/May 2008|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|чэрвень 2008 || align=&quot;center&quot;|12 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/July 2008|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|жнівень 2008 || align=&quot;center&quot;|13 000 ||  || [[:en:Wikipedia:Multilingual ranking/September 2008|Рэнкінг]]
|-
| align=&quot;right&quot;|3 снежня 2009 || align=&quot;center&quot;|18 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|3 сакавіка 2010 || align=&quot;center&quot;|19 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|16 мая 2010 || align=&quot;center&quot;|20 000 || [[Каракал]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|8 ліпеня 2010 || align=&quot;center&quot;|21 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 жніўня 2010 || align=&quot;center&quot;|22 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|23 верасня 2010 || align=&quot;center&quot;|24 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|16 лістапада 2010 || align=&quot;center&quot;|25 000 || [[Рудольф I Габсбург]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|17 чэрвеня 2011 || align=&quot;center&quot;|30 000 || [[Дыжон]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|6 лістапада 2011 || align=&quot;center&quot;|35 000 || [[Кентаўры]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|24 снежня 2011 || align=&quot;center&quot;|36 000 || [[Осмас]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|14 студзеня 2012 || align=&quot;center&quot;|37 000 || [[Светагорск]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|4 лютага 2012 || align=&quot;center&quot;|38 000 || [[Жаваранкавыя]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|1 сакавіка 2012 || align=&quot;center&quot;|39 000 || [[Юзаф Вроньскі]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|21 сакавіка 2012 || align=&quot;center&quot;|40 000 || [[Сантур]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|21 красавіка 2012 || align=&quot;center&quot;|41 000 || [[Daimler Dernburg Wagen]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|22 мая 2012 || align=&quot;center&quot;|42 000 ||  || Архіў [https://web.archive.org/web/20120524222903/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-05-23]
|-
| align=&quot;right&quot;|19 чэрвеня 2012 || align=&quot;center&quot;|43 000 || [[Сац-арт]] || Архіў [https://web.archive.org/web/20120620075022/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-06-20]
|-
| align=&quot;right&quot;|12 ліпеня 2012 || align=&quot;center&quot;|44 000 || [[Ігар Андрэевіч Кузьмянок]] || Архіў [https://web.archive.org/web/20120712211008/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-07-12]
|-
| align=&quot;right&quot;|1 жніўня 2012 || align=&quot;center&quot;|45 000 || [[ФК Тарпеда-БелАЗ]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|21 жніўня 2012 || align=&quot;center&quot;|46 000 || [[Белавежскія пагадненні]] ||
|-
| rowspan=2 align=&quot;right&quot;|29-31 жніўня 2012 || align=&quot;center&quot;|47 000 ||  || rowspan=2|Архіў [https://web.archive.org/web/20120829225227/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-08-29],&lt;br/&gt; архіў [https://web.archive.org/web/20120901065837/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-08-31]
|-
| align=&quot;center&quot;|48 000 || 
|-
| align=&quot;right&quot;|15-16 верасня 2012 || align=&quot;center&quot;|49 000 ||  || Архіў [https://web.archive.org/web/20120918192736/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2012-09-15]
|- style=&quot;background:#EEDD82&quot;
| align=&quot;right&quot;|'''15-16 верасня 2012''' || align=&quot;center&quot;|'''50 000''' ||  || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/50000|Прэс-рэліз]]'''
|-
| align=&quot;right&quot;|15-16 верасня 2012 || align=&quot;center&quot;|51 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|13 кастрычніка 2012 || align=&quot;center&quot;|52 000 || [[Варвары]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 лістапада 2012 || align=&quot;center&quot;|53 000 || [[Уладзімір (горад, Украіна)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|6 снежня 2012 || align=&quot;center&quot;|54 000 || [[Азорскі антыцыклон]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|11 студзеня 2013 || align=&quot;center&quot;|55 000 || [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|люты 2013 || align=&quot;center&quot;|56 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|сакавік 2013 || align=&quot;center&quot;|57 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|красавік 2013 || align=&quot;center&quot;|58 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|май 2013 || align=&quot;center&quot;|59 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|31 мая 2013 || align=&quot;center&quot;|60 000 || [[Валка]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|31 чэрвеня 2013 (?) || align=&quot;center&quot;|61 000 ||  || [[Вікіпедыя:Асноўны_міжмоўны_рэнкінг_2013-07-01|Рэнкінг 2013-07-01]]
|-
| align=&quot;right&quot;|ліпень 2013 || align=&quot;center&quot;|62 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|жнівень 2013 || align=&quot;center&quot;|63 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|верасень 2013 || align=&quot;center&quot;|64 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|кастрычнік 2013 || align=&quot;center&quot;|65 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|лістапад 2013 || align=&quot;center&quot;|66 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|снежань 2013 || align=&quot;center&quot;|67 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|студзень 2014 || align=&quot;center&quot;|68 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|люты 2014 || align=&quot;center&quot;|69 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|12 сакавіка 2014 || align=&quot;center&quot;|70 000 || [[Змеегалоўнік Руйша]] або [[Ромул і Рэм]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 красавіка 2014 || align=&quot;center&quot;|71 000 || [[Мікалай Васілевіч Вараб’ёў]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|май 2014 || align=&quot;center&quot;|72 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|чэрвень 2014 || align=&quot;center&quot;|73 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|ліпень 2014 || align=&quot;center&quot;|74 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|26 жніўня 2014 || align=&quot;center&quot;|75 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|верасень 2014 || align=&quot;center&quot;|76 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|(?) 31 кастрычніка 2014 || align=&quot;center&quot;|77 000 ||  || [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-11-01|Рэнкінг 2014-11-01]]
|-
| align=&quot;right&quot;|27 лістапада 2014 || align=&quot;center&quot;|77 777 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|снежань 2014 || align=&quot;center&quot;|78 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|(?) 1 студзеня 2015 || align=&quot;center&quot;|79 000 ||  || [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-01-01|Рэнкінг 2015-01-01]]
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|28 студзеня 2015 || align=&quot;center&quot;|80 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|сакавік 2015 || align=&quot;center&quot;|81 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|красавік 2015 || align=&quot;center&quot;|82 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|май 2015 || align=&quot;center&quot;|83 000 ||  ||
|-
| rowspan=6 align=&quot;right&quot;|чэрвень 2015 || align=&quot;center&quot;|84 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|85 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|86 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|87 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|88 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|89 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|24 чэрвеня 2015 || align=&quot;center&quot;|90 000 ||  ||
|-
| rowspan=3 align=&quot;right&quot;|чэрвень 2015 || align=&quot;center&quot;|91 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|92 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|93 000 ||  ||
|-
| rowspan=6 align=&quot;right&quot;|ліпень 2015 || align=&quot;center&quot;|94 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|95 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|96 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|97 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|98 000 ||  ||
|-
| align=&quot;center&quot;|99 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#EEDD82&quot;
| align=&quot;right&quot;|'''28 жніўня 2015''' || align=&quot;center&quot;|'''100 000''' || '''[[Кальмордэнскі заапарк]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/100000|Прэс-рэліз]]'''
|-
| align=&quot;right&quot;|17 снежня 2015 || align=&quot;center&quot;|111 111 || [[Быхаўскае сядзенне]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|21 лістапада 2016 || align=&quot;center&quot;|123 000 || [[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|18 студзеня 2017 || align=&quot;center&quot;|125 000 || [[Такійскі працэс]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|28 лютага 2017 || align=&quot;center&quot;|127 000 || [[Лютэранская кірха (Новачаркаск)]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|8 сакавіка 2017 || align=&quot;center&quot;|130 000 || [[NGC 4541]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|23 сакавіка 2017 || align=&quot;center&quot;|140 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|4 жніўня 2017 || align=&quot;center&quot;|145 000 || [[Сцяг Кунды]] ||
|- style=&quot;background:#EEDD82&quot;
| align=&quot;right&quot;|'''31 студзеня 2018''' || align=&quot;center&quot;|'''150 000''' || '''[[Збігнеў Прайснер]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/150000|Прэс-рэліз]]'''
|-
| align=&quot;right&quot;|31 сакавіка 2018 || align=&quot;center&quot;|153 000 || [[Тэрэнс Малік]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|8 мая 2018 || align=&quot;center&quot;|154 000 || [[Прывід пяра]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|25 чэрвеня 2018 || align=&quot;center&quot;|155 000 || [[Падвойнае жыццё Веранікі]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|19 кастрычніка 2018 || align=&quot;center&quot;|158 000 || [[Спіс аб’ектаў, названых у гонар Дж. Р. Р. Толкіна і яго легендарыума]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|30 снежня 2018 || align=&quot;center&quot;|160 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|8 мая 2019 || align=&quot;center&quot;|170 000 ||  ||
|-
| align=&quot;right&quot;|27 жніўня 2019 || align=&quot;center&quot;|175 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|16 лістапада 2019 || align=&quot;center&quot;|180 000 ||  ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|1 мая 2020 || align=&quot;center&quot;|190 000 || [[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)]] ||
|- style=&quot;background:#EEDD82&quot;
| align=&quot;right&quot;|'''31 снежня 2020''' || align=&quot;center&quot;|'''200 000''' || '''[[Гімн любові]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/200000|Прэс-рэліз]]'''
|-
| align=&quot;right&quot;|24 сакавіка 2021 || align=&quot;center&quot;|203 000 ||  || Архіў [https://web.archive.org/web/20210324215238/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2021-03-24]
|-
| align=&quot;right&quot;|22 красавіка 2021 || align=&quot;center&quot;|204 000 ||  || Архіў [https://web.archive.org/web/20210422215323/https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias 2021-04-22]
|-
| align=&quot;right&quot;|26 мая 2021 || align=&quot;center&quot;|205 000 || [[Грогу]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|30 чэрвеня 2021 || align=&quot;center&quot;|206 000 || [[Эквілібрыум]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|1 жніўня 2021 || align=&quot;center&quot;|207 000 || [[Спіс карцін Яна Вермера]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|2 верасня 2021 || align=&quot;center&quot;|208 000 || [[Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|28 верасня 2021 || align=&quot;center&quot;|209 000 || [[Вясёлыя рабяты (кніга)]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|22 кастрычніка 2021 || align=&quot;center&quot;|210 000 || [[Звычайныя падазроныя]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|14 лістапада 2021 || align=&quot;center&quot;|211 000 || [[Танцорка ў цемры]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|14 снежня 2021 || align=&quot;center&quot;|212 000 || [[Прынцэса-нявеста (фільм)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|6 студзеня 2022 || align=&quot;center&quot;|213 000 || [[Поўнач у Парыжы]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|28 студзеня 2022 || align=&quot;center&quot;|214 000 || [[Алена (фільм, 2011)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|18 лютага 2022 || align=&quot;center&quot;|215 000 || [[Розум і пачуцці (фільм, 1995)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|17 сакавіка 2022 || align=&quot;center&quot;|216 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|8 красавіка 2022 || align=&quot;center&quot;|217 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|13 мая 2022 || align=&quot;center&quot;|218 000 || [[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|5 чэрвеня 2022 || align=&quot;center&quot;|219 000 || [[Адзінаццаць (Дзіўныя рэчы)]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|9 ліпеня 2022 || align=&quot;center&quot;|220 000 || [[Маўчанне ягнят (фільм)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|13 жніўня 2022 || align=&quot;center&quot;|221 000 || [[Піяніст (фільм, 2002)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|28 жніўня 2022 || align=&quot;center&quot;|222 000 || [[Цяжкасці перакладу]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|31 жніўня 2022 || align=&quot;center&quot;|222 222 || [[Бедбург]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|19 верасня 2022 || align=&quot;center&quot;|223 000 || ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 кастрычніка 2022 || align=&quot;center&quot;|224 000 || [[Піраты Карыбскага мора: Праклён «Чорнай пярліны»]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|2 лістапада 2022 || align=&quot;center&quot;|225 000 || [[Шоу Трумана]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|5 снежня 2022 || align=&quot;center&quot;|226 000 || [[Каралі народа Дурына]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|11 студзеня 2023 || align=&quot;center&quot;|227 000 || [[Каралі Рохана]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 лютага 2023 || align=&quot;center&quot;|228 000 || [[Каралі Нуменара]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|3 сакавіка 2023 || align=&quot;center&quot;|229 000 || [[Таны Шыра]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|2 красавіка 2023 || align=&quot;center&quot;|230 000 || [[Таварыства мёртвых паэтаў]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|13 мая 2023 || align=&quot;center&quot;|231 000 || [[Зора]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|15 чэрвеня 2023 || align=&quot;center&quot;|232 000 || [[Форт Баяр]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|17 ліпеня 2023 || align=&quot;center&quot;|233 000 || [[Людвік і зорны конь]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 жніўня 2023 || align=&quot;center&quot;|234 000 || [[May It Be]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|12 верасня 2023 || align=&quot;center&quot;|235 000 || [[The Hobbit (гульня, 2003)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|25 кастрычніка 2023 || align=&quot;center&quot;|236 000 || [[Пыха і перадузятасць]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|7 снежня 2023 || align=&quot;center&quot;|237 000 || [[Розум і пачуцці]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|11 студзеня 2024 || align=&quot;center&quot;|238 000 || [[Перакананне (раман)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|5 лютага 2024 || align=&quot;center&quot;|239 000 || [[Эма (раман)]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|27 лютага 2024 || align=&quot;center&quot;|240 000 || [[Нябесны замак Лапута]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|25 сакавіка 2024 || align=&quot;center&quot;|241 000 || [[Доўгая дарога дадому]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|30 красавіка 2024 || align=&quot;center&quot;|242 000 || [[Мой рок-н-ролл]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|7 чэрвеня 2024 || align=&quot;center&quot;|243 000 || [[Хуан Мадэста]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|9 ліпеня 2024 || align=&quot;center&quot;|244 000 || [[Хейна Мандры]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|1 жніўня 2024 || align=&quot;center&quot;|245 000 || [[Меланхолія (фільм, 2011)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|1 верасня 2024 || align=&quot;center&quot;|246 000 || [[Роча]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|2 кастрычніка 2024 || align=&quot;center&quot;|247 000 || [[Бэн-Гур (фільм, 1959)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|20 лістапада 2024 || align=&quot;center&quot;|248 000 || [[Ар'ю]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|16 снежня 2024 || align=&quot;center&quot;|249 000 || [[Літоўская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага]] ||
|- style=&quot;background:#EEDD82&quot;
| align=&quot;right&quot;|'''18 студзеня 2025''' || align=&quot;center&quot;|'''250 000''' || '''[[Легендарыум Толкіна]]''' || '''[[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/250000|Прэс-рэліз]]'''
|-
| align=&quot;right&quot;|15 лютага 2025 || align=&quot;center&quot;|251 000 || [[Панаўка (Круглянскі раён)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|17 сакавіка 2025 || align=&quot;center&quot;|252 000 || [[Брадвейская мелодыя]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|17 красавіка 2025 || align=&quot;center&quot;|253 000 || [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|27 мая 2025 || align=&quot;center&quot;|254 000 || [[Вёска (фільм, 2004)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|28 ліпеня 2025 || align=&quot;center&quot;|255 000 || [[Выпадак (фільм, 1981)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|14 верасня 2025 || align=&quot;center&quot;|256 000 || [[Пропасць]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|5 лістапада 2025 || align=&quot;center&quot;|257 000 || [[Сезон 2024/2025 ЖГК Гомель]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|18 снежня 2025 || align=&quot;center&quot;|258 000 || [[Акт на права валодання зямлёй]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|25 студзеня 2026 || align=&quot;center&quot;|259 000 || [[Еўрапейская кінапрэмія 2026]] ||
|- style=&quot;background:#D4D4D4&quot;
| align=&quot;right&quot;|4 лютага 2026 || align=&quot;center&quot;|260 000 || [[Пераходная вуліца (Мінск)]] ||
|-
| align=&quot;right&quot;|5 лютага 2026 || align=&quot;center&quot;|261 000 || [[Студзянецкі завулак]] || Падчас ботазаліўкі
|-
| align=&quot;right&quot;|11 сакавіка 2026 || align=&quot;center&quot;|262 000 || [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] || 
|-
| align=&quot;right&quot;|19 красавіка 2026 || align=&quot;center&quot;|263 000 || [[Знакі (фільм)]] || 
|-
| align=&quot;right&quot;|6 чэрвеня 2026 || align=&quot;center&quot;|264 000 || [[Кралупі-над-Влтавау]] || 
|-
| align=&quot;right&quot;|24 ліпеня 2026 || align=&quot;center&quot;|265 000 || [[Нерчынскі дагавор]] || 
|-
| align=&quot;right&quot;|30 жніўня 2026 || align=&quot;center&quot;|266 000 || [[Рускі Джэк]] || 
|}

=== Колькасць старонак ===
* 11 ліпеня 2012 года агульная колькасць старонак дасягнула 100 000. Юбілейная старонка — [[Дзмітрый Аляксандравіч Платонаў]].
* 22 снежня 2020 года агульная колькасць старонак дасягнула 600 000.
* 20 верасня 2024 года агульная колькасць старонак дасягнула 700 000. Юбілейная старонка — [[Шаблон:Fba/core]].

=== Юбілейныя лагатыпы ===
&lt;gallery widths=135 heights=155&gt;
Wikipedia-logo-be-100000.png
Лагатып 150 000 (валошка).svg
Неверагодныя 200 000.svg
Wikipedia-logo-v3-be_250000_articles_red_ribbon.svg
&lt;/gallery&gt;

== Актыўнасць ==
=== Колькасць правак ===
* 5 лістапада 2011 года агульная колькасць правак дасягнула 1&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000.
* 17 снежня 2012 года агульная колькасць правак дасягнула 1&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000.
* 1 лютага 2015 года агульная колькасць правак дасягнула 2&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000.
* 25 кастрычніка 2017 года агульная колькасць правак дасягнула 3&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000.
* 20 лістапада 2019 года агульная колькасць правак дасягнула 3&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000.
* 14 студзеня 2022 года агульная колькасць правак дасягнула 4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000.
* 2 чэрвеня 2023 года агульная колькасць правак дасягнула 4&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000.
* 20 чэрвеня 2025 года агульная колькасць правак дасягнула 5&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000.

=== Колькасць удзельнікаў ===
* 30 верасня 2020 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 100&amp;nbsp;000.
* 3 кастрычніка 2021 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 110&amp;nbsp;000.
* 19 ліпеня 2022 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 120&amp;nbsp;000.
* 1 студзеня 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 125&amp;nbsp;000.
* 28 мая 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 130&amp;nbsp;000.
* 24 кастрычніка 2023 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 135&amp;nbsp;000.
* 20 сакавіка 2024 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 140&amp;nbsp;000.
* 2 верасня 2024 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 145&amp;nbsp;000.
* 1 сакавіка 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 150&amp;nbsp;000.
* 24 жніўня 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 155&amp;nbsp;000.
* 22 снежня 2025 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 160&amp;nbsp;000.
* 15 красавіка 2026 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 165&amp;nbsp;000.
* 30 ліпеня 2026 года агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 170&amp;nbsp;000.

=== Актыўнасць удзельнікаў ===
Дыяграма пабудавана паводле [http://be.wikiscan.org/?menu=tables&amp;submenu=users&amp;type=user статыстыкі актыўнасці ўдзельнікаў па месяцах] і паказвае змену медыяннай колькасці ўдзельнікаў за месяц для кожнага года.
&lt;div style=&quot;float:margin:0 em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=450|height=200|type=rect|x=2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022|y=39,85,118,154,178,215,218,204,244,239,244,235,261,270,276,293}}&lt;/div&gt;

== Папулярнасць у Беларусі ==
Найбольш папулярныя раздзелы Вікіпедыі паводле колькасці наведванняў з Беларусі.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Моўны раздзел
!scope=&quot;col&quot;|Студзень 2021&lt;/br&gt;тыс. наведванняў
!scope=&quot;col&quot;|Студзень 2022&lt;/br&gt;тыс. наведванняў
!scope=&quot;col&quot;|Студзень 2023&lt;/br&gt;тыс. наведванняў
|-
| [[Руская Вікіпедыя]] || 35276 (85,2 %) || 37438 (86,8 %) || 38180 (84,7 %)
|-
| [[Англійская Вікіпедыя]] || 2948 (7,1 %) || 2979 (6,9 %) || 3067 (6,8 %)
|- style=&quot;background:#EEDD82&quot;
| [[Беларуская Вікіпедыя]] || 477 (1,2 %) || 492 (1,1 %) || 627 (1,4 %)
|-
| [[Польская Вікіпедыя]] || 157 (0,4 %) || 111 (0,3 %) || 102  (0,2 %)
|-
| [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]] || 148 (0,4 %) || 127 (0,3 %) || 174 (0,4 %)
|-
| [[Украінская Вікіпедыя]] || 74 (0,2 %) || 66 (0,2 %) || 122 (0,3 %)
|-
| '''Усе праекты''' || '''41411 (100,0 %)''' || '''43148 (100,0 %)''' || '''45071 (100,0 %)'''
|}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>e0ceggpezzx29wat0zpawxje97um1u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальная жандармерыя (Кот-д’Івуар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703493</id>
    <revision>
      <id>5189978</id>
      <parentid>4762833</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14287" sha1="q3is294ekxe5utvs1vvavyddw1u1a2a" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва               = Нацыянальная жандармерыя
|арыгінал            = 
|выява               = 
|подпіс              = 
|гады                = з [[22 лютага]] [[1960]]
|краіна              = {{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}}
|краіны              = 
|падпарадкаванне     = [[Міністэрства абароны Кот-д’Івуара]]
|у складзе           = [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара]]
|тып                 = [[жандармерыя]]
|уключае_ў_сябе      = 
|роля                = 
|памер               = 15 000 чалавек
|камандная_структура = 
|размяшчэнне         = 
|мянушка             = 
|мянушкі             = 
|заступнік           = 
|заступнікі          = 
|дэвіз               = 
|дэвізы              = 
|колеры              = 
|марш                = 
|маршы               = 
|талісман            = 
|талісманы           = 
|рыштунак            = 
|войны               = 
* [[Першая Івуарыйская вайна]]
* [[Другая Івуарыйская вайна]]
|бітвы               = 
|знакі_адрознення    = 
|цяперашні_камандзір = 
|вядомыя_камандзіры  = 
}}
'''Нацыянальная жандармерыя''' ({{lang-fr|Gendarmerie nationale}}) — складовая частка [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара|Узброеных Сіл Кот-д’Івуара]], якая выконвае [[паліцыя|паліцэйскія функцыі]]. Падпарадкоўвацца непасрэдна міністэрству абароны. Заснавана [[22 лютага]] [[1960]] года&lt;ref&gt;Raymond Borremans, Le grand dictionnaire encyclopédique de la Côte d'Ivoire, Tome 3 : E-F-G-H, Abidjan, NEA, 1987, 269 p. {{ISBN|2-7236-1405-0}}, p.119&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Жандармерыя звычайна адказвае за бяспеку ў сельскіх і прыгарадных раёнах, у той час як гарадскія раёны кантралюе [[Нацыянальная паліцыя (Кот-д’Івуар)|нацыянальная паліцыя]].

У сферу дзейнасці жандармерыі ўваходзяць:
* судовыя даручэнні: назіранне за правапарушэннямі; вышук і затрыманне асоб, якія ўчынілі крымінальныя правапарушэнні; судовае расследаванне.
* адміністрацыйныя задачы: грамадская бяспека, падтрыманне парадку, дапамога і выратаванне, [[дарожны рух]].
* ваенныя місіі: ваенная паліцыя і асобныя аперацыі.

== Арганізацыя ==
=== Агульныя моманты ===
У шэрагах нацыянальнай жандармерыі служаць каля 15 000 чалавек. Фарміраванне падзелена на некалькі мабільных і ведамасных раёнаў, якія адпавядаюць чатыром пастаянным ваенным акругам. Маюцца як дзеючыя, так і рэзервовыя падраздзяленні. У крызісны перыяд сілы жандармерыі могуць быць прызваны для ўзмацнення арміі.

У складзе жандармерыі лічацца наступныя фарміраванні і органы:
* Вярхоўнае камандаванне нацыянальнай жандармерыі;
* Генеральная інспекцыя нацыянальнай жандармерыі;
* Тэрытарыяльныя фарміраванні, што складаюць ведамасную жандармерыю;
* Фарміраванні мабільнай жандармерыі;
* Адміністрацыя і дапаможныя арганізацыі;
* Арганізацыі па навучанні персаналу;
* Падраздзяленне ўмяшання нацыянальнай жандармерыі.

Кожны рэгіён краіны адпавядае раёну жандармерыі, камандзір якога непасрэдна падпарадкоўваецца вышэйстаячаму камандуючаму нацыянальнай жандармерыі. Гэты афіцэр камандуе ўсімі падраздзяленнямі ведамаснай жандармерыі, размешчанымі ў яго рэгіёне.

=== Вышэйшае камандаванне ===
Вышэйшае камандаванне нацыянальнай жандармерыі кіруе злучэннямі і часцямі. Яно распрацоўвае дактрыну занятасці, накіроўвае і каардынуе дзеянні падраздзяленняў. Гэта таксама орган падтрымкі прыняцця палітычных рашэнняў па ўсіх пытаннях, што тычацца жандармерыі ў цэнтральнай адміністрацыі ([[бюджэт]], занятасць і г.д.). Камандаванне з’яўляецца часткай [[Міністэрства абароны Кот-д’Івуара]].

=== Генеральная інспекцыя ===
Генеральная інспекцыя нацыянальнай жандармерыі, створаная ў [[2005]] годзе, уключае ў сябе некалькі службаў, у тым ліку тэхнічную інспекцыю, якая адказвае, у прыватнасці, за кантроль за выкананнем [[этыка|этыкі]] і расследаванне любых правапарушэнняў, учыненых супрацоўнікамі жандармерыі.

=== Арганізацыі па навучанні персаналу  ===
У івуарыйскай жандармерыі ёсць дзве ўстановы для падрыхтоўкі кадраў — у [[Абіджан]]е і [[Далоа]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.defense.gouv.ci/gendarmerie/index.php?view=accueil |title=Gendarmerie ivoirienne |access-date=18 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809020008/http://www.defense.gouv.ci/gendarmerie/index.php?view=accueil |archivedate=9 жніўня 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Тэрытарыяльная жандармерыя  ===
Тэрытарыяльная жандармерыя знаходзіцца ў пастаянным кантакце з насельніцтвам. У асноўным яна выконвае задачы па прадухіленні, рэпрэсіям, судовай або адміністрацыйнай паліцыі. Станам на [[2019]] год, тэрытарыяльная жандармерыя складалася з 6 легіёнаў, 32 рот і 164 брыгад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.7info.ci/defense-un-etudiant-prof-de-francais-au-commandement-de-la-gendarmerie-territoriale/ |title=Défense- Un étudiant-prof de français au commandement de la Gendarmerie territoriale {{!}} 7info |access-date=18 сакавіка 2022 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913223410/https://www.7info.ci/defense-un-etudiant-prof-de-francais-au-commandement-de-la-gendarmerie-territoriale/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Кожная брыгада адказвае за дзённае і начное назіранне за адным або некалькімі муніцыпалітэтамі, а таксама за прыём насельніцтва. Жандары прымаюць скаргі, вырабляюць адміністрацыйныя і судовыя расследаванні. Жандармерыя з Міністэрства ўнутраных спраў падтрымлівае сувязі з войскам і Міністэрствам абароны. Байцы працуюць у супрацоўніцтве з нацыянальнай і муніцыпальнай паліцыяй, мытняй і сіламі [[Інтэрпол]]у.

===Мабільная жандармерыя ===
Мабільная жандармерыя складаецца з шасці мабільных легіёнаў, якія раскіданы па тэрыторыі дзяржавы. Яна адказвае за канкрэтныя місіі бяспекі, умяшання, абароны, даследаванняў і назірання. Асноўнай адзінкай з’яўляецца эскадрылля, якой камандуе капітан або камандзір эскадрыллі. Многія маладыя жандармы накіроўваецца ў мабільную жандармерыю пасля заканчэння пачатковай падрыхтоўкі для яе ўдасканалення і набыцця першага вопыту перад перакладам у ведамасную жандармерыю.

=== Спецыялізаваныя падраздзяленні===
Жандармерыя размяшчае спецыялізаванымі фармаваннямі, такімі як:
* Падраздзяленне ўмяшання. Складаецца прыкладна з 420 чалавек (52 кадравых афіцэра і крыху больш за 300 унтэр-афіцэраў). Байцы прайшлі спецпадрыхтоўку і аснашчаны для выканання [[Контртэрарызм|антытэрарыстычных місій]]. Фарміраванне створана на ўзор французскага [[GIGN]].
* Брыгада бяспекі. Яе задача заключаецца ў падтрыманні парадку і бяспекі, барацьбе з вулічнымі рабаўнікамі і рэкетам, арганізацыі змешаных патрулёў ва ўзаемадзеянні з паліцыяй і [[армія]]й.
* Эскадрылля абароны важных асоб.
* Эскадрыллі пара-камандас
* Група AeroPort, якая адказвае за абарону аэрапортаў.
* Брыгады сабачай паліцыі.
* Групоўка бранятанкавых эскадрылляў, абсталяваная колавай бранятэхнікай.
* Падраздзялення па размініраванні.
* Цэнтр каардынацыі аператыўных рашэнняў&lt;ref&gt;[http://ccdoci.com/|site=ccdoci.com CCDO - Accueil]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Займаецца забеспячэннем бяспекі стратэгічных аб’ектаў, барацьбой з арганізаванай злачыннасцю і ўсімі формамі [[тэрарызм]]у, прадухіленнем замахаў на нацыянальную бяспеку, аказаннем дапамогі ў выпадку прыродных або тэхнагенных катастроф у буйных гарадах. У шэрагах падраздзялення служаць 750 чалавек.
&lt;center&gt;'''Эмблемы спецыялізаваных падраздзяленняў'''&lt;/center&gt;
&lt;gallery&gt;
Écusson UIGN.jpg|Падраздзяленне ўмяшання.
Ecusson de la Brigade de securité.jpg|Брыгада бяспекі.
CCDO.png|Цэнтр каардынацыі аператыўных рашэнняў.
&lt;/gallery&gt;

== Званні і катэгорыі ==
Жандармерыя мае тры катэгорыі: рэзервісты, памочнікі-добраахвотнікі, унтэр-афіцэры і афіцэры.

Рэзервісты (корпус, даступны па грамадзянскім конкурсе або па старшынстве ў прафесіі), не маюць звання ў жандармерыі.
* Добраахвотнікі (корпус даступны па грамадзянскаму конкурсу або конкурсу рэзервістаў)
* 1-ы клас, студэнт-валанцёр івуарыйскай жандармерыі.
* Брыгадзір (Добраахвотніцкі корпус)
* Брыгадны начальнік (Добраахвотніцкі корпус)
* Унтэр-афіцэры (корпус даступны па грамадзянскаму або добраахвотнаму конкурсу)
** Maréchal des Logis
** Maréchal des Logis-Chef
** Adjudant
** Adjudant-Chef
** Major
* Афіцэры
** Другі лейтэнант
** Лейтэнант
** Капітан
** Камандзір эскадрыллі
** Падпалкоўнік
** Палкоўнік

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
UIGN exercice.jpg|Трэніроўка байцоў падраздзялення ўмяшання.
Element du CCDO de la gendarmerie.jpg|Жандарм цэнтра каардынацыі аператыўных рашэнняў у баявой экіпіроўцы.
&lt;/gallery&gt;

{{Зноскі}}

==Літаратура ==
* Gaston Ouassenan, « La Gendarmerie ivoirienne », Revue de la Gendarmerie nationale, 1er trimestre, no 83, Paris, 1970, p. 69-72.
* D. Zemgbo, « Rôle de la gendarmerie dans les pays en voie de développement », Revue de la Gendarmerie nationale, no 13, Abidjan, 1972, p. 5-7
* S. Konan Kouamé, « La gendarmerie nationale et le maintien de l'ordre », Revue de la Gendarmerie nationale, no 20, Abidjan, 1975, p. 8-10
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе]]
[[Катэгорыя:Унутраныя войскі]]</text>
      <sha1>q3is294ekxe5utvs1vvavyddw1u1a2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Этнаграфія Азербайджана</title>
    <ns>14</ns>
    <id>704133</id>
    <revision>
      <id>5189709</id>
      <parentid>4605517</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="71wxnfq669fxfrcvmymf9egs0hrm280" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Этнаграфія паводле краін|Азербайджан]]
[[Катэгорыя:Культура Азербайджана]]
[[Катэгорыя:Гісторыя культуры Азербайджана]]</text>
      <sha1>71wxnfq669fxfrcvmymf9egs0hrm280</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асновы геапалітыкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705860</id>
    <revision>
      <id>5189864</id>
      <parentid>5182478</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту.</comment>
      <origin>5189864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24476" sha1="458ldpj0myc8sewd18xmivrxc1snpst" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
'''«Асновы геапалітыкі: геапалітычная будучыня Расіі'''» — [[Рашызм|рашысцкая]] [[Геапалітыка|геапалітычная]] кніга [[Аляксандр Гельевіч Дугін|Аляксандра Дугіна]]. Яе публікацыя ў 1997 годзе была добра прынята ў Расіі; яна мела значны ўплыў у расійскіх вайсковых, паліцэйскіх і знешнепалітычных элітах&lt;ref name=&quot;Dunlop 2004 HI&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.hoover.org/research/russias-new-and-frightening-ism|title=Russia’s New—and Frightening—“Ism”|last=Dunlop|first=John B|date=July 30, 2004|work=Hoover Institution}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burbank2&quot;&gt;{{Cite news|last=Burbank|first=Jane|date=22 March 2022|title=The Grand Theory Driving Putin to War|url=https://www.nytimes.com/2022/03/22/opinion/russia-ukraine-putin-eurasianism.html?|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; і выкарыстоўвалася ў якасці падручніка ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Акадэміі Генеральнага штаба]] расійскіх вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Dunlop 2004 HI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2016/07/27/geopolitics-russia-mackinder-eurasia-heartland-dugin-ukraine-eurasianism-manifest-destiny-putin/|title=The Unlikely Origins of Russia's Manifest Destiny|work=Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;. Пазней магутныя расійскія палітычныя дзеячы зацікавіліся Дугіным&lt;ref name=&quot;Liverant2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Liverant|first=Yigal|journal=Azure|year=2009|volume=35|title=The Prophet of the New Russian Empire|url=http://azure.org.il/include/print.php?id=483|accessdate=2015-04-06}}&lt;/ref&gt;, расійскім палітолагам, які прытрымліваецца [[ультранацыяналізм|ультранацыяналістычнай]] і [[неафашызм|неафашысцкай]] ідэалогіі, заснаванай на сваёй ідэі [[Еўразійства|неаеўразійства]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shekhovtsov|first1=Anton|last2=Umland|first2=Andreas|title=Is Aleksandr Dugin a Traditionalist? &quot;Neo-Eurasianism&quot; and Perennial Philosophy|url=https://archive.org/details/sim_russian-review_2009-10_68_4/page/662|journal=The Russian Review|year=2009|volume=68|issue=4|pages=662-678}}&lt;/ref&gt;, які склаў цесныя адносіны з Расійскай Акадэміяй Генеральнага штаба&lt;ref name=&quot;Lavelle2&quot;&gt;{{Cite book|last=Lavelle|first=Peter|title=Uncovering Russia (excerpt: A civil society without civility)|url=https://books.google.com/books?id=0qQixjX1hwoC&amp;q=Gennady+Seleznyov+dugin+-during&amp;pg=PA380}}&lt;/ref&gt;.

Дугін лічыць сааўтарам і сваім галоўным натхняльнікам генерала Мікалая Клокатава з Акадэміі Генеральнага штаба&lt;ref name=&quot;newsau2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.news.com.au/world/europe/1990s-manifesto-outlining-russias-plans-is-starting-to-come-true/news-story/343a27c71077b87668f1aa783d03032c|title=1990s Manifesto outlining Russia's plans is starting to come true|website=news.com.au}}&lt;/ref&gt;, аднак Клокатаў гэта адмаўляе&lt;ref name=&quot;FP&quot; /&gt;. Дапамог у падрыхтоўцы кнігі генерал-палкоўнік [[Леанід Івашоў]], начальнік міжнароднага дэпартамента [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны Расіі]]&lt;ref name=&quot;Mankoff2&quot;&gt;{{Cite book|title=Russian Foreign Policy: The Return of Great Power Politics|url=https://books.google.com/books?id=SZWk9egC4tUC&amp;q=Foundations+of+Geopolitics+Ivashov&amp;pg=PA69}}&lt;/ref&gt;.

Кніга сцвярджае, што Украіна павінна быць анексаваная Расійскай Федэрацыяй, таму што нібыта «Украіна як дзяржава не мае геапалітычнага значэння, асаблівага культурнага імпарту або агульначалавечага значэння, геаграфічнай унікальнасці, этнічнай выключнасці, яе пэўныя тэрытарыяльныя амбіцыі ўяўляюць велізарную небяспеку для ўсёй Еўразіі, і без рашэння праблемы '''„ўкраінскага пытання“''' казаць пра кантынентальную палітыку ўвогуле бессэнсоўна. У параграфе „Геапалітычная дэкампазыцыя Украіны“ Дугін пісаў, што нельга дазволіць Украіне заставацца незалежнай, калі яна не будзе санітарнай мяжой, што таксама было б недапушчальна»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot;&gt;{{Cite web|last=Dunlop|first=John|date=January 31, 2004|title=Aleksandr Dugin's Foundations of Geopolitics|url=https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/demokratizatsiya%20archive/GWASHU_DEMO_12_1/John%20Dunlop%20Aleksandr%20Dugin%27s%20Foundations%20of%20Geopolitics.pdf|accessdate=12 красавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607175004/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/demokratizatsiya%20archive/GWASHU_DEMO_12_1/John%20Dunlop%20Aleksandr%20Dugin%27s%20Foundations%20of%20Geopolitics.pdf |archivedate=7 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне ==
Клокатаў заявіў, што ў будучыні кніга «паслужыць магутным ідэйным падмуркам для падрыхтоўкі новага ваеннага камандавання»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;. Дугін сцвярджае, што кніга прынята ў якасці падручніка ў многіх расійскіх навучальных установах&lt;ref name=&quot;Dunlop 2004 HI&quot; /&gt;. Былы спікер [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждумы]] РФ [[Генадзь Мікалаевіч Селязнёў|Генадзь Селязнёў]], дарадцам якога па геапалітыцы быў Дугін&lt;ref name=&quot;toal&quot;&gt;{{Cite book|last=Toal|first=Gerard|title=Near Abroad: Putin, the West and the Contest Over Ukraine and the Caucasus|url=https://books.google.com/books?id=vfiSDQAAQBAJ&amp;q=Gennadiy+Seleznyov+foundations+of+geopolitics&amp;pg=PA78}}&lt;/ref&gt;, «настойліва заклікаў зрабіць геапалітычную дактрыну Дугіна абавязковай часткай школьнай праграмы»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

Магчыма, кніга паўплывала на [[Знешняя палітыка Расіі|знешнюю палітыку]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]], што ў выніку прывяло да [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]]&lt;ref name=&quot;McCandless&quot;&gt;{{Cite news|last=Farmer|first=Brit McCandless|date=April 12, 2022|title=Aleksandr Dugin: The far-right theorist behind Putin's plan|url=https://www.cbsnews.com/news/aleksandr-dugin-russia-ukraine-vladimir-putin-60-minutes-2022-04-12/|work=[[60 Minutes]]}}&lt;/ref&gt;.

== Змест ==
У «Асновах геапалітыкі» Дугін заклікае ЗША і [[атлантызм]] страціць свой уплыў у [[Еўразія|Еўразіі]], а Расію аднавіць свой уплыў шляхам анексій і саюзаў&lt;ref name=&quot;FP&quot; /&gt;.

У кнізе сцвярджаецца, што «бітва за сусветнае панаванне рускіх» не скончылася і Расія застаецца «арэалам новай антыбуржуазнай, [[Антыамерыканізм|антыамерыканскай рэвалюцыі]]». Еўразійская імперыя будзе пабудаваная «па фундаментальным прынцыпе агульнага ворага: непрыманне атлантызму, стратэгічнага кантролю ЗША і адмовы дазволіць [[Лібералізм|ліберальным]] каштоўнасцям дамінаваць над намі»&lt;ref name=&quot;Burbank&quot;&gt;{{Cite news|last=Burbank|first=Jane|date=22 March 2022|title=The Grand Theory Driving Putin to War|url=https://www.nytimes.com/2022/03/22/opinion/russia-ukraine-putin-eurasianism.html?|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

Ваенныя дзеянні адыгрываюць адносна нязначную ролю. Падручнік адстойвае выдасканаленую праграму падрыўной дзейнасці, дэстабілізацыі і дэзынфармацыі, якую ўзначальваюць расійскія спецслужбы&lt;ref name=&quot;VonDrehle&quot;&gt;{{Cite news|last=Von Drehle|first=David|date=22 March 2022|title=The man known as ‘Putin’s brain’ envisions the splitting of Europe — and the fall of China|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/03/22/alexander-dugin-author-putin-deady-playbook/|work=[[The Washington Post]]|quote=In his magnum opus, ‘The Foundations of Geopolitics: The Geopolitical Future of Russia,’ published in 1997, Dugin mapped out the game plan in detail. Russian agents should foment racial, religious and sectional divisions within the United States while promoting the United States’ isolationist factions. In Great Britain, the psy-ops effort should focus on exacerbating historic rifts with Continental Europe and separatist movements in Scotland, Wales and Ireland.}}&lt;/ref&gt;. Аперацыям павінна спрыяць жорсткае, цвёрдае выкарыстанне расійскіх газу, нафты і прыродных рэсурсаў для здзекаў і ціску на іншыя краіны&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

У кнізе гаворыцца, што «максімальная задача [будучыні] — гэта „[[Фінляндызацыя|фінляндізацыя]]“ ўсёй Еўропы»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

У Еўропе:
* [[Германія|Германіі]] трэба прапанаваць ''[[De facto|фактычнае]]'' палітычнае дамінаванне над большасцю пратэстанцкіх і каталіцкіх дзяржаў, размешчаных у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. [[Калінінградская вобласць|Калінінградскую вобласць]] могуць вярнуць Германіі. У кнізе выкарыстоўваецца тэрмін «вось Масква — Берлін»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* Варта заахвочваць [[Францыя|Францыю]] да стварэння блока з Германіяй, бо яны абедзве маюць «цвёрдыя антыатлантысцкія традыцыі»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Вялікабрытанія]], названая проста як «экстэрытарыяльная плавучая база ЗША», павінна быць адрэзана ад Еўропы&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Фінляндыя|Фінляндыю]] трэба ўключыць у склад Расіі. Паўднёвая Фінляндыя будзе аб’яднана з [[Карэлія|Рэспублікай Карэлія]], а поўнач Фінляндыі будзе «паддана [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Эстонія|Эстонію]] трэба аддаць у [[Сфера ўплыву|сферу ўплыву]] Германіі&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Латвія|Латвіі]] і [[Літва|Літве]] трэба надаць «асаблівы статус» у еўразійска-расійскай сферы&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Польшча|Польшчы]] трэба надаць «асаблівы статус» у еўразійскай сферы&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Румынія]], [[Паўночная Македонія]], [[Сербія]], «[[Рэспубліка Сербская|сербская Боснія]]» і [[Грэцыя]] — «[[Праваслаўная царква|праваслаўны]] калектывістычны Усход» — аб’яднаюцца з «[[Масква — трэці Рым|Масквой Трэцім Рымам]]» і адкінуць «рацыянальна-індывідуалістычны Захад»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Украіна]] павінна быць далучана да Расіі, таму што «Украіна як дзяржава не мае геапалітычнага сэнсу, ніякага асаблівага культурнага або агульначалавечага значэння, геаграфічнай унікальнасці, этнічнай выключнасці, яе пэўныя тэрытарыяльныя амбіцыі ўяўляюць велізарную небяспеку для ўсёй Еўразіі, і без вырашэння ўкраінскай праблемы пра кантынентальную палітыку ўвогуле бессэнсоўна казаць». Нельга дазваляць Украіне заставацца незалежнай, калі гэта не будзе санітарны кардон, што было б недапушчальна&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

На Блізкім Усходзе і ў Цэнтральнай Азіі:
* У кнізе падкрэсліваецца «кантынентальны руска-ісламскі альянс», які ляжыць «у аснове антыатлантысцкай стратэгіі». Альянс грунтуецца на «традыцыйным характары рускай і ісламскай цывілізацыі».
* [[Іран]] — ключавы саюзнік. У кнізе выкарыстоўваецца тэрмін «вось Масква — Тэгеран»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* У [[Арменія|Арменіі]] асаблівая роля: яна будзе служыць «стратэгічнай базай», і неабходна стварыць «[дапаможную] вось Масква — Ерэван — Тэгеран». Армяне «з’яўляюцца [[Арыі|арыйскім]] народам … [як] іранцы і [[курды]]»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Азербайджан]] можна «раскалоць» або аддаць Ірану&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Грузія|Грузію]] трэба расчляніць. [[Абхазія]] і «Аб’яднаная Асеція» (у якую ўваходзіць [[Паўднёвая Асеція]] Грузіі) будуць уключаны ў склад Расіі. Незалежная палітыка Грузіі непрымальная&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* Расіі неабходна стварыць «геапалітычныя шокі» ўнутры [[Турцыя|Турцыі]]. Гэта можа быць дасягнута шляхам занятасці курдаў, армян і іншых меншасцей&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* У кнізе Каўказ разглядаецца як расійская тэрыторыя, уключаючы «ўсходнія і паўночныя берагі Каспія (тэрыторыі [[Казахстан]]а і [[Туркменістан]]а)» і Сярэднюю Азію (згадваюцца Казахстан, [[Узбекістан]], [[Кыргызстан]] і [[Таджыкістан]])&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

Ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі:
* [[Кітай]], які ўяўляе небяспеку для Расіі, «трэба, у максімальнай ступені, дэмантаваць». Дугін мяркуе, што Расія можа пачаць з узяцця ў якасці пояса бяспекі [[Тыбет]]у — [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзяна]] — [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]] — [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]&lt;ref name=&quot;Dunlop 2004 HI&quot; /&gt;. Расія павінна прапанаваць Кітаю дапамогу «ў паўднёвым кірунку — Індакітаю (акрамя В’етнама), Філіпінах, Інданезіі, Аўстраліі» у якасці геапалітычнай кампенсацыі&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* Расія павінна маніпуляваць [[Палітыка Японіі|японскай палітыкай]], прапаноўваючы Японіі [[Курыльскія астравы|Курылы]] і правакуючы антыамерыканізм&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.
* [[Манголія]] павінна быць паглынута Еўразіяй-Расіяй&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

У кнізе падкрэсліваецца, што Расія павінна паўсюдна распаўсюджваць антыамерыканізм: «галоўным „казлом адпушчэння“ будуць менавіта ЗША».

У ЗША:
* Расія павінна выкарыстоўваць свае спецслужбы ў межах ЗША, каб распальваць нестабільнасць і сепаратызм, напрыклад, правакаваць «афра-амерыканскіх расістаў». Расія павінна «ўводзіць геапалітычны бязлад ва ўнутрыамерыканскую дзейнасць, заахвочваючы рознага роду сепаратызм і этнічныя, сацыяльныя і расавыя канфлікты, актыўна падтрымліваючы ўсе дысідэнцкія рухі — экстрэмісцкія, расісцкія і сектанцкія групы, дэстабілізуючы тым самым унутрыпалітычныя працэсы ў ЗША. Мае сэнс адначасова падтрымліваць [[Ізаляцыянізм|ізаляцыянісцкія]] тэндэнцыі ў амерыканскай палітыцы»&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

Еўразійскі праект можа быць пашыраны на Паўднёвую і Цэнтральную Амерыку&lt;ref name=&quot;dunlop&quot; /&gt;.

== Прыём і ўздзеянне ==
Старэйшы навуковы супрацоўнік Інстытута Гувера Джон Б. Данлап заявіў, што «ўплыў гэтага падручніка „еўразійцаў“ на ключавыя расійскія эліты сведчыць пра трывожны рост неафашысцкіх ідэй і настрояў у перыяд позняга Ельцына і Пуціна»&lt;ref name=&quot;Dunlop 2004 HI&quot; /&gt;.

Гісторык [[Тымаці Снайдэр|Тымаці Д. Снайдэр]] пісаў у ''The New York Review of Books'', што на «Асновы геапалітыкі» ўплываюць працы Карла Шміта, прыхільніка кансерватыўнага міжнароднага парадку, чыя дзейнасць паўплывала на [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстаў]]. Ён таксама адзначыў ключавую ролю Дугіна ў прасоўванні ідэалогій [[еўразійства]] і [[нацыянал-бальшавізм]]у&lt;ref name=&quot;snyder&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2014/mar/20/fascism-russia-and-ukraine/|title=Fascism, Russia, and Ukraine|last=Snyder|first=Timothy|date=20 March 2014|access-date=5 September 2014}}&lt;/ref&gt;.

''Foreign Policy'' ахарактарызаваў кнігу як «адну з самых цікаўных, уражлівых і жахлівых кніг, якія выйшлі з Расіі за ўсю постсавецкую эпоху», і «больш цвярозую, чым папярэднія кнігі Дугіна, больш аргументаваныя і пазбаўленыя [[акультызм]]у спасылкі, нумаралогія, традыцыяналізм і іншыя эксцэнтрычныя [[Метафізіка|метафізікі]]»&lt;ref name=&quot;FP&quot; /&gt;. У 2022 годзе ''Foreign Policy'' таксама адзначала: «Нядаўняе [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварванне ва Украіну]] з’яўляецца працягам прасоўванай Дугіным стратэгіі паслаблення міжнароднага ліберальнага парадку»&lt;ref name=&quot;Young&quot;&gt;{{Cite news|url=https://foreignpolicy.com/2022/03/06/russia-putin-civilization/|title=Putin Has a Grimly Absolute Vision of the ‘Russian World’|last=Young|first=Benjamin|date=March 6, 2022|work=Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;.

Па словах Антона Шэхаўцова, на вокладцы кнігі намаляваная зорка хаосу — сімвал, які прадстаўляе магію хаосу ў сучасных акультных рухах, і выкарыстанне сімвала адпавядае агульнай цікавасці Дугіна да акультнай сімволікі. Пасля выхаду кнігі Дугін таксама выкарыстаў сімвал у якасці лагатыпа сваёй партыі Еўразія&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shekhovtsov|first=Anton|date=2008-12-01|title=The Palingenetic Thrust of Russian Neo‐Eurasianism: Ideas of Rebirth in Aleksandr Dugin’s Worldview|url=https://doi.org/10.1080/14690760802436142|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=9|issue=4|pages=491–506|doi=10.1080/14690760802436142|issn=1469-0764|quote=Occult symbolism plays another important role in Dugin's ideological imagery. The eight-arrow star that became an official symbol of Dugin's organisation had first appeared on the cover of Osnovy geopolitiki, posited in the centre of the outline map of Eurasia. Misleadingly identified by Ingram as a swastika, this symbol is a modified 'Star of Chaos' and can be presumed to refer to 'Chaos Magick', an occult doctrine based on the writings of Crowley, Austin Osman Spare and Peter Carroll.}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Еўразійства]]
* [[Рашызм]]
* [[Што Расія павінна зрабіць з Украінай]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://arctogaia.com/public/osnovygeo/ Асновы геапалітыкі] — рускае выданне {{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010124100500/http://arctogaia.com/public/osnovygeo/|date=24 студзеня 2001}}
* [https://agdugintranslate.gitbook.io/foundations-of-geopolitics/ Асновы геапалітыкі] — англійская версія (машынны пераклад)
* [https://web.archive.org/web/20160607175004/https://www2.gwu.edu/~ieresgwu/assets/docs/demokratizatsiya%20archive/GWASHU_DEMO_12_1/John%20Dunlop%20Aleksandr%20Dugin's%20Foundations%20of%20Geopolitics.pdf Агляд «Асноў геапалітыкі»] Джона Б. Данлапа

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Рускі нацыяналізм]]
[[Катэгорыя:Рускі фашызм]]
[[Катэгорыя:Нацыянал-бальшавізм]]</text>
      <sha1>458ldpj0myc8sewd18xmivrxc1snpst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Булгарын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>712309</id>
    <revision>
      <id>5189861</id>
      <parentid>5127088</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2977" sha1="3tflulg68iuy88kxntj8don21u68end" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Булгарын}}
'''Міхал Булгарын''' — ураднік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

== Біяграфія ==
Паходзіў са шляхецкага роду [[Булгарыны|Булгарынаў]] герба «[[Булат (герб)|Булат]]». Нарадзіўся ў сям’і [[Юзаф Булгарын|Юзафа]], сына [[Тамаш Булгарын|Тамаша Булгарына]] і Ганны з [[Ельскія|Ельскіх]]. Меў брата Яна&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;&gt;[[Аляксей Шаланда]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=5782-1.pdf Сапраўдны гербоўнік шляхты Ваўкавыскага павета ВКЛ у XVI-XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240714142858/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=5782-1.pdf |date=14 ліпеня 2024 }}&lt;/ref&gt;.

[[Пісар земскі]] [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|ваўкавыскі]] ў 1766—1783 гадах, дэпутат на [[Галоўны Трыбунал ВКЛ]] у Вільні ў 1766 г., камісар да камісіі скарбовай ВКЛ у 1777 г., паўторна дэпутат на Трыбунал у 1779 г., [[пасол на сойм]] 1773—1775 г. і з яго — дэпутат на перамовах з [[Расійская імперыя|Расіяй]], [[Прускае каралеўства|Прусіяй]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыяй]] па [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай]], а таксама распарадчык фундушаў скасаванага [[Ордэн езуітаў|Ордэна езуітаў]], атрымаў Ялоўскае староства (1775 г.)&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;/&gt;.

Сябра [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады]] пры каралі польскім і вялікім князі літоўскім [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Аўгусце Панятоўскім]] у 1775 г., яго гарачы прыхільнік, ваўкавыскі пасол на [[Чатырохгадовы сойм]] у 1788 г&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;/&gt;.

== Сям’я ==
3 жонкай Казімірай Ельскай меў сыноў&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;/&gt;:
* [[Юзаф Булгарын|Юзаф]], у 1792—1795 г. падстолі ваўкавыскі;
* Марцін;
* Станіслаў;
* Калікст.
{{зноскі}}
{{Продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Булгарын Міхал}}
[[Катэгорыя:Булгарыны|Міхал]]
[[Катэгорыя:Пісары земскія ваўкавыскія]]</text>
      <sha1>3tflulg68iuy88kxntj8don21u68end</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наступленне на Кордаву</title>
    <ns>0</ns>
    <id>718345</id>
    <revision>
      <id>5189944</id>
      <parentid>4994772</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6847" sha1="oxnkjkefh64jwnflsfe631z91asc9p7" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт    
|канфлікт     = Наступленне на Кордаву
|частка = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]
|дата         = [[5 жніўня]] — [[22 жніўня]] [[1936]]
|месца        = [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|правінцыя Кордава]],  [[Андалусія|аўтаномная супольнасць Андалусія]], [[Іспанія]]
|выява  = Spanish Civil War 1936.svg
|загаловак    = Тэатр ваенных дзеянняў&lt;br&gt;(сітуацыя ў жніўні — верасні 1936 г.)
|вынік         = перамога нацыяналістаў 
|праціўнік1   = {{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|Рэспубліканцы]]
|праціўнік2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|Нацыяналісты]]
|камандзір1 = [[Хасэ Міяха]]
|камандзір2 = [[Хасэ Энрыке Варэла]]
|сілы1 = 3 000
|сілы2 =  2 000
|страты1 =невядома 
|страты2 =невядома 
}}
{{Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі}}
'''Наступленне на Кордаву''' ({{lang-es|Ofensiva de Córdoba}}) — няўдалае наступленне [[Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі|ўзброеных сіл Іспанскай Рэспублікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] на горад [[Кордава (Іспанія)|Кордава]].

== Напярэдні ==
З пачаткам [[Путч у Іспаніі (1936)|паўстання]] ваенны губернатар Кордавы С. Каскаха здзейсніў 18 ліпеня ваенны пераварот у горадзе, зрынуўшы грамадзянскі ўрад і арыштаваўшы губернатара Радрыгеса дэ Леона. Пасля гэтага ён і маёр Б. Ібаньес правялі крывавыя рэпрэсіі супраць сваіх праціўнікаў (у першыя тыдні было забіта 2000 чалавек).

У другі тыдзень жніўня войскі нацыяналістаў былі ўзмоцнены 400 мараканцамі-[[рэгуларэс]], якія пад камандаваннем палкоўніка Х. Варэлы пасля захопу [[Уэльва|Уэльвы]] пачалі з [[Севілья|Севільі]] наступленне на ўсход, каб вызваліць абложаных нацыяналістаў, якія ўтрымлівалі горад [[Гранада]]. Пасля таго, як калідор быў прабіты, Варэла рыхтаваўся атакаваць [[Малага|Малагу]]. У гэты момант [[Народная армія Іспанскай Рэспублікі|Рэспубліканская армія]] пачала контратаку, каб вярнуць Кордаву. Важнасць Кордавы заключалася ў тым, што ад валодання ёю залежаў лёс Гранады і Малагі. Акрамя таго, у той час гарнізон горада быў вельмі малым і амаль не меў падтрымкі з боку іншых войскаў мяцежнікаў.

Рэспубліканскія сілы пад камандаваннем генерала Х. Міяхі складаліся з 3000 чалавек, у асноўным рэгулярных войскаў, грамадзянскай гвардыі, апалчэнцаў з [[Мадрыд]]а і мясцовых добраахвотнікаў. Мяцежнікі супрацьпаставілі ім невялікі атрад нацыяналістаў Кордавы пад камандаваннем палкоўніка Каскаха і калоны палкоўніка Варэлы. Яны таксама мелі адзін [[бамбардзіроўшчык]] DC-2 і некалькі італьянскіх бамбардзіроўшчыкаў SM-81.

== Наступленне ==
5 жніўня пяць калон Міяхі пачалі наступленне, але іх прасоўванне было вельмі павольным, і яны змаглі заняць толькі невялікія гарады [[Адамус]] і [[Пасабланка]].

20 жніўня пачалася непасрэдная атака рэспубліканцаў на Кордаву. Рэспубліканскія войскі падышлі на адлегласць за 6—8 км ад горада, але былі атакаваны з паветра бамбардзіроўшчыкамі, панеслі значныя страты, у выніку чаго былі дэзарганізаваны і адступілі. Многія апалчэнцы ў беспарадку беглі. Міяха загадаў прыпыніць атаку і вярнуцца на зыходныя пазіцыі.

== Вынікі ==
Шмат у чым наступленне правалілася з-за некампетэнтнасці Міяхі і рэспубліканскіх афіцэраў, многія з якіх былі на самай справе прыхільнікамі мяцежнікаў, і ўмелага выкарыстання нацыяналістамі італьянскіх самалётаў «Савоя-Маркеці».

У верасні, пасля контрнаступлення нацыяналістаў на гарады даліны ракі [[Гвадалквівір]], фронт ля Кордовы стабілізаваўся.

== Спасылкі ==
* [https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Ofensiva_de_C%C3%B3rdoba Ofensiva de Córdoba] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220830102345/https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Ofensiva_de_C%C3%B3rdoba |date=30 жніўня 2022 }}

[[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Жнівень 1936 года]]
[[Катэгорыя:1936 год у Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Кордава (правінцыя, Іспанія)]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Андалусіі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1936 года]]</text>
      <sha1>oxnkjkefh64jwnflsfe631z91asc9p7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Жодзіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>718544</id>
    <revision>
      <id>5190085</id>
      <parentid>4855247</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5190085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="fpdugdl1khaoq17sm2wp450fxes3xiv" xml:space="preserve">{{пералік}}
[[Выява:Coat of Arms of Žodzina, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Жодзіна]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Жодзіна]]:
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Выява:Aleś Arkusz.JPG|thumb|175px|[[Алесь Аркуш]]]]
[[Выява:Roman Golovchenko (2020-09-03)(portrait).jpg|thumb|175px|[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]]]]
== А ==
* [[Ілья Леанідавіч Алексіевіч]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].
* [[Мікалай Мікалаевіч Андруковіч]] (нар. 1959) — беларускі мастак.
* [[Алесь Аркуш]] (нар. 1960) — беларускі [[паэт]], [[эсэіст]], [[выдавец]]. Член беларускага ПЭН-цэнтра.
* [[Мікалай Іванавіч Астапковіч]] (нар. 1954) — беларускі спартсмен па веславанню на байдарках і каноэ. Заслужаны майстар спорту СССР (1975).

== Б ==
* [[Валерый Валер’евіч Бараноўскі]] (нар. 1966) — беларускі дыпламат.

== Г ==
* [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] (нар. 1973) — беларускі [[дыпламат]] і [[дзяржаўны дзеяч]].
* [[Арцём Віктаравіч Гамялько]]
* [[Уладзімір Васілевіч Гладкевіч]]
* [[Сяргей Гудзілін]] (нар. 1987) — беларускі фотажурналіст, фатограф.
* [[Людміла Вітольдаўна Гуцікава]] (нар. 1977) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Доктар медыцынскіх навук]] (2011), [[прафесар]] (2014).

== Д ==
* [[Сяргей Канстанцінавіч Дзік]]

== З ==
* [[Дзмітрый Васільевіч Заблоцкі]]

== І ==
* [[Настасся Мікалаеўна Іванова]]

== К ==
* [[Яўген Сяргеевіч Касцюкевіч]]
* [[Мікалай Мікалаевіч Кашэўскі]]
* [[Аляксандр Генадзевіч Красноў]]
* [[Алег Міхайлавіч Кубараў]]
* [[Пётр Іванавіч Купрыянаў]]

== Л ==
* [[Кірыл Васілевіч Леановіч]]
* [[Ігар Аляксандравіч Ляшчэня]]
* [[Яўген Міхайлавіч Літвінковіч]]

== М ==
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Мароз]]

== Н ==
* [[Марына Міхайлаўна Новік]]

== П ==
* [[Эдуард Аляксандравіч Пятровіч]]

== С ==
* [[Аляксандр Аляксандравіч Сабалеўскі]]
* [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў]]
* [[Лізавета Сяўко]] (нар. 2001) — беларуская футбалістка.

== Х ==
* [[Дзмітрый Іванавіч Харытончык]]
* [[Андрэй Міхайлавіч Хрыпач]]

== Ц ==
* [[Уладзіслаў Сяргеевіч Цурко]]

== Я ==
* [[Ілья Ясінскі]]

[[Катэгорыя:Постаці Жодзіна]]</text>
      <sha1>fpdugdl1khaoq17sm2wp450fxes3xiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новае жыццё (навагрудская раённая газета)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>720739</id>
    <revision>
      <id>5190101</id>
      <parentid>5085955</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4690" sha1="531432u4l1r4hlioulupuhpzvot3jmp" xml:space="preserve">{{Значэнні|Новае жыццё}}{{Значэнні|Звязда}}
{{Газета}}
'''«Новае жыццё»''' — раённая газета [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Выдаецца 2 разы на тыдзень, у сераду і суботу, на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах. Заснавальнікі — [[Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Навагрудскі раённы Савет дэпутатаў]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2215/ «Звезда́» («Звязда»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240720160641/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/2215/ |date=20 ліпеня 2024 }} // Беларуская энцыклапедыя&lt;/ref&gt;. Рэдакцыя размяшчаецца ў горадзе [[Навагрудак|Навагрудку]] па [[Вуліца Міцкевіча (Навагрудак)|вуліцы Міцкевіча]], 10&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.kirovsk.by/kontakty/|title=Контакты|website=kirovsk.by|access-date=2024-07-20|url-status=dead|archive-date=20 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720161059/https://www.kirovsk.by/kontakty/}}&lt;/ref&gt;.

Заснавана ў 1939 годзе пад назвай «Звязда» як орган Часовага ўпраўлення Навагрудскай вобласці і горада Навагрудка, затым Часовага ўпраўлення Навагрудскай вобласці і павета, Часовага ўпраўлення Навагрудка і Навагрудскага павета, Навагрудскага павятовага камітэта КП(б)‌Б і павятовага выканаўчага камітэта. З 20 лютага 1940 да 20 чэрвеня 1941 года орган [[Навагрудскі райкам КП(б)‌Б|Навагрудскага райкама КП(б)‌Б]] і [[Навагрудскі раённы Савет дэпутатаў працоўных|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] Баранавіцкай вобласці&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] была органам [[Навагрудскі падпольны райкам КП(б)‌Б|Навагрудскага падпольнага райкама КП(б)‌Б]]. Выходзіла ў 1943–1944 гадах. Вядома 7 нумароў (№ 13, 14 за 1943; № 8–12 за 1944) за перыяд з 27 лістапада 1943 да 27 чэрвеня 1944 года на [[Руская мова|рускай мове]]. Загаловак № 8 за 1 мая 1944 года на [[Беларуская мова|беларускай мове]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Пасля [[Вызваленне БССР|вызвалення БССР]] выдавалася пад той самай назвай. У маі 1962 года назва зменена на «Новае жыццё». Са жніўня 1966 года друкавалася як орган [[Навагрудскі райкам КПБ|Навагрудскага райкама КПБ]], [[Навагрудскі раённы Савет дэпутатаў працоўных|раённага]] і [[Навагрудскі гарадскі Савет дэпутатаў працоўных|гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных]] (Саветы народных дэпутатаў з 1977) Гродзенскай вобласці&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Спасылкі ==
* [https://novgazeta.by/ Сайт газеты]

[[Катэгорыя:Газеты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Культура Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Культура Навагрудскага раёна]]
[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі]]

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>531432u4l1r4hlioulupuhpzvot3jmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Мікалаевіч Кішко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721210</id>
    <revision>
      <id>5189723</id>
      <parentid>4218837</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1567" sha1="3r2ol2u6sedrfdcolt2m6yw561jdr9b" xml:space="preserve">{{вучоны}}
'''Мікалай Мікалаевіч Кішко''' (нар. 1951) — беларускі ўрач-хірург. Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь (2003)&lt;ref name=&quot;ГГК&quot;&gt;[https://gp.by/novosti/zdorove/news218286.html 25 лет Гомельскую городскую клиническую больницу скорой медицинской помощи возглавляет Николай Кишко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221003084105/https://gp.by/novosti/zdorove/news218286.html |date=3 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Клецкім раёне. Пасля заканчэння Гродзенскага медыцынскага інстытута ўсё жыццё працаваў у [[Гомельская гарадская клінічная бальніца хуткай медыцынскай дапамогі|Гомельскай гарадской бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі]] — спачатку хірургам ардынатарам, потым загадчыкам аддзялення і галоўным урачом&lt;ref name=&quot;ГГК&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кішко Мікалай Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Хірургі СССР]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]]</text>
      <sha1>3r2ol2u6sedrfdcolt2m6yw561jdr9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Міхайлавіч Зуеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721395</id>
    <revision>
      <id>5189736</id>
      <parentid>5150263</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5553" sha1="jtl5874wuvtfu2s3fepaw8ur7sg4bvh" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Зуеў}}
{{навуковец}}
'''Мікалай Міхайлавіч Зуеў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1969 годзе. Скончыў аспірантуру ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] ў 1973 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |title=Вучоныя Беларусі. Мiкалай Мiхайлавiч Зуеў, кандыдат фізіка-матэматычных навук |access-date=4 кастрычніка 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004174713/https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Сярод навуковых інтарэсаў — задачы тэорыі імавернасцей і фінансавай матэматыкі&lt;ref name=&quot;unicat&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-BSU-ar330088405&amp;strq=l_siz=20 Зуев, Николай Михайлович (кандидат физико-математических наук; математика; род. 1946)]&lt;/ref&gt;.

Працаваў дацэнтам на кафедры тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі [[факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ]]&lt;ref name=&quot;unicat&quot;/&gt;.

Памёр 26 студзеня 2026 года{{крыніца?}}.

== Кнігі і навуковыя працы ==
* Derivative Pricing in Incomplete Markets / Petr Lappo, Nickolay Zuev // Теория вероятностей, математическая статистика и их приложения : сборник научных статей. — Минск, 2010. — Вып. 3 : Материалы Международной конференции, посвященной 75-летию профессора, доктора физико-математических наук Геннадия Алексеевича Медведева, Минск, 22—25 февраля 2010 г. — С. 196—200.
* Исследование старших спектральных плотностей стационарных процессов с перемешиванием : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.05 : защищена 22.12.1976 : утверждена 26.01.1977 / Зуев Николай Михайлович. — Вильнюс, 1976.
* Неравномерная оценка скорости сходимости распределений максимума последовательных сумм m-зависимых случайных величин / Н. М. Зуев, Я. Б. Кошкин // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных навук. — 2005. — № 3. — С. 44—49.
* Предельные теоремы для слабо зависимых случайных величин / Н. М. Зуев. — Минск, 2000.
* Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка / М. М. Зуеў, У. У. Сячко. — Мазыр, 2000. — ISBN 985-447-270-1
* О расчёте опционов европейского и американского типов/ Зуев, Н. М. — 2015.
* [https://188.93.104.146/ru/pub/ru_bmk_2012.pdf#page=15 Зуев, Н. М. Распределение времени наступления серии случайных событий в полиномиальной схеме // XI Белорусская математическая конференция — Минск, 4 — 9 ноября 2012 г. — С. 15.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241206075527/http://188.93.104.146/ru/pub/ru_bmk_2012.pdf#page=15 |date=6 снежня 2024 }}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://libcat.bas-net.by/opac/listbr.php Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси]
* [https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 Сайт ФПМИ ЗУЕВ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 |date=4 кастрычніка 2022 }}
* [https://elib.bsu.by/browse?type=author&amp;value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2%2C+%D0%9D.+%D0%9C.&amp;sort_by=2&amp;order=DESC&amp;rpp=20&amp;etal=0&amp;submit_browse=Update Электронная библиотека БГУ Зуев, Н. М.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://elib.bsu.by/browse?type=author&amp;value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2,+%D0%9D.+%D0%9C.&amp;sort_by=2&amp;order=DESC&amp;rpp=20&amp;etal=0&amp;submit_browse=Update |date=4 кастрычніка 2022 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Зуеў Мікалай Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]]</text>
      <sha1>jtl5874wuvtfu2s3fepaw8ur7sg4bvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Форум</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728988</id>
    <revision>
      <id>5189994</id>
      <parentid>5189128</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах */</comment>
      <origin>5189994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138248" sha1="0d322ulhota8tmvw3wo4bvog3puu69b" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{Новыя зверху}}
{{Архіў форума}}
&lt;!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху.
Please, add new topics at the top --&gt;

== Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах ==

Паводле паведамлення Камісіі Амбудсменаў, ім паступіла скарга на аўтаматычнае схаванне правак у палітычных артыкулах праз бота. У дадзены момант у нас працуе два боты, якія працуюць над схаваннем. Адзін — праз мой уліковы запіс PLaga med Bot, які робіць «мяккае» схванне (якое можна аднавіць) і праз акаўнт Wizardist, які быў абраны супольнасцю як Рэвізор, і робіць аўтаматычнае поўнае схаванне правак (фактычнае суцэльнае выдаленне даных праўкі).

Камісія піша пра тое, што аўтаматычнае схаванне, якое робіцца Wizardist, парушае [[:m:Oversight policy#Use|Правілы для Рэвізораў]] (такое схаванне трэба рабіць уручную), аднак дзейнасць майго бота можа працягвацца ([https://toolsadmin.wikimedia.org/tools/id/suppressor цяпер мой бот знаходзіцца на серверах Toolforge]).

Ад нашай супольнасці патрабуецца прыняць рашэнне адносна таго, '''што рабіць далей з поўным схаваннем правак, якое робіцца Wizardist'''.

На мой погляд, Амбудсмены перагінаюць палку і факт выразнага двухэтапнага дадавання артыкулаў спачатку ў [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], а потым перанос схавальнікамі запытаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]], з’яўляецца ў дастатковай меры ручной працай з выразным зацвярджэннем схавання праз адказных персон. У такім выпадку не патрабуецца ручная праверка кожнай асобнай праўкі, бо вынік будзе адзіны. Таксама мы разумеем, што цалкам хадзіць па ўсіх артыкулах у спісе схавання і пастаянна ўручную аператыўна цалкам хаваць праўкі ніхто не будзе. Гэта пустая трата чалавечых рэсурсаў, якіх у нас ітак няшмат.

Мы не можам забяспечыць самастойна тэхнічнай магчымасці людзям самім выбіраць, ці хочуць яны схаваць сваю праўку ў палітычным артыкуле, і ці пакідаць магчымасць яе аднаўлення. Гэта пытанне змен рухавіка Медыявікі. Таксама нібыта не ставіцца пытання ў тым, ці трэба нам схаванне ўвогуле, тут кансэнсус зразумелы, і Амбудсмены тут нам не пярэчаць, але ў той жа час, яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.

Я не ведаю, ці трэба нам па гэтым пытанні ствараць плебісцыт ці нешта падобнае. Аднак, на цяперашні момант, нам трэба прынамсі выказацца тут па гэтай сітуацыі. Запрашаю да дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:12, 28 жніўня 2026 (+03)

:То бок амбудсмены рэагуюць на ананімную скаргу патрабаваннем спыніць скрыпт, які абараняе ўдзельнікаў. Хто ж бы гэта мог паскардзіцца, га. Вось гэтага прыкладу павінна быць цалкам дастаткова, каб скрыпт не спыняць: 
:&lt;blockquote&gt;яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.&lt;/blockquote&gt;
:Калі нехта хоча пагуляцца ў фармалізм, то ёсць [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]: небяспечныя артыкулы будуць менш правіць з такімі рызыкамі, таму фармальнае правіла трэба ігнараваць.
:Ну і нібыта мела б сэнс давесці, што нават абмеркаванне такіх пытанняў прадстаўляе пагрозу для ўдзельнікаў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:56, 29 жніўня 2026 (+03)
::: Дзякуй,  IshaBarnes! Як кажуць: &quot;знялі з языка&quot;. Няма чаго дадаць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:11, 31 жніўня 2026 (+03)

== Message from the Ombuds Commission ==
Dear Community of the Belarus Wikipedia,

I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision:

# The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies.
# The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia.
# The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]).
# However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required.
# The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# The Commission asks the Trust &amp; Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties).
# The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame.

For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03)

:Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch!
:The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time.
:Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03)
::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03)
:You are requesting us to drop the only guard that effectively ensures the safety of users. This will definitely reduce number of people that are ready to work on political topics. This may lead to comprometation of users inside the country. Measures suggested by you are not enough to guarantee the safety of users.
:Please take into account that even participation in this discussion may be unsafe. I suppose you won't see many answers here due to that exact reason.
:Please withdraw your request to stop the script. No policy can cover every situation. Formal following of the rule is not worth the risk it creates. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:32, 29 жніўня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03)

== [[Сцяг Беларусі]] ==
Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;diff=prev&amp;oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03)
: Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03)
:: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле  ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым.
::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03)
::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова.
::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03)
: Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента])  [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03)

== Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice ==
''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)''

I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;)

Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest.

Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language.

If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03)

== Дапрацаваць шаблон ==
Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03)

:пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] ==
{{закрыта}}
Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03)

:выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03)
::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад.
::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03)

== Часовае схаванне гісторыі правак праз бота ==
Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03)
: Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03)
:Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 23:19, 17 красавіка 2026 (+03)

== Notice of removal of local oversighters ==
Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter.

Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03)

: Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here.
:* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests.
:* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly.
:* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action.
: I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03)
::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation.
::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks.
::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03)
:::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03)
:::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03)
::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &quot;год бяздзейнасці&quot; [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03)

== Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) ==
Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust &amp; Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03)
: [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03)
::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03)
::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03)
::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 23:08, 17 красавіка 2026 (+03)

== Пра блакіроўку былога адміністратара ==

На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ.

Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03)
: У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць &quot;больш шкоды праекту, чым карысці&quot; неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: &quot;Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.&quot;.

: Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03)
::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03)
: Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03)
::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03)
: Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку.
: Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03)
:{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03)
:{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03)
:: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як &quot;Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада&quot;, таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу &quot;Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання.&quot; --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03)
:::&quot;Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне...&quot; - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03)
:::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03)
::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03)
:::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара.
:::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум.
:::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03)
::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу.
::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03)
:::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі.
:::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03)
: {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]&lt;/font&gt; 09:37, 2 красавіка 2026 (+03)
:Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як &quot;таленавіты кантакцёр&quot; або &quot;валагодскі этымолаг&quot;. Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. --  [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03)
: Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]]  14:26, 3 красавіка 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03)
::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]]  14:54, 4 красавіка 2026 (+03)
:::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03)
:як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03)
:@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню &quot;пацаноў з раёна&quot;. Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт.
:На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за &quot;новапрыбыўшых&quot;? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03)
:Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03)

https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&amp;diff=5120393&amp;oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03)
: Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy.  Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03)
: ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03)
:: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03)
::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03)
::::мне здаецца &quot;пацярпелыя&quot; выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых &quot;ахвяр&quot;, тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03)
::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03)
:::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба.
:::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку:
:::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03)
:::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03)
::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03)
::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту &quot;''Сур'ёзна?''&quot;, гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] &quot;не ссы&quot; па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні &quot;Сур'ёзна?&quot;, то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03)
:::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03)
:::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03)
:::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03)
:::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Катэгорыі &quot;... паводле алфавіта&quot; ==

Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 19:21, 28 лютага 2026 (+03)

:Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03)
::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы.
::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03)

== Заходнепалеская мікрамова ==
Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна.

Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі.

Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне.

Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. 

Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе &quot;Славянскія мовы&quot;, выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03)
:: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03)
::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03)

== [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] ==
Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) 

== About the two locked administrators and the future of this project ==
Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

00:01, 20 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])&lt;/bdi&gt; 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников ==

Здравствуйте,

Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026.

Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах.

Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами.

Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях.

Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись.

Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Каро
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30591666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 20:06, 27 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&amp;oldid=30597357 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])&lt;/bdi&gt; 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  15:24, 24 ліпеня 2026 (+03)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== CEE Technical Village Pump ==

{{int:please-translate}}

[[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]]

The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors.

To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video.

The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&amp;language=en&amp;action=page&amp;filter=&amp;action_source=translate_page help translating it].

Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;</text>
      <sha1>0d322ulhota8tmvw3wo4bvog3puu69b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Народны дом</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729212</id>
    <revision>
      <id>5189937</id>
      <parentid>4755293</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15420" sha1="pl2mujo9q3in8fqk28vywpqi378axz9" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|выява = Moscow, Vvedenskaya Square, Narodny Dom, by Ivanov-Schitz, 1904.jpg
 |шырыня_выявы       = 400
|апісанне_выявы     = Увядзенскі народны дом, Масква, 1903—1904&lt;br&gt;(цалкам перабудаваны ў канцы 1940-х гадоў)
 |подпіс                  = 
|nocatcoord = 1
}}
'''Народны дом''' — у дарэвалюцыйнай Расіі агульнадаступная культурна-асветніцкая ўстанова. Большасць народных дамоў да 1914 года былі дзяржаўнымі (напрыклад, земскія і муніцыпальныя дамы папячыцельства аб народнай цвярозасці), аднак сустракаліся і недзяржаўныя народныя дамы, пабудаваныя і фінансіруемыя прыватнымі дабрачынцамі. Ствараліся пачынальна з канца 1880-х гадоў, асабліва шырока — пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]]. Аналаг народных дамоў у Савецкі час — [[Дом культуры|дамы культуры]], палацы культуры і клубы прадпрыемстваў.

== Гісторыя ==
Першыя народныя дамы створаны ў пачатку 1880-х гадоў пры падтрымцы ўрада на сродкі гарадскога самакіравання, земстваў і прыватных асоб. Пры народных дамах звычайна меліся [[бібліятэка]] з чытальняй, гандлёвая крама, тэатральна-лекцыйная зала, чайная, пры некаторых — {{нп3|нядзельная школа|нядзельныя школы|ru|Воскресная школа}}. Тэатральныя дзеячы імкнуліся прапагандаваць у народных дамах класічны рэпертуар, прыцягвалі да ўдзелу ў спектаклях вядомых акцёраў; з лекцыямі ў народных дамах выступалі многія прадстаўнікі інтэлігенцыі.&lt;ref name=&quot;SPb&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Адным з першых у [[1882]] годзе быў пабудаваны {{нп3|Анатоль Мікалаевіч Дзямідаў|Дзямідаўскі|ru|Демидов, Анатолий Николаевич}} дом догляду працоўных ({{нп3|Вуліца Дзекабрыстаў (Санкт-Пецярбург)|вул. Дзекабрыстаў|ru|Улица Декабристов (Санкт-Петербург)}}, 39; інжынер {{нп3|Мікалай Усеваладавіч Дзмітрыеў|М. У. Дзмітрыеў|ru|Дмитриев, Николай Всеволодович}}, пашыраны да пачатку 1890-х гадоў, архітэктар А. Яцэнка, {{нп3|Віктар Аляксандравіч Шротэр|В. А. Шротэр|ru|Шрётер, Виктор Александрович}}, Г. Г. Голі. (цяпер навучальны комплекс {{нп3|Універсітэт імя Лесгафта|Універсітэт фізічнай культуры імя П. Ф. Лесгафта|ru|Университет имени Лесгафта}}).&lt;ref name=&quot;SPb&quot;&gt;Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1&lt;/ref&gt;

Праектаваннем народных дамоў займаліся [[Фёдар Восіпавіч Шэхтэль|Ф. В. Шэхтэль]], {{нп3|Іларыён Аляксандравіч Іваноў-Шыц|І. А. Іваноў-Шыц|ru|Иванов-Шиц, Илларион Александрович}}, П. П. Рудаўскі і інш. У 1910—1914 гадах {{нп3|Аляксандр Усціновіч Зяленка|А. У. Зяленка|ru|Зеленко, Александр Устинович}} і І. П. Кандакоў сумесна выканалі серыю праектаў тыпавых народных дамоў (не рэалізаваны). Найбуйнейшым народным домам па-за Пецярбургам быў {{нп3|Аксакоўскі народны дом||ru|Аксаковский народный дом}} ва [[Уфа|Уфе]], пачаты ў 1909 з залай на 600 месцаў, пасля пашыраным.

У 1905—1917 гадах будаўніцтва народных дамоў атрымала афіцыйную падтрымку як мінімум муніцыпальных, гарадскіх уладаў — у надзеі звязаць рэвалюцыйную актыўнасць насельніцтва, заняць справай рабочую моладзь і супрацьдзейнічаць масаваму п’янству (сузаснавальнікамі народных дамоў часта выступаюць таварыствы цвярозасці). У студзені 1915 года Маскоўская гарадская дума пастанавіла адкрыць да 1 верасня 1915 года дванаццаць народных дамоў і адкрываць штогод па тры новыя (да 1919 года ўключна). Аднак да кастрычніка [[1917]] года былі адкрыты толькі дзве ўстановы. У [[Масква|Маскве]] народныя дамы так і не сталі буйнымі асветніцкімі цэнтрамі, не змаглі прыцягнуць вялікую колькасць наведвальнікаў, нягледзячы на нізкія расцэнкі і бясплатныя праграмы.

== Вядомыя народныя дамы ==

=== Расія ===
[[Файл:Народный дом Николая II.jpeg|thumb|right|270px|Народны дом Мікалая II (Санкт-Пецярбург).]]
* [[Санкт-Пецярбург]]:
** {{нп3|Народны дом Мікалая II||ru|Народный дом Николая II}} (1900), у аснове будынка — канструкцыі архітэктара {{нп3|Аляксандр Ніканаровіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава|ru|Померанцев, Александр Никанорович}}, перабудаваны
** Опера Народнага дома (1912), архітэктар {{нп3|Рыгор Іпалітавіч Люцэдарскі|Р. І. Люцэдарскі|ru|Люцедарский, Григорий Ипполитович}}. З 1950-х гадоў — Ленінградскі мюзік-хол
** Народны дом-чытальня імя {{нп3|Эмануіл Людвігавіч Нобель|Нобеля|ru|Нобель, Эммануил Людвигович}} на {{нп3|Лясны праспект (Санкт-Пецярбург)|Лясным праспекце|ru|Лесной проспект (Санкт-Петербург)}} (1901), архітэктар {{нп3|Роберт-Фрыдрых Мельцэр|Р. Ф. Мельцэр|ru|Мельцер, Роберт-Фридрих}}[http://all-photo.ru/empire/index.ru.html?big=on&amp;img=14686&amp;id=14684] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230114060646/http://all-photo.ru/empire/index.ru.html?big=on&amp;img=14686&amp;id=14684 |date=14 студзеня 2023 }}
** Лігаўскі народны дом імя {{нп3|Соф’я Уладзіміраўна Паніна|С. У. Панінай|ru|Панина, Софья Владимировна}} (1903) — ДК чыгуначнікаў
* [[Масква]]:
** {{нп3|Палац на Яўзе|Увядзенскі народны дом|ru|Дворец на Яузе}} (1903—1904), архітэктар {{нп3|Іларыён Аляксандравіч Іваноў-Шыц|І. А. Іваноў-Шыц|ru|Иванов-Шиц, Илларион Александрович}}, цалкам перабудаваны ў канцы 1940-х гг. Адзіны муніцыпальны народны дом. Акрамя яго, у 1914 годзе існавала 11 незалежных народных дамоў.
* [[Уфа]]:
** {{нп3|Аксакаўскі народны дом||ru|Аксаковский народный дом}} (1909—1914), архітэктар П. П. Рудаўскі, дабудаваны ў 1928—1935. У будынку размяшчаецца {{нп3|Башкірскі тэатр оперы і балета|Башкірскі дзяржаўны тэатр оперы і балета|ru|Башкирский театр оперы и балета}}.
* [[Чалябінск]]:
** {{нп3|Чалябінскі народны дом||ru|Челябинский народный дом}} (1903). У будынку размяшчаецца {{нп3|Чалябінскі маладзёжны тэатр|Чалябінскі дзяржаўны маладзёжны тэатр|ru|Челябинский молодёжный театр}}.
* [[Барнаул]]:
** Барнаульскі народны дом — цяпер у будынку размешчана {{нп3|Дзяржаўная філармонія Алтайскага краю|краявая філармонія|ru|Государственная филармония Алтайского края}}.
* [[Бійск]]:
** Бійскі народны дом — сёння размяшчаецца {{нп3|Бійскі гарадскі драматычны тэатр|Драматычны тэатр|ru|Бийский городской драматический театр}}.
* [[Варонеж]]:
** {{нп3|Народны дом (Варонеж)|Народны дом|ru|Народный дом (Воронеж)}} — разбураны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

=== Украіна ===
* [[Кіеў]]:
** {{нп3|Лук’янаўскі народны дом||ru|Лукьяновский народный дом}} (1902), пасля 1917 года — клуб трамвайшчыкаў.
** {{нп3|Траецкі народны дом||ru|Троицкий народный дом}} (1902), з 1934 года — {{нп3|Кіеўскі тэатр аперэты|тэатр аперэты|ru|Киевский театр оперетты}}.
* [[Львоў]]:
** {{нп3|Рускі народны дом (Львоў)|Народны дом|ru|Русский народный дом (Львов)}} — адна з галіцка-рускіх арганізацый.

Першы Народны Дом у Львове быў збудаваны ў 1851—1854 гг. і меў назву ''«Руський Народный Дом»''. Усяго ў [[Галіцыя|Галіцыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] было пабудавана больш за 500 Народных Дамоў. Да гэтага часу захаваліся Каламыйскі, Стрыйскі, Явараўскі, Перамышльскі (цяпер тэрыторыя Польшчы), Баршчэўскі і некаторыя іншыя Народныя Дамы. У Львоўскім Народным Доме, пабудаваным на руінах кляштара трынітарыяў, знаходзяцца воінскія ўстановы.

=== Казахстан ===
* [[Кастанай]]:
** Народны дом (1886), з 2008 года працуе Упраўленне культуры акімата [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай вобласці]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://kraeved-kst.kz/ru/pamyatniki-mestnogo-znacheniya/o-regione/pamiatniki-istorii-i-kultury-goroda-kostanaia-mestnogo-znacheniia/byvshii-narodnyi-dom-upravlenie-kultury-akimata-kostanaiskoi-oblasti.html|title=Бывший «Народный дом» (Управление культуры акимата Костанайской области)|website=kraeved-kst.kz|accessdate=2020-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200729084718/http://kraeved-kst.kz/ru/pamyatniki-mestnogo-znacheniya/o-regione/pamiatniki-istorii-i-kultury-goroda-kostanaia-mestnogo-znacheniia/byvshii-narodnyi-dom-upravlenie-kultury-akimata-kostanaiskoi-oblasti.html|archivedate=29 ліпеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Усць-Каменагорск]]:
** У былым будынку Народнага дома сёння працуе {{нп3|Усходне-Казахстанскі тэатр драмы імя Жамбыла|Усходне-Казахстанскі абласны тэатр драмы імя Жамбыла|ru|Восточно-Казахстанский театр драмы имени Жамбыла}}.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Москва начала века / авт.-сост. О. Н. Оробей, под ред. О. И. Лобова. — М.: O-Мастеръ, 2001. — С. 367—368. — 701 с. — (Строители России, XX век). — ISBN 5-9207-0001-7.
* Рябков В. М. Антология форм праздничной и развлекательной культуры России (XVII — начало XX вв.): уч.пособие / В. М. Рябков. — Чел.акад.культуры и искусств. — Челябинск, 2006. — 706 с.
* Виноградов А. П. История культурно-просветительской работы в СССР − 1970. — 246 с.
* Соколов А. Д. [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Sokolov_Narodniy_dom/index.html Народный дом, его значение и устройство] / А. Д. Соколов и С. С. Сикорский. — Омск : Тип. Союза кооператив. об-ний Зап. Сибири «Центросибирь», 1919
* Соловьев В. С. [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Solov'ev_Tezisy/index.html О сети народных домов или основной сети внешкольных учреждений и об общих принципах ее построения] : тезисы доклада / В. С. Соловьев. — Омск : [б. и.], 1920
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>pl2mujo9q3in8fqk28vywpqi378axz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Бачыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729486</id>
    <revision>
      <id>5189885</id>
      <parentid>5084379</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38018" sha1="62ta4gm5frm03v7apwl0d0nquepcw05" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бачыла}}
{{Музыкант}}
'''Міхаіл Бачыла''', поўнае імя '''Міхаіл Анатолевіч Бачыла''' ({{lang2|en|pl|Mikhail Bachyla}}, {{lang-ru|Михаил Бачило}}; нар. {{ДН|31|07|1994}}, {{МН|Мінск}}, [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]]) — беларускі і польскі [[труба]]ч, міжнародны саліст. З 2017 года працуе ў {{нп5|Сімфанічны аркестр «Sinfonia Iuventus» імя Ежы Сэмкова|сімфанічным аркестры «Sinfonia Iuventus» імя Ежы Сэмкова|pl|Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus}} ([[Польшча]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/team/trumpets/mikhail-bachyla/|title=Mikhail Bachyla|website=Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus|access-date=2024-01-15|archive-date=16 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116133122/https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/team/trumpets/mikhail-bachyla/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belta.by/events/view/chas-baroka-s-unikalnym-instrumentom-ispolnit-molodoj-duet-v-vitebskoj-filarmonii-362431-2019/|title=&quot;Час барока&quot; с уникальным инструментом исполнит молодой дуэт в Витебской филармонии|website=Белта|date=2019-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=pfbid0333Zuqjbui81CNQaMXM4wgUb3nzM89UN4yUkMFVqbgf2X1k2jbEpaCB9ESYbJeVCVl&amp;id=115745881837395|title=Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus im. Jerzego Semkowa c Michał Baczyło|website=Facebook}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/orkiestra-en/|title=Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus|author=Orchestra|website=Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=26 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226013106/https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/orkiestra-en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску 31 ліпеня 1994 года. Маці і дзед па маці — музыкі. У 2013 годзе скончыў [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|Гімназію-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка]] ў Мінску&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{артыкул
|аўтар = Светлана Шидловская
|загаловак = Я - оркестр!
|арыгінал = 
|спасылка = https://minsknews.by/wp-content/uploads/2017/08/MK_20170822.pdf
|выданне = Минский курьер
|тып = 
|месца = 8
|год = 2017
|том = 
|нумар = 92 (3016)
|старонкі = 7
|ref = Шидловская
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190306110151/https://minsknews.by/wp-content/uploads/2017/08/MK_20170822.pdf
|archivedate = 6 сакавіка 2019
}}&lt;/ref&gt;.

Тры гады навучаўся на аркестравым факультэце кафедры медных духавых і ўдарных інструментаў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] (клас прафесара {{нп5|Мікалай Міхайлавіч Волкаў (музыкант)|М. М. Волкава|ru|Волков, Николай Михайлович (музыкант)}})&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2017/8/24/260725/|title=Музыканты: Тратим 20 лет на учебу, а потом получаем, как уборщик без образования|website=Хартыя’97 www.charter97.org|date=2017-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, у 2017 годзе скончыў [[Кракаўская музычная акадэмія|Кракаўскую музычную акадэмію]] (клас прафесара {{нп5|Беныдыкт Матусік|Беныдыкта Матусіка|pl|Benedykt Matusik}})&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/amuz.krakow/photos/a.480532658664992/1337019863016263|title=Akademia Muzyczna im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie|website=Facebook}}&lt;/ref&gt;, затым — магістратуру ў {{нп5|Музычная акадэмія імя Фелікса Нававейскага ў Быдгашчы|Музычнай акадэміі імя Фелікса Нававейскага ў Быдгашчы|pl|Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy}} (Польшча) па класе натуральнай трубы (клас прафесара Томаша Слюсарчыка (''Tomasz Ślusarczyk'') і выкладчыка Міхала Тыраньскага (''Michał Tyrański'')), дактарнатуру Музычнай акадэміі імя Караля Ліпінскага ва Уроцлаве па салістычным профілі выканаўства на трубе (клас прафесара Аляксандра Кобуса (Aleksander Kobus)). Грае на музычных інструментах — труба натуральная (барокавая); труба ўсіх строяў Сі-бемоль, До, Рэ/Мі-бемоль; {{нп5|Труба-пікала|труба-пікала|ru|труба-пикколо}}; [[Карнет (музычны інструмент)|карнет]]; {{нп5|Флюгельгорн|флюгельгорн|ru|Флюгельгорн}}; [[фартэпіяна]].

== Творчая дзейнасць ==
Музычныя калектывы:
* 2013—2014 гады — Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь «Нацыянальны акадэмічны аркестр сімфанічнай і эстраднай музыкі» (цяпер Заслужаны калектыў «Нацыянальны акадэмічны канцэртны аркестр Беларусі імя [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг|М. Я. Фінберга]]»), артыст аркестра другой катэгорыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://orchestra.by/blr/kalekty%d1%9e/|title=Калектыў – Национальный Академический концертный оркестр Беларуси|access-date=2024-01-15|url-status=dead|archive-date=3 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203073918/https://orchestra.by/blr/kalekty%D1%9E/}}&lt;/ref&gt;;
* 2014—2016 гады — беларускі кавер-бэнд «Дзеці Падзямелля»&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://news.tut.by/culture/514168.html|title=От минских переходов до &quot;Карнеги холл&quot;. История студента-трубача, которого можно услышать на улице|author=Евгений Карпов|website=TYT.BY|date=2016-10-06|accessdate=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008093543/http://news.tut.by/culture/514168.html|archivedate=8 кастрычніка 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://levardo.com/profile/podzemelya-igor-2385850411&lt;/ref&gt;;
* 2015—2016 гады — Нью-Ёркскі маладзёжны аркестр ''YPHIL-International Youth Philharmonic Orchestra''. На праслухоўванні ў склад аркестра прымалі ўдзел больш за 1000 музыкаў з больш за 70 краін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://yphil.org/#about|title=About|website=YPHIL International Youth Philharmonic Orchestra|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=5 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105113046/https://yphil.org/#about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://yphil.org/#orchestra|title=YPHIL Youth Philharmonic Orchestra|date=2015|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=5 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105113046/https://yphil.org/#orchestra|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Выступы на сцэнах канцэртных залаў ''{{нп5|Symphony Space||en|Symphony Space}}'', «Дэвід-Гэфен-хол» і [[Карнегі-хол|«Карнэгі-хол»]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;;
* 2014—2019 гады — ''{{нп5|I, Culture Orchestra|I, Culture Orchestra|pl|I, Culture Orchestra}}''&lt;ref&gt;Вынікі праслухоўвання 2014 — https://web.archive.org/web/20141021145505/http://www.orchestra.iam.pl/news-2/ico-2014-audition-results/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Вынікі праслухоўвання 2015 — {{Cite web|lang=pl|url=http://www.brasserwis.pl/wyniki-przesluchan-do-i-culture-orchestra/|title=Wyniki przesłuchań do I Culture Orchestra|website=brasserwis.pl|date=2015-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Вынікі праслухоўвання 2017 https://web.archive.org/web/20170920081500/http://www.orchestra.culture.pl/news-2/ico-2017-audition-results&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Вынікі праслухоўвання 2018 — https://web.archive.org/web/20220520094827/https://culture.pl/pl/wydarzenie/znamy-wyniki-przesluchan-i-szczegoly-letniej-trasy-i-culture-orchestra-w-2018-roku&lt;/ref&gt;. Аркестр створаны ў 2011 годзе Інстытутам Адама Міцкевіча ({{lang-pl|Adam Mickiewicz Institute}}) пры Міністэрстве культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы, складаецца з маладых музыкаў Польшчы і краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]]. Місія калектыву — падтрыманне пазітыўных змен у культурным і сацыяльным развіцці краін [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і [[Закаўказзе|Паўднёвага Каўказа]], прадстаўляць мерапрыемствы найвышэйшай музычнай якасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://auditions.orchestra.culture.pl/about/en|title=I, CULTURE ORCHESTRA Auditions|website=web.archive.org|date=2018-11-07|access-date=2024-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181107011708/http://auditions.orchestra.culture.pl/about/en|archivedate=7 лістапада 2018|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.terazteatr.pl/aktualnosci/i-culture-orchestra-wybrana,1779|title=I, Culture Orchestra wybrana!|website=TerazTeatr|date=2015-05-18}}&lt;/ref&gt;. У Беларусі першы канцэрт ''I, Culture Orchestra'' адбыўся 27 жніўня 2012 года ў Беларускай дзяржаўнай філармоніі, дырыжыраваў 19-гадовы Ільіч Рывас ([[Венесуэла]]). У праграме — Чайкоўскі, Шыманоўскі, Дворжак, Рэспігі. З таго часу аркестр паспеў выступіць на прэстыжнейшых канцэртных пляцоўках Еўропы і свету — {{нп5|Эдынбургскі міжнародны фестываль|Эдынбургскім міжнародным фестывалі|en|Edinburgh International Festival}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-i-culture-orchestra-uniting-troubled-countries-through-music-tx2wcnsqdp9|title=The I, Culture Orchestra: uniting troubled countries through music|first=Neil|last=Fisher|date=2024-01-15|access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;, у {{нп5|Берлінская філармонія|Берлінскай філармоніі|de|Berliner Philharmonie}}, у Каралеўскай фестывальнай зале ў [[Лондан]]е і іншых&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/na-vselenskom-yazyke-muzyki.html|title=На площади перед Ратушей выступил Международный молодежный оркестр I, CULTURE Orchestra|author=Юлия Андреева|website=Беларусь сегодня|date=2017-08-30}}&lt;/ref&gt;;
* 2018—2019 гады — запрошаны трубач аркестры Pan-European Philharmonia&lt;ref&gt;Peter Tiboris leads the Pan-European Philharmonia of Warsaw in a performance of Tchaikovsky’s [https://www.youtube.com/watch?v=80-oqR8ZTwA&amp;t=802s Symphony No. 5 on April 25, 2018 in Warsaw]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Pan-European Philharmonia of Warsaw Peter Tiboris, Music Director and Conductor Ludwig van Beethoven: [https://www.youtube.com/watch?v=0H4mL8YTGiE Symphony No. 7 in A major, Op. 92]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Pan-European Philharmonia of Warsaw Peter Tiboris, Music Director and Conductor Pyotr Ilyich Tchaikovsky: [https://www.youtube.com/watch?v=l7FihlGbSSg Symphony No. 4 in F minor, Op. 36 Recorded live on April 18, 2019] Polish Radio Witold Lutoslawski Concert Studio, Warsaw, Poland Jakub Fiebig, Executive Producer&lt;/ref&gt;;
* 2019 год — польскі аркестр ''Santander Orchestra''&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.santander.pl/ws-santanderorchestra/?fbclid=IwAR04QgRGHf7alEUw39fbu57Eor0PbogJ_SmYGgEtENlc7SNNy9hJ0CVR554#/edycje/2019|title=Skład orkiestry|website=Santander Orchestra}}&lt;/ref&gt;;
* 2019—2022 гады — запрошаны трубач аркестры {{нп5|Польская каралеўская опера|Польскай каралеўскай оперы|pl|Polska Opera Królewska}};
* 2021—2024 гады — запрошаны трубач аркестры Вармінска-Мазурскай філармоніі імя Фелікса Нававейскага ў Ольштыне;
* 2021—2024 гады — канцэртмайстар групы труб і галоўны запрошаны трубач аркестры Гожаўскай філармоніі ([[Гожаў Велькапольскі]], Польшча)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.filharmoniagorzowska.pl/pl/muzycy|title=Myzycy|website=Filharmonia Gorzowska|date=2022-01-25|accessdate=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125120637/https://www.filharmoniagorzowska.pl/pl/muzycy|archivedate=25 студзеня 2022|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://wnet.fm/broadcasts/magazyn-wnet/page/7/ Радыё Унэт — 15.12.2021 r. II by Radio WNET] / 1:05:13 — 1:14:05&lt;/ref&gt;;
* з 2023 года — запрошаны трубач аркестра {{нп5|Варшаўская камерная опера|Варшаўскай камернай оперы|pl|Warszawska Opera Kameralna}}&lt;ref&gt;https://operakameralna.pl/event/the-telephone-th-medium/&lt;/ref&gt;;
* з 2023 года — першы трубач аркестра Калішскай філармоніі (Каліш, Польшча)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://filharmoniakaliska.pl/info/sklad-orkiestry-symfonicznej-filharmonii-kaliskiej|title=Skład Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Kaliskiej|website=filharmoniakaliska.pl|access-date=2024-12-03}}&lt;/ref&gt;;
* 2023—2025 гады — галоўны саліст групы труб сімфанічнага аркестра Судэцкай філармоніі (Валбжых, Польшча)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://filharmoniasudecka.pl/nasza-orkiestra/|title=Filharmonia Sudecka - skład orkiestry|website=Filharmonia Sudecka|date=2024-10-28|access-date=2025-06-18|archive-date=18 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250618020014/https://filharmoniasudecka.pl/nasza-orkiestra/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://filharmoniasudecka.pl/mikhail-bachyla/|title=Mikhail Bachyla|website=Filharmonia Sudecka|date=2024-11-25|access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;;
* з 2017 года — аркестр ''Sinfonia Iuventus'', артыст аркестра (труба); з 1 чэрвеня 2022 года па 1 верасня 2024 года — кіраўнік групы духавых інструментаў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/orkiestra-en/|title=Архіўная копія|archive-url=https://web.archive.org/web/20240818085149/https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/orkiestra-en/|archive-date=26 снежня 2022|access-date=18 жніўня 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* з 2025 года — запрошаны трубач аркестра Балтыйскай філармоніі імя Фрыдэрыка Шапэна ў Гданьску.
* з 2025 года — запрошаны трубач аркестра Нацыянальнага форуму музыкі (NFM - Filharmonia Wrocławska).

=== У складзе ''International Youth Philharmonic Orchestra'' ===
Першы выступ аркестра адбыўся ў верасні 2015 года ў зале ''Peter Norton «Symphony Space»'', другое — на Геральд-скверы, трэцяе — на Таймс-скверы, чацвёртае — у холе Нью-Ёркскага ўніверсітэта ''«NYU’s Skirball Hall»'', пятае — ''Bowling Green Park'', [[Уол-стрыт]], шостае — у Нью-Ёркскай публічнай бібліятэцы на Пятай авеню, самае апошняе — у Карнэгі-холе. Усе рэпетыцыі і канцэрты былі зняты, выпушчаны і распаўсюджаны як дакументальны фільм для тых, хто не змог быць на гэтых мерапрыемствах&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.averagesocialite.com/average-socialite//2015/08/yphil-presents-seven-epic-concerts.html|title=YPHIL presents Seven Epic Concerts Concert for Global Peace, NYC|website=Average Socialite|date=2015-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&amp;v=dpqa0xxlsy0&amp;fbclid=IwAR324f4BUih_TiB49q7Nw8HObMIYGQmYEskjxmnRQS9FhXppHqcLzV1nSHI#|title=YPHIL INTERNATIONAL PHILHARMONIC ORCHESTRA|website=Youtube|date=2017-10-24}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе ''I, Culture Orchestra'' ===
25 кастрычніка 2018 года адбылося выступленне аркестра ў {{нп5|Цэнтр прыгожых мастацтваў (Брусель)|Цэнтры прыгожых мастацтваў|en|Centre for Fine Arts, Brussels}} у [[Брусель|Бруселі]]. У праграме — Стравінскі, [[Кшыштаф Пендарэцкі|Пендарэцкі]], Шыманоўскі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.bozar.be/sites/default/files/efficy/documents/2186245_1025_iculture_orchestra_low.pdf|title=I, CULTURE ORCHESTRA|website=Bozar|date=2018-10-25}}&lt;/ref&gt;. 29 кастрычніка 2018 года — выступленне з такой жа праграмай у Вялікай зале Эльбскай філармоніі, [[Германія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=de|url=https://d3c80vss50ue25.cloudfront.net/media/filer_public/0f/0f/0f0f7149-43ff-4561-886b-7a4ef3799cf7/2018-10-29_programmheft_i_culture_orchestra.pdf|title=Polen I, Culture Orchestra|date=2018-10-29}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе ''Santander Orchestra'' ===
У красавіку 2019 года ў складзе аркестра выступіў у «Незвычайным канцэрце»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://filharmonia-slaska.eu/production/nadzwyczajny-koncert-santander-orchestra/|title=Nadzwyczajny koncert Santander Orchestra|website=Filharmonia Śląska|date=2019-04-06}}&lt;/ref&gt;, на фестывалі «Бетховен і рамантычная песня»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://szwarcman.blog.polityka.pl/2019/04/08/festiwal-piesni-sie-rozpoczal/?fbclid=IwAR3wcZVgA2qMtFn-1eq4mO8nRgi6N-cUbBqB2s_EoBCrRpVcozsD3rJ6HSU|title=Festiwal pieśni się rozpoczął|author=Dorota Szwarcman|date=2019-04-19}}&lt;/ref&gt; і на XXIII Велікодным фестывалі імя [[Людвіг ван Бетховен|Людвіга ван Бетховена]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://beethoven.org.pl/festiwal/xxiii-wielkanocny-festiwal-ludwiga-van-beethovena/recenzje/|title=Santander Orchestra gościem festiwalu|website=Beethoven Festiwal|date=2019|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=6 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106141404/http://beethoven.org.pl/festiwal/xxiii-wielkanocny-festiwal-ludwiga-van-beethovena/recenzje/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе аркестра ''Sinfonia Iuventus'' ===
У кастрычніку 2017 года ўдзельнічаў у прэм’ерным выкананні рэлігійнай оперы «Маісей» [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|Антона Рубінштэйна]] ў {{нп5|Нацыянальная філармонія (Польшча)|Нацыянальнай філармоніі|pl|Filharmonia Narodowa}} ў Варшаве. Мерапрыемства арганізавана пад патранатам Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы і польскай нацыянальнай камісіі па справах [[ЮНЕСКА]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sinfoniaiuventus.pl/modern-world-premiere-of-the-religious-opera-moses-by-anton-rubinstein/|title=Modern world premiere of the religious opera „Moses” by Anton Rubinstein|website=Sinfonia Iuventus|date=2017-10-15|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=6 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106124046/https://sinfoniaiuventus.pl/modern-world-premiere-of-the-religious-opera-moses-by-anton-rubinstein/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

20 лютага 2021 года адбыўся анлайн-канцэрт ''«The Rite of Brass»'' з удзелам аркестра ''Sinfonia Iuventus'' і запрошаных салістаў. Трансляцыя адбывалася з вялікай залы Канцэртнай студыі польскага радыё імя [[Вітольд Лютаслаўскі|Вітольда Лютаслаўскага]] на канале [[YouTube]] і на сайце аркестра ''Sinfonia Iuventus''. Канцэрт працягваўся больш за гадзіну, рэпертуар складаўся амаль выключна з твораў для медных духавых інструментаў. Фінальным нумарам праграмы стаў «Канцэрт для трубы з аркестрам» [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аляксандра Аруцюняна]] ў выкананні Міхаіла Бачылы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://ruchmuzyczny.pl/article/840|title=O czym TRĄBIĄ w internecie?|website=Ruch Muzyczny|date=2021-02-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.polmic.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7850:polska-orkiestra-sinfonia-iuventus-the-rite-of-brass&amp;catid=84&amp;lang=en&amp;Itemid=51|title=Polish Sinfonia Iuventus Orchestra: The rite of brass|website=Polish Music Information Centre POLMIC|date=2021-02-20|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=2 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102110031/https://www.polmic.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7850:polska-orkiestra-sinfonia-iuventus-the-rite-of-brass&amp;catid=84&amp;lang=en&amp;Itemid=51|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

14 мая 2023 года ў вялікай актавай зале Каралеўскага замка ў Варшаве адбыўся канцэрт ''«Гендэль. Канцэрт барокавай музыкі»'' з удзелам аркестра ''Sinfonia Iuventus'' пад кіраўніцтвам брытанскага дырыжора Пола Эсвуда і салісткі Філіпы Хідэ&lt;ref&gt;https://www.philippahydesoprano.com/Biography.php&lt;/ref&gt; (сапрана). Канцэрт працягваўся больш двух гадзін, рэпертуар складаўся выключна з твораў [[Георг Фрыдрых Гендэль|Георга Фрыдрыха Гендэля]]. Фінальным нумарам праграмы была арыя з яго араторыі «{{нп5|Самсон (Гендэль)|Самсон|en|Samson_(Handel)}}» «Let The Bright Seraphim» для сапрана і трубы з камерным аркестрам у выкананні Філіпы Хідэ, Міхаіла Бачылы і аркестра ''Sinfonia Iuventus''&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uwOudFXQjvg Mikhail Bachyla &amp; Philippa Hyde — G.Händel «Let the Bright Seraphim» | Live Concert at Royal Castle]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2023-05-16|date=2023-03-08|lang=en-GB|title=HÄNDEL. BAROQUE MUSIC CONCERT|url=https://sinfoniaiuventus.pl/handel-baroque-music-concert/|website=Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus|archive-date=16 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516174318/https://sinfoniaiuventus.pl/handel-baroque-music-concert/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і прэміі ==
* 2008 — V Маладзёжныя Дэльфійскія гульні дзяржаў-удзельніц СНД; намінацыя «Труба, сольнае выкананне, узроставая група 10-16 гадоў», сярэбраны медаль (II месца)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delphic.games/games/cis/fifth/pobediteli/|title=Победители и призеры|website=Пятые молодежные Дельфийские игры государств-участников СНГ|date=2008}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://jdmd.narod.ru/news2008.html 5-е молодежные Дельфийские игры стран СНГ в Минске в 2008 году.]&lt;/ref&gt;
* 2015 — VI Міжнародны конкурс маладых выканаўцаў на духавых і ўдарных інструментах «Сурми Буковини», [[Чарнаўцы]], Украіна; старэйшая ўзроставая група, I месца&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=http://www.bukcentre.cv.ua/nasha-robota/774-vi-mizhnarodnij-konkurs-yunikh-vikonavtsiv-na-dukhovikh-ta-udarnikh-instrumentakh-surmi-bukovini-2015.html|title=VІ Мiжнародний конкурс юних виконавцiв на духових та уданих iнструентах «Сурми Буковини-2015»|website=Буковиньский центр культури i мистецтва|date=2015-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 — лаўрэат міжнароднага конкурсу маладых трубачоў у рамах Стыпендыяльнай праграмы ''«Yamaha Music Gulf FZE Scholarship Program»'', фінал якой праходзіў 14 лютага ў [[Дубай (горад)|Дубаі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. У конкурсе прынялі ўдзел 39 студэнтаў вышэйшых музычных устаноў адукацыі з [[Афрыка|Афрыкі]], Блізкага Усходу і краін СНД. У фінале Міхаіл Бачыла выканаў «Санаціну для трубы» французскага кампазітара {{нп5|Жан Франсэ|Жана Франсэ|ru|Франсе, Жан}}; узнагароджаны стыпендыяй у памеры 1000 долараў (агулам стыпендыю атрымалі 5 з 16 фіналістаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://news.tut.by/culture/485383.html|title=Три трубача из Академии музыки стали финалистами международной программы в Дубае|author=Евгений Карпов|website=TUT.BY|date=2016-02-19|accessdate=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113031648/http://news.tut.by/culture/485383.html|archivedate=13 лістапада 2016|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=et|url=https://muz.by/muzblog/blog/obnovleno-srazu-tri-belorusskikh-trubacha-poedut-v-dubay-na-konkurs-yamaha/|title=ОБНОВЛЕНО! Сразу три белорусских трубача поедут в Дубай на конкурс YAMAHA|website=Магазин «MUZ.by»|date=2016-02-15}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 — лаўрэат Міжнароднага фестывалю кавер-бэндаў у складзе кавер-бэнда «Дзеці Падзямелля» ў [[Ваўкавыск]]у, Беларусь&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vgdk.by/novosti/item/festival-kaver-bendov-2016.html|title=Фестиваль кавер-бэндов – 2016|website=ГУК &quot;Волковысский городской Дом культуры&quot;|date=2016-06-26|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=3 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103132039/https://vgdk.by/novosti/item/festival-kaver-bendov-2016.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 — VII Міжнародны конкурс імя Мірона Старавецкага, [[Цярнопаль]], Украіна. Намінацыя «Трубачы-прафесіяналы ва ўзросце да 30 гадоў», III прэмія&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=http://starovetskyi.in.ua/winners.html|title=Міжнародний конкурс ім. Мирона Старовецького|date=2021-05-23|access-date=8 студзеня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221127192617/http://starovetskyi.in.ua/winners.html|archivedate=27 лістапада 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/amuz.krakow/photos/a.480532658664992/1337019863016263|title=Gratulacje|author=Akademia Muzyczna im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie|website=Facebook}}&lt;/ref&gt;.
* 2023 — X Агульнапольскі фестываль трубачоў у Калішы, Польшча. Конкурс ў намінацыі «Аркестровага выканаўства», адкрытая катэгорыя, III месца.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.psm.kalisz.pl/historia-ogolnopolskiego-festiwalu-trebaczy/|title=Historia Ogólnopolskiego Festiwalu Trębaczy - Strona 10 z 10|website=Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia im. Henryka Melcera w Kaliszu|access-date=2024-01-14}}&lt;/ref&gt;
* 2024 — лаўрэат стыпендыяльнай праграмы для маладых дзеячаў мастацтва з выдатнымі дасягненні ''«Młoda Polska 2024»'', адбор у яе праходзіў з лістапада 2023 да красавіка 2024 года ў Нацыянальным цэнтры культуры ў Варшаве. У праграме бралі ўдзел 886 дзеячоў мастацтва ў такіх намінацыях як фільм, музыка, літаратур, у т. л. журналістскі рэпартаж, выяўлечнае мастацтва, у т. л. фатаграфія, танец і тэатр. У намінацыі музыка з 65 кандыдатаў заяўка Міхаіла Бачылы заняла першае месца; узнагароджаны стыпендыяй Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы памерам 55 000 злотых, агулам стыпендыі атрымалі 107 дзеячаў мастасцтва з 886 кандыдатаў.&lt;ref&gt;https://www.nck.pl/upload/2024/04/mloda-polska-2024-laureaci.pdf&lt;/ref&gt;

== Дыскаграфія ==
Браў удзел у запісе наступных выдадзеных кампакт-дыскаў:
* [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] — ''I, Culture Orchestra.'' Shostakovich • Karayev. Conductor — {{Нп5|Кірыл Іванавіч Карабыць|Kirill Karabits|uk|Карабиць Кирило Іванович}} &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20141006084715/http://www.orchestra.iam.pl/news-2/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.discogs.com/release/23762246-I-Culture-Orchestra-Shostakowich-Karayev&lt;/ref&gt;
* [[2016 год у гісторыі музыкі|2016]] — Final Audition Yamaha Music Gulf FZE 2015/2016.
* [[2017]] — Zarębski: Danses Galiciennes, Lutosławski. ''I, Culture Orchestra &amp; {{Нп5|Андрэй Віктаравіч Барэйка|Andrey Boreyko|ru|Борейко, Андрей Викторович}}''&lt;ref&gt;https://www.amazon.com/Zarebski-CULTURE-ORCHESTRA-ANDREY-BOREYKO/dp/B07F57K3QY&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.prestomusic.com/classical/products/8507129--zarebski-danses-galiciennes-lutos-awski-concerto-for-orchestra&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.music-island.pl/opisplyty-NIFCCD+055.html&lt;/ref&gt;
* [[2018 год у гісторыі музыкі|2018]] — ''Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus, Chór Filharmonii Narodowej''. Anton Rubinstein: Moses.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/discography-and-reviews/anton-rubinsteinmoses/ |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2023 |archive-date=16 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116133119/https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/discography-and-reviews/anton-rubinsteinmoses/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[2019 год у гісторыі музыкі|2019]] — ''The Jerzy Semkow Polish Sinfonia Iuventus Orchestra''. Polish Overtures and Concertos of the 20-th and 21-th centuries.&lt;ref&gt;https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/discography-and-reviews/polish-overtures-and-concertos-of-the-20th-and-21st-centuries/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sklep.polskieradio.pl/pl/p/Sinfonia-Iuventus-Polskie-uwertury-i-koncerty-XX-i-XXI-wieku-CD/1170&lt;/ref&gt;
* 2019 — ''The Jerzy Semkow Polish Sinfonia Iuventus Orchestra''. [[Кшыштаф Пендарэцкі|Krzysztof Penderecki]]: Concerto’s vol. 8.&lt;ref&gt;https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/discography-and-reviews/krzysztof-penderecki-concertos-vol-8/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://en.dux.pl/penderecki-concertos-vol-8-frackiewicz-dus.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.discogs.com/de/release/24162641-Penderecki-Maciej-Frąckiewicz-Bartłomiej-Duś-Jerzy-Semkow-Polish-Sinfonia-Iuventus-Orchestra-Maci&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://audio.com.pl/muzyka/recenzje/klasyczna/27748-krzysztof-penderecki-concertos-vol-8&lt;/ref&gt;
* 2019 — ''The Jerzy Semkow Polish Sinfonia Iuventus Orchestra''. Krzysztof Penderecki: Concerto’s vol. 9.&lt;ref&gt;https://sinfoniaiuventus.pl/sinfonia-iuventus-en/discography-and-reviews/krzysztof-penderecki-concertos-vol-9/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://en.dux.pl/penderecki-concertos-vol-9-bogdanovic-ishizaka.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.discogs.com/de/release/24161468-Penderecki-Maja-Bogdanović-Danjulo-Ishizaka-Andrzej-Ciepliński-Jerzy-Semkow-Polish-Sinfonia-Iuvent&lt;/ref&gt;
* 2022 — ''Sinfonia Iuventus''. Richard Williams&lt;ref&gt;[https://www.richardmusic.com/ Richard Williams — composer]&lt;/ref&gt; — Frozen: Trailer, Main Theme, Credits. Conductor — Marek Wroniszewski (аудыёзапісы да відэа гульні — House Flipper 2)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=aOQCo2rLpdU House Flipper 2 — Official Gameplay Trailer 2022]&lt;/ref&gt;
* 2023 — ''The Jerzy Semkow Polish Sinfonia Iuventus Orchestra''. Krzysztof Penderecki: Concerto’s vol. 10 [Special Edition]. Conductor Maciej Tworek&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://sinfoniaiuventus.pl/krzysztof-penderecki-concertos-vol-10/|title=Krzysztof Penderecki - Concertos vol. 10|website=Polska Orkiestra Sinfonia Iuventus|access-date=2024-06-15}}&lt;/ref&gt;

== Сям’я ==
* Маці — Таццяна Паўлаўна Роман (нар. 7.01.1961), выкладчыца па класе {{нп5|Домра|домры|ru|Домра}} ў Дзіцячай музычнай школе мастацтваў № 8 імя Р. Р. Шырмы горада Мінска&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dmshi8.by/team/roman-tatjana-pavlovna/ |title=Архіўная копія |access-date=12 сакавіка 2023 |archive-date=12 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312102441/https://dmshi8.by/team/roman-tatjana-pavlovna/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Скончыла [[Мінскі дзяржаўны музычны каледж імя М. І. Глінкі|Мінскае музычнае вучылішча імя Глінкі]] (домра) і [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]], працавала артыстам вышэйшай катэгорыі ў Інструментальным ансамблі [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]].
* Дзед — Павел Іванавіч Роман (1932—2006), [[Трамбон|трамбаніст]] духавога аркестра штаба Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=2vcrRU_kO44 Mikhail Bachyla — A. Arutunian Trumpet Concerto | Live Concert at S1 Studio of Polish Radio]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uwOudFXQjvg Mikhail Bachyla &amp; Philippa Hyde — G.Händel «Let the Bright Seraphim» | Live Concert at Royal Castle]

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Бачыла Міхаіл}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Кракаўскай музычнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Польшчы]]</text>
      <sha1>62ta4gm5frm03v7apwl0d0nquepcw05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новы Галівуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>731653</id>
    <revision>
      <id>5190120</id>
      <parentid>4900880</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4491" sha1="3o6zjsba51sn5al0kpb83j8n1h6d82l" xml:space="preserve">[[Файл:Bonnie and Clyde (1967 campus poster).jpg|міні|Афіша фільма «[[Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд]]» (1967), які лічыцца першым фільмам Новага Галівуду.]]
'''Новы Галівуд''' ({{lang-en|New Hollywood}}), таксама вядомы як '''Амерыканская новая хваля''' ({{lang-en|American New Wave}}), або '''Галівудскі Рэнесанс''' ({{lang-en|Hollywood Renaissance}}) — перыяд, або рух у гісторыі [[Кінематограф ЗША|кінематографа ЗША]], які працягваўся з сярэдзіны 1960-х гадоў да пачатку 1980-х. Перыяд вызначаецца дзейнасцю новых кінематаграфістаў, якія паўплывалі на тэматыку [[Фільм|фільмаў]], іх выраб і прасоўванне, а таксама на тое як агулам падыходзілі да вырабу фільмаў буйныя студыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stacker.com/stories/1366/50-best-movies-1970s|title=50 best movies from the 1970s|website=Stacker|access-date=8 лютага 2023|archive-date=21 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121140841/https://stacker.com/stories/1366/50-best-movies-1970s|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У фільмах Новага Галівуду ключавую аўтарскую ролю браў на сябе [[рэжысёр]], а не студыя, чаму паспрыяла адмена {{нп5|Кодэкс Хейса|Кодэкса Хейса|d|Q610292}} ў 1967 годзе. Вызначэнне Новага Галівуду змяняецца ў залежнасці ад аўтара, хтосьці лічыць яго кінематаграфічным рухам, а хтосьці перыядам. Працягласць перыяду таксама выклікае спрэчкі, як і яго цэласнасць, бо некаторыя аўтары дзеляць Новы Галівуд на некалькі асобных рухаў. Фільмы, знятыя прадстаўнікамі Новага Галівуду, стылістычна вызначаюцца значным адхіленнем ад класічных норм. Пасля падзення студыйнай сістэмы і ўздыму [[Тэлебачанне|тэлебачання]] камерцыйны поспех фільмаў паменшыўся.

Назва «Амерыканская новая хваля» звязаная з [[Французская новая хваля|Французскай новай хваляй]] 1950-х і 1960-х гадоў, уплыў якой зазналі амерыканскія рэжысёры, а [[тэорыя аўтарскага кіно]] дала кінематаграфістам значную свабоду, якой не было дагэтуль.

Паспяховымі фільмамі перыяду Новага Галівуду ёсць [[Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд]], [[Выпускнік]], [[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]], [[Ноч жывых мерцвякоў]], [[Дзікая банда]] і [[Бестурботны яздок]], а фільмы, якія праваліліся ў пракаце, у тым ліку [[Нью-Ёрк, Нью-Ёрк (фільм, 1977)|Нью-Ёрк, Нью-Ёрк]], [[Чараўнік (фільм)|Чараўнік]], [[Брама нябёсаў]], [[Яны ўсе смяяліся]], [[Ад усяго сэрца]] сталі заканчэннем Новага Галівуду.

Вядомымі рэжысёрамі Новага Галівуду ёсць [[Стэнлі Кубрык]], [[Раман Паланскі]], [[Фрэнсіс Форд Копала]], [[Марцін Скарсэзэ]], [[Вудзі Ален]], [[Мілаш Форман]], [[Роберт Олтмен]], [[Артур Пен]], [[Пітэр Багданавіч]] і іншыя.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кінематограф ЗША]]
[[Катэгорыя:Гісторыя кіно]]
[[Катэгорыя:Кірункі ў кіно]]
[[Катэгорыя:Мастацтва мадэрнізму]]</text>
      <sha1>3o6zjsba51sn5al0kpb83j8n1h6d82l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Міхайлавіч Страхаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739895</id>
    <revision>
      <id>5189740</id>
      <parentid>5083883</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12443" sha1="qi2t88n5u232k3d1ry288220y5rctu4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Страхаў}}
{{Вучоны}}
'''Мікалай Міхайлавіч Стра́хаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Николай Михайлович Страхов}}; [[15 красавіка]] [[1900]] — [[13 ліпеня]] [[1978]]) — савецкі [[геолаг]], [[літолаг]] і [[геахімік]], доктар геолага-мінералагічных навук (1934), акадэмік [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] (1953). Бацька савецкага вучонага [[Уладзімір Мікалаевіч Страхаў|У. М. Страхава]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе [[Болхаў]] ([[Арлоўская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) у сям’і настаўніка. У 1918—1919 гадах выкладаў на курсах чырвонаармейцаў, з 1919 года — у школе ў Болхаве&lt;ref name=&quot;Літ&quot;&gt;[http://lithology.ru/node/872 Страхов Николай Михайлович // Lithology.ru] {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}}&lt;/ref&gt;. У 1923 годзе паступіў на геолага-геафізічнае аддзяленне фізіка-матэматычнага факультэта [[МДУ|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Універсітэт скончыў у 1928 годзе. У 1928—1929 гадах працаваў у Маскоўскім аддзяленні Геалагічнага камітэта, з 1934 года ў [[Геалагічны інстытут РАН|Геалагічным інстытуце]] [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]]. Адначасова ў 1930—1944 гадах выкладаў [[Расійскі дзяржаўны геолагаразведачны ўніверсітэт імя Серга Арджанікідзэ|Маскоўскім геолагаразведачным інстытуце]] і ў 1936—1937 гадах у [[Расійскі дзяржаўны ўніверсітэт нафты і газу імя І. М. Губкіна|Маскоўскім нафтавым інстытуце]].

== Навуковая дзейнасць ==
Асноўныя працы М. М. Страхава прысвечаны праблемам ўтварэння [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных пародам]] і звязаным з імі [[Карысныя выкапні|карысным выкапням]] ([[Жалезная руда|жалезныя руды]], солі, [[гаручыя сланцы]]). Развіў і абгрунтаваў параўнальна-літалагічны метад тлумачэння ўтварэння старажытных асадкавых адкладаў. Стварыў вучэнне пра тыпы літагенезу ў розных кліматычных зонах і аб стадыях пераўтварэнні ападкавага матэрыялу ў пароды. Распрацаваў важнейшыя палажэнні геахіміі асадкавага працэсу і разгледзеў яе эвалюцыю ў гісторыі [[Зямля (планета)|Зямлі]], тэорыю дыягенезу, галагенезу, гуміднага рудаўтварэння. Устанавіў заканамернасці ўтварэння жалезарудных, карбанатных і іншых фацый. Вывучыў ўплыў фізіка-геаграфічнага ўзаемадзеяння вадазбораў і вадаёмаў сцёку на размеркаванне элементаў у працэсах утварэння асадкавых парод.

Член Міжнароднай асацыяцыі па седыменталогіі з 1966 года&lt;ref name=&quot;ВРЭ&quot;&gt;{{ВРЭ}}&lt;/ref&gt;.

Сярод апублікаванага:
* Задачи и методы исторической геологии — М.-Л.: НКТП, 1932. — 146 стр.
* Историческая геология [Текст] : Учебник для высших педагог. учеб. заведений : Утв. Всес. ком-том по делам высшей школы при СНК СССР. — 2-е изд., испр. и доп. — Москва : Учпедгиз, 1938 (Тип. «Кр. пролетарий»). — 500 с.: ил.; 27 см.
* Геологическое строение и история развития Черного моря, М. ‒ Л., 1938 (разам з [[Андрэй Дзмітрыевіч Архангельскі|А. Д. Архангельскім]])
* Железорудные фации и их аналоги в истории Земли: опут историко-геологического анализа процесса осадконакопления / Л. В. Пустовалов. — М.: Издательство АН СССР, 1947. — 267 с. — 2000 экз.
* Типы литогенеза и их эволюция в истории Земли. — М.: Госгеолтехиздат, 1963. — 535 с., 7 л. схем., карт.: ил., карт.; 27 см.
* Развитие литогенетнческих идей в России и СССР — М., 1971.
* Проблемы геохимии современного океанского литогенеза. — Москва: Наука, 1976. — 298 с.: ил.; 27 см. — (Труды/ АН СССР Геол. ин-т; Вып. 292)
* Основы теории литогенеза. Том 1. Типы литогенеза и их размещение на поверхности Земли. — М.: Издательство АН СССР, 1960. — 212 с.
* Основы теории литогенеза. Том 2. Закономерности состава и размещения гумидных отложений. — М.: Издательство АН СССР, 1960. — 574 с.
* Основы теории литогенеза. Том 3. Закономерности состава и размещения аридных отложений. — М.: Издательство АН СССР, 1962. — 550 с.
* Избранные труды. Общие проблемы геологии, литологии и геохимии / Н. М. Страхов; Академия наук СССР (АН СССР), Отделение геологии, геофизики и геохимии; авт. предисл. В. Н. Холодов. — Москва : Наука, 1983. — 639 с.: ил., карт., 1 л. портр. — Список трудов: с. 29—35.

== Узнагароды ==
* 3 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1953, 1970, 1975);
* 2 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1945, 1960);
* [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1946);
* [[Сталінская прэмія]] 1948 года;
* [[Ленінская прэмія]] 1961 года;
* [[Залаты медаль імя А. П. Карпінскага]] Акадэміі навук СССР (1967);
* медалі.

== Памяць ==
[[File:Academics, Institute of Geology.jpg|thumb|Мемарыяльная дошка на будынку [[Геалагічны інстытут РАН|Геалагічнага інстытута РАН]] у Маскве]]
У гонар М. М. Страхава названы гара ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]], адзін з найбуйнейшых разломаў у прыэкватарыяльнай частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], мінерал «страхавіт»&lt;ref name=&quot;Летопись&quot;&gt;''Ильченко Е. В.'' [http://letopis.msu.ru/peoples/8875 ЭС: Н. М. Страхов // Летопись Московского университета]{{v|26|5|2023}}&lt;/ref&gt; з класа [[Сілікаты, від выкапнёвай [[Фаўна|фаўны]]&lt;ref name=&quot;ВРЭ&quot; /&gt;, навукова-даследчае судна «Акадэмік Мікалай Страхаў» ({{lang-ru|«Академик Николай Страхов»}}).

На будынку [[Геалагічны інстытут РАН|Геалагічнага інстытута РАН]] у [[Масква|Маскве]] ўстаноўленая мемарыяльная дошка з імёнамі акадэмікаў М. М. Страхава, [[Андрэй Дзмітрыевіч Архангельскі|А. Д. Архангельскага]], [[Мікалай Сяргеевіч Шацкі|М. С. Шацкага]], А. В. Пейвэ, [[Уладзімір Васілевіч Менер|У. В. Менера]], [[Пётр Мікалаевіч Крапоткін|П. М. Крапоткіна]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Стра́хаў Мікалай Міхайлавіч||204}}
* {{ВСЭ3|Страхов Николай Михайлович|аўтар=В. Н. Холодов}}
* Геологи и горные инженеры России / А. И. Мелуа. — Москва; Санкт-Петербург, 2000.{{ref-ru}}
* ''[[Уладзімір Іванавіч Смірноў (геолаг)|Смирнов В. И.]], [[Пётр Пятровіч Цімафееў|Тимофеев П. П.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Холадаў|Холодов В. Н.]]'' [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=pub&amp;id=106 Научная деятельность академика Н. М. Страхова] // Проблемы литологии и геохимии осадочных пород и руд: К 75-летию академика Николая Михайловича Страхова. — М.: Наука, 1975. — С. 1—16. — 342 с.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52274.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-0 Страхов Николай Михайлович] {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}} // Сайт [[РАН]]
* [https://new.ras.ru/staff/akademiki/strakhov-nikolay-mikhaylovich/ Страхов Николай Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230526173711/https://new.ras.ru/staff/akademiki/strakhov-nikolay-mikhaylovich/ |date=26 мая 2023 }} {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}} // Сайт [[РАН]]
* ''Ильченко Е. В.'' [http://letopis.msu.ru/peoples/8875 Страхов Николай Михайлович // Летопись московского университета] {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}}
* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=352 Информационная система «История геологии и горного дела»] {{ref-ru}}{{v|27|5|2023}} // [[Геалагічны інстытут РАН]]
* [http://lithology.ru/node/872 Страхов Николай Михайлович // Lithology.ru] {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}}
* [https://megabook.ru/article/Страхов%20Николай%20Михайлович Стра́хов Николай Михайлович // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru] {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}}
* ''[[Алег Аляксандравіч Мазаровіч|Мазарович А. О.]]'' [http://www.atlantic.ginras.ru/Strakhov/Strakhov_Common_2011.pdf Научно-исследовательскоесудно «Академик Николай Страхов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231003113115/http://atlantic.ginras.ru/Strakhov/Strakhov_Common_2011.pdf |date=3 кастрычніка 2023 }} {{ref-ru}}{{v|26|5|2023}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Страхаў Мікалай Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Арлоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Геолагі СССР]]
[[Катэгорыя:Геолагі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Геахімікі]]
[[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]]</text>
      <sha1>qi2t88n5u232k3d1ry288220y5rctu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Міхайлавіч Рагашчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>741668</id>
    <revision>
      <id>5189738</id>
      <parentid>5000174</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:46:54Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5189738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7989" sha1="maf9nejdlv6qe1fd3iev727liitp4l1" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Мікалай Міхайлавіч Рагашчук''' (нар. {{ДН|22|4|1979}}, [[Пінск]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 22 красавіка 1979 года ў [[Пінск]]у&lt;ref name=&quot;bask&quot;&gt;[https://www.bc-horizont.com/novosti/novosti-kluba/2149.html Поздравляем Николая Михайловича Рогащука с днём рождения!]&lt;/ref&gt;.

У 2003 годзе скончыў фізіка-матэматычны факультэт Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна па спецыяльнасці «Эканамічная кібернетыка»&lt;ref name=&quot;brdu&quot;&gt;[https://www.brsu.by/div/rogaschuk-nikolaj-mihajlovich Рогащук Николай Михайлович]&lt;/ref&gt;, пазней скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]].

Працоўную дзейнасць пачаў рабочым будаўнічай брыгады Пінскай зверагаспадаркі ў в. Малатковічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці. З 2003 года працаваў інжынерам-праграмістам Брэсцкага рэгіянальнага аддзела інфармацыйна-тэхнічнага цэнтра ААТ «Палессетэхінфарматыка» у г. Пінск. У 2003—2013 гадах працаваў на розных пасадах у Брэсцкім абласным тэрытарыяльным фондзе дзяржаўнай маёмасці: спецыялістам першай катэгорыі аддзелаў рэфармавання дзяржаўнай уласнасці і правядзення аўкцыёнаў і конкурсаў; вядучым спецыялістам аддзела ўладальніцкага нагляду, галоўным спецыялістам, намеснікам начальніка аддзела кантролю за выкарыстаннем дзяржаўнай маёмасці; начальнікам аддзела ўліку, аналізу выкарыстання маёмасці і арэндных адносін; першым намеснікам дырэктара фонду&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news232490.html |title=Помощником Президента — инспектором по Гомельской области назначен Николай Рогащук. Другие кадровые решения главы государства |access-date=20 чэрвеня 2023 |archive-date=20 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620120247/https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news232490.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2013—2016 гадах — намеснік дырэктара Мінскага гарадскога тэрытарыяльнага фонду дзяржаўнай маёмасці. У 2016—2018 гадах працаваў старшынёй камітэта эканомікі Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта. У 2018 годзе прызначаны намеснікам старшыні Мінскага абласнога выканаўчага камітэта.

З 5 красавіка 2021 года&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-naznachyu-novyh-pamochnikau-inspektarau-pa-minskaj-i-gomelskaj-ablastsjah-98534-2021/ Лукашэнка назначыў новых памочнікаў — інспектараў па Мінскай і Гомельскай абласцях]&lt;/ref&gt; па 14 верасня 2022 года&lt;ref name=&quot;raga&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32200325 Указ Президента Республики Беларусь от 14 сентября 2022 года № 325 «О Н. М. Рогащуке»]&lt;/ref&gt; працаваў [[памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — інспектарам па Гомельскай вобласці.

14 верасня 2022 года прызначаны намеснікам [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніка справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] з прысваеннем вышэйшага класа дзяржаўнага
служачага&lt;ref name=&quot;raga&quot;/&gt;.

22 мая 2025 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Грузіі&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/mikalaj-ragashchuk-naznachany-paslom-belarusi-u-gruzii-145498-2025/ Мікалай Рагашчук назначаны паслом Беларусі ў Грузіі]&lt;/ref&gt;.

З’яўляецца старшынёй Мінскага абласнога аддзялення Беларускай федэрацыі баскетбола&lt;ref name=&quot;bask&quot;/&gt;.

== Міжнародныя санкцыі ==
25 лютага 2022 года ўключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] за садзейнічанне [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскай агрэсіі супраць Украіны]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-02-26|title=«Садзейнічалі расейскай агрэсіі». Пад санкцыі Эўразьвязу трапілі 20 беларускіх чыноўнікаў і вайскоўцаў|url=https://www.svaboda.org/a/31723924.html|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}&lt;/ref&gt;; да санкцый ЕС далучылася [[Швейцарыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Massnahmen im Zusammenhang mit der Situation in der Ukraine|url=https://www.seco.admin.ch/seco/de/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/massnahmen-zur-vermeidung-der-umgehung-internationaler-sanktione.html|url-status=live|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=de}}&lt;/ref&gt;. У лютым таго ж года Рагашчука дадалі ў санкцыйны спіс [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ROGASHCHUK Nikolai Mikhailovich|url=https://search-uk-sanctions-list.service.gov.uk/designations/RUS0717/Individual|url-status=live|publisher={{нп3|gov.uk}}|language=en}}&lt;/ref&gt;, у лістападзе — ў санкцыйны спіс [[Канада|Канады]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/303713|title=Канада пашырыла санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-11-22}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Рагашчук Мікалай Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Гомельскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Мінскага абласнога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Грузіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]</text>
      <sha1>maf9nejdlv6qe1fd3iev727liitp4l1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Чыгуначныя здарэнні 2023 года</title>
    <ns>14</ns>
    <id>749538</id>
    <revision>
      <id>5189992</id>
      <parentid>4594996</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5189992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286" sha1="75lnsnq7vlp4umbyk3re51dqevhgb46" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Чыгуначныя здарэнні|2023|года}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2023 года]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя здарэнні паводле гадоў|2023]]</text>
      <sha1>75lnsnq7vlp4umbyk3re51dqevhgb46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5189815</id>
      <parentid>5189343</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5189815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1949" sha1="cafnfqkpwdfpbflhyw3yb0a121odg67" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Людвіг Генрых Баянус|2026-08-30T12:46:13Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Юзаф Франк|2026-08-30T10:00:44Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Юзаф Мяноўскі|2026-08-29T17:42:47Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Граматыка беларускай мовы (1962—1966)|2026-08-28T22:21:20Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Беларуская граматыка (1985—1986)|2026-08-28T10:02:24Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Кузьміч Янгель|2026-08-28T07:53:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Ёнас Юркштас|2026-08-26T18:39:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Каланізацыя Сонечнай сістэмы|2026-08-26T07:23:00Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Ядвіга Казлоўская-Дода|2026-08-25T21:00:58Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|2026-08-25T06:19:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анатоль Ягоравіч Волкаў|2026-08-24T14:45:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Пётр Фёдаравіч Папковіч|2026-08-24T11:36:16Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cafnfqkpwdfpbflhyw3yb0a121odg67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5189812</id>
      <parentid>5189339</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+6 новых</comment>
      <origin>5189812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="dfw7kwalomxfub16o13dxksgdr7vox0" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Васіль Шыкуноў|2026-08-30T14:18:43Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Павел Іванавіч Кернажыцкі|2026-08-30T13:58:02Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Юзаф Франк|2026-08-30T10:00:44Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Аршанская наступальная аперацыя|2026-08-30T09:03:48Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Акруга Слуцк|2026-08-30T08:37:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Фонд Першага|2026-08-29T13:50:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Карпілаўка (Жлобінскі раён)|2026-08-28T23:06:32Z|Dzmitry133}}
{{Новы артыкул|Белы бусел у Беларусі|2026-08-28T18:20:27Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла|2026-08-28T08:38:19Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Станіслаў Пюра|2026-08-28T07:30:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Антоній Піёра|2026-08-27T22:22:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T14:26:28Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Васіль Рыгоравіч Бурлыка|2026-08-27T13:53:53Z|АлесьНавіцкі90}}
{{Новы артыкул|Гіляры Радушкевіч|2026-08-27T09:05:19Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Парадоўскі|2026-08-27T05:55:28Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dfw7kwalomxfub16o13dxksgdr7vox0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Васілевіч Сярбулаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>758650</id>
    <revision>
      <id>5189887</id>
      <parentid>4676431</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5769" sha1="irbxxxi1wwjshuj2vw957apqe7ypzpe" xml:space="preserve">{{Музыкант}}
'''Міхаіл Васілевіч Сярбу́лаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} (2-я палова XIX — пачатак XX стагоддзя{{sfn|БелЭн|2002}}) — рускі [[скрыпач]], [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[педагог]].

Нарадзіўся ў [[Кіеў|Кіеве]]. Вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім Імператарскім ўніверсітэце святога Уладзіміра]] і [[Кіеўская муніцыпальная акадэмія музыкі імя Р. М. Гліера|Кіеўскім музычным вучылішчы]]. Вышэйшую музычную адукацыю атрымаў у [[Францыя|Францыі]], у [[Льежская кансерваторыя|Льежскай кансерваторыі]] па спецыяльнасцях: скрыпка (клас прафесара С. Томсана) і кампазіцыя (клас Ж. Дзюпона)&lt;ref name=&quot;А&quot;&gt;[http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 ''Арутюнов В. Д.'' Формирование системы профессиональной подготовки оркестрового дирижера на Кубани: диссертация кандидата искусствоведения: 17.00.02.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251212005626/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 |date=12 снежня 2025 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Кансерваторыю скончыў у 1890 годзе{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1882—1885 гадах выступаў у складзе квартэта Кіеўскага аддзялення [[Рускае музычнае таварыства|Рускага музычнага таварыства]]. Як скрыпач-віртуоз выступаў з канцэртамі ў [[Еўропа|Еўропе]], працаваў дырыжорам [[Сімфанічны аркестр|сімфанічных аркестраў]] у [[Берлін]]е і [[Лейпцыг]]у. У 1890—1894 гадах выступаў з канцэртамі ў [[Мінск]]у{{sfn|БелЭн|2002}}. З сярэдзіны 1890-х гадоў выкладаў у [[Пражская кансерваторыя|Пражскай кансерваторыі]]{{sfn|БелЭн|2002}} (прафесар), музычным інстытуце ў [[Петраград]]зе&lt;ref name=&quot;А&quot; /&gt;, працаваў у [[Тбілісі]] і [[Кішынёў|Кішынёве]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1918 годзе па сямейных абставінах пераехаў у [[Екацярынадар]]&lt;ref name=&quot;А&quot; /&gt;.

М. В. Сярбулаў аўтар інструментальных кампазіцый для [[трыа]] і [[квартэт]]аў, мініяцюр для [[Скрыпка|скрыпкі]] і [[фартэпіяна]]{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Сярбу́лаў Міхаіл Васілевіч|[[Аляксандр Львовіч Капілаў|Капілаў А. Л.]]|353}}

== Спасылкі ==
* [http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 ''Арутюнов В. Д.'' Формирование системы профессиональной подготовки оркестрового дирижера на Кубани: диссертация кандидата искусствоведения : 17.00.02 / Арутюнов Владимир Даниилович; (Место защиты: ФГБОУ ВО Ростовская государственная консерватория им. С. В. Рахманинова), 2017. — 206 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251212005626/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 |date=12 снежня 2025 }}{{ref-ru}}
* [https://pandia.ru/text/79/208/96625.php ''Кристина Сатюкова'' Из истории создания Кубанской консерватории: 1918—1922 годы]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20200622095636/http://www.alyoshin.ru/Files/publika/malakov/malakov_047.html ''Ольга Друг, Дмитро Малаков'' Особняки Києва]{{ref-uk}}(архіўная копія)

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2024-02-13}}

{{DEFAULTSORT:Сярбулаў Міхаіл Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Скрыпачы Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Скрыпачы XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Скрыпачы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Дырыжоры Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Дырыжоры XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Дырыжоры XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Бельгіі]]</text>
      <sha1>irbxxxi1wwjshuj2vw957apqe7ypzpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>На спіне ў чорнага ката</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761279</id>
    <revision>
      <id>5189918</id>
      <parentid>5010984</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9103" sha1="s2k0zrsb9pngz62l80gmag8zv3hv4wo" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«На спіне ў чорнага ката»''' — беларуская камедыя рэжысёра Івана Паўлава, знятая на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у 2008 годзе. Галоўныя ролі выканалі {{Не перакладзена 5|Міхаіл Васілевіч Жыгалаў|Міхаіл Жыгалаў|ru|Жигалов, Михаил Васильевич}}, {{Не перакладзена 5|Валерый Віктаравіч Прохараў|Валерый Прохараў|ru|Прохоров, Валерий Викторович}}, [[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў|Аляксандр Дзянісаў]]. Слоган фільма: «''Сарваўшы буйны куш у латарэі, сельскія пенсіянеры адпраўляюцца ў Мінск. Сумная камедыя пра ліверпульскай дружбе»''.

== У ролях ==
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|{{Не перакладзена 5|Міхаіл Васілевіч Жыгалаў|Міхаіл Жыгалаў|ru|Жигалов, Михаил Васильевич}}|дзед|Лёха|}}
{{УРолях|{{Не перакладзена 5|Валерый Віктаравіч Прохараў|Валерый Прохараў|ru|Прохоров, Валерий Викторович}}|дзед|Саня|}}
{{УРолях|[[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў|Аляксандр Дзянісаў]]|анёл|Іван|}}
{{УРолях|[[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей|Вера Палякова]]|анёл|Кэт|}}
{{УРолях|[[Вольга Міхайлаўна Клебановіч|Вольга Клебановіч]]||Марыя,|жонка дзеда Сані}}
{{УРолях|[[Вера Ільінічна Кавалерава|Вера Кавалерава]]||Антонаўна|}}
{{УРолях|Аляксандр Яфрэмаў||Барбарыска|}}
{{УРолях|[[Філіп Бядросавіч Кіркораў|Філіп Кіркораў]]|камео (эпізод, дзе анёл Іван прывозіць яго на лімузіне)||}}
{{УРолях|[[Вячаслаў Паўлавіч Паўлюць|Вячаслаў Паўлюць]]|старшыня||}}
{{УРолях|Сяргей Савянкоў|участковы||}}
{{УРолях|Вікторыя Лукашэнка|унучка дзеда Лёхі (дэбют у кіно)||}}
{{УРолях|Павел Вішнякоў|злодзей||}}
{{УРолях|Юрый Баранаў|злодзей||}}
{{УРолях|Генадзь Фамін||Цэрбер|}}
{{УРолях|Алеся Пуховая|прадавачка ў сельпо||}}
{{УРолях|Максім Брагінец|світа Кэт||}}
{{УРолях|Валерый Кандрацьеў|світа Кэт||}}
{{УРолях|Рыгор Салаўёў|світа Кэт||}}
{{УРолях|Аляксандр Ільін|світа Кэт||}}
{{УРолях|Яўген Макараў|кат||}}
{{УРолях|Алег Радкевіч|пілот||}}
{{УРолях|Іван Шапо|рыбак||}}
{{УРолях|Дзмітрый Урангель|лысы хлопец||}}
{{УРолях|[[Вольга Валянцінаўна Няфёдава|Вольга Няфёдава]]|касір||}}
{{УРолях|Святлана Турава|адміністратар||}}
{{УРолях|Юліяна Міхневіч|жонка дзеда Лёхі||}}
{{УРолях|Алег Ткачоў|міліцыянт||}}
{{УРолях|Георгій Гайдучык||{{Не перакладзена 5|Том Соер|Том Соер|ru|Том Сойер}}|}}
{{УРолях|Зінаіда Пасюціна|пакаёўка||}}
{{УРолях|Аляксандр Паўлаў|дыктар||}}
{{УРолях|Святлана Бароўская|дыктар||}}
{{УРолях|Таццяна Жданава|гаспадыня||}}
{{УРолях|Ілля Чарапко-Самахвалаў|хлопец з [[BMW]]||}}
{{УРолях|[[Элеанора Аркадзеўна Язерская|Элеанора Язерская]]|раскошная жанчына||}}
{{УРолях|Ларыса Маршалава|афіцыянтка||}}
{{УРоляхНіз}}

== Здымкі ==
Здымкі фільма праходзілі з верасня 2007 па сакавік 2008 года. Месца здымак — рака [[Прыпяць]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/na-spine-u-chernogo-kota.html|title=&quot;На спине у чёрного кота&quot;|date=2008-06-11|publisher=SB.BY|access-date=2024-03-03}}&lt;/ref&gt;, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/smeshno-na-bumage-no-ne-zabavno-na-ekrane-.html|title=«Смешно на бумаге? Но не забавно на экране…»|date=2008-03-13|publisher=SB.BY|access-date=2024-03-03}}&lt;/ref&gt;, [[Жыткавічы]]&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2008/09/04/film-kot.html|title=Внучка президента Беларуси сыграла саму себя в фильме &quot;На спине у черного кота&quot;|author=Татьяна Жигайлова|date=2008-09-04|publisher=Российская газета|access-date=2024-03-03}}&lt;/ref&gt;, [[Брэст]] і іншыя лакацыі. Аператарам фільма працаваў Андрэй Герасімчык, які зняў некалькі эпізодаў для кіначасопіса «{{Не перакладзена 5|Ералаш|Ералаш|ru|Ералаш}}». У фільме знялася ўнучка Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі — Вікторыя Лукашэнка, якой на момант здымак было дзесяць гадоў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/134040/|title=В Минске состоялась премьера нового белорусского фильма «На спине у чёрного кота». Одну из ролей там сыграла внучка президента Лукашенко|date=2008-06-12|publisher=НТВ|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125195624/http://www.ntv.ru/novosti/134040/|archive-date=2011-01-25|access-date=2024-03-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У адным з эпізодаў фільма зняўся спявак Філіп Кіркораў&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

Назва «На спіне ў чорнага ката» ішла ад сцэнарыста Ігара Тароцькі, які прыдумаў фразу: «''Калі ехаць на спіне чорнага ката, то ён вам ніколі не пяройдзе дарогу''&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;/&gt;». Фільм з’яўляецца апошняй працай Валерыя Прохарава, памерлага 27 сакавіка 2008 года&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;. Сусветная прэм’ера фільма адбылася 11 чэрвеня 2008 года. 12 чэрвеня 2008 года адбылася прэм’ера фільма ў мінскіх кінатэатрах «Кастрычнік» і «Масква»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24110.4/334121/|title=Белорусская комедия «На спине у черного кота» на киноэкранах|date=2008-06-05|publisher=Комсомольская правда|access-date=2024-03-03}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* 2008 — Прыз за захаванне нацыянальных традыцый у кіно на фестывалі «Залаты Брыг» ({{Не перакладзена 5|Брыганціна (кінафестываль)|Брыганціна|ru|Бригантина (кинофестиваль)}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruskino.ru/mov/11472|title=На спине у чёрного кота, режиссёр Иван Павлов, 2008|publisher=Ruskino.ru|access-date=2024-03-03|archive-date=2 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302214514/https://ruskino.ru/mov/11472|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
== Заўвагі ==
{{Reflist}}
== Спасылкі ==
*  {{cite news|title=Как создавался фильм «На спине у черного кота»|url=https://minsknews.by/smotrovaya-ploshhadka-na-spine-u-chernogo-kota/|accessdate=2024-03-03|work=Минск-новости|date=2020-07-13|archive-date=19 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119082232/https://minsknews.by/smotrovaya-ploshhadka-na-spine-u-chernogo-kota/|url-status=dead}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Івана Паўлава}}

[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі Беларусі]]</text>
      <sha1>s2k0zrsb9pngz62l80gmag8zv3hv4wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762689</id>
    <revision>
      <id>5190058</id>
      <parentid>5085900</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15761" sha1="b0fumhqj0nu4limg8anqvq584bijs0g" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Беларуская назва = Неглюбская народная тэкстыльныя традыцыя
| Тып = Ткацтва
| Месцазнаходжанне = [[Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], [[Веткаўскі раён]]
}}

'''Неглюбская народная тэкстыльныя традыцыя''' (Неглюбскае ткацтва) — адметная з’ява беларускай народнай творчасці, якая нарадзілася і працягвае існаваць у в. [[Неглюбка]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Асноўнымі яе рысамі з’яўляюцца: разнастайнасць ткацкіх тэхнік і вышыўкі, складаная паліхромія і багатыя арнаментальныя кампазіцыі. Найбольш вядомым і распаўсюджаным элементам Неглюбскага ткацтва з’яўляецца знакаміты [[Неглюбскія ручнікі|неглюбскі ручнік]]. [[Неглюбскія ручнікі]] выконваюцца ў бела-чырвонай і бела-чырвона-белай гаме з мноствам іншых каляровых варыяцый і адценняў (да 25-ці ў адным вырабе), вылучаюцца цудоўным арнаментальным фонам, які фарміруецца ў люстэркава-сіметрычнай структуры (на кожным канцы ручніка размяшчаецца ад 3 да 9 узорных палос) і ўтварае шматвобразныя геаметрычныя і раслінныя арнаментальныя матывы. Канцы рушнікоў аздабляюцца пяцельнымі махрамі з чырвоных, белых, чорных нітак.

Апроч ручнікоў вырабляюцца і іншыя прадметы [[інтэр’ер]]у: шматкаляровыя посцілкі, [[настольнікі]], [[фіранкі]], [[накутнікі]], а таксама элементы адзення (так званы «[[Неглюбскі строй]]»).

[[Неглюбскі строй]] — адзін з найбольш архаічных і складаных відаў беларускага народнага адзення (старадаўні панёўны комплекс), у якім гарманічна спалучаюцца белая арнаментаваная сарочка, дробнаклятчастая панёва-плахта, суконны [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартух]], нагрудны фартух («[[запіна]]»), шырокі чырвоны [[пояс]], узорная тканая [[хустка]]. Як і рушнік, [[Неглюбскі строй]] адрозніваецца разнастайнасцю ткацкіх тэхнік і багаццем вышыўкі.

Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] — аг. [[Неглюбка]], паселки [[Ляда (Веткаўскі раён)|Ляда]], [[Сініцына (Веткаўскі раён)|Сініцы]], [[Канавалава (Веткаўскі раён)|Канавалава]], [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]], [[Селішча (Веткаўскі раён)|Селішча]], [[Перадавец]], [[Перавессе (Веткаўскі раён)|Перавессе]], [[Свабода (Веткаўскі раён)|Свабода]] [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]].

Вялікая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музее стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]].

У 2025 годзе «Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці» ўключана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=В Список ЮНЕСКО включен белорусский элемент нематериального культурного наследия «Неглюбская текстильная традиция»|first=|last=|url=https://eccis.org/news/31314/v_spisok_junesko_vkljuchen_belorusskij_element_nematerialnogo_kulturnogo_nasledija_«negljubskaja_tekstilnaja_tradicija|website=Исполнительный комитет СНГ|id=|date=2025-12-09|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://blr.belta.by/culture/view/negljubskaja-tekstylnaja-tradytsyja-vetkauskaga-raena-unesena-u-spis-nemateryjalnaj-kulturnaj-152293-2025/|title=Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна ўнесена ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА|website=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ткацкія тэхнікі і вышыўка ==
У [[Неглюбскае ткацтва|Неглюбскім ткацтве]] выкарыстоўваецца [[Бранае ткацтва|браная]] (аднаўточнае і двухуточнае), пераборная (перабор «пад палатно», двухбаковы і аднабаковы перабор), [[Выбарнае ткацтва|выбарная]], закладная і [[Шматнітовае ткацтва|шматнітовая]] [[Тэхнікі творчасці|тэхнікі]]. У [[Беларуская вышыўка|вышыўцы]] шырока распаўсюджаны: «[[Вышыўка процягам|набор]]», «[[Вышыўка крыжыкам|крыжык]]», «[[Вышыўка гладзю|лікавая і адвольная гладзь]]», «строчка па выразах», тамбурны шоў, двухбаковы «шоў-роспіс». Апроч таго, шырока выкарыстоўваюцца складаныя злучальныя [[Шоў|швы]] («неглюбская мярэжка») і тэкстыльнае пляценне.

== Гістарычныя звесткі ==
Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя сфарміравалася на падставе ўзаемадзеяння розных культурных плыняў, якія былі ўласцівы гэтаму рэгіёну ў XVII—XVIII стст. як вынік яго актыўнага засялення рознымі этнасамі (аўтахтоннымі [[Беларусы|беларусамі]], [[Рускія|рускімі]], [[Украінцы|украінцамі]]).

У ХIХ ст. в. [[Неглюбка]] была адным з буйнейшых паселішчаў [[Суражскі павет|Суражскага павета]] (каля 3000 жыхароў). У гэты час ішло актыўнае развіццё традыцыйнага [[Неглюбскі строй|Неглюбскага строю]]: мяняліся крой і тэхнікі аздаблення, пашыраўся арнаментальны фонд, з’яўляліся новыя прадметы адзення. [[Неглюбскі строй]] у гэты час дасягнуў вышэйшай ступені дасканаласці.

На працягу ХIХ — ХХ ст.ст актыўна развівалася і мастацкая традыцыя вырабу [[Неглюбскій рушнік|неглюбскіх ручнікоў]], а таксама іншых прадметаў інтэр’еру. У 1930-я гады традыцыйнае спалучэнне чырвона-белага колеру ручнікоў узбагацілася ўвядзеннем у пераборныя арнаменты чорнага колеру, арнаментальны фонд значна павялічыўся за кошт з’яўлення новых узораў пераборнага ткацтва і пераводу ў новую тэхніку больш даўніх арнаментальных элементаў.

У ХХ ст. значна ўзбагаціўся інтэр’ер [[Традыцыйная вясковая хата|традыцыйнай вясковай хаты]] дзякуючы з’яўленню новых прадметаў, іх дэкаратыўнай распрацоўцы. У 1970-я гады склаўся своеасаблівы стыль неглюбскага інтэр’еру, які ўражвае сваёй яркасцю і радаснай урачыстасцю. Унікальнасць неглюбскай мастацкай традыцыі стала шырока вядомай у 1970-я гады, дзякуючы шэрагу буйных выстаў і культурных падзей. На [[Усесаюзная выстаўка-конкурс майстроў народнага мастацтва|Усесаюзнай выстаўцы-конкурсе майстроў народнага мастацтва]], прысвечанай 100-годдзю з дня нараджэння [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] ([[Масква]], 1970) экспанаваліся ў тым ліку і неглюбскія ручнікі (аўтары — [[Е. С. Барсукова]], [[Таццяна Фёдараўна Дзеранок|Т. Ф. Дзеранок]], [[М. А. Прыходзька]], [[Е.Я. Суглоб|Е. Я. Суглоб]]). З таго часу Неглюбка стала вядома як адметны цэнтр сучаснага ручнога ткацтва і вышыўкі. Выдатныя прыклады ўмельства неглюбскіх майстрых дэманстраваліся таксама ў [[Італія|Італіі]], [[Германія|Германіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Японія|Японіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Канада|Канадзе]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]].

У сучасны перыяд тэкстыльная традыцыя в. [[Неглюбка]] захоўваецца мясцовымі жыхарамі, у асноўным жанчынамі. Сучасныя майстрыхі навучаюць малодшае пакаленне характэрным для неглюбскай традыцыі тэхналогіям у гуртках, арганізаваных пры [[Неглюбскім сельскім цэнтры]] ткацтва, у гуртку «Юныя ткачыхі» ў неглюбскай школе, у гуртку ткацтва [[Веткаўскага цэнтра творчасці дзяцей і моладзі]].

== Прызнанне нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасцю ==
{{ГККРБ|33АК000089}}
У 2016 г. Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя па рашэнню Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь]] атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасцю і ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштооўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 33АК000089)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gp.by/novosti-regionov/culture/news90179.html|title=Неглюбскія рушнікі — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|website=[[Гомельская праўда]]|access-date=14 снежня 2025|archive-date=14 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214102628/https://gp.by/novosti-regionov/culture/news90179.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2022 г. намініравана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны, якой патрабуецца тэрміновая ахова ([[ЮНЕСКА]]) для разгляду ў 2024 г.

У 2025 годзе «Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці» ўнесена ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Файл:Неглюбскія рушнікі2.jpg|Неглюбскія рушнікі
Файл:Інтэр'ер з рушніком.jpeg|Інтэр'ер з рушніком
Файл:Неглюбскія рушнікі.jpeg|Неглюбскія рушнікі
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
[[Катэгорыя:Культура Веткаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Неглюбка]]
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Фёдорова В. А. Традиционное ткачество белорусской деревни [[Неглюбка]] // «Живая старина». − № 3/22. − С. 17—20

== Спасылкі ==

* [http://www.living-heritage.by/nks/6525/?sphrase_id=70216 Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны].
* [https://ich.unesco.org/en/state/belarus-BY Belarus in UNESCO].
* [https://heritage.gov.by/catalog/negliubskaia-narodnaia-tekstylnaia-tradytcyia Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя//Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240402195704/https://heritage.gov.by/catalog/negliubskaia-narodnaia-tekstylnaia-tradytcyia |date=2 красавіка 2024 }}.
* [https://homeldays.org/negljubskae-tkactva-vyluchyli-na-njasenne-spis-nematjeryjalnaj-kulturnaj-spadchyny-juneska/ Неглюбскае ткацтва вылучылі на ўнясенне ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА].
* [https://blr.belta.by/culture/view/negljubskaja-tekstylnaja-tradytsyja-vetkauskaga-raena-unesena-u-spis-nemateryjalnaj-kulturnaj-152293-2025/ Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна ўнесена ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]. ''[[БелТА]]''.

{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>b0fumhqj0nu4limg8anqvq584bijs0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chiranthodendron</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763316</id>
    <revision>
      <id>5190040</id>
      <parentid>4721443</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Флора Паўдневай Амерыкі]]; дададзена [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="elmugwa1evudgeox9cev7zbh2kkk4kx" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = 
 |image title       = 
 |image descr       = {{bt-bellat||}}
 |regnum            = Расліны
 |rang              = Род
 |latin             = Chiranthodendron
 |author            = 
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Chiranthodendron
 |commons           = Category:Chiranthodendron
 |itis              = 
 |ncbi              = 
 |eol               = 
 |grin              = 
 |ipni              = 
}}
'''Chiranthodendron''' — [[Род (біялогія)|род]] [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] сямейства {{bt-bellat|мальвавыя|Malvaceae}}. Уключае адзін від дрэў, '''''Chiranthodendron pentadactylon'''''.

== Назвы ==
Дрэва называюць '''д’ябальскай''', '''малпавай''' або '''мексіканскай рукой''' ці '''ручной кветкай''' па-англійску, '''дрэва маленькіх рук''' па-іспанску і '''пальмавая кветка'''&lt;ref name=&quot;Keoke&quot;&gt;Emory Dean Keoke, Kay Marie Porterfield, ''Encyclopedia of American Indian Contributions to the World'' (2002), page 118: «For lower abdominal pain, the patient would be prescribed '''''macpalxochitl''''' (''Chiranthodendron'')»&lt;/ref&gt; на мове [[Астэкскія мовы|науатль]], дзякуючы яго характэрным чырвоным кветкам, якія нагадваюць адкрытыя чалавечыя далоні. Навуковая назва азначае «дрэва-кветка з пяццю пальцамі».

== Апісанне ==
Від родам з [[Гватэмала|Гватэмалы]] і поўдня [[Мексіка|Мексікі]]&lt;ref name=&quot;McClintock&quot;&gt;'''2001''', Elizabeth McClintock, ''The trees of Golden Gate Park and San Francisco'', edited by Richard Turner (Jr.), &lt;/ref&gt;. На вільготных схілах дрэвы могуць дасягаць 10,5 — 27,5 метраў у вышыню&lt;ref name=&quot;McClintock&quot; /&gt;. Незвычайны знешні выгляд расліны з «рукамі» стымуляваў вырошчванне ў садах па ўсім свеце, у першую чаргу ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], дзе ён добра расце побач з родным арэалам. Лісце буйное і неглыбока лопасцевае, з карычневым покрывам на ніжнім баку. Характэрныя кветкі з’яўляюцца ў канцы вясны і пачатку лета; пяць тычынак доўгія, загнутыя ўверх і ярка-чырвоныя, ствараючы выразнае ўражанне рукі з кіпцюрамі. Плод 7,5 — 10 см даўжынёй, доўгая прадаўгаватая пяцілопасцевая каробачка, якая змяшчае чорнае насенне&lt;ref name=&quot;McClintock&quot; /&gt;.

Першапачаткова расліна была апісана з аднаго культываванага асобніка, выгадаванага ў [[Талука-дэ-Лерда|Талука]] ў [[Даліна Талука|даліне Талука]], далёка за межамі мясцовага арэала. [[Ацтэкі]] шанавалі дрэва&lt;ref name=&quot;McClintock&quot;&gt;'''2001''', Elizabeth McClintock, ''The trees of Golden Gate Park and San Francisco'', edited by Richard Turner (Jr.), &lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Файл:Chiranthodendron_pentadactylon_kz1.jpg|Кара
Файл:Chiranthodendron_pentadactylon,_Monkey-hand_pods_(9906043734).jpg|Струкі
Файл:Chiranthodendron_pentadactylon_kz4.jpg|alt=Leaves|Лісце
Файл:Chiranthodendron_pentadactylon_flower_showing_nectary.jpg|Раскрытая кветка Chiranthodendron pentadactylon, можна бачыць нектарнік і багата нектару.
Файл:Chiranthodendron_pentadactylon_flower_showing_pollen_on_stamens.jpg|Кветка з жоўтым пылком, створаным тычынкамі.
&lt;/gallery&gt;

=== Міжродавы гібрыд ===
Цеснае сваяцтва роду з {{bt-bellat||Fremontodendron}} дастатковае, каб атрымаць [[Гібрыд|міжродавы гібрыд]] × ''Chiranthofremontia lenzii'' {{Small|Henrickson}}, які мае жоўтыя кветкі і паменшаную форму кіпцюра.

== Выкарыстанне ==
Ацтэкі і іншыя выкарыстоўвалі [[раствор|растворы,]] якія змяшчалі кветкі дрэва, як сродак ад болі ўнізе жывата&lt;ref name=&quot;Keoke&quot;&gt;Emory Dean Keoke, Kay Marie Porterfield, ''Encyclopedia of American Indian Contributions to the World'' (2002), page 118: «For lower abdominal pain, the patient would be prescribed '''''macpalxochitl''''' (''Chiranthodendron'')»&lt;/ref&gt; і ад праблем з сэрцам&lt;ref&gt;Journal of Ethnobiology, published by the Center for Western Studies (Flagstaff, Arizona), volume 3 (1983): «Flor de manita» (''Chiranthodendron pentadactylon'' Larr.), a highly prized and effective heart remedy, is available fresh during the winter months.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Etkin&quot;&gt;Nina L. Etkin, ''Eating on the Wild Side: The Pharmacologic, Ecologic and Social Implications of Using Noncultigens'' (2000), page 26: The Aztec also used the blossoms of the hand-flower tree (''Chiranthodendron pentadactylon'') as a blood or heart tonic. &lt;/ref&gt;. Такія растворы таксама памяншаюць [[Ацёк|ацёкі]] і ўзровень [[халестэрын]]у ў сыроватцы крыві і, паколькі яны ўтрымліваюць [[гліказіды]] [[кверцэцін]] і [[лютэалін]], дзейнічаюць як [[Дыўрэтыкі|мачагонныя сродкі]]&lt;ref name=&quot;Etkin&quot; /&gt;. У [[Мексіка|Мексіцы]] і частцы [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] кветкі экстрагуюць у гарачай вадзе і прымаюць у якасці гарбаты для гэтых медыцынскіх мэтаў. Яе таксама можна выкарыстоўваць вонкава ў якасці мыючага сродку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.utep.edu/herbal-safety/herbal-facts/herbal%20facts%20sheet/little-hand-flower%20.html|title=Little Hand Flower|website=Herbal Safety|access-date=15 March 2024}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* {{cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40417727|title=Description Botanique du Chiranthodendron|date=1805|author=Larréategui, J.D.|page=17}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]]
[[Катэгорыя:Мальвавыя]]
[[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]]</text>
      <sha1>elmugwa1evudgeox9cev7zbh2kkk4kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Народнае супраціўленне Судана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764899</id>
    <revision>
      <id>5189936</id>
      <parentid>5163875</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20564" sha1="l0x9wjtc2m7p6k3b4trtsxsf4pyzeln" xml:space="preserve">{{Групоўка
|назва             = Народнае супраціўленне Судана
|арыгінал             = 
|эмблема              = Popular Resistance of Sudan logo.png
|шырыня               = 
|подпіс              = 
|іншыя назвы      = 
|частка                = 
|нацыянальнасць       = 
|рэлігія              = 
|ідэалогія            = 
|дэвіз                = 
|лідары               = Мухамад аль-Амін Турк
|штаб-кватэра        = 
|рэгіён               = 
|сфарміравана         = 
|расфармавана       = 
|перш               = 
|стала                = 
|саюзнікі             = [[Узброеныя сілы Судана]]
|праціўнікі           = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]
|колькасць          = 
|канфлікты            = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]]
|акцыі                = 
|сайт                 = 
|заўвагі           =
}}
'''Народнае супраціўленне''' ({{Lang-ar|المقاومة الشعبية}}, ''Аль-Мукавамат аш-Шаабія''), таксама '''Народная мабілізацыя''' ({{Lang-ar|الاستنفار الشعبي}}) — кааліцыя суданскіх груповак, якія падчас [[Канфлікт у Судане (з 2023)|Суданскага канфлікту паміж САП і УСС]] падтрымалі войскі [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля Бурхана]].

== Гісторыя ==
У красавіку 2023 года праз барацьбу за ўладу ў краіне пачаліся баявыя дзеянні паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) на чале з Абдэлем Бурханам і [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіламі аператыўнай падтрымкі]] (САП) пад кіраўніцтвам [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/power-struggle-sudan|title=Civil War in Sudan|website=Global Conflict Tracker|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. 

На гэтым фоне ў чэрвені генерал Бурхан ініцыяваў масавую мабілізацыю. Кампанія атрымала назву ''«Народнае супраціўленне»''&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-takes-control-of-sudan-army-and-police-bases-in-wad-madani|title=RSF takes control of Sudan army and police bases in Wad Madani|author=Sarah|website=Dabanga Radio TV Online|date=2023-12-19|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. Сэнс мерапрыемстваў заключаўся ў тым, каб аб’яднаць людзей розных палітычных поглядаў у «абароне нацыянальнай годнасці»&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://radiotamazuj.org/en/news/article/sudan-popular-resistance-group-seeks-unity-of-resistance|title=Q&amp;A: Popular Resistance group seeks unity of resistance in Sudan|website=Radio Tamazuj|access-date=2024-04-20}}&lt;/ref&gt;. У розных гарадах атрымалася паспяхова завербаваць вялікую колькасць моладзі. Было пачата навучанне навабранцаў. Да 3 снежня Бурхан абвясціў аб мабілізацыі каля 40 000 чалавек&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;.

Мабілізацыйным мерапрыемствам спрыяў той факт, што ў адказ на злачынствы з боку прыхільнікаў Дагала многія мірныя жыхары сталі ўзброівацца&lt;ref&gt;{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=VnIRR8GoHdQ|title=استنفار شعبي في السودان ضد الدعم السريع بعد سقوط &quot;ود مدني&quot;|language=en|access-date=2024-04-26|via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.news.cn/20240107/683bbcd71a034e1cb32a210ed1a9d6d1/c.html|title=Army chief's call for arming civilians sparks controversy in Sudan-Xinhua|website=english.news.cn|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. Забяспячэнне лаяльнага насельніцтва зброяй займаліся вайскоўцы УСС&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20231228-sudan-civilians-rush-for-arms-as-paramilitaries-advance|title=Sudan civilians rush for arms as paramilitaries advance|website=RFI|date=2023-12-28|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. Атрады народнага супраціўлення, пры садзейнічанні мясцовых чыноўнікаў&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/sada/91624|title=Sudan: Armed Popular Resistance and Widening Civil Unrest|author=Basher|first=Youseif|website=Carnegie: Endowment for International peace|date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://acleddata.com/2024/04/14/sudan-situation-update-april-2024-one-year-of-war-in-sudan/|title=Sudan Situation Update: April 2024 {{!}} One Year of War in Sudan|author=Eltayeb|first=Ali Mahmoud Ali, Nohad|website=ACLED|date=2024-04-15|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;, былі ўтвораны ў правінцыях Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://sudanscoop.com/sudan/what-is-behind-the-declaration-of-armed-popular-resistance-in-sudan/|title=What is behind the declaration of &quot;armed popular resistance&quot; in Sudan?|author=Adeen|first=Namarig Kamal|website=Sudan Scoop|date=2023-12-28|access-date=2024-04-26|archive-date=26 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426124215/https://sudanscoop.com/sudan/what-is-behind-the-declaration-of-armed-popular-resistance-in-sudan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/north-darfur-governor-launches-popular-resistance-in-el-fasher|title=North Darfur governor launches popular resistance in El Fasher|website=Radio Tamazuj|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;, Гедарыф, Сенар, Чырвонае мора і Хартум&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://sudanscoop.com/sudan/sudanese-popular-resistance-expands/|title=Sudanese Popular Resistance Expands|author=Mustafa|first=Khaled|website=Sudan Scoop|date=2024-01-01|access-date=2024-04-26|archive-date=26 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426122422/https://sudanscoop.com/sudan/sudanese-popular-resistance-expands/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Апалчэнцы прынялі ўдзел у [[Баі за Амдурман (з 2023)|баях за Амдурман]]&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article283982/|title=Sudan general praises Popular Resistance, dismisses Islamist alliance claims|author=SudanTribune|website=Sudan Tribune|date=2024-04-02|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.darfur24.com/en/2024/04/02/al-atta-attacks-critics-of-popular-resistance-forces/|title=Al-Atta attacks critics of popular resistance forces – Darfur24 News Website|date=2024-04-02|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt; і [[Баі за Бабанусу|абароне Бабанусы]]&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;.  Аднак у асноўным узброеныя фарміраванні адказвалі за ахову раёнаў і тылавых аб’ектаў&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/2/3/%d8%aa%d8%b4%d9%83%d9%8a%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%b9%d8%b3%d9%83%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%88%d8%b4%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%aa%d9%84-%d9%85%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4|title=ما الجهات التي تساند الجيش السوداني في حربه ضد الدعم السريع؟|author=عثمان|first=مزدلفة|website=الجزيرة نت|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;. Станам на красавік 2024 года, дзейнасць апалчэнняў спрыяла частковаму паляпшэнню ваеннай сітуацыі на карысць урадавай арміі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alrakoba.net/31917093/%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%86/|title=قيادي في &quot;المقاومة الشعبية السودانية: نحن في خندق واحد مع الجيش حتى النصر|website=Al-Rakoba|date=2024-04-02}}&lt;/ref&gt;.

== Арганізацыя ==
30 сакавіка 2024 года ў [[Порт-Судан|Порт-Судане]] пад эгідай урада адбылася ўстаноўчая канферэнцыя па стварэнні Вышэйшага савета народнага супраціўлення пад старшынствам Мухамада аль-Аміна Турка. Намеснікам кіраўніка кааліцыі стаў генерал-лейтэнант Хадэр аль-Мубарак Алі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.suna-sd.net/posts/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AC%D9%8A%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D9%88%D8%AA%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3%D9%87%D8%A7|title=المقاومة الشعبية القومية تجيز نظامها الاساسي وتختار رئيسها|website=suna-news.net|access-date=2024-04-26|archive-date=27 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427001956/https://www.suna-sd.net/posts/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AC%D9%8A%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D9%88%D8%AA%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3%D9%87%D8%A7|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднак пры тым большасць атрадаў працягнулі дзейнічаюць асобна, без фармальнай структуры&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=http://theconversation.com/sudans-civil-war-is-rooted-in-its-historical-favouritism-of-arab-and-islamic-identity-228533|title=Sudan's civil war is rooted in its historical favouritism of Arab and Islamic identity|author=Hassan|first=Hamdy A.|website=The Conversation|date=2024-04-25|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;.  

У склад кааліцыі ўвайшлі два лагеры, якія раней супрацьстаялі адзін аднаму: 
* фарміраванні прыхільнікаў [[Суданская рэвалюцыя|рэвалюцыі 2018—2019 гадоў]], якія дагэтуль выступалі супраць [[Пераходны суверэнны савет Судана|дзеючай хунты]] Бурхана&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; (напрыклад, «[[Злосць без межаў]]»);
* ісламісцкія групоўкі&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces|title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces|author=Lisa|website=Dabanga Radio TV Online|date=2023-09-26|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-activists-fighting-rsf-alongside-army|title=Sudanese revolutionaries fighting alongside army against RSF|website=Middle East Eye|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/2/3/%d8%aa%d8%b4%d9%83%d9%8a%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%b9%d8%b3%d9%83%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%88%d8%b4%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%aa%d9%84-%d9%85%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4|title=ما الجهات التي تساند الجيش السوداني في حربه ضد الدعم السريع؟|author=عثمان|first=مزدلفة|website=الجزيرة نت|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку [[Народныя сілы абароны]] і [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальён «Аль-Бара ібн Малік»]], цесна звязаныя са зрынутым рэжымам [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.alaraby.com/news/%D9%83%D8%AA%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%83-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82-%D9%84%D9%80%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D9%82%D8%B5%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A3%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86|title=&quot;كتيبة البراء بن مالك&quot;.. تحقيق لـ&quot;العربي&quot; يكشف قصتها ودورها بأحداث السودان|website=التلفزيون العربي|date=2023-07-17|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://daraj.media/110048/|title=&quot;مجاهدون&quot; الى جانب الجيش… السودان يوشك أن يصبح بؤرة إرهاب مشتعلة|website=Daraj|date=2023-07-17|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/3/15/%d9%87%d9%84-%d8%a3%d8%b3%d9%87%d9%85%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%88%d9%85%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%8a%d8%ad|title=هل أسهمت &quot;المقاومة الشعبية&quot; في ترجيح كفة الجيش السوداني؟|author=النور|first=النور أحمد|website=الجزيرة نت|access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 

Таксама былі ўтвораны жаночыя сілы (т.зв. «Чорная армія»). Іх узначаліў Алія Хасан Абуна з апазіцыйнай кааліцыі «[[Сілы за свабоду і перамены]]». Жанчыны ў асноўным навучаюцца самаабароне і грамадскаму патруляванню&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://raseef22.net/article/1096671-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%88%D8%AF-%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D9%82%D8%B5%D8%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D9%81%D9%8A-%D8%AD%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86|title=''الجيش الأسود''... ما هي قصة ''انخراط'' النساء في حرب السودان؟|website=رصيف22|date=2024-02-29|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. Лагеры падрыхтоўкі падраздзяленняў размешчаны ў Порт-Судане&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/video/inside-military-training-camps-for-women-and-girls-in-sudan-13069232|title=Inside military training camps for women and girls in Sudan|website=Sky News|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/video/sudan-the-women-and-girls-joining-military-training-camps-to-fight-the-rsf-13069236|title=Sudan: The women and girls joining military training camps to fight the RSF|website=Sky News|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;, у правінцыях Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://sudantribune.net/article276320/|title=معسكرات لتجنيد الفتيات بالسودان وناشطات يعتبرنها دعوة لاستمرار الحرب|author=mozdapress|website=سودان تربيون|date=2023-08-20|access-date=2024-04-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.bbc.com/arabic/articles/cjm87y908ggo|title=الحرب في السودان: &quot;تطوعت للتدريب حماية لنفسي وأسرتي من جرائم الاغتصاب والاختطاف&quot;|website=BBC News عربي|date=2023-09-05|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt; і Паўночны Кардафан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://www.suna-sd.net/posts/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AD%D9%8A-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9|title=والي شمال كردفان يحي مجاهدات المرأة|website=suna-news.net|access-date=2024-04-26|archive-date=26 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426142808/https://www.suna-sd.net/posts/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%81%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AD%D9%8A-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Адсутнасць у Народнага супраціўлення афіцыйнай структуры кіраўніцтва выклікала заклапочанасць адносна здольнасці апалчэнцаў эфектыўна кіраваць і каардынаваць сваю дзейнасць&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;. Раздача зброі была ўспрынята з трывогай з-за магчымасці грамадскіх беспарадкаў на фоне вайны УСС з САП&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231228-sudan-civilians-rush-for-arms-as-paramilitaries-advance|title=Sudan civilians rush for arms as paramilitaries advance|website=France 24|date=2023-12-28|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. 

Па даных Міжнароднага цэнтра стратэгічных даследаванняў (ICSS), які фінансуецца [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://icss.ae/|title=المركز الدولي للدراسات الاستراتيجية {{!}} الرئيسية {{!}} AR|website=المركز الدولي للدراسات الاستراتيجية {{!}} الرئيسية {{!}} AR|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;, кааліцыя знаходзіцца пад уплывам джыхадысцкіх і этнічных рухаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ar|url=https://icss.ae/articles/view/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A3%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%84%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86|title=الاستنفار والمقاومة الشعبية .. أدوات الإسلاميين للسيطرة على السودان {{!}} مقالات {{!}} AR|website=الاستنفار والمقاومة الشعبية .. أدوات الإسلاميين للسيطرة على السودان {{!}} مقالات {{!}} AR|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;. Паводле [[Middle East Monitor]], суданскі рэжым арганізаваў апалчэнні для ўрэгулявання палітычных спрэчак&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|lang=ar-AR|url=https://www.trtarabi.com/opinion/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%A3%D9%8A%D9%86-16715549|title=المقاومة الشعبية المسلحة في السودان.. إلى أين؟|author=|website=trtarabi|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20240111-the-sudanese-resistance-fighting-for-survival/|title=The Sudanese Resistance: fighting for survival|author=Al-Faqih|first=Ihsan|website=Middle East Monitor|date=2024-01-11}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]]
[[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]]</text>
      <sha1>l0x9wjtc2m7p6k3b4trtsxsf4pyzeln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Billbergia decora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765783</id>
    <revision>
      <id>5190041</id>
      <parentid>4755726</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Флора Паўдневай Амерыкі]]; дададзена [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="c18c9ksgthp2taav54jto7rcqn9wf1v" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = 
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Billbergia
 |rang              = Від
 |latin             = Billbergia decora
 |author            = [[Poepp.]] &amp; [[Endl.]]
 |syn               = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Billbergia decora
 |grin              = 
 |ipni              = 
 |tpl               = 
}}
'''Billbergia decora''' — [[Біялагічны від|від]] [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] [[сямейства]] {{bt-bellat|брамеліевыя|Bromeliaceae}}. Расце ў [[Перу]], [[Балівія|Балівіі]] і [[Бразілія|Бразіліі]]&lt;ref name=&quot;s&quot;&gt;[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=221511 Kew World Checklist of Selected Plant Families]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martinelli, G., Magalhães Vieira, C., Gonzalez, M., Leitman, P., Piratininga, A. Ferreira da Costa, A. &amp; Campostrini Forzza, R. (2008). &lt;/ref&gt;.

== Сарты ==

* ''Billbergia'' 'Bruantii'&lt;ref name=&quot;g&quot;&gt;[http://www.bsi.org/brom_info/cultivar/bcr.html BSI Cultivar Registry] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091202073716/http://www.bsi.org/brom_info/cultivar/bcr.html|date=2009-12-02}} Retrieved 11 October 2009&lt;/ref&gt;
* ''Billbergia'' 'Leopoldii'&lt;ref name=&quot;g&quot; /&gt;
* ''Billbergia'' 'Showboat'&lt;ref name=&quot;g&quot; /&gt;
* ''Billbergia'' 'Sunset'&lt;ref name=&quot;g&quot; /&gt;
* ''Billbergia'' 'Theodore L. Mead'&lt;ref name=&quot;g&quot; /&gt;
* ''Billbergia'' 'Windii'&lt;ref name=&quot;g&quot; /&gt;
* × ''Billmea'' 'Casper'&lt;ref name=&quot;g&quot; /&gt;

== Значэнне ==
Выкарыстоўваецца як садовая расліна.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2024-05-27}}

[[Катэгорыя:Садовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Брамеліевыя]]</text>
      <sha1>c18c9ksgthp2taav54jto7rcqn9wf1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхал Станіслаў Юдзіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766404</id>
    <revision>
      <id>5189701</id>
      <parentid>4781325</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1876" sha1="186trt3m18j2fif54h3ov7kpbd3ktzm" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Юдзіцкі}}
'''Міхаіл Станіслаў Юдзіцкі''' (? — {{ДС|||1701}}) — ураднік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

== Біяграфія ==
Паходзіў са шляхецкага роду [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] герба ўласнага «[[Герб «Юдзіцкі»|Радван зменены]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія}}&lt;/ref&gt;.

[[Войскі]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|рэчыцкі]]. Вызначыўся як [[камендант]] [[Ляхавіцкі замак|Ляхавіцкага замка]] ў час яго [[Аблога Ляхавічаў (1660)|аблогі рускімі войскамі]] ў 1660 годзе. У 1661 годзе [[сойм 1661 года|сойм]] пастанавіў кампенсаваць яму выдаткі на вайну (21 400 злотых) і вызваліў яго маёнткі [[Гальдовічы]] і [[Дзянісаўшчына]] на 30 гадоў ад падаткаў. У 1676 годзе стаў уладальнікам [[Лоеў|Лоева]], які да другой паловы XIX стагоддзя належаў яго нашчадкам&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Памёр у {{ДС|||1701}} годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=770|артыкул=Юдзіцкія|аўтар=Міхаіл Красноў}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|139348}}
{{продкі}}
{{нашчадкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Юдзіцкі Міхал Станіслаў}}</text>
      <sha1>186trt3m18j2fif54h3ov7kpbd3ktzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Барысаўна Кудрашова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769985</id>
    <revision>
      <id>5189956</id>
      <parentid>4810506</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12257" sha1="0kg1b9etmnagqce2lzrh4zw79wylsd3" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Кудряшов}}{{Асоба
| сайт = https://kudryashova-n.ucoz.ru/
| імя = Наталля Кудрашова
| арыгінал імя = Наталія Кудряшова
| дата нараджэння = 13.08.1983
| маці = Кудрашова Людміла Дзмітраўна
| месца нараджэння = [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкі]]
| грамадзянства = {{UKR}}
}}
'''Ната́лля Бары́саўна Ку́драшова''' ([[Украінская мова|укр.]] ''Наталія Борисівна Кудряшова'', {{Н|1}} [[13 жніўня]] [[1983]], [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкі]], [[Хмяльніцкая вобласць]])&amp;nbsp;— [[Вядучы|тэлевядучая]], [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]], [[Эксперт|экспертка]] у сферы [[Рознічны гандаль|рознічнага гандлю]].

Былая вядучая [[Тэлевізійная праграма|тэлепраграмы]] «Рэвізор: Крамы» і сувядучы [[Рэвізор (тэлеперадача)|«Рэвізора»]] на [[Новы канал|«Новым канале»]] . Былая экспертка ток-шоу «Страсці па рэвізору».

У [[2011]] годзе стала ўдзельніцай першага сезона праекта «МастерШеф», але выбыла з праекта ў другім выпуску&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=zHEWdqyDIQE&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе стала ўдзельніцай праекта «Х-фактар»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.stb.ua/ua/2019/10/05/projdet-li-stsena-h-faktora-reviziyu-ot-natali-kudryashovoj/|title=Чи пройде сцена «Х-фактора» ревізію від Наталії Кудряшової?|date=5 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt;. Вядучы мерапрыемстваў «Наўруз» ([[Украінская мова|укр.]] ''Новруз'')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kyivdiplomatic.com/ua/news/4031|title=Natalia Kudryashova: Оголошуємо наш наступний захід разом із маркет-моллом Даринок, Департаментом культури КМДА та Деснянською в місті Києві Державною адміністрацією. НОВРУЗ! 18 та 19 березня на Даринку. Міжнародне свято. Зустрічаємо весну разом.|website=kyivdiplomatic.com|access-date=2024-06-25|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625122501/https://kyivdiplomatic.com/ua/news/4031|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і «[[Етнічний віночок|Этнавянок]]» ([[Украінская мова|укр.]] ''Етнічний віночок'')&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk-ua|url=https://wz.lviv.ua/life/498048-etnichnyi-vinochok-zbyraie-talanty-po-vsii-ukraini|title=«Етнічний Віночок» збирає таланти по всій Україні — Високий Замок|author=Ярема|first=Галина|website=wz.lviv.ua|date=2023-09-23|access-date=2024-06-23}}&lt;/ref&gt;, якія прызначаны для асвятлення дзіцячай і моладзевай [[Творчасць|творчасці]] [[Украіна|Украіны]] і іншых [[Краіна|краін]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kyiv.dityvmisti.ua/kiyiv/festyval-etnichnykh-kultur-etnichnyi-vinochok/|title=Фестиваль етнічних культур Етнічний віночок {{!}} Діти в місті Київ|website=Фестиваль етнічних культур Етнічний віночок {{!}} Діти в місті Київ|access-date=2024-06-25}}&lt;/ref&gt;. Акрамя камандзіровак па гарадах Украіны, Наталля наведвае [[Балгарыя|Балгарыю]] з мерапрыемствам «Этнічны вянок»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://vmeste-camp.com/wp-content/uploads/2024/04/%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%96%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AF-%D0%95%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%BE%D0%BA-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%96%D1%8F-2024.pdf|title=ПОЛОЖЕННЯ ФЕСТИВАЛЮ МИСТЕЦТВ «ЕТНІЧНИЙ ВІНОЧОК»|date=2024|publisher=Азербайджанский культурний центр ім. Мусліма Магомаєва|access-date=25 червня 2024}}&lt;/ref&gt;. Працуе ў трох тэатрах Кіева: тэатры «Кіеў», тэатры «Брава» і «Іншы тэатр».

== Біяграфія ==

=== Навучанне ===
Спіс навучальных устаноў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.acmodasi.pro/a_17443.html|title=Наталья Кудряшова на ACMODASI|website=ACMODASI|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;:

* Хмяльніцкае музычнае вучылішча
* [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Кіеўскі інстытут мастацтваў]]
* [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт тэатра, кіно і тэлебачання імя І. К. Карпенкі-Карага|Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт тэатра, кіно і тэлебачання імя Івана Карпенкі-Карага]]
* [[Кіеўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Вадзіма Гэцьмана|Кіеўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Вадзіма Гетмана]]
* Школа-студыя акцёрскага майстэрства пры кінастудыі «Film.ua»
* Курсы мадэльнага агенцтва «Karin MMG»
* Школа тэлевядучых «TV lab»

Пасля завяршэння сярэдняй адукацыі паступіла ў музычнае вучылішча на [[Спеў|вакальнае]] ааддзяленне. Навучанне скончыла з чырвоным дыпломам. Музычную кар'еру яна пачала ў падлеткавым узросце. Актыўна выступала з рознымі [[Музычны калектыў|музычнымі калектывамі]]. У 2010 годзе выйшлі 2 сольных [[Музычны альбом|альбома]]: з лірычнымі [[Балада|баладамі]] і з рускімі рамансамі. У 2011 годзе адбыўся сольны канцэрт. Далей яна ўдасканальвала навыкі акадэмічнага спеву ў Кіеўскім інстытуце мастацтваў.

=== Публіцыстыка ===
У 2017 годзе ў кар'еры вядомага эксперта ў сферы рознічнага гандлю адбылася важная падзея: яна атрымала магчымасць удзельнічаць у папулярным тэлепраекце «Рэвізор». Гэта здарылася падчас здымак выпуску ток-шоу «Страсці па Рэвізору», калі тэрмінова спатрэбіўся спецыяліст па рытэйлу. Па рэкамендацыі аднаго з членаў здымачнай групы яе запрасілі на шоу ў якасці эксперта.

Яе кампетэнтнасць і падыход да працы прыцягнулі ўвагу кіраўніцтва праекта, што прывяло да прызначэння яе вядучай новай праграмы «Рэвізор. Крамы». Працавала вядучай амаль год, але пазней вырашыла пакінуць шоу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://my.ua/persons/natalia-kudriashova|title=Наталія Кудряшова - інформація|website=MY.UA|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе запусціла інтэрв'ю-праект «Каранцін. Выхад ёсць» ([[Украінская мова|укр.]] ''Карантин. Вихід є'') на сваім канале [[YouTube]]&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=vUQZw00gxd0&lt;/ref&gt; і на ўласнай старонцы [[Facebook|ў Facebook]]&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/100000613738371/videos/3258044210892671/&lt;/ref&gt;. Гэта серыя аўтарскіх інтэрв'ю з жыхарамі розных краін пра тое, як свет выходзіць з [[Каранцін|каранціну]], які накіраваны на барацьбу з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй каранавіруса]].

=== Марка ===
У 2020 годзе стварыла брэнд медыцынскіх масак «MASKІ-КудряШОУ»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/KuKuMaska|title=MASKI-KудряШОУ. Пов'язки від Наталії Кудряшової.|website=www.facebook.com|access-date=2024-04-13}}&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==

=== Тэле- і кінафільмы і серыялы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Спіс тэле- і кінафільмаў і серыялаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/328301/works/|title=Наталья Кудряшова (II)|website=Кино-Театр.Ру|access-date=2024-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=MaT_KIYb5Fc&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vk.com/natalia_kudryashova?w=wall-151795897_688|title=Наталія Кудряшова на зйомках &quot;Абракадабра&quot;|author=|first=|website=VK|date=23 липня 2020|access-date=25 червня 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://inter.ua/ua/video/video/abrakadabra-veshdok|title=Абракадабра {{!}} Вещдок|website=Телеканал Інтер|date=24 жовтня 2020|access-date=2024-06-25}}&lt;/ref&gt; {{УФільмеВерх}}
{{У тэлефільме|2010|Маршрут міласэрнасці|Маршрут милосердия|эпізадычная роля|}}
{{УСерыяле|2011|2011|Ефрасіння|Ефросинья|медсястра|}}
{{УСерыяле|2011|2011|Костоправ|Костоправ|медсястра|}}
{{УСерыяле|2011|2011|Танец нашай любові|Танец нашей любви|{{abbr|касметолаг|не ў тытрах|0}}}}
{{УСерыяле|2011|2013|Таксі|Таксі|эпізадычныя ролі|}}
{{УСерыяле|2012|2023|Жаночы лекар|Жіночій лікарь|Олена|}}
{{У фільме|2012|Ржэўскі супраць Напалеона|Ржевський проти Наполеона|{{abbr|расейская спявачка|не ў тытрах|0}}}}
{{УСерыяле|2013|2013|Цалую!|Поцелуй!|Віта, пацыент|}}
{{УСерыяле|2013|2014|Бар «Дак»|Бар «Дак»|Інна|}}
{{УСерыяле|2014|2014|Справа на дваіх|Дело для двоих|калектыў рэдакцыі|}}
{{УСерыяле|2014|2014|Так далёка, так блізка|Так далеко, так близко|Жанна, пакаёўка|}}
{{У дакументальным фільме|2020|Абракадабра/Вещдок|Абракадабра/Вещдок|Ніна}}
{{УСерыяле|2016|2021|Дзяжурны доктар|Черговий лікар|жонка хворага Сяргея|}}
{{УФільмеНіз}}
|}

== Заўвагі ==
&lt;references /&gt;

{{ізаляваны артыкул|date=2024-07-27}}

{{DEFAULTSORT:Кудрашова Наталля Барысаўна}}
[[Катэгорыя:Кінаакцёры]]
[[Катэгорыя:Актрысы Украіны]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Хмяльніцкім]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1983 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 жніўня]]</text>
      <sha1>0kg1b9etmnagqce2lzrh4zw79wylsd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Флора і фаўна Беларусі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>770183</id>
    <revision>
      <id>5189714</id>
      <parentid>5080724</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6076" sha1="3s8azu76mue06bp85xe6ibnm8s4dnv1" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Флора і фаўна Беларусі
|navbar                    = 
|state                     = 
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак = Флора і фаўна Беларусі
|выява = 
|стыль_цела = 
|стыль_загалоўкаў = 
|стыль_спісаў =
|клас_спісаў   = hlist

|стыль_уверсе = 
|уверсе =

|загаловак1 = [[Флора Беларусі|Флора]]
|спіс1 =
* [[Спіс ааміцэтаў Беларусі|Ааміцэты]]
* [[Спіс водарасцей Беларусі|Водарасці]]
** [[Спіс дыятомавых водарасцей Беларусі|Дыятомавыя]]
** [[Спіс зялёных водарасцей Беларусі|Зялёныя]]
* [[Спіс грыбоў Беларусі|Грыбы]]
** [[Спіс агарыкальных Беларусі|Агарыкальныя]]
** [[Спіс балетавых Беларусі|Балетавыя]]
** [[Спіс гелацыяльных Беларусі|Гелацыяльныя]]
** [[Спіс іржаўных грыбоў Беларусі|Іржаўныя]]
** [[Спіс леканаральных Беларусі|Леканаральныя]]
** [[Спіс мучністарасяністых грыбоў Беларусі|Мучністарасяністыя]]
** [[Спіс паліпоравых Беларусі|Паліпоравыя]]
** [[Спіс сыраежкавых Беларусі|Сыраежкавыя]]
* [[Спіс дзікарослых раслін Беларусі|Дзікарослыя расліны]]
* [[Спіс мохападобных Беларусі|Мохападобныя]]
** [[Спіс лістасцябловых імхоў Беларусі|Лістасцябловыя]]
* [[Спіс слізевікоў Беларусі|Слізевікі]]

|загаловак2 = [[Фаўна Беларусі|Фаўна ]]
|спіс2 =
* [[Спіс земнаводных Беларусі|Земнаводныя]]
* [[Спіс імшанак Беларусі|Імшанкі]]
* [[Спіс калаўротак Беларусі|Калаўроткі]]
* [[Спіс кляшчоў Беларусі|Кляшчы]]
* [[Спіс кольчатых чарвей Беларусі|Кольчатыя чэрві]]
* [[Спіс круглых чарвей Беларусі|Круглыя чэрві]]
* [[Спіс малюскаў Беларусі|Малюскі]]
* [[Спіс мнаганожак Беларусі|Мнаганожкі]]
* [[Спіс нагахвостак Беларусі|Нагахвосткі]]
* [[Спіс насякомых Беларусі|Насякомыя]]
** [[Спіс блох Беларусі|Блохі]]
** [[Спіс вяснянак Беларусі|Вяснянкі]]
** [[Спіс двухкрылых Беларусі|Двухкрылыя]]
** [[Спіс жукоў Беларусі|Жукі]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс блішчанак Беларусі|Блішчанкі]]
*** [[Спіс божых каровак Беларусі|Божыя кароўкі]]
*** [[Спіс вусачоў Беларусі|Вусачы]]
*** [[Спіс жужаляў Беларусі|Жужалі]]
*** [[Спіс златак Беларусі|Златкі]]
*** [[Спіс карапузікаў Беларусі|Карапузікі]]
*** [[Спіс лістаедаў Беларусі|Лістаеды]]
*** [[Спіс насенняжэраў Беларусі|Насенняжэры]]
*** [[Спіс плывунцоў Беларусі|Плывунцы]]
*** [[Спіс пласцініставусых Беларусі|Пласцініставусыя]]
*** [[Спіс слонікаў Беларусі|Слонікі]]
*** [[Спіс стафілінідаў Беларусі|Стафілініды]]
*** [[Спіс чарнацелак Беларусі|Чарнацелкі]]
*** [[Спіс шчаўкуноў Беларусі|Шчаўкуны]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс матылёў Беларусі|Матылі]]
** [[Спіс паўцвердакрылых Беларусі|Паўцвердакрылыя]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс цыкадавых Беларусі|Цыкадавыя]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс перапончатакрылых Беларусі|Перапончатакрылыя]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс іхнеўманід Беларусі|Іхнеўманіды]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс прамакрылых Беларусі|Прамакрылыя]]
** [[Спіс пузыраногіх Беларусі|Пузыраногія]]
** [[Спіс ручайнікаў Беларусі|Ручайнікі]]
** [[Спіс сеткакрылых Беларусі|Сеткакрылыя]]
** [[Спіс стракоз Беларусі|Стракозы]]
* [[Спіс плоскіх чарвей Беларусі|Плоскія чэрві]]
* [[Спіс несапраўдных скарпіёнаў Беларусі|Несапраўдныя скарпіёны]]
* [[Спіс павукоў Беларусі|Павукі]]
* [[Спіс паўзуноў Беларусі|Паўзуны]]
* [[Спіс птушак Беларусі|Птушкі]]
** [[Белы бусел у Беларусі|Белы бусел]]]]
* [[Спіс ракападобных Беларусі|Ракападобныя]]
* [[Спіс рыб Беларусі|Рыбы]]
* [[Спіс скрэбняў Беларусі|Скрэбні]]
* [[Спіс сенакосцаў Беларусі|Сенакосцы]]
* [[Спіс сысуноў Беларусі|Сысуны]]
** [[Шаблон:Грызуны Беларусі|Грызуны]]
** [[Шаблон:Драпежнікі Беларусі|Драпежнікі]]
** [[Шаблон:Капытныя Беларусі|Капытныя]]
|стыль_унізе = 
|унізе =
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Беларусі|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3s8azu76mue06bp85xe6ibnm8s4dnv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189716</id>
      <parentid>5189714</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6163" sha1="k6hieecfvyaxufi577jity8ur4uc3ia" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Флора і фаўна Беларусі
|navbar                    = 
|state                     = 
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак = Флора і фаўна Беларусі
|выява = 
|стыль_цела = 
|стыль_загалоўкаў = 
|стыль_спісаў =
|клас_спісаў   = hlist

|стыль_уверсе = 
|уверсе =

|загаловак1 = [[Флора Беларусі|Флора]]
|спіс1 =
* [[Спіс ааміцэтаў Беларусі|Ааміцэты]]
* [[Спіс водарасцей Беларусі|Водарасці]]
** [[Спіс дыятомавых водарасцей Беларусі|Дыятомавыя]]
** [[Спіс зялёных водарасцей Беларусі|Зялёныя]]
* [[Спіс грыбоў Беларусі|Грыбы]]
** [[Спіс агарыкальных Беларусі|Агарыкальныя]]
** [[Спіс балетавых Беларусі|Балетавыя]]
** [[Спіс гелацыяльных Беларусі|Гелацыяльныя]]
** [[Спіс іржаўных грыбоў Беларусі|Іржаўныя]]
** [[Спіс леканаральных Беларусі|Леканаральныя]]
** [[Спіс мучністарасяністых грыбоў Беларусі|Мучністарасяністыя]]
** [[Спіс паліпоравых Беларусі|Паліпоравыя]]
** [[Спіс сыраежкавых Беларусі|Сыраежкавыя]]
* [[Спіс дзікарослых раслін Беларусі|Дзікарослыя расліны]]
* [[Спіс мохападобных Беларусі|Мохападобныя]]
** [[Спіс лістасцябловых імхоў Беларусі|Лістасцябловыя]]
* [[Спіс слізевікоў Беларусі|Слізевікі]]

|загаловак2 = [[Фаўна Беларусі|Фаўна ]]
|спіс2 =
* [[Спіс земнаводных Беларусі|Земнаводныя]]
* [[Спіс імшанак Беларусі|Імшанкі]]
* [[Спіс калаўротак Беларусі|Калаўроткі]]
* [[Спіс кляшчоў Беларусі|Кляшчы]]
* [[Спіс кольчатых чарвей Беларусі|Кольчатыя чэрві]]
* [[Спіс круглых чарвей Беларусі|Круглыя чэрві]]
* [[Спіс малюскаў Беларусі|Малюскі]]
* [[Спіс мнаганожак Беларусі|Мнаганожкі]]
* [[Спіс нагахвостак Беларусі|Нагахвосткі]]
* [[Спіс насякомых Беларусі|Насякомыя]]
** [[Спіс блох Беларусі|Блохі]]
** [[Спіс вяснянак Беларусі|Вяснянкі]]
** [[Спіс двухкрылых Беларусі|Двухкрылыя]]
** [[Спіс жукоў Беларусі|Жукі]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс блішчанак Беларусі|Блішчанкі]]
*** [[Спіс божых каровак Беларусі|Божыя кароўкі]]
*** [[Спіс вусачоў Беларусі|Вусачы]]
*** [[Спіс жужаляў Беларусі|Жужалі]]
*** [[Спіс златак Беларусі|Златкі]]
*** [[Спіс карапузікаў Беларусі|Карапузікі]]
*** [[Спіс лістаедаў Беларусі|Лістаеды]]
*** [[Спіс насенняжэраў Беларусі|Насенняжэры]]
*** [[Спіс плывунцоў Беларусі|Плывунцы]]
*** [[Спіс пласцініставусых Беларусі|Пласцініставусыя]]
*** [[Спіс слонікаў Беларусі|Слонікі]]
*** [[Спіс стафілінідаў Беларусі|Стафілініды]]
*** [[Спіс чарнацелак Беларусі|Чарнацелкі]]
*** [[Спіс шчаўкуноў Беларусі|Шчаўкуны]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс матылёў Беларусі|Матылі]]
** [[Спіс паўцвердакрылых Беларусі|Паўцвердакрылыя]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс цыкадавых Беларусі|Цыкадавыя]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс перапончатакрылых Беларусі|Перапончатакрылыя]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс іхнеўманід Беларусі|Іхнеўманіды]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс прамакрылых Беларусі|Прамакрылыя]]
** [[Спіс пузыраногіх Беларусі|Пузыраногія]]
** [[Спіс ручайнікаў Беларусі|Ручайнікі]]
** [[Спіс сеткакрылых Беларусі|Сеткакрылыя]]
** [[Спіс стракоз Беларусі|Стракозы]]
* [[Спіс плоскіх чарвей Беларусі|Плоскія чэрві]]
* [[Спіс несапраўдных скарпіёнаў Беларусі|Несапраўдныя скарпіёны]]
* [[Спіс павукоў Беларусі|Павукі]]
* [[Спіс паўзуноў Беларусі|Паўзуны]]
* [[Спіс птушак Беларусі|Птушкі]]
** [[Белы бусел у Беларусі|Белы бусел]]]]
** [[Шаблон:Курападобныя Беларусі|Курападобныя]]
* [[Спіс ракападобных Беларусі|Ракападобныя]]
* [[Спіс рыб Беларусі|Рыбы]]
* [[Спіс скрэбняў Беларусі|Скрэбні]]
* [[Спіс сенакосцаў Беларусі|Сенакосцы]]
* [[Спіс сысуноў Беларусі|Сысуны]]
** [[Шаблон:Грызуны Беларусі|Грызуны]]
** [[Шаблон:Драпежнікі Беларусі|Драпежнікі]]
** [[Шаблон:Капытныя Беларусі|Капытныя]]
|стыль_унізе = 
|унізе =
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Беларусі|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k6hieecfvyaxufi577jity8ur4uc3ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189718</id>
      <parentid>5189716</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5189718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6161" sha1="9c7vhudji4zkjksu8i0i36onzbtt3k8" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Флора і фаўна Беларусі
|navbar                    = 
|state                     = 
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак = Флора і фаўна Беларусі
|выява = 
|стыль_цела = 
|стыль_загалоўкаў = 
|стыль_спісаў =
|клас_спісаў   = hlist

|стыль_уверсе = 
|уверсе =

|загаловак1 = [[Флора Беларусі|Флора]]
|спіс1 =
* [[Спіс ааміцэтаў Беларусі|Ааміцэты]]
* [[Спіс водарасцей Беларусі|Водарасці]]
** [[Спіс дыятомавых водарасцей Беларусі|Дыятомавыя]]
** [[Спіс зялёных водарасцей Беларусі|Зялёныя]]
* [[Спіс грыбоў Беларусі|Грыбы]]
** [[Спіс агарыкальных Беларусі|Агарыкальныя]]
** [[Спіс балетавых Беларусі|Балетавыя]]
** [[Спіс гелацыяльных Беларусі|Гелацыяльныя]]
** [[Спіс іржаўных грыбоў Беларусі|Іржаўныя]]
** [[Спіс леканаральных Беларусі|Леканаральныя]]
** [[Спіс мучністарасяністых грыбоў Беларусі|Мучністарасяністыя]]
** [[Спіс паліпоравых Беларусі|Паліпоравыя]]
** [[Спіс сыраежкавых Беларусі|Сыраежкавыя]]
* [[Спіс дзікарослых раслін Беларусі|Дзікарослыя расліны]]
* [[Спіс мохападобных Беларусі|Мохападобныя]]
** [[Спіс лістасцябловых імхоў Беларусі|Лістасцябловыя]]
* [[Спіс слізевікоў Беларусі|Слізевікі]]

|загаловак2 = [[Фаўна Беларусі|Фаўна ]]
|спіс2 =
* [[Спіс земнаводных Беларусі|Земнаводныя]]
* [[Спіс імшанак Беларусі|Імшанкі]]
* [[Спіс калаўротак Беларусі|Калаўроткі]]
* [[Спіс кляшчоў Беларусі|Кляшчы]]
* [[Спіс кольчатых чарвей Беларусі|Кольчатыя чэрві]]
* [[Спіс круглых чарвей Беларусі|Круглыя чэрві]]
* [[Спіс малюскаў Беларусі|Малюскі]]
* [[Спіс мнаганожак Беларусі|Мнаганожкі]]
* [[Спіс нагахвостак Беларусі|Нагахвосткі]]
* [[Спіс насякомых Беларусі|Насякомыя]]
** [[Спіс блох Беларусі|Блохі]]
** [[Спіс вяснянак Беларусі|Вяснянкі]]
** [[Спіс двухкрылых Беларусі|Двухкрылыя]]
** [[Спіс жукоў Беларусі|Жукі]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс блішчанак Беларусі|Блішчанкі]]
*** [[Спіс божых каровак Беларусі|Божыя кароўкі]]
*** [[Спіс вусачоў Беларусі|Вусачы]]
*** [[Спіс жужаляў Беларусі|Жужалі]]
*** [[Спіс златак Беларусі|Златкі]]
*** [[Спіс карапузікаў Беларусі|Карапузікі]]
*** [[Спіс лістаедаў Беларусі|Лістаеды]]
*** [[Спіс насенняжэраў Беларусі|Насенняжэры]]
*** [[Спіс плывунцоў Беларусі|Плывунцы]]
*** [[Спіс пласцініставусых Беларусі|Пласцініставусыя]]
*** [[Спіс слонікаў Беларусі|Слонікі]]
*** [[Спіс стафілінідаў Беларусі|Стафілініды]]
*** [[Спіс чарнацелак Беларусі|Чарнацелкі]]
*** [[Спіс шчаўкуноў Беларусі|Шчаўкуны]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс матылёў Беларусі|Матылі]]
** [[Спіс паўцвердакрылых Беларусі|Паўцвердакрылыя]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс цыкадавых Беларусі|Цыкадавыя]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс перапончатакрылых Беларусі|Перапончатакрылыя]]&lt;small&gt;
*** [[Спіс іхнеўманід Беларусі|Іхнеўманіды]]
** &lt;/small&gt;[[Спіс прамакрылых Беларусі|Прамакрылыя]]
** [[Спіс пузыраногіх Беларусі|Пузыраногія]]
** [[Спіс ручайнікаў Беларусі|Ручайнікі]]
** [[Спіс сеткакрылых Беларусі|Сеткакрылыя]]
** [[Спіс стракоз Беларусі|Стракозы]]
* [[Спіс плоскіх чарвей Беларусі|Плоскія чэрві]]
* [[Спіс несапраўдных скарпіёнаў Беларусі|Несапраўдныя скарпіёны]]
* [[Спіс павукоў Беларусі|Павукі]]
* [[Спіс паўзуноў Беларусі|Паўзуны]]
* [[Спіс птушак Беларусі|Птушкі]]
** [[Белы бусел у Беларусі|Белы бусел]]
** [[Шаблон:Курападобныя Беларусі|Курападобныя]]
* [[Спіс ракападобных Беларусі|Ракападобныя]]
* [[Спіс рыб Беларусі|Рыбы]]
* [[Спіс скрэбняў Беларусі|Скрэбні]]
* [[Спіс сенакосцаў Беларусі|Сенакосцы]]
* [[Спіс сысуноў Беларусі|Сысуны]]
** [[Шаблон:Грызуны Беларусі|Грызуны]]
** [[Шаблон:Драпежнікі Беларусі|Драпежнікі]]
** [[Шаблон:Капытныя Беларусі|Капытныя]]
|стыль_унізе = 
|унізе =
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Беларусі|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9c7vhudji4zkjksu8i0i36onzbtt3k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чачара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771531</id>
    <revision>
      <id>5190029</id>
      <parentid>4947779</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ 3 катэгорыі; ±[[Катэгорыя:Фільмы Віторыя Дэ Сіка]]→[[Катэгорыя:Фільмы Віторыа Дэ Сіка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="qz0dmsbmluidcd3bor35kjny68egs0u" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Чачара»''' ({{lang-it|La Ciociara}}, літаральна — Жанчына з Чачара) — ваенная драма рэжысёра [[Віторыа дэ Сіка]] з [[Сафі Ларэн]] у галоўнай ролі, якая выйшла на экраны ў 1960 годзе. Фільм з’яўляецца экранізацыяй аднайменнага рамана [[Альберта Маравія]]. Сафі Ларэн атрымала прэмію «[[Оскар]]» за найлепшую жаночую ролю — першая актрыса, якая атрымала гэтую прэмію за фільм не на англійскай мове.

== Сюжэт ==
Фільм апавядае пра дзвюх жанчын у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Італіі: Чэзіру, гандлярку-удаву, і яе дачку Разэту, рэлігійную 13-гадовую дзяўчыну.

Каб пазбавіць дачку ад пастаяннага страху перад бесперапыннымі бамбардзіроўкамі англа-амерыканскай авіяцыі, Чэзіра вырашае з’ехаць з ёй у мястэчка Валекорса ў Чачарыі на поўдзень ад сталіцы, дзе яна нарадзілася і вырасла. Там яны спыняюцца ў сваякоў і чакаюць канчаткі вайны. Увесь гэты час ім даводзіцца змагацца з голадам і заўсёдным страхам перад нямецкай акупацыяй. Там жа Чэзіра і Разета знаёмяцца з Мікеле, інтэлігентным маладым чалавекам з камуністычнымі поглядамі, з якім у іх пачынаюцца добрыя сяброўскія адносіны. Мікеле ўлюбляецца ў Чэзіру, але яна не адказвае яму ўзаемнасцю, бо яе хвалюе выключна лёс дачкі і ўласнае выжыванне, а на новага прыхільніка ў яе проста няма сіл. Аднойчы ў іх селішча прыходзіць невялікі атрад немцаў, якія адыходзяць пад націскам войскаў суперніка. Яны забіраюць Мікеле з сабой у якасці правадніка. Праходзіць час, але Мікеле так і не прыходзіць назад. Чэзіра і Разета вырашаюць вярнуцца ў вызвалены да таго часу Рым, але па дарозе дадому здараецца трагедыя — у царкве аднаго невялікага мястэчка, дзе яны вырашылі адпачыць, на іх напала група мараканскіх салдат (гум’ераў) са складу войскаў Антыгітлераўскай кааліцыі, абедзвюх бежанак згвалтавалі. У Разеты пасля ўсяго перажытага здараецца глыбокая дэпрэсія: яна выглядае абыякавай да ўсяго, пачынае сустракацца з першым які трапіў і прымае ад яго ў падарунак за блізкасць дарагія панчохі… Чэзіра таксама глыбока ўзрушаная тым, што здарылася, яна шакаваная зменамі ў сваёй успрымальнай і глыбока маральнай дачкі. Спробы маці данесці да Разеты недапушчальнасць таго, што адбываецца, прыводзіць толькі да вялікай сваркі. Але ў выніку іх збліжае агульнае гора — яны даведаюцца, што Мікеле быў расстраляны немцамі.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы 1960 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы Віторыа Дэ Сіка]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы Італіі]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусветную вайну]]</text>
      <sha1>qz0dmsbmluidcd3bor35kjny68egs0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Ігараўна Тарабука</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773386</id>
    <revision>
      <id>5189955</id>
      <parentid>5011064</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2814" sha1="jgt3gfkzmef730uaz37o1usxen4ik5q" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Тарабука}}
{{Асоба}}
'''Наталля Ігараўна Тарабука''' (нар. 12 верасня 1955) — беларускі [[дызайнер]], [[дацэнт]].

== Біяграфія ==
У 1982 годзе скончыла мастацка-прамысловы факультэт Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута (цяпер [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]) па спецыяльнасці «графічны дызайн».

З 1982 па 1994 год працавала дызайнерам на прадпрыемствах [[Віцебск]]а, дзе стала аўтарам каларыстычных рашэнняў інтэр’ераў і керамічных флаконаў. Працоўная дзейнасць на кафедры дызайну [[ВДТУ|Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] пачалася ў 1994 годзе. З 1998 года — член [[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага саюза дызайнераў]].

== Узнагароды ==
Лаўрэат прэміі спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/80607/ |title=Узнагароды Беларусі |access-date=15 верасня 2024 |archive-date=15 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915033909/https://nagrady.by/persona/80607/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://design.vstu.by/about/staff/tarabuko-natalya-igorevna/ Наталля Тарабука на сайце кафедры дызайну ВДТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240914163709/https://design.vstu.by/about/staff/tarabuko-natalya-igorevna/ |date=14 верасня 2024 }}
* [https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/dotsent_kafedry_dizayna_i_mody_vgtu_natalya_tarabuko_kollektsioniruet_flakony_iz_pod_parfyuma/ ''Александра Иванова'' Доцент кафедры дизайна и моды ВГТУ Наталья Тарабуко коллекционирует флаконы из-под парфюма]{{ref-ru}} // Газета «[[Віцьбічы]]»

{{ізаляваны артыкул|date=2024-09-14}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Тарабука Наталля Ігараўна}}
[[Катэгорыя:Дызайнеры СССР]]
[[Катэгорыя:Дызайнеры Беларусі]]</text>
      <sha1>jgt3gfkzmef730uaz37o1usxen4ik5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пашкоўскі (пасёлак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773427</id>
    <revision>
      <id>5189995</id>
      <parentid>4840111</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Пашкоўскі]] у [[Пашкоўскі (пасёлак)]]: таксама прозвішча</comment>
      <origin>4840111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="6wk6ld0s6t66x916blbt6nmaxyt6wol" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Пашкоўскі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec = 15
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 34|lon_sec = 06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Буда-Кашалёўскі
|сельсавет             = Івольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Пашко́ўскі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Paškoŭski}}, {{lang-ru|Пашковский}}) — былы [[пасёлак]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Івольскі сельсавет|Івольскага сельсавета]].

Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак уваходзіў у склад [[Бацунскі сельсавет|Бацунскага сельсавета]]. Скасаваны 26 чэрвеня 1969 года, жыхары перасяліліся ў вёску [[Бацунь]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}</text>
      <sha1>6wk6ld0s6t66x916blbt6nmaxyt6wol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189998</id>
      <parentid>5189995</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5189998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3762" sha1="1e5oa5e84lkbrdcdozmrj2y4nrmb4o8" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пашкоўскі}}
{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Пашкоўскі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec = 15
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 34|lon_sec = 06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Буда-Кашалёўскі
|сельсавет             = Івольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Пашко́ўскі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Paškoŭski}}, {{lang-ru|Пашковский}}) — былы [[пасёлак]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Івольскі сельсавет|Івольскага сельсавета]].

Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак уваходзіў у склад [[Бацунскі сельсавет|Бацунскага сельсавета]]. Скасаваны 26 чэрвеня 1969 года, жыхары перасяліліся ў вёску [[Бацунь]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}</text>
      <sha1>1e5oa5e84lkbrdcdozmrj2y4nrmb4o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Сцяпанавіч Саламенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774065</id>
    <revision>
      <id>5189768</id>
      <parentid>4878498</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8989" sha1="c04mrfs0yq7zaefmc64w1kgegvq2m8z" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
[[Файл:Могила академика Николая Соломенко.JPG|thumb|Магіла М. С. Саламенкі на «Літаратарскіх мастках»]]
'''Мікалай Сцяпанавіч Саламе́нка'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ВД-прэамбула}}) — вучоны ў галіне [[Будаўнічая механіка|будаўнічай механікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1965), [[прафесар]] (1965&lt;ref name=&quot;Ком&quot; /&gt;), акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1984, член-карэспандэнт з 1979 года), інжынер-контр-адмірал (1975&lt;ref name=&quot;Ком&quot; /&gt;). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1977{{sfn|Исанин|1987}}).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Мінск]]у. Скончыў школу і паступіў у [[Вышэйшае ваенна-марское інжынернае вучылішча імя Ф. Э. Дзяржынскага]] у [[Ленінград]]зе. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Прымаў удзел у сухапутных аперацыях [[Каспійская ваенная флатылія|Каспійскай ваеннай флатыліі]]. Ваенна-марское інжынернае вучылішча імя Ф. Э. Дзяржынскага скончыў у 1946 годзе. У 1946—1984 гадах М. С. Саламенка ў [[Навукова-даследчы інстытут караблебудавання і ўзбраення ВМФ|Цэнтральным навукова-даследчым інстытуце ваеннага караблебудавання]] (з 1974 года на пасадзе намесніка дырэктара). Адначасова У 1951—1955 і 1987—1992 гадах выкладаў у [[СПбДУ|Ленінградскім універсітэце]], у 1955—1959 гадах у Ваенна-марскім інжынерным вучылішчы&lt;ref name=&quot;Ком&quot;&gt;[http://www.komarovo.spb.ru/wp-content/uploads/2014/04/Komarovo----16-127.pdf Заслуженный деятель науки и техники РСФСР. К 90-й годовщине со дня рождения Николая Соломенко // Вести «Келломяки-Комарово» : Газета. — ноябрь 2013. — № 16 (127). — С. 9—10.]&lt;/ref&gt;. У 1983 годзе абраны членам Нацыянальнага камітэта СССР па тэарэтычнай і прыкладной механіцы. З 1988 года — дырэктар-арганізатар Інстытута праблем транспарту. З 1984 года член і намеснік Прэзідыума старшыні Ленінградскага навуковага цэнтра Акадэміі навук СССР, з 1985 года — Бюро праблем машынабудавання, механікі і працэсаў кіравання АН СССР, з 1988 года — старшыня Савета АН СССР па праблемах метралогіі і стандартызацыі, з 1991 года — старшыня навуковага савета [[РАН|Расійскай акадэміі навук]] па праблемах транспарту, з 1993 года — старшыня Савета Пецярбургскага дома вучоных Расійскай акадэміі навук.

== Навуковая дзейнасць ==
М. С. Саламенка аўтар навуковых прац па механіцы дэфармаванага [[Цвёрдае цела|цвёрдага цела]], будаўнічай механіцы карабля, статыцы і дынаміцы інжынерных збудаванняў, фундаментальных праблемах транспартных сістэм і транспартных працэсаў. Сфармаваў сучасныя прынцыпы абароны караблёў ад выбухаў і сродкаў выяўлення, распрацаваў метады вызначэння зон паражэння, вызначыў эфектыўныя шляхі павышэння скрытнасці і абароны караблёў&lt;ref name=&quot;Ком&quot; /&gt;. Унёс значнны ўклад у развіццё механікі пласцін і абалонак, даследаванне і распрацоўку эфектыўных метадаў ацэнкі трываласці і ўстойлівасці канструкцый караблёў і суднаў, уплыву нелінейна-пругкіх і пругка-пластычных характарыстык матэрыялу на дынамічную трываласць і ўстойлівасць абалонак&lt;ref name=&quot;Ком&quot; /&gt;.

Сярод вучняў М. С. Саламенкі 8 дактароў і 25 кандыдатаў навук&lt;ref name=&quot;Ком&quot; /&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1977)
* [[Дзяржаўная прэмія СССР]] у галіне навукі і тэхнікі (1984)
* [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1974{{sfn|Исанин|1987}})
* [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1984{{sfn|Исанин|1987}})
* [[Медаль «За абарону Каўказа»]]
* [[Медаль «За баявыя заслугі»]]
* іншыя ўзнагароды

== Памяць ==
* Імем М. С. Саламенкі названы Інстытут праблем транспарту Расійскай акадэміі навук&lt;ref&gt;[https://www.mathnet.ru/org2649 Институт проблем транспорта им. Н. С. Соломенко Российской академии наук, Россия // Math-Net/Ru]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|14|Саламе́нка Мікалай Сцяпанавіч||99}}
* {{кніга|загаловак=Морской энциклопедический справочник: В двух томах.|том=2: О—Я|адказны=Под ред. академика [[Мікалай Мікітавіч Ісанін|Н. Н. Исанина]]|месца=Л.|выдавецтва=Судостроение|год=1987|старонак=520|тыраж=30000|мова=ru|ref=Исанин|частка=Соломенко Николай Степанович|старонкі=244}}
* Соломе́нко Николай Степанович{{ref-ru}} // [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2016-04.pdf Часопіс «Изобретатель». № 4 (196) 2016.] — С. 45.
* ''Бережной А. Ф.'' Они сражались за Родину: Универсанты в годы войны и в послевоенные годы. Вып. 4. СПб.: Изд-во С.-Петербургского университета, 2003. — С. 109.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://new.ras.ru/staff/akademiki/solomenko-nikolay-stepanovich/ Соломенко Николай Степанович // Академики РАН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241220162017/https://new.ras.ru/staff/akademiki/solomenko-nikolay-stepanovich/ |date=20 снежня 2024 }}{{ref-ru}}
* [https://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=B5E808BA-C199-5E1B-33CF-4CC49B4F69B6 Соломенко Николай Степанович // Архивы РАН]{{ref-ru}}
* [http://rga-samara.ru/searchvdnt/id/2554/ Соломенко Николай Степанович // Российский государственный архив в г. Самаре]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}
* [https://pobeda.spbu.ru/museum/item/401-solomenko-nikolaj-stepanovich.html Соломенко Николай Степанович // Санкт-Петербургский государственный университет. История. Знания. Люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241220160716/https://pobeda.spbu.ru/museum/item/401-solomenko-nikolaj-stepanovich.html |date=20 снежня 2024 }}{{ref-ru}}
* [http://www.pravo.mgimo.ru/?q=node/14632 Соломенко Николай Степанович Центр военно-политических исследований МГИМО]{{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Саламенка Мікалай Сцяпанавіч}}
[[Катэгорыя:Механікі СССР]]
[[Катэгорыя:Контр-адміралы СССР]]</text>
      <sha1>c04mrfs0yq7zaefmc64w1kgegvq2m8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наступленне ў Амхары (2024—2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774258</id>
    <revision>
      <id>5189948</id>
      <parentid>5175952</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15899" sha1="q9wvo8gsisndierb7qn10265cieijsu" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Наступленне ў Амхары
 |частка          = [[Канфлікт у Амхары]]
 |выява           = 
 |памер           = 
 |загаловак       = 
 |дата            = з [[1 верасня]] [[2024]] па [[17 красавіка]] [[2025]]
 |месца           = штат Амхара, Эфіопія
 |прычына         = 
 |статус     = перамога Фано
 |вынік           = 
 |змены           = 
 |праціўнік1      = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}}
 |праціўнік2      = {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]]
 |праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = 
 |камандзір2      = 
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 
 |сілы2           = 
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
 |страты2         = 
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
У верасні [[2024]] года баевікі [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі наступленне ў [[Вобласць Амхара|рэгіёне Амхара]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. У выніку кампаніі былі захоплены некалькі ключавых гарадоў і стратэгічных раёнаў, у тым ліку горад [[Гондэр]] і памежны горад Метэма.

== Храналогія ==
=== 2024 ===
У верасні падраздзяленні Фано пачалі атакаваць шашу B30, імкнучыся прабіцца да дарогі C34, якая злучае Амхару з суседнім [[Судан|Суданам]]. Усяго паўстанцы здзейснілі восем нападаў уздоўж B30&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|title=Institute for the Study of War|website=Institute for the Study of War|access-date=2024-09-27|archive-date=2 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002160928/https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-september-26-2024-fano-offensive-ethiopia%E2%80%99s-amhara-egypt-arms-somalia-rebel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

1 верасня пасля напружаных баёў баевікі захапілі стратэгічны горад [[Метэма]] на мяжы Эфіопіі і Судана, перакрыўшы найважнейшыя лініі пастаўкі паліва і харчавання. Рэшткі [[Узброеныя сілы Эфіопіі|ўрадавых войск]] былі вымушаныя адступіць за граніцу, дзе іх раззброілі суданскія ўлады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article290290/|title=Sudan closes Ethiopia border after Fano militia seizes town|author=|website=[[Sudan Tribune]]|date=September 2, 2024|access-date=September 2, 2024}}&lt;/ref&gt;.

17 верасня атрады Фано разгарнулі наступленне на Гондэр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://addisstandard.com/gonder-city-authorities-implicate-security-forces-involvement-in-surging-crimes-of-kidnapping-for-ransom-murder-pledge-to-crack-down/|title=Gonder City authorities implicate security forces' involvement in surging crimes of kidnapping for ransom, murder; pledge to crack down|author=|first=|website=[[Addis Standard]]|date=4 September 2024|access-date=5 September 2024}}&lt;/ref&gt;. Для абароны горада УС Эфіопіі задзейнічалі [[Танк|танкі]], якія вялі баі ў густанаселеных раёнах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/Amhara_News/status/1836149413900591513|title=Update 🚨: Footage showing ENDF tanks shooting at densely populated neighborhoods in Gondar as they lose control of the city.|author=Amhara News|website=X|date=September 17, 2024|access-date=2 кастрычніка 2024|archive-date=22 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922012241/https://x.com/Amhara_News/status/1836149413900591513|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля цяжкіх баёў прадстаўнікі Фано заявілі, што ўзялі пад кантроль большую частку Гондэра&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://borkena.com/2024/09/17/gondar-mostly-under-fano-control-after-heavy-fighting-report/|title=Most part of Gondar reportedly under Fano control after heavy fighting|author=Account|website=Borkena Ethiopian News|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.ethiopiaobserver.com/2024/09/17/intense-fighting-erupts-between-in-gondar-and-surrounding-areas/|title=Intense fighting erupts in Gondar and surrounding areas|author=Observer|first=Ethiopia|website=Ethiopia Observer|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/nine-dead-in-renewed-fighting-in-ethiopia-s-amhara-region/7788651.html|title=Nine dead in renewed fighting in Ethiopia's Amhara region|website=Voice of America|date=17 September 2024|access-date=19 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=am|url=https://www.bbc.com/amharic/articles/cj4dv94j97go|title=በጎንደር እና በአካባቢው ግጭቶች ሲካሄዱ መሰንበታቸውን ነዋሪዎች ተናገሩ|website=BBC News አማርኛ|date=17 September 2024|access-date=21 September 2024}}&lt;/ref&gt;. У выніку сутыкненняў загінулі як мінімум дзевяць чалавек і больш за 30 атрымалі раненні&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У наступныя дні пасля захопу баевікі атакавалі гарады [[Азеза]] і [[Дэбарк]]. Да 21 верасня сілы Фано заявілі, што захапілі апошні пасля жорсткіх баёў з урадавымі сіламі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://x.com/Amhara_News/status/1836787060943753723 |title=Архіўная копія |access-date=2 кастрычніка 2024 |archive-date=22 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922012241/https://x.com/Amhara_News/status/1836787060943753723 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

21 верасня апалчэнцы Фано захапілі дарогу Рэма Шэва&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://x.com/Amhara_News/status/1837535677975564473 |title=Архіўная копія |access-date=2 кастрычніка 2024 |archive-date=22 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922012241/https://x.com/Amhara_News/status/1837535677975564473 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Баевікі таксама здзейснілі 12 нападаў на дарогу B31, якая злучае [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] і [[Бахр-Дар]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

23 верасня апалчэнцы Фано заявілі, што пачалі наступленне на зону Паўночная Шэва&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://x.com/Amhara_News/status/1838323215820816584 |title=Архіўная копія |access-date=2 кастрычніка 2024 |archive-date=2 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202050053/https://x.com/Amhara_News/status/1838323215820816584 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

1 кастрычніка Узброеныя сілы Эфіопіі і рэгіянальны ўрад Амхара абвясцілі ў сумеснай заяве аб узмацненні аперацый па забеспячэнні бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-02 |title=ENDF, Amhara admin vow to 'intensify operations' against armed groups and figures embedded within gov't |url=https://addisstandard.com/endf-amhara-admin-vow-to-intensify-operations-against-armed-groups-figures-embedded-within-govt/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

На 3 кастрычніка працягваліся жорсткія баі ў некалькіх населеных пунктах Паўднёвага і Цэнтральнага Гондэра&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-03 |title=Heavy weapons assault in Amhara’s Central Gondar Zone claims 20 lives; fighting continues in South Gondar |url=https://addisstandard.com/heavy-weapons-assault-in-amharas-central-gondar-zone-claims-20-lives-fighting-continues-in-south-gondar/ |access-date=2024-10-03 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

У цэнтральнай зоне Гондэра&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; і зоне Заходняга Годжама таксама адбываліся жорсткія баі, асабліва ў горадзе Фінатэ Селам, які 5 кастрычніка быў узяты федэральнымі войскамі. На наступны дзень Фано спрабавала контратакаваць&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=8 October 2024 |title=Relentless warfare grips Amhara’s West Gojjam Zone; residents trapped amid fierce fighting between gov’t forces, Fano militia |url=https://addisstandard.com/relentless-warfare-grips-amharas-west-gojjam-zone-residents-trapped-amid-fierce-fighting-between-govt-forces-fano-militia/ |access-date=2024-10-09 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

13 кастрычніка адбыўся бой за горад Велдыя&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-10-15 |title=Woldia City endures night of heavy gunfire, mortar attacks last Sunday; residents still face 'restricted' movement |url=https://addisstandard.com/woldia-city-endures-night-of-heavy-gunfire-mortar-attacks-as-hostilities-soar-residents-still-face-restricted-movement/ |access-date=2024-10-18 |website=[[Addis Standard]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. З 19 па 20 кастрычніка зафіксаваны сутыкненні за Дэбарк у зоне Паўночны Гондэр&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-10-22 |title=Ethiopia: Intense Fighting Continues to Rattle Amhara Cities, Towns |url=https://allafrica.com/stories/202410220029.html |access-date=2024-10-22 |work=[[Addis Standard]] |language=en}}&lt;/ref&gt;.

5 лістапада ў зоне Заходні Годжам урадавыя беспілотнікі нанеслі ўдар па навучальным лагеры праціўніка&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-07 |title=Drone strike, intense clashes in West Gojjam’s Durbete town claim civilian lives; residents report militants among dead |url=https://addisstandard.com/drone-strike-intense-clashes-in-west-gojjams-durbete-town-claim-civilian-lives-residents-report-militants-among-dead/ |access-date=2024-11-07 |website=Addis Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 9 лістапада горад Шэва Рабіт падвергнуўся моцнаму артылерыйскаму абстрэлу&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-13 |title=Violent Clashes Grip Robit Town As Conflict Escalates In Amhara Region |url=https://addisstandard.com/violent-clashes-grip-robit-town-as-conflict-escalates-in-amhara-region/ |access-date=2024-11-14 |website=Addis Standard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
=== 2025 ===
1 студзеня 2025 года паўстанцы заявілі пра ліквідацыю камандзіра 48-й дывізіі Сіл абароны Эфіопіі Тэка Мэкеба Махамеда і яго намесніка Тэрэза Гезу Бікіла&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Account |date=2025-01-01 |title=Wollo Fano Claims Killing Senior Ethiopian Military Commander |url=https://borkena.com/2025/01/01/ethiopia-wollo-fano-claims-killing-senior-ethiopian-military-commander/ |access-date=2025-01-04 |website=Borkena Ethiopian News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

12 сакавіка, як паведамляецца, баевікі пачалі буйное наступленне ў рэгіёне Паўночнага Вола, а 16 сакавіка акружылі горад Вольдзія.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-12 |title=Wollo Fano Forces Reportedly Launch Major Offensive In Woldia Area |url=https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232219/https://borkena.com/2025/03/12/ethiopia-wollo-fano-forces-reportedly-launch-major-offensive-in-woldia-area/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-17 |title=Fano forces intensifying military operations in locations close to the city |url=https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |access-date=2025-04-03 |website=Borkena |language=en |archive-date=3 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250403232221/https://borkena.com/2025/03/16/ethiopia-dessie-fano-forces-intensifying-military-operations/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

22 сакавіка сілы ўрада заявілі, што за два дні сутыкненняў з 20 па 24 сакавіка яны забілі больш за 300 баевікоў. УС Эфіопіі заявілі, што 317 байцоў Фано былі забітыя і 125 параненыя, аднак паўстанцы заявілі, што армія «не забіла нават 30 іх байцоў».&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia's army claims to have killed 300 Fano fighters in renewed clashes |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |access-date=2025-04-13 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603095328/https://www.aljazeera.com/news/2025/3/22/ethiopias-army-says-more-than-300-fano-fighters-killed-in-renewed-fighting |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

17 красавіка больш за 100 чалавек загінулі ў выніку ўдару эфіопскага беспілотніка ў зоне Усходні Годжам. Беспілотнікі ўразілі жыхароў вёскі каля пачатковай школы; дзясяткі целаў былі пахаваны ў брацкіх магілах у той жа дзень. Мясцовыя ўлады адмаўлялі гібель мірных жыхароў, сцвярджаючы, што ўдар быў нанесены па баевіках Фано.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2025-04-24 |title=More than 100 people killed in drone strike in East Gojjam zone, Amhara region; eyewitnesses report civilian casualties |url=https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |access-date=2025-05-04 |website=[[Addis Standard]] |language=en |archive-date=15 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250615162446/https://addisstandard.com/more-than-100-people-killed-in-drone-strike-in-east-gojam-zone-amhara-region-eyewitnesses-report-civilian-casualties/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{ВС}}
{{ізаляваны артыкул|date=2024-10-03}}

[[Катэгорыя:Верасень 2024 года]]
[[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]]</text>
      <sha1>q9wvo8gsisndierb7qn10265cieijsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Фёдаравіч Пашкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774830</id>
    <revision>
      <id>5189913</id>
      <parentid>4855629</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6013" sha1="tcrnoraydf8vf32r5ziyt7lt1ynyak2" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Пашкевіч}}
{{Вучоны}}
'''Міхаіл Фёдаравіч Пашке́віч'''{{sfn|БелЭн|2001}} (нар. {{ДН|2|8|1939}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Машынабудаванне|машынабудавання]], [[доктар тэхнічных навук]] (1994), [[прафесар]] (1995).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў вёсцы [[Зацішша (Шклоўскі раён)|Зацішша]] ([[Шклоўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1958 годзе скончыў [[Магілёўскі машынабудаўнічы тэхнікум]]&lt;ref name=&quot;НББ&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar798280&amp;strq=l_siz=50  Электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]&lt;/ref&gt;. Працаваў на [[Мотавела|Мінскім матацыклетным і веласіпедным заводзе]]&lt;ref name=&quot;НББ&quot; /&gt;. У 1967 годзе [[Беларускі політэхнічны інстытут]], у 1972 годзе [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі|Фізіка-тэхнічным інстытуце]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]]. З 1967 года{{sfn|БелЭн|2001}} (у 1972—2018 гадах&lt;ref name=&quot;НББ&quot; /&gt;) М. Ф. Пашкевіч у Магілёўскім машынабудаўнічым інстытуце (сучасны [[Беларуска-Расійскі ўніверсітэт]]): прафесар кафедры «Тэхналогія машынабудавання», у 1988—2007 гадах загадчык кафедры, у 1977—1985 гадах — загадчык кафедры «Супраціўленне матэрыялаў»&lt;ref name=&quot;НББ&quot; /&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
Аўтар навуковых прац па распрацоўцы і даследаванню новых тыпаў планетарных, шарыкавых і ролікавых механічных перадач, тэхналагічных метадаў павышэння іх тэхнічнага ўзроўню і сродкаў аўтаматычнага кантролю. Аўтар і сааўтар шэрагу [[вынаходства]]ў.

Сярод апублікаванага:
* Теоретические и экспериментальные основы проектирования планетарных шариковых и роликовых передач : автореферат дис. … доктора технических наук : 05.02.02. — Минск, 1993. — 48 с. : ил.;
* ''Пашкевич М. Ф., Кожуро Л. М., Жолобов А. А., Пашкевич, В. М., [[Жорж Адамавіч Мрочак|Мрочек Ж. А.]]'' Технология машиностроения, учебное пособие для студентов учреждений, обеспечивающих получение высшего образования по машиностроительным специальностям, под ред. д-ра техн. наук, проф. М. Ф. Пашкевича — Мн. : Новое знание , 2008. — 477 с.;
* ''Пашкевич М. Ф., Жолобов А. А., [[Валерый Канстанцінавіч Шэлег|Шелег В. К.]], Мрочек Ж. А., Лукашенко В. А. Пашкевич, В. М. ''Технология машиностроения. Курсовое и дипломное проектирование, учебное пособие для студентов высших учебных заведений по машиностроительным специальностям, под ред. М. Ф. Пашкевича — Минск : Издательство Гревцова, 2010. — 398, [2] с.;
* ''Пашкевич М. Ф., Рогачевский Н. И., Бужинский А. И., Рогачевский С. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/metodika-rascheta-geometricheskih-parametrov-tortsovoy-chervyachnoy-peredachi Методика расчета геометрических параметров торцовой червячной передачи] // Вестник Белорусско-Российского университета. 2012. № 1 (34).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|12|Пашке́віч Міхаіл Фёдаравіч||247}}
* {{крыніцы/Республика Беларусь : энциклопедия|5}} — С. 746.

== Спасылкі ==
* [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar798280&amp;strq=l_siz=50 Пашкевіч, Міхаіл Фёдаравіч (доктар тэхнічных навук; машынабудаванне; нар. 1939)] // Электронны каталог [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]
* [https://by.patents.su/patents/pashkevich-mihail-fedorovich Пашкевич Михаил Федорович // База патентов Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}
* [https://patentdb.ru/author/99104 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Пашкевіч Міхаіл Фёдаравіч}}
[[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]</text>
      <sha1>tcrnoraydf8vf32r5ziyt7lt1ynyak2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорны абеліск (раман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775815</id>
    <revision>
      <id>5189730</id>
      <parentid>5004526</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2338" sha1="32mffe3tuheg86umfvdziy8al9z34p1" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор}}
'''«Чорны абеліск»''' ({{lang-de|Der schwarze Obelisk}}) — міжваенны раман [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Марыі Рэмарка]]. Расказвае пра былых салдат, якія выжылі пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], якія, у адпаведнасці з падзагалоўкам «Гісторыя запозненага юнацтва», не могуць пабудаваць «нармальнае» жыццё пасля перажытай вайны. Перадгісторыя сюжэту — сусветны эканамічны крызіс і імклівая інфляцыя ў Германіі.

У мастацкім стаўленні «Чорны абеліск» з’яўляецца лагічным працягам раманаў «На Захадзе без перамен» і «Вяртанне». Упершыню раман быў апублікаваны ў 1956 годзе, але Рэмарк ужо правёў падрыхтоўчую працу над раманам у 1920-х і 1930-х гадах, паралельна з працай над «[[Тры таварышы|Тры таварышамі]]». 

== Беларускія пераклады ==
Беларускамоўны пераклад рамана, выкананы [[Іна Хоміч|Інай Хоміч]] з нямецкай мовы, выйшаў у выдавецтве «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]» у 2023 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reformby.org/u-vydavectve-janushkevich-vyjsha-peraklad-ramana-rjemarka-chorny-abelisk|title=У выдавецтве &quot;Янушкевіч&quot; выйшаў пераклад рамана Рэмарка &quot;Чорны абеліск&quot;|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2023-09-15|access-date=2024-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эрых Марыя Рэмарк. Чорны абеліск — Выданне А. Янушкевіча — 394 с., ISBN 978-83-967190-9-6&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі 1956 года]]
[[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]]</text>
      <sha1>32mffe3tuheg86umfvdziy8al9z34p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноч у Лісабоне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775817</id>
    <revision>
      <id>5189729</id>
      <parentid>5082841</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="aubf0linxzxz7mbyxl5t1sooxb7ljiv" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор|Жанр=раман, рэалізм}}
'''«Лісабонская ноч»''' ({{lang-de|Die Nacht von Lissabon}}), ці, як звыкла для розных перакладаў, '''«Ноч у Лісабоне»,''' — раман [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Марыі Рэмарка]].

Апісвае лёс нямецкіх эмігрантаў у нацысцкую эпоху, да і падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Францыі, Іспаніі і Партугаліі. Апублікаваны на пачатку 1962 года і стаў перадапошнім раманам Рэмарка.

У 1971 годзе Збынек Брыніх экранізаваў раман для тэлебачання&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.remarque.uos.de/bio-engl.html |title=Erich Maria Remarque. Short Biography by Date|access-date=2009-11-18 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719112052/http://www.remarque.uos.de/bio-engl.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Беларускія пераклады ==
25 лістапада 2025 года выйшла беларускае выданне рамана пад назвай «Лісабонская ноч» у перакладзе [[Вольга Гронская|Вольгі Гронскай]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=bellit.info|url=https://bellit.info/news/lisabonskaja-noch-remarka-upjershynju-pa-bjelarusku.html|title=«Лісабонская ноч» Рэмарка — упершыню па-беларуску}}&lt;/ref&gt;. Толькі ў беларускім перакладзе выпраўленая значная памылка арыгінальнага выдання на першай жа старонцы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі 1961 года]]
[[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]]</text>
      <sha1>aubf0linxzxz7mbyxl5t1sooxb7ljiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трыумфальная арка (раман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775818</id>
    <revision>
      <id>5189728</id>
      <parentid>4863546</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1268" sha1="43fstv1nxvqyzmnx4w87zjder7p4ati" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор}}
'''«Трыумфальная арка»''' ({{lang-de|Arc de Triomphe}}) — раман нямецкага пісьменніка [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Марыі Рэмарка]], упершыню апублікаваны ў [[ЗША]] ў 1945 годзе; нямецкае выданне выйшла ў 1946 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&amp;UID=19775 |title=Literary Encyclopedia: Arc de Triomphe |access-date=2009-11-09 |archive-date=2013-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620060810/http://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&amp;UID=19775 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Увайшоў у спіс бэстсэлераў па версіі Publishers Weekly за 1946 год у ЗША.

Прататыпам галоўнай гераіні Жаан з'яўлялася [[Марлен Дзітрых]], якую Рэмарк любіў доўгія гады і з якой жыў у [[Парыж]]ы перад пачаткам Другой сусветнай вайны.

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі 1945 года]]
[[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]]</text>
      <sha1>43fstv1nxvqyzmnx4w87zjder7p4ati</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уры Гнесін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777819</id>
    <revision>
      <id>5189824</id>
      <parentid>5187588</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5777" sha1="sdtzxq5giz82zltytdsnaug9pm5msie" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}'''Уры-Нісан Гнесін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — яўрэйскі [[пісьменнік]], літаратурны крытык, [[перакладчык]]. Пісаў пераважна на іўрыце. Брат акцёра [[Менахем Гнесін|Менахема Гнесіна]].

== Біяграфія ==
Бацьку звалі Гешл-Нота. Вырас у [[Почап]]е, на ўсходніх межах Беларусі. Вучыўся ў [[хедар]]ы і ў Почапскім ешыбоце, якім кіраваў бацька. Разам з ім вучыўся [[Ёсеф Хаім Брэнер|Брэнер]]. Самавукам спасцігаў свецкія веды, вывучаў класічныя і сучасныя мовы і літаратуры. У юнацтве пачаў пісаць вершы. У 15 год разам з Брэнерам выдаваў два рукапісныя часопісы. У [[Гомель|Гомелі]] ўвайшоў у гурток інтэлігентаў (Брэнер, [[З. Анохі]], [[Г. Цэйтлін]]). У 18 гадоў па запрашэнні Навума Сакалова пераехаў у Варшаву, працаваў у газеце Сакалова «[[Га-Цфіра]]». Апублікаваныя тут апавяданні склалі першую кнігу — «Цені жыцця» (1904).

З 1900 года ў вандроўках. Жыў у [[Дніпро|Кацярынаславе]], [[Вільня|Вільні]], Кіеве, працаваў у віленскай газеце «[[Га-зман]]». Хацеў вучыцца за мяжой, але яго не прынялі, бо не меў афіцыйнага дыплома. Задумваў адкрыць у [[Кіеў|Кіеве]] старажытнаяўрэйскае выдавецтва і газету, безвынікова. Кіеўскі перыяд аказаўся самым плённым у яго творчасці, нягледзячы на бытавыя цяжкасці, хваробы і незадаволенасць самім сабой.

У Кіеве ён сустрэў [[Цыля Дропкіна|Цылю Левіну]] і пакахаў яе, але разам быць яны не маглі праз яго хваробу, сухоты. Адзін яе верш пераклаў ён на іўрыт і змясціў у сваёй кнізе&lt;ref&gt;Hellerstein, Kathryn and Anita Norich. «[https://jwa.org/encyclopedia/article/dropkin-celia Celia Dropkin].» Shalvi/Hyman Encyclopedia of Jewish Women. 30 June 2025&lt;/ref&gt;.

У 1907 годзе праз Варшаву і [[Берлін]] дабраўся да [[Лондан]]а, з Брэнерам выдаваў і рэдагаваў іўрыцкі часопіс «Га-меорэр». Ён не зацікавіў публіку, таму Брэнер з Гнесіным пасварыліся. Восенню Гнесін выехаў у [[Палесціна|Палесціну]], але тут не прыжыўся. Пра сваё расчараванне [[Палесцінскі ешуў|палесцінскімі каланістамі]] гаварыў у лістах, бачыў тут «яўрэяў, якія гандлююць сваім яўрэйствам».

У 1908 годзе вярнуўся на радзіму ў Почап. Ізноў жыў у [[Варшава|Варшаве]]. Памёр ад хваробы [[сэрца]].

== Творчасць ==
[[Файл:Уры Нісн Гнесін.jpg|міні|Паштоўка. Варшава]]
[[Файл:Grob Uriego Nissana Gnessina-Grave of Uri Nissan Gnessin.JPG|міні|Магіла на яўрэйскіх могілках у раёне Воля]]
Лічыцца класікам. Прыкметны 4 [[Аповесць|аповесці]]: «Гаціда» (1905), «Бентаім» (1906), «Бецерэм» (1909), «Эцэл» (1913); назвы азначаюць: убок, дагэтуль, раней, навокал.

Гнесін аддаліўся ад рэалізму і звярнуўся да [[Мадэрнізм|мадэрнісцкіх]] тэхнік пісьма, якія пераняў з еўрапейскай літаратуры свайго часу. Ён увёў у іўрыцкае пісьменства тэму адчужанасці чалавека, страты жыццёвай асновы. Творы шмат у чым аўтабіяграфічныя.

Перакладаў на старажытнаяўрэйскую мову з яўрэйскай, рускай, нямецкай, французскай. Пераклаў вершы ў прозе [[Бадлер]]а, творы [[Марк Спектар|Спектара]], [[А. Чэхаў|Чэхава]], [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]], [[Якаб Васерман|Васермана]], [[Сігб’ёрн Обстфелер|Обстфелера]].

Два творы, апавяданне «У садах — Ін гартнэр» і рэцэнзія, пры жыцці апублікаваны на яўрэйскай мове (ідыш).

== Літаратура ==
* [https://congressforjewishculture.org/people/5827/ Gnesin, Uri-Nisn]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гнесін У}}
[[Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі]]</text>
      <sha1>sdtzxq5giz82zltytdsnaug9pm5msie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Mickie-Mickie</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780918</id>
    <revision>
      <id>5189927</id>
      <parentid>5185636</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>38732</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wikipedia translation of the week: 2026-36 */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5189927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166213" sha1="8plqaab5mo3hs9ak2f5axmxk74k77is" xml:space="preserve">== Wikipedia translation of the week: 2025-04 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&amp;#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28099770 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-05 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam (&quot;Great Leader&quot;). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28156501 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-06 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28200320 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-07 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28200320 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-08 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer &quot;Yes&quot; or &quot;No&quot; to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28245290 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-09 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&amp;#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative &quot;informal and ad-hoc group&quot; in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28300238 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-10 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Wave Transmitter]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28317097 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-11 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28317097 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-12 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&amp;#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive.

Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of &quot;immense artistic value&quot; by Le Monde. It has also been described as the &quot;Holy Grail of Brazilian silent cinema&quot; by The Guardian. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28392163 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-13 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28433698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-14 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''&lt;br /&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-15 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-16 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-17 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Fear of crime]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&amp;#32;([[:it:Criminofobia]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28559524 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-18 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28583422 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-19 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lhamana]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28583422 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-20 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Parco3.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28709947 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-21 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fi:Lorrin Thurston]])&amp;#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28731710 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-22 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Tread plate]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato.

We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28751788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-23 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&amp;#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-24 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:fi:Kotiryssä]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Kotiryssä]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-25 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Future self]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pl:Przyszła jaźń]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-26 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pictorial map]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fa:نقشه تصویری]])&amp;#32;([[:ja:絵地図]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-27 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:QEUH.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-28 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-29 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Immunolabeling]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28945528 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-30 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Vespa analis]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28984647 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-31 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29047614 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-32 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29077280 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-33 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29085671 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-34 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Ikiza]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29115447 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-35 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Corallite]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29115447 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-36 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Diksam Plateau]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29195081 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-37 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Ttongsul]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ja:トンスル]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee.

Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare.  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29195081 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-38 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the &quot;Kapsan faction&quot;. This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29249252 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-39 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&amp;#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29311347 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-40 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori.

Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-41 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-42 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-43 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' &quot;Final Solution&quot; to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29452019 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-44 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Black Diaries]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29487357 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-45 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29558323 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-46 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity.

For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29584005 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-47 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Elephant communication]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29627457 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-48 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Animal-made art]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement.

There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29627457 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-49 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Halachic state]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The term &quot;'''halachic state'''&quot; (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29719355 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-50 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:ru:Сто лошадей]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:One Hundred Horses]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork.  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29719355 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-51 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29779168 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-52 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pin Malakul]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
-[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29802495 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-01 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29802495 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-02 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29871911 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-03 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Pietro Lauro]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Pietro Lauro]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso.

Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29894468 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-04 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze.

Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-05 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese.

Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome.

Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-06 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:cs:Cenzura v Česku]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-07 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-08 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-09 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:de:Elefant von Cremona]])&amp;#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-10 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would &quot;not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland&quot;. It is one of the most recent permanent expansions of United States territory.

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-11 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Steens Mountain]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-12 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30245038 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-13 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30245038 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-14 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-15 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-16 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-17 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Chromodoris willani]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30430366 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-18 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Platypus venom]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Platypus spur.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30449041 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-19 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait.

Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30464799 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-20 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Macau National Security Law]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30513945 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-21 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Estela del portador del cactus]])&amp;#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-22 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Griffith Hughes]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as &quot;The Forbidden Fruit&quot;). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a &quot;scientific fraud&quot;. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-23 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Umuganda]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Umuganda&quot;Rwandan community work&quot;.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine.

The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-24 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Juryeonggu]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:kr:주령구]])&amp;#32;([[:ja:酒令具]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata.

L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30622359 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-25 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Cape Fiolent]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30662919 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-26 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Renovating Action Party]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-27 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Facial age estimation]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-28 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-29 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
-[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-30 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%).  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-31 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30849684 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-32 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Plot of Prats de Molló]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ca:Fets de Prats de Molló]])&amp;#32;([[:es:Complot de Prats de Molló]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''plot of Prats de Molló''' was an attempted military invasion of Catalonia carried out from France to achieve its independence planned by Francesc Macià and the leadership of the Estat Català party, discovered and aborted in 1926. The plan consisted of the penetration of two columns (one from Saint-Laurent-de-Cerdans, the other from Coll d'Ares), which were to occupy Olot and proclaim the Catalan Republic. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:11, 3 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30879613 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-33 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Composizione VII]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|300px|center|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Composizione VII''' (Композиция VII o Zu Komposition 7) è un olio su tela del 1913, realizzato dal pittore russo Vasilij Vasil'evič Kandinskij e conservato nella Galleria Tret'jakov di Mosca.

Prodotto centrale del pittore russo nel periodo 1910-1915, essa è considerata l'opera che certificò la raggiunta maturità creativa da parte di Kandinskij, rappresentando anche l'apice della sua energia creativa. È considerato il più rappresentativo tra i lavori completati durante l'anno del successo internazionale dell'artista, simboleggiando il punto di emancipazione definitivo dell'Astrattismo.

Opera più grande mai realizzata dall'artista per dimensione, facente parte della serie denominata Composizioni, rappresenta un'allegoria dell'Apocalisse, di cui riprende il tema e lo propone in una versione astratta, trasfigurata dalla realtà in una forma composta da sole linee e colori. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 10 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30889664 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-34 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Divorce in Poland]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Divorce in Poland''' occurs at a rate slightly below that of the average for Europe. In the Polish legal system, divorce proceedings fall within the exclusive jurisdiction of the civil court; there is no legal basis for resolving a marriage through the agreement of the spouses or through administrative procedures. Divorce requests are assessed by the court, in accordance with the positive and negative prerequisites set in the relevant law. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 17 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30927700 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-35 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Day of the Macedonian Revolutionary Struggle]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:mk:Ден на македонската револуционерна борба]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Day of the Macedonian Revolutionary Struggle''' (Macedonian: Ден на македонската револуционерна борба),[1] also known as Day of VMRO, is a national holiday which is celebrated on October 23 in North Macedonia. In 2007, the holiday was voted into law as a new national holiday. It is a non-working day. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:15, 24 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30927700 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-36 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Wimmen's Comix]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Wimmen's Comix''''', later retitled (respelled) as Wimmin's Comix, is an influential all-female underground comics anthology published from 1972 to 1992. Though it covered a wide range of genres and subject matters, Wimmen's Comix focused more than other anthologies of the time on feminist concerns, homosexuality, sex and politics in general, and autobiographical comics. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 31 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30988228 --&gt;</text>
      <sha1>8plqaab5mo3hs9ak2f5axmxk74k77is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Барысаўна Кучмель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782676</id>
    <revision>
      <id>5189957</id>
      <parentid>4936679</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2845" sha1="digmhvt4dlidzaadl4hn97tlzqz084k" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Наталля Барысаўна Кучмель''', таксама '''Наталка Кучмель''' (нар. 4 ліпеня 1964, Мінск) — беларуская паэтэса.

Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў. Скончыла школу ў 1981 годзе, філалагічны факультэт БДУ ў 1986 годзе.

Працавала карэктарам, стылістычным рэдактарам, перакладчыкам у навуковых выдавецтвах і перыядычных выданнях. Станам на 2005 год працавала карэктарам у РУП «Выдавецкі цэнтр БДУ».

Друкавалася ў супольным паэтычным зборніку «Літаратурны квартал» (2003), часопісах «Першацвет», «Маладосць», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва» і іншых.

Кніга паэзіі «Імгненні» выйшла ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» ў 2005 годзе.

Таксама перакладчыца шэрагу твораў з польскай мовы.

== Прызнанне ==
* Шорт-ліст прэміі [[Гліняны Вялес]] за 2006 год з кнігай «Імгненні»
* Прэмія [[Блакітны свін]] у 2011 годзе «за выхаванне літаратурнага густу ў маладых паэтаў, нонканфармізм і творчую сумленнасць»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://budzma.org/budzma/blakitny-svin-abrau-peramozhcau.html|title=“Блакітны Свін” абраў пераможцаў|author=|date=2012-04-03|publisher=Будзьма беларусамі!|archiveurl=http://www.peeep.us/ac466886|archivedate=2017-05-14|accessdate=2017-05-14}}&lt;/ref&gt;.
* Шорт-ліст прэміі Гліняны Вялес за 2024 год з кнігай «Залатое»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/ctau-vjadomy-sort-list-litpremii-hlinjany-vjalesa-za-2024-hod/|title=Cтаў вядомы шорт-ліст літпрэміі «Гліняны Вялеса» за 2024 год|website=Рацыя|date=2025-02-14|access-date=2025-02-14}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* {{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/kuczmiel-natalla|title=Кучмель Наталля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-02-14|archive-date=18 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250218132949/https://kamunikat.org/kuczmiel-natalla|url-status=dead}}

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Кучмель Наталля}}</text>
      <sha1>digmhvt4dlidzaadl4hn97tlzqz084k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталля Падасінава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784688</id>
    <revision>
      <id>5189962</id>
      <parentid>4966882</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="qcl73zw0jnayvazu7j82ckqv55l7xkd" xml:space="preserve">{{Гандбаліст}}
{{Цёзкі2|Падасінава}}
'''Наталля Падасінава''' (нар. {{ДН|2|3|1988}}) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].

Выступала за «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]» з [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], «[[Вікторыя-Бярэсце]]» з [[Брэст]]а і [[Польшча|польскі]] «Шчэцін». У кастрычніку 2016 года папоўніла шэрагі гандбольнага клуба «[[ЖГК Гомель|Гомель]]»

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/women/2017-18/player/522894/NatalliaPadasinava Natallia Padasinava]
* [https://gp.by/novosti/sport/news114522.html Наталья Подосинова пополнила ряды гандбольного «Гомеля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250411183547/https://gp.by/novosti/sport/news114522.html |date=11 красавіка 2025 }}
{{ізаляваны артыкул}}

{{DEFAULTSORT:Падасінава Наталля}}
[[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]]</text>
      <sha1>qcl73zw0jnayvazu7j82ckqv55l7xkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>На Заходнім фронце без перамен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784724</id>
    <revision>
      <id>5189724</id>
      <parentid>4952973</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="o0hlfx9fye8xrx5qyht8vcsn3ypimt2" xml:space="preserve">{{значэнні|На Заходнім фронце без перамен (значэнні)}}
{{Літаратурны твор}}
'''«На Заходнім фронце без перамен»''' або '''«На Заходнім фронце нічога новага»''' ({{lang-de|Im Westen nichts Neues}} — «'''На Захадзе нічога новага'''») — [[раман]] нямецкага пісьменніка [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Марыя Рэмарка]].

== Сюжэт ==
Гісторыя [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] расказваецца з пункту гледжання простага салдата: дзевятнаццацігадовы Паўль Боймер прыходзіць на фронт наіўным дабравольцам, які толькі што скончыў школу.

Але ягоны пачатковы энтузіязм і захапленне вайной як цікавай прыгодай знікаюць пасля сутыкнення з брутальнасцю бойні і бессэнсоўнасцю смерцяў ягоных таварышаў.

== Беларускае выданне ==
Першы пераклад рамана на беларускую мову выдадзены «Беларускім дзяржаўным выдавецтвам» у [[1931]] годзе. Пераклад з расійскага выдання быў зроблены [[Хвядос Шынклер|Хвядосам Шынклерам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BC_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD_(1931)|title=На Заходнім фронце без перамен (1931) — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt;.

За пераклад браўся [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адам Бабарэка]], але ў працэсе перакладу рамана Рэмарка расчараваўся ў аўтару і так не скончыў працы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://prajdzisvet.org/events/573-vyjshau-dvukhtomnik-adama-babareki.html|title=Выйшаў двухтомнік Адама Бабарэкі|website=popuri.by|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt;.

У [[2025]] годзе ў выдавецтве «Папуры» раман выйшаў у перакладзе з нямецкай мовы, зроблены [[Сяргей Матырка|Сяргеем Матыркам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://popuri.by/catalog/na-belaruskay-move/7193/|title=На Заходнім фронце без перамен — ООО &quot;Попурри&quot;|website=popuri.by|access-date=2025-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BC_%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD_(1931) «На Заходнім фронце без перамен» (1931)] на [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі 1929 года]]
[[Катэгорыя:Раманы на нямецкай мове]]
[[Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк]]</text>
      <sha1>o0hlfx9fye8xrx5qyht8vcsn3ypimt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэ Тардзьё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784731</id>
    <revision>
      <id>5189985</id>
      <parentid>4966231</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5189985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2976" sha1="odwx2h0wa30ihch57563jche8z16j9h" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Андрэ П’ер Габрыэль Амедэ Тардзье''' ({{lang-fr|André Pierre Gabriel Amédée Tardieu}}, {{ДН|22|9|1876}}, {{МН|Парыж||Парыж}} — {{ДС|15|9|1945}}, {{МС|Ментона||Ментона}}) — [[Францыя|французскі]] [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]] і [[Палітык|палітычны дзеяч]], тройчы [[прэм’ер-міністр Францыі]] (1929—1930, 1930, 1932).

== Біяграфія ==
Вучыўся ў прэстыжным Ліцэі Кандарсэ, а затым у Вышэйшай нармальнай школе. У маладосці займаўся [[журналістыка]]й, супрацоўнічаў з газетай «Le Temps», спецыялізуючыся на [[Германія|германскай]] палітыцы.

Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]], пасля якой стаў актыўным [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўным дзеячам]]. Быў блізкім паплечнікам прэзідэнта [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]]. Удзельнічаў у распрацоўцы [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]]. У 1920-я гады займаў міністэрскія пасады, у тым ліку міністра ўнутраных спраў.

Упершыню заняў пасаду прэм’ер-міністра ў 1929 годзе, праводзіў палітыку мадэрнізацыі эканомікі і развіцця сацыяльнага забеспячэння. Аднак у сувязі з эканамічным крызісам яго ўрад быў вымушаны сысці ў адстаўку.

Пасля вяртання на пасаду ў 1930 годзе працягнуў рэформы, але сутыкнуўся з палітычнымі цяжкасцямі і праз некалькі месяцаў пакінуў пасаду. У 1932 годзе зноў узначаліў урад, але нядоўга трымаўся на гэтай пасадзе.

Пасля сыходу з палітычнага жыцця пісаў кнігі і займаўся аналітыкай. Ён быў адным з буйнейшых французскіх палітыкаў свайго часу. Яго дзейнасць у сферы эканамічных рэформаў і міжнародных адносін аказала ўплыў на далейшае развіццё Францыі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэм’ер-міністры Францыі}}

{{DEFAULTSORT:Тардзьё Андрэ}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]</text>
      <sha1>odwx2h0wa30ihch57563jche8z16j9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міса (паста)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784790</id>
    <revision>
      <id>5189851</id>
      <parentid>4954192</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3270" sha1="bv1rr17c5bjawuux4wtr2wuz6j9rklw" xml:space="preserve">{{Страва
|назва               = Міса
|выява               = Miso 001.jpg
|памер_выявы         = 
|подпіс_выявы        = Жоўтая міса (2013 год)
|іншыя_назвы         = 
|падобныя            = 
|тып                 = [[запраўка]]
|кухні               = [[Японская кухня|японская]]
|краіна              = [[Японія]]
|рэгіён              = [[Усходняя Азія]]
|аўтар               = 
|вытворца            = 
|з'явілася           = VIII стагоддзе
|складанасць        = 
|час                 = 2 месяцы
|складнік            = [[соевыя бабы]]
|складнікі           = [[рысавы аспергіл]], [[вада]] і [[соль]]
|калорыі             = 199
|бялкі               = 11
|тлушчы              = 6
|вугляводы           = 26
|глікемічны_індэкс   = 
}}
{{значэнні2|Міса}}
'''Міса''' — густая паста, вырабленая шляхам [[Закісанне|закісання]] [[Культурная соя|соевых бабоў]] з дапамогай [[цвіль]]ных грыбоў віду [[рысавы аспергіл]].

Спачатку [[Варка|вараныя]] соевыя бабы змешваюць з грыбком рысавага аспергілу. Пры гэтым, дадаюць [[рыс]] і салёную [[Вада|ваду]]. Атрыманую сумесь пакідаюць закісаць ад 2-х месяцаў да 2-х гадоў. Вылучаюць 3 віды стравы паводле дадатку:
* ''Белая''. Дадаецца белы рыс. Мае параўнальна кароткі час закісання. Валодае мяккім [[смак]]ам.
* ''Жоўтая'' (карычневая). Дадаюць [[Пшаніца|пшаніцу]] або [[ячмень]]. Мае найбольш выразны смак.
* ''Чырвоная''. Гатуюць з уласна соевых бабоў. [[Браджэнне|Бродзіць]] найдаўжэй. Мае найбольш салёны смак&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{cite web|author=Юлія Ваўчок|title=Соя — «каралева пратэіну»|url=https://bel.24health.by/soya-karaleva-prateinu-raskazvaem-pra-samuyu-sprechnuyu-travyanistuyu-raslinu/|publisher=Партал «[[Слушна]]»|date=2 лістапада 2022|accessdate=7 лістапада 2022|archive-date=7 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107120655/https://bel.24health.by/soya-karaleva-prateinu-raskazvaem-pra-samuyu-sprechnuyu-travyanistuyu-raslinu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery widths=300px&gt;
Файл:Miso 003.jpg|Чырвоная міса (2022 год)
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-03-17}}

[[Катэгорыя:Запраўкі]]
[[Катэгорыя:Намазкі]]
[[Катэгорыя:Ферментаваная ежа]]
[[Катэгорыя:Японская кухня]]</text>
      <sha1>bv1rr17c5bjawuux4wtr2wuz6j9rklw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неабарока</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788216</id>
    <revision>
      <id>5190056</id>
      <parentid>4999037</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9233" sha1="cix1trrj18vcwxn1rn98g8leqv8c9cc" xml:space="preserve">[[Файл:Paris Opera full frontal architecture, May 2009 sky.JPG|thumb|[[Опера Гарнье]] ў [[Парыж]]ы (1860—1875).]]

'''Неабаро́ка''' — адзін з гістарычных [[Архітэктурны стыль|стыляў у архітэктуры]], [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым]] і [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладным мастацтве]] другой трэці [[XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bigenc.ru/c/neobarokko-282d44|title=Необарокко|website=Большая российская энциклопедия|date=2023-03-23|access-date=2025-05-20|archive-date=22 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250522125625/https://bigenc.ru/c/neobarokko-282d44|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Асаблівасці ==
Неабарока ўзнікла ў выніку распаду цэласнай сістэмы еўрапейскага [[Класіцызм (архітэктура)|класіцызму]] і фарміравання «архітэктуры выбару». Крыніцай форм і матываў стылю стала [[барока (архітэктура)|еўрапейскае барока XVII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У імкненні да адраджэння пластычнасці ў архітэктуры дойліды актыўна займаліся стылізацыяй гістарычных форм, надаючы ім новае сучаснае гучанне&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|11|Неабарока|аўтар=[[А. М. Кулагін]], [[В. М. Чарнатаў]]}}&lt;/ref&gt;. Архітэктура неабарока характарызуецца больш свабодным трактаваннем [[Архітэктурны ордар|архітэктурнага ордара]], багатым убранствам [[фасад]]аў, разнастайнасцю і складанасцю дэкаратыўных элементаў: [[скульптура|скульптурным аздабленнем]], гратэскнымі формамі і інш&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Burgtheater - Vienna.jpg|thumb|[[Бургтэатр]] у [[Вена|Вене]]]]
Аформілася неабарока ў 1850-х гадах. Стыль стаў часткай [[стыль Другой імперыі|стылю Другой імперыі]] ў [[Францыя|Францыі]], «[[стыль Рынгштрасэ|стылю Рынгштрасэ]]» ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] і [[віктарыянская архітэктура|віктарыянскай архітэктурнай традыцыі]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У гэты перыяд быў збудаваны [[Бургтэатр]] у [[Вена|Вене]] (1874—1888, архітэктары [[Готфрыд Земпер]] і [[Карл фон Газенаўэр]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Неабарока выкарыстоўвалася галоўным чынам пры праектаванні буйных [[грамадскія будынкі|грамадскіх будынкаў]], [[Даходны дом|прыбытковых дамоў]], [[Культавыя збудаванні|культавых збудаванняў]], радзей — у [[прыватная архітэктура|прыватным будаўніцтве]]. Да найбольш значных помнікаў належаць [[Парыжская опера]] (1861—1875, архітэктар [[Шарль Гарнье]]) і комплекс [[Кайзерфорум]]а ў [[Вена|Вене]] (у складзе палаца [[Гофбург (Вена)|Гофбург]]; праект — 1869, будаўніцтва — 1872—1913, архітэктары [[Г. Земпер]] і [[К. фон Газенаўэр]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1880-х гадах у Англіі сфарміраваўся нацыянальны варыянт стылю, натхнёны «англійскім барока» — творчасцю [[Крыстафер Рэн|К. Рэна]], [[Джон Ванбру|Дж. Ванбру]], [[Нікалас Хоксмур|Н. Хоксмура]]. Сярод прадстаўнікоў — [[Джон Бэлчэр]], [[А. Б. Томас]] і інш&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:2014-03-29 Altare della Patria.jpg|міні|[[Вітарыяна]] ў Рыме]]
Нацыянальны стыль аб’яднанай Італіі («[[стыль Умберта I]]») спалучыў элементы неабарока і [[неарэнесанс]]у. Да прыкладаў гэтага напрамку належаць [[Помнік Віктару Эмануілу II (Рым)|помнік Віктару Эмануілу II]] (1885—1911, архітэктар [[Джузэпэ Саконі]]), [[Палац юстыцыі (Рым)|Палац юстыцыі]] (1888—1910, архітэктар [[Гульельма Кальдэрыні]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Неабарока ў Расійскай імперыі ==
[[Файл:Moscow, Neglinnaya 14 Mar 2009 01 PC2.jpg|thumb|злева|Фрагмент галоўнага фасада Сандуноўскіх лазняў у Маскве]]
[[Файл:Невский_41.jpg|thumb|[[Палац Беласельскіх-Белазёрскіх]] у [[Санкт-Пецярбург]]у]]
У Расійскай імперыі неабарока развівалася на аснове форм [[пятроўскае барока|пятроўскага]] і [[елізавецінскае барока|елізавецінскага]] барока. Стыль вылучаўся [[паліхромія]]й фасадаў, разнастайнасцю скульптурнага і [[ляпны дэкор|ляпнога дэкору]]. Да выбітных прыкладаў адносяцца [[палац Беласельскіх-Белазёрскіх]] у [[Санкт-Пецярбург]]у (1846—1848, архітэктар [[А. І. Штакеншнейдэр]]) і [[Сандуноўскія лазні]] ў [[Масква|Маскве]] (1894—1896, архітэктар [[Б. В. Фрэйдэнберг]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Неабарока ў Беларусі ==
[[Файл:Ashmiana_catolic_kosel2.JPG|thumb|злева|[[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Ашмяны)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла]] ў Ашмянах]]
На [[Беларусь|Беларусі]] неабарока не мела значнага пашырэння. У кампазіцыі [[Жылыя будынкі|жылых]] і [[Грамадскія будынкі|грамадскіх будынкаў]] выкарыстоўваліся пластычныя [[Мансардавы дах|мансардавыя дахі]], [[франтон]]ы складанага абрысу, [[Вежа|вежачкі]] з фігурнымі завяршэннямі, багатая [[арнаментыка]] і [[ляпны дэкор]]. Барочным дэкорам вылучаліся [[інтэр’ер]]ы шматлікіх жылых і [[Сядзібны дом|сядзібных дамоў]]. Адраджэнне традыцый барока выявілася і ў культавай архітэктуры, напрыклад, у [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Солы)|касцёле Маці Божай Ружанцовай]] у [[Солы|Солах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== У іншых відах мастацтва ==
У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] неабарока характарызуецца манументальнасцю і ўрачыстасцю кампазіцый, выкарыстаннем [[Алегорыя|алегарычных фігур]] і дадатковага дэкору&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У музыцы тэрмін неабарока іншым разам ужываецца для абазначэння [[Неакласіцызм (музыка)|звароту да барочнай стылістыкі]] ў творчасці кампазітараў XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|11|Неабарока|аўтар=[[А. М. Кулагін]], [[В. М. Чарнатаў]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Архітэктурныя стылі]]
[[Катэгорыя:Мастацкія стылі]]
[[Катэгорыя:XIX стагоддзе]]
[[Катэгорыя:XX стагоддзе]]
[[Катэгорыя:Неабарока]]
[[Катэгорыя:Эклектыка]]</text>
      <sha1>cix1trrj18vcwxn1rn98g8leqv8c9cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шпіталь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788342</id>
    <revision>
      <id>5190086</id>
      <parentid>5000388</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5190086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3546" sha1="r9mkyp58lsyiynerk4sn2lhw0cpsy6t" xml:space="preserve">[[Файл:Hospital of the Ministry of internal affairs of Belarus in Minsk 3.jpg|міні|Шпіталь МУС Беларусі ў Мінску.]]

'''Шпіталь''' ({{lang-de|Spital}} ад лац. {{lang-la|hospital}} — ''гасцінны'') — [[медыцына|медыцынская ўстанова]] для [[стацыянарнае лячэнне|стацыянарнага лячэння]].

Часта шпіталь — гэта ўстанова для лячэння [[Ваеннаслужачы|вайскоўцаў]] і членаў іх сямей, а таксама работнікаў сілавых ведамстваў. У Беларусі вылучаюць вайсковыя, ваенна-марскія, авіяцыйныя шпіталі, а таксама шпіталі [[Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі|МУС]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]], [[Памежныя войскі|памежных войск]], шпіталі для [[Інвалід вайны|інвалідаў вайны]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 Т. 17: Хвінячы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003—512 с.: іл. ISBN 985-11-02789-2 (т.17)&lt;/ref&gt;.

Паводле профілю адрозніваюць аднапрофільныя і шматпрофільныя шпіталі. Паводле формы арганізацыі — стацыянарныя і рухомыя.

Шпіталі могуць мець клінічныя аддзяленні: [[тэрапія|тэрапеўтычнае]], [[хірургія|хірургічнае]] і іншыя. У некаторых шпіталях функцыянуюць [[паліклініка|паліклінікі]], [[лабараторыя|лабараторыі]] і іншыя падраздзяленні. Акрамя лячэбнай дзейнасці, у шпіталях могуць праводзіцца [[медыцынская экспертыза|ўрачэбная экспертыза]] і [[навуковае даследаванне|навуковыя даследаванні]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў XV—XVIII стагоддзях шпіталямі называлі ўстановы для апекі састарэлых, бяздомных і хворых. Такія шпіталі засноўвалі на ахвяраванні свецкіх [[Феадал|феадалаў]], каталіцкіх і пратэстанцкіх храмаў, [[кляштар|кляштараў]] і іншых дабрачынцаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Прыклады першых шпіталяў:
* у [[Брэст|Брэсце]] — у 1495 годзе;
* у [[Зэльва|Зэльве]] — у 1508 годзе;
* у [[Мінск]]у — у 1513 годзе.

У першай палове XVII стагоддзя ў многіх беларускіх гарадах дзейнічала па некалькі шпіталяў.

== Гл. таксама ==
* [[Бальніца]]
* [[Медыцынская ўстанова]]
* [[Паліклініка]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Медыцынскія ўстановы]]</text>
      <sha1>r9mkyp58lsyiynerk4sn2lhw0cpsy6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галоўная акруга Менск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788740</id>
    <revision>
      <id>5189879</id>
      <parentid>5003069</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адміністрацыйны падзел */</comment>
      <origin>5189879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2887" sha1="p0aruwdj1zdz5rrqfthne7fcvwekz8x" xml:space="preserve">{{адміністрацыйная адзінка}}
{{значэнні|Менск (значэнні)}}
'''Галоўная акруга Менск''' (''гаўптгебіт''; {{lang-de|Hauptgebiet Minsk}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] у складзе [[Генеральная акруга Беларусь|генеральнай акругі Беларусь]] [[Рэйхскамісарыят Остланд|рэйхскамісарыята Остланд]]. Цэнтрам акругі быў горад [[Менск]].

На чале галоўнай акругі стаяў [[Гаўпткамісар|галоўны камісар (гаўпткамісар)]], з 1 верасня 1941 года па сакавік 1943 года гэтую пасаду займаў ландрат [[Карл Эгер]].

== Гісторыя ==
Створана на тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] 1 верасня 1941 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.territorial.de/ostl/weissrut/weissrut.htm|title=Generalbezirk Weißruthenien|website=www.territorial.de|access-date=2025-06-04}}&lt;/ref&gt;. Падзел тэрыторыі рэйхскамісарыята Остланд на галоўныя акругі ўводзіўся з відавочнымі планам на далейшае расшырэнне. Калі перспектывы расшырэння сталі вельмі слабымі, ад гэтага звяна адміністрацыйнай сістэмы адмовіліся. 4 сакавіка 1943 года галоўныя акругі скасавалі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Адміністрацыйны падзел ==
Была падзелена на шэсць акруг (''крайсгебіты'', {{lang-de|Kreisgebiet}})&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

* акруга Барысаў ({{lang-de|Kreisgebiet Borissoff}});
* акруга Вілейка ({{lang-de|Kreisgebiet Wilejka}});
* акруга Глыбокае ({{lang-de|Kreisgebiet Glubokoje}});
* акруга Менск-горад ({{lang-de|Kreisgebiet Minsk-Stadt}});
* акруга Менск-край ({{lang-de|Kreisgebiet Minsk-Land}});
* [[акруга Слуцк]] ({{lang-de|Kreisgebiet Sluzk}});

Нягледзячы на існаванне акругі Барысаў, сам горад [[Барысаў]] заставаўся ў зоне дзеяння ваеннай адміністрацыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Генеральная акруга Беларусь}}
{{DEFAULTSORT:Менск}}

[[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]]</text>
      <sha1>p0aruwdj1zdz5rrqfthne7fcvwekz8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міла Ёвавіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>790643</id>
    <revision>
      <id>5189805</id>
      <parentid>5136188</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16149" sha1="ao1pj6kyuilu0itc1o2n3fbruc0p3nl" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
| імя пры нараджэнні = Міліца Богданаўна Ёвавіч
}}
'''Міла Ёвавіч''' (поўнае імя '''Міліца Багданаўна Ёвавіч'''; {{мова-en|Milla Jovovich}}, {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская [[актрыса]], [[спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і мадэльер.

== Жыццяпіс ==
Маці, Галіна Логінава, пазнаёмілася з бацькам Багданам Ёвавічам у Кіеве, калі ён вучыўся на ўрача-тэрапеўта ў Кіеўскім медыцынскім інстытуце па праграме навучання для замежных студэнтаў&lt;ref name=&quot;uznayvse&quot;&gt;{{Спасылка|url=https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-milla-yovovich.html|загаловак=Милла Йовович, биография|мова=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;umoloda&quot;&gt;{{Спасылка|url=https://www.umoloda.kiev.ua/number/495/164/17925/|загаловак=Галина Логінова: Сьогодні Київ, наче весела дівчина, гарно вбрана і нафарбована|выданне=Україна Молода|мова=uk|access-date=1 жніўня 2025|archive-date=28 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328120106/https://www.umoloda.kiev.ua/number/495/164/17925/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gordonua&quot;&gt;{{Спасылка|url=https://gordonua.com/bulvar/interview/mama-milly-yovovich-108855.html|загаловак=Интервью Галины Логиновой|мова=ru}}&lt;/ref&gt;. Галіна Логінава скончыла школу ў [[Дняпро (горад)|Дняпры]], потым у 1972 годзе скончыла [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]], пасля атрымання дыплома вярнулася ва Украіну і працавала актрысай (1973—1980) на [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|кінастудыі імя Аляксандра Даўжэнкі]] ў Кіеве&lt;ref name=&quot;uznayvse&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;umoloda&quot;/&gt;. Міла Ёвавіч першыя пяць гадоў пражыла ва Украіне: амаль год хадзіла ў дзіцячы садок у [[Дняпро (горад)|Дняпры]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://dneprovskiye.info/uk/article-2536-cikaviy-fakt-gollivudska-zirka-milla-yovovich-mayzhe-rik-khodila-do-dityachogo-sadka|загаловак=Цікавий факт: голлівудська зірка Мілла Йовович майже рік ходила до дитячого садка Дніпра|выданне=dneprovskiye.info|мова=uk|дата публікацыі=17 студзеня 2022|дата=29 студзеня 2022}}&lt;/ref&gt;, потым жыла з маці ў Кіеве на вуліцы Багамольца&lt;ref name=&quot;umoloda&quot;/&gt;. У студзені 1981 года яны эмігравалі ў ЗША, бацьку (сербу паводле паходжання) не далі візу ў СССР&lt;ref name=&quot;uznayvse&quot;/&gt;. Але спачатку сям’я Мілы Ёвавіч жыла ў [[Лондан]]е, і толькі потым у [[Сакрамента (Каліфорнія)|Сакрамента]], пасля чаго пераехала ў [[Лос-Анджэлес]] (ЗША)&lt;ref name=&quot;uznayvse&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gordonua&quot;/&gt;. Вышэйшай адукацыі Міла не атрымала, але кар’еру мадэлі пачала вельмі рана — у адзінаццаць гадоў.

Міла хадзіла ў дзяржаўныя школы ў Лос-Анджэлесе. Яна досыць хутка — за тры месяцы — вывучыла англійскую мову. Але ў школах іншыя дзеці ўсё роўна ставіліся да яе варожа, бо яе бацькі былі з [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] (што было выклікана новым абвастрэннем у [[Халодная вайна|халоднай вайне]]). У 1994 годзе яе бацька Багдан быў арыштаваны і асуджаны на 20 гадоў за фінансавыя махлярствы з медыцынскімі страхоўкамі, але правёў у турме толькі пяць гадоў і выйшаў на волю ў 1999 годзе (паводле слоў Мілы, турма пайшла яе бацьку на карысць і змяніла яго ў лепшы бок). Выхаваннем Мілы і яе прасоўваннем у шоу-бізнесе на пачатковым этапе займалася маці, якая потым і сама вярнулася ў кіно.

=== Акцёрская кар’ера ===
У мадэльным бізнесе з 11 гадоў, спачатку з’явілася на вокладцы італьянскага часопіса «Lei» (1987). Пазней вядомы амерыканскі фатограф Рычард Аведан прапанаваў ёй фотасесію для часопіса «Mademoiselle». Калі рэдактар часопіса даведаўся пра ўзрост мадэлі, ён хутка прыбраў фатаграфію Ёвавіч. Толькі пасля папярэджання Аведана фатаграфіі былі вернуты. Праблема выкарыстання непаўналетніх у шоу-бізнесе на некалькі месяцаў стала тэмай для абмеркавання на амерыканскіх ток-шоу. Да таго моманту Міла з’явілася на вокладках 15 часопісаў. Яшчэ пад час вучобы ў сёмым класе 12-гадовая Міла кінула школу, каб канчаткова сканцэнтравацца на працы мадэлі. У 1994 годзе, калі Міле было 19 гадоў, яна атрымала грамадзянства ЗША.

Дэбют Мілы ў кіно адбыўся ў трынаццаць гадоў — яна з’явілася на экране ў ролі малодшай сястры гераіні Шэрылін Фен у «Зліцці двух месяцаў». Потым здымалася ў такіх кінафільмах, як «Вяртанне ў Блакітную лагуну» (1991, галоўная жаночая роля), «Кафс» (1992, галоўная жаночая роля); «Чаплін» (1992, адна з жонак [[Чарлі Чаплін]]а, Мілдрэд Харыс); «Яго гульня» [[Спайк Лі|Спайка Лі]] (роля прастытуткі); і тэлефільме «Начны цягнік у Катманду» (студыі [[The Walt Disney Company|Дыснея]]). Самымі яркімі можна лічыць ролю Лілу ў «[[Пяты элемент]]» і Жанны д’Арк у фільме «[[Жанна д’Арк (фільм, 1999)|Жанна д’Арк]]»; абедзве стужкі зняў [[Люк Бесон]].

Міла Ёвавіч прыняла ўдзел у рэкламнай кампаніі Revlon «Самыя незабыўныя жанчыны свету». Яна заключыла кантракты з [[Hugo Boss]], {{нп3|Guess||en|Guess (company)}}, [[Calvin Klein]]; ганарары дасягалі 3 тысяч долараў за дзень. З 1998 года — твар {{нп3|L'Oréal||en|L'Oréal}}.

У 2000 годзе на адкрыцці [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] адбылася прэм’ера новага фільма з удзелам Ёвавіч і [[Мел Гібсан|Мела Гібсана]] — карціны [[Вім Вендэрс|Віма Вендэрса]] «Атэль „Мільён долараў“» паводле сцэнарыя саліста [[U2]] [[Бона (спявак)|Бона]]. Карціна атрымала прыз фестывалю — «[[Сярэбраны мядзведзь]]». У 2001 годзе Ёвавіч знялася ў камедыі [[Бен Стылер|Бена Стылера]] «[[Узорны самец]]».

Ёвавіч разам з мадэллю Кармен Хок з’яўляецца стваральніцай лініі адзення «Jovovich-Hawk». У 2004 годзе была самай высокааплатнай мадэллю, рэкламуючы касметыку L’Oreal. Паводле рэйтынгу часопіса [[Forbes]], яе даход склаў 10,5 млн долараў (з улікам ганарараў за здымкі ў фільмах). У 2005 годзе Ёвавіч наведала Украіну для ўдзелу ў святкаванні 80-годдзя міжнароднага дзіцячага лагера «Артэк» у [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыме]].

Знялася ў шасці баевіках «Прытулак зла» рэжысёра [[Пол Уільям Скот Андэрсан|Пола Андэрсана]]. У сакавіку 2006 года выйшаў трылер «Ультрафіялет». У тым жа годзе адбыўся абмежаваны выпуск крымінальнай драмы «45-ы калібр».

На афіцыйным сайце Ёвавіч было абвешчана пра ўдзел у фільме [[Пол Верховен|Пола Верховена]] «The Winter Queen» паводле рамана [[Барыс Акунін|Барыса Акуніна]]. 28 лютага 2007 года Верховен паведаміў, што назва фільма будзе заменена на «Азазель» (Азазель — дэман пустыні, паводле вераванняў старажытных яўрэяў). Новая назва, на яго думку, выклікае большую інтрыгу.

У 2009 годзе знялася ў эратычнай фотасесіі для часопіса «Purple Fashion», фатаграфаваў яе Марыа Сарэнці.

У 2010 годзе стала тварам спецыяльнай дабрачыннай сумкі ад Tommy Hilfiger, выпушчанай абмежаваным тыражом у падтрымку асацыяцыі Breast Health International. Арганізацыя займаецца праблемамі раку малочнай залозы ў жанчын.

У тым жа годзе знялася ў фільме «Выкрутасы», у якім сыграла разам з расійскімі акцёрамі [[Канстанцін Хабенскі|Канстанцінам Хабенскім]] і [[Іван Ургант|Іванам Ургантам]]. Падчас прасоўвання фільма прыняла ўдзел у шоу «Пражэктарпэрысхілтан» (выпуск ад 19 лютага 2011).

У студзені 2019 года на кінафестывалі «Сандэнс» адбылася прэм’ера фантастычнай меладрамы «Райскія пагоркі», у якой Міла Ёвавіч сыграла адну з галоўных роляў.

=== Музычная кар’ера ===
З дзяцінства займалася вакалам і ігрой на фартэпіяна, ігрой на электрагітары — з 13 гадоў, а гуказапісам — з 15 гадоў. Усяго Міла запісала два альбомы. У першы — «The Divine Comedy» — увайшоў запіс украінскай народнай песні «Ой у гаі, пры Дунаі» ў яе выкананні. У 1993 годзе саўндтрэкам да фільма «Пад кайфам і ў сумятні» стала яе «Песня чужынца» ({{lang-en|The alien song}}). Пачаць музычную кар’еру ёй дапамог Крыс Брэнер.

У 1994 годзе Ёвавіч выпусціла свой першы музычны альбом «The Divine Comedy». Ёвавіч адправілася са сваім гуртам «Plastic Has Memory» у гастролі па Еўропе і ЗША.

== Асабістае жыццё ==
Выйшла замуж у 1992 годзе за Шона Эндруса, партнёра па фільме «Пад кайфам і ў сумятні». Тады Эндрусу быў 21 год, а Ёвавіч было толькі 16. Іх шлюб доўга не працягваўся, і ўсяго праз два месяцы яны разышліся&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.newfaces.com/celebrities/milla-jovovich.php|загаловак=Milla Jovovich|мова=en|access-date=1 жніўня 2025|archive-date=26 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726221125/http://www.newfaces.com/celebrities/milla-jovovich.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Другі раз выйшла замуж за Люка Бесона, які быў старэйшы за яе на 17 гадоў, у Лас-Вегасе — ён лічыў яе сваёй музай. Іх вяселле запомнілася тым, што маладыя скокнулі з самалёта з парашутам. Але яны развяліся ў 1999 годзе. Яе муж — Пол Андэрсан; яны ажаніліся 22 жніўня 2009 года. У пары трое дзяцей — дочкі Эвер Габа Андэрсан (нар. 3 лістапада 2007), Дэшыел Ідэн Ёвавіч-Андэрсан (нар. 1 красавіка 2015) і Ошын Ларк Эліят Ёвавіч-Андэрсан (нар. 2 лютага 2020). Жыве ў Лос-Анджэлесе і [[Парыж]]ы&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.millaj.com/from/index.shtml|загаловак=From Milla|выданне=Millaj.com|дата публікацыі=7 листопада 2007|копія=https://www.webcitation.org/6HcvxSuxq?url=http://www.millaj.com/from/index.shtml|дата копіі=25 чэрвеня 2013|дата=7 лістапада 2007|мова=en|access-date=1 жніўня 2025|archive-date=29 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130529023604/http://www.millaj.com/from/index.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.timesdaily.com/article/20071104/APE/711040815%26cachetime%3D5|загаловак=Milla Jovovich gives birth to baby girl, names her Ever|выдавец=Times Daily|дата публікацыі=4 лістапада 2007|дата=4 лістапада 2007|мова=en|access-date=1 жніўня 2025|archive-date=2 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402041651/http://www.timesdaily.com/article/20071104/APE/711040815%26cachetime%3D5|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе, на 5-м месяцы цяжарнасці, ёй зрабілі экстранны аборт з-за пагрозы заўчасных родаў.

На сваім афіцыйным сайце Ёвавіч публікуе ўрыўкі з дзённіка, у якіх расказвае пра розныя падзеі ў сваім жыцці. Яна выступае за легалізацыю {{нп3|Марыхуана|марыхуаны|en|Cannabis (drug)}} і з’явілася на вокладцы часопіса «High Times». Міла займаецца баявымі мастацтвамі, у тым ліку джыу-джыцу.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>ao1pj6kyuilu0itc1o2n3fbruc0p3nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галаха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>792147</id>
    <revision>
      <id>5190127</id>
      <parentid>5033287</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5190127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5021" sha1="m87mjz93b8xkr2933eujezeqgidls1n" xml:space="preserve">'''''Галаха''''' ([[Іўрыт|іўр.]] הֲלָכָה) — сукупнасць законаў і пастаноў ва [[іўдаізм]]е, якія развіваліся з біблейскіх часоў для рэгулявання рэлігійных абрадаў, паўсядзённага жыцця і паводзін [[Яўрэі|яўрэйскага народа]]. У Адрозненне ад Закона, або [[Пяцікніжжа]] (першых пяці кніг [[Біблія|Бібліі]]), Галаха мае на мэце захоўваць і прадстаўляць вусныя традыцыі, якія вынікаюць з адкрыцця на [[Сінай (гара)|гары Сінай]] або развіліся на яго аснове. Легалістычны характар ​​Галахі таксама адрознівае яе ад той часткі [[рабін]]скай, або [[талмуд]]ычнай, літаратуры, якая ўключае [[Гісторыя|гісторыю]], [[Байка|байкі]] і [[Этыка|этычныя вучэнні]] ([[Хагада]]). Існаванне Галахі са старажытных часоў пацвярджаецца непяцікніжнымі ўрыўкамі Бібліі, дзе, напрыклад, няволя згадваецца як законнае пакаранне за нявыплачаныя даўгі (2 Царстваў 4:1)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Halakhah|title=Halakhah {{!}} Definition, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Вусныя традыцыі адносна яўрэйскага права перадаваліся з пакалення ў пакаленне, і ў рэшце рэшт стала відавочна, што яны патрабуюць арганізацыі. Праца па зборы меркаванняў і інтэрпрэтацый была пачата рабінам Акібам у I—II стагоддзях н. э. і працягнута яго вучнямі, такімі як рабін Меір. У пачатку III стагоддзя гэтая новая кампіляцыя, [[Мішна]], была завершана, а канчатковы выгляд быў падрыхтаваны Іудай ха-Насі. Нягледзячы на ​​тое, што Мішна ўтрымлівала найбольш поўны на той час збор яўрэйскіх законаў, яна не была прызначана для вырашэння пытанняў, звязаных з супярэчлівымі інтэрпрэтацыямі. Аднак амаль адразу яўрэйскія навукоўцы ў [[Палесціна|Палесціне]] і [[Вавілонія|Вавілоніі]] пачалі распрацоўваць шырокія інтэрпрэтацыі Мішны, якія атрымалі назву [[Гемар]]а. Калі праца была завершана праз некалькі стагоддзяў, Мішна і Гемара разам атрымалі назву Талмуд.

Стагоддзі праз сацыяльныя і эканамічныя змены паставілі новыя праблемы інтэрпрэтацыі і запатрабавалі новых ужыванняў закона. Гэта прывяло да з’яўлення новых кампіляцый Галахі такімі выдатнымі навукоўцамі, як [[Майманід|Майсей Майманід]] у XII стагоддзі, Якаў бен Ашэр у XII і XIII стагоддзях і Іосіф Каро ў XVI стагоддзі.

Нягледзячы на ​​тое, што іўдаізм прызнае бесперапыннае развіццё Галахі, закон заўсёды разглядаецца як тлумачэнне або пашырэнне першапачатковага Закона, дадзенага на гары Сінай.

Кансерватыўныя рабіны імкнуцца адаптаваць некаторыя Галахі да ўмоў сучаснага свету, напрыклад, Галаху адносна захавання Суботы. Рэфармацкія габрэі імкнуцца ігнараваць Галаху, хоць некаторыя з іх прытрымліваюцца некаторых яе прадпісанняў.

Інтэрпрэтацыі і абмеркаванні права, непасрэдна звязаныя з тэкстамі яўрэйскай Бібліі (Старога Запавету), называюцца Мідраш Галаха.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Рэлігійнае права]]
[[Катэгорыя:Кодэксы]]</text>
      <sha1>m87mjz93b8xkr2933eujezeqgidls1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190128</id>
      <parentid>5190127</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5190128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5018" sha1="iy8qnwubz82zrqjo62q5wyzrvuw1e4y" xml:space="preserve">'''''Галаха''''' ([[Іўрыт|іўр.]] הֲלָכָה) — сукупнасць законаў і пастаноў ва [[іўдаізм]]е, якія развіваліся з біблейскіх часоў для рэгулявання рэлігійных абрадаў, паўсядзённага жыцця і паводзін [[Яўрэі|яўрэйскага народа]]. У Адрозненне ад Закона, або [[Пяцікніжжа]] (першых пяці кніг [[Біблія|Бібліі]]), Галаха мае на мэце захоўваць і прадстаўляць вусныя традыцыі, якія вынікаюць з адкрыцця на [[Сінай (гара)|гары Сінай]] або развіліся на яго аснове. Легалістычны характар ​​Галахі таксама адрознівае яе ад той часткі [[рабін]]скай, або [[талмуд]]ычнай, літаратуры, якая ўключае [[Гісторыя|гісторыю]], [[Байка|байкі]] і [[Этыка|этычныя вучэнні]] ([[Хагада]]). Існаванне Галахі са старажытных часоў пацвярджаецца непяцікніжнымі ўрыўкамі Бібліі, дзе, напрыклад, няволя згадваецца як законнае пакаранне за нявыплачаныя даўгі (2 Царстваў 4:1)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Halakhah|title=Halakhah {{!}} Definition, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Вусныя традыцыі адносна яўрэйскага права перадаваліся з пакалення ў пакаленне, і ў рэшце рэшт стала відавочна, што яны патрабуюць арганізацыі. Праца па зборы меркаванняў і інтэрпрэтацый была пачата рабінам Акібам у I—II стагоддзях н. э. і працягнута яго вучнямі, такімі як рабін Меір. У пачатку III стагоддзя гэтая новая кампіляцыя, [[Мішна]], была завершана, а канчатковы выгляд быў падрыхтаваны Іудай ха-Насі. Нягледзячы на ​​тое, што Мішна ўтрымлівала найбольш поўны на той час збор яўрэйскіх законаў, яна не была прызначана для вырашэння пытанняў, звязаных з супярэчлівымі інтэрпрэтацыямі. Аднак амаль адразу яўрэйскія навукоўцы ў [[Палесціна|Палесціне]] і [[Вавілонія|Вавілоніі]] пачалі распрацоўваць шырокія інтэрпрэтацыі Мішны, якія атрымалі назву [[Гемар]]а. Калі праца была завершана праз некалькі стагоддзяў, Мішна і Гемара разам атрымалі назву Талмуд.

Стагоддзі праз сацыяльныя і эканамічныя змены паставілі новыя праблемы інтэрпрэтацыі і запатрабавалі новых ужыванняў закона. Гэта прывяло да з’яўлення новых кампіляцый Галахі такімі выдатнымі навукоўцамі, як [[Майманід|Майсей Майманід]] у XII стагоддзі, Якаў бен Ашэр у XII і XIII стагоддзях і Іосіф Каро ў XVI стагоддзі.

Нягледзячы на ​​тое, што іўдаізм прызнае бесперапыннае развіццё Галахі, закон заўсёды разглядаецца як тлумачэнне або пашырэнне першапачатковага Закона, дадзенага на гары Сінай.

Кансерватыўныя рабіны імкнуцца адаптаваць некаторыя Галахі да ўмоў сучаснага свету, напрыклад, Галаху адносна захавання Суботы. Рэфармацкія габрэі імкнуцца ігнараваць Галаху, хоць некаторыя з іх прытрымліваюцца некаторых яе прадпісанняў.

Інтэрпрэтацыі і абмеркаванні права, непасрэдна звязаныя з тэкстамі яўрэйскай Бібліі (Старога Запавету), называюцца Мідраш Галаха.

{{Бібліяінфармацыя}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Рэлігійнае права]]
[[Катэгорыя:Кодэксы]]</text>
      <sha1>iy8qnwubz82zrqjo62q5wyzrvuw1e4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190129</id>
      <parentid>5190128</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5014" sha1="mi7kn1lv5vxk7mvjdb1kkq0qi4fmw5k" xml:space="preserve">'''Галаха''' ([[Іўрыт|іўр.]] הֲלָכָה) — сукупнасць законаў і пастаноў ва [[іўдаізм]]е, якія развіваліся з біблейскіх часоў для рэгулявання рэлігійных абрадаў, паўсядзённага жыцця і паводзін [[Яўрэі|яўрэйскага народа]]. У Адрозненне ад Закона, або [[Пяцікніжжа]] (першых пяці кніг [[Біблія|Бібліі]]), Галаха мае на мэце захоўваць і прадстаўляць вусныя традыцыі, якія вынікаюць з адкрыцця на [[Сінай (гара)|гары Сінай]] або развіліся на яго аснове. Легалістычны характар ​​Галахі таксама адрознівае яе ад той часткі [[рабін]]скай, або [[талмуд]]ычнай, літаратуры, якая ўключае [[Гісторыя|гісторыю]], [[Байка|байкі]] і [[Этыка|этычныя вучэнні]] ([[Хагада]]). Існаванне Галахі са старажытных часоў пацвярджаецца непяцікніжнымі ўрыўкамі Бібліі, дзе, напрыклад, няволя згадваецца як законнае пакаранне за нявыплачаныя даўгі (2 Царстваў 4:1)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/Halakhah|title=Halakhah {{!}} Definition, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Вусныя традыцыі адносна яўрэйскага права перадаваліся з пакалення ў пакаленне, і ў рэшце рэшт стала відавочна, што яны патрабуюць арганізацыі. Праца па зборы меркаванняў і інтэрпрэтацый была пачата рабінам Акібам у I—II стагоддзях н. э. і працягнута яго вучнямі, такімі як рабін Меір. У пачатку III стагоддзя гэтая новая кампіляцыя, [[Мішна]], была завершана, а канчатковы выгляд быў падрыхтаваны Іудай ха-Насі. Нягледзячы на ​​тое, што Мішна ўтрымлівала найбольш поўны на той час збор яўрэйскіх законаў, яна не была прызначана для вырашэння пытанняў, звязаных з супярэчлівымі інтэрпрэтацыямі. Аднак амаль адразу яўрэйскія навукоўцы ў [[Палесціна|Палесціне]] і [[Вавілонія|Вавілоніі]] пачалі распрацоўваць шырокія інтэрпрэтацыі Мішны, якія атрымалі назву [[Гемар]]а. Калі праца была завершана праз некалькі стагоддзяў, Мішна і Гемара разам атрымалі назву Талмуд.

Стагоддзі праз сацыяльныя і эканамічныя змены паставілі новыя праблемы інтэрпрэтацыі і запатрабавалі новых ужыванняў закона. Гэта прывяло да з’яўлення новых кампіляцый Галахі такімі выдатнымі навукоўцамі, як [[Майманід|Майсей Майманід]] у XII стагоддзі, Якаў бен Ашэр у XII і XIII стагоддзях і Іосіф Каро ў XVI стагоддзі.

Нягледзячы на ​​тое, што іўдаізм прызнае бесперапыннае развіццё Галахі, закон заўсёды разглядаецца як тлумачэнне або пашырэнне першапачатковага Закона, дадзенага на гары Сінай.

Кансерватыўныя рабіны імкнуцца адаптаваць некаторыя Галахі да ўмоў сучаснага свету, напрыклад, Галаху адносна захавання Суботы. Рэфармацкія габрэі імкнуцца ігнараваць Галаху, хоць некаторыя з іх прытрымліваюцца некаторых яе прадпісанняў.

Інтэрпрэтацыі і абмеркаванні права, непасрэдна звязаныя з тэкстамі яўрэйскай Бібліі (Старога Запавету), называюцца Мідраш Галаха.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэлігійнае права]]
[[Катэгорыя:Кодэксы]]</text>
      <sha1>mi7kn1lv5vxk7mvjdb1kkq0qi4fmw5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Аляксандравіч Анінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>793211</id>
    <revision>
      <id>5189977</id>
      <parentid>5169935</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12165" sha1="th2svipgpdxvlrj62tguibku5603us6" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Сяргей Аляксандравіч Анінскі''' ({{Lang-ru|Сергей Александрович Аннинский}}; {{ВД-П}}) — савецкі гісторык-архівіст, палеограф-лацініст, [[Кандыдат навук|кандыдат гістарычных навук]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і школьнага выкладчыка лацінскай і рускай мовы. У 1895 годзе з Сызрані сям’я пераехала ў [[Кішынёў]], дзе Анінскі ў 1909 годзе скончыў 1-ю гімназію{{Sfn|Пашуто|1971}}. У 1909 годзе паступіў на аддзяленне рускай і старажытных моў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут|Пецярбургскім гісторыка-філалагічным інстытуце]], завяршыў навучанне ў 1913 годзе. Жыў у Санкт-Пецярбургу — Петраградзе — Ленінградзе. У 1913—1920 гадоў працаваў выкладчыкам у розных гімназіях. У 1918—1929 гадах працаваў у Цэнтральным архіве на розных пасадах ад памочніка архівіста да інспектара. У 1922—1924 гадах таксама займаўся выкладаннем заходнееўрапейскай гісторыі ў Ваенна-палітычнай школе імя Фрыдрыха Энгельса{{Sfn|Петрикеев|2015}}.

У 1930 годзе атрымаў пасаду вучонага захавальніка ў Рукапісным аддзяленні [[Бібліятэка Расійскай акадэміі навук|Бібліятэкі Акадэміі навук]], а потым у 1931—1932 гадах такую самую пасаду ў Музеі пісьма, дакумента і кнігі АН СССР{{Sfn|Петрикеев|2015}}. У 1935 годзе зацверджаны ва вучонай ступені кандыдата гісторыі. У 1940 годзе стаў старшым навуковым супрацоўнікам у сектары дапаможных гістарычных дысцыплін пры [[Санкт-Пецярбургскі інстытут гісторыі РАН|Ленінградскім аддзяленні Інстытута гісторыі АН СССР]]{{Sfn|Пашуто|1971}}. Пасля [[Блакада Ленінграда|блакады Ленінграда]] немцамі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] эвакуіраваны разам з астатнімі навукоўцамі ў [[Ташкент]], памёр ад знясілення ў цягніку ў лютым 1942 (або 1943){{Sfn|Румынская}}.

== Навуковыя інтарэсы і пераклады ==
Асноўнай навуковай цікавасцю было вывучэнне і пераклад лацінскіх крыніц са звесткамі пра Русь і Расію. Перакладаў, каментаваў і падрыхтоўваў выданне актаў [[Крэмона|Крэмоны]] X—XIII стагоддзяў, венгерскіх звестак [[Юліян Венгерскі|Юліяна Венгра]], Рыкарда і Іаганкі, «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], «[[Трактат пра дзве Сарматыі|Трактата пра дзве Сарматыі]]» [[Мацей Мяхоўскі|Мацвея Мяхоўскага]] і іншых крыніц{{Sfn|Пашуто|1971}}.

Пераклаў з лаціны першыя 8 кніг працы шведскага гісторыка [[Юхан Відэкінд|Юхана Відэкінда]] «[[Гісторыя дзесяцігадовай шведска-маскавіцкай вайны]]» (выдадзена ў 2000) і некаторую частку грамат з актаў [[Крэмона|Крэмоны]] XIII—XVI стагоддзяў (выдадзена ў 1961). Таксама пераклаў і падрыхтаваў, але не выдаў [[Хроніка Цітмара Мерзебургскага|хроніку]] [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмара Мерзебургскага]] (плануецца да выдання ў 2025), запіскі [[Антоніа Пасевіна]], «[[Вісліцкі статут]]», [[Пра паходжанне і дзеі гетаў|гісторыя гетаў]] [[Іардан (гісторык)|Іардана]] і іншыя {{Sfn|Алпатова|1974}} {{Sfn|Пашуто|1971}} .

== Навуковыя працы ==
=== Артыкулы ===
* ''Аннинский С. А.'' Диплом Оттона I (969 г.) в коллекции АН СССР // Вспомогательные исторические дисциплины. Сборник статей. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1937. — С. 141—160.
* ''Аннинский С. А.'' Императорский диплом IX в. в собрании АН СССР // Вспомогательные исторические дисциплины. Сборник статей. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1937. — С. 161—169.
* ''Аннинский С. А.'' К биографии В. Г. Короленко (из заметок архивиста) // Красный архив. — Пг., 1922. — Кн. 1. — С. 418—419.
* ''Аннинский С. А.'' Л. Н. Толстой и цензура // Красный архив. — Пг., 1922. — Кн. 1. — С. 412—416.
* ''Аннинский С. А.'' Первая конференция архивных деятелей. 25—28 мая 1920 г. // Дела и дни. — Пг., 1920. — Т. I. — С. 372—384.
* ''Аннинский С. А.'' Пребывание в Ливорно царского посольства в 1655 г. (Впечатления иностранца) // Сборник статей, посвященный А. С. Орлову. — Л.: Академия наук СССР, 1934. — С. 201—211.
* ''Аннинский С. А.'' Теория Ломоносова о строении планет // Ломоносов. Сборник статей и материалов. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — С. 75—116.

=== Публікацыі перакладаў ===
* Акты Кремоны X—XIII вв. в собрании Академии наук СССР / Подг. изд. С. А. Аннинского. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1937. — 382 с.
* ''Аннинский С. А.'' Известия венгерских миссионеров XIII—XIV о татарах и Восточной Европе // Исторический архив. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — Т. III. — С. 71—112.
* ''Аннинский С. А.'' Лабораторный журнал М. В. Ломоносова // Ломоносов. Сборник статей и материалов. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — С. 9—65.
* ''Аннинский С. А.'' Франческо Тьеполо. Рассуждения о Московии // Исторический архив. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — Т. III. — С. 305—388.
* Архитектура античного мира / Сост. В. П. Зубов, Ф. А. Петровский / Переводы из Вегеция, Плиния, Сервия, Юлиана и др. С. А. Аннинского. М.: Академия архитектуры СССР, 1940. — 520 с.
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введ., изд. подлинника, перевод, коммент. С. А. Аннинского. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1938. — 608 с.
* Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях / Введ., изд. подлинника, перевод, коммент. С. А. Аннинского. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1936. — 288 с.

=== Пераклады некаторых тэкстаў ===
* Акты Кремоны XIII—XVI веков в собрании Академии наук СССР / Под ред. [[Віктар Іванавіч Рутэнбург|В. И. Рутенбурга]] и [[Алена Чаславаўна Скржынская|Е. Ч. Скржинской]]. — М.: Академия наук СССР, 1961. — 271 с.
* Видекинд Ю. История десятилетней шведско-московитской войны XVII века / Под ред. [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|В. Л. Янина]]; Пер. С. А. Аннинского, А. М. Александрова и А. Ф. Костиной. — М.: Памятники исторической мысли, 2000. — 658 с. ISBN 5-88451-094-2

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Алпатова В. Д.|загаловак= Обзор фондов ученых-историков, погибших во время блокады Ленинграда (По материалам Архива ЛОИИ СССР АН СССР) |выданне= Археографический ежегодник за 1973 год |тып=ежегодник|месца=М.|год=1974|старонкі=242—254|issn=|ref=Алпатова}}
* {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто В. Т.]]|загаловак= Советский археограф С. А. Аннинский |выданне= Археографический ежегодник за 1969 год |тып=ежегодник|месца=М.|год=1971|старонкі=179—183|issn=|ref=Пашуто}}
* {{артыкул|аўтар=Петрикеев Д. И.|загаловак=Ленинградское отделение Института истории АН СССР в годы Великой Отечественной войны / Публ., вступит. ст., коммент. А. Н. Чистиков|выданне= Петербургский исторический журнал|тып=журнал|месца=СПб.|год=2015|нумар=2 (6)|старонкі=316—329|issn=|ref=Петрикеев}}

== Спасылкі ==
* [http://db.ranar.spb.ru/ru/person/id/4008/ Аннинский Сергей Александрович]{{Недаступная спасылка}} // Архив РАН. Санкт-Петербургский филиал
* {{артыкул|аўтар=Румынская М. Н.|загаловак=Аннинский Сергей Александрович // Сайт Санкт-Петербургского института истории РАН|спасылка=http://www.spbiiran.nw.ru/anninsky-s-a/|ref=Румынская|archive-date=24 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224073420/http://www.spbiiran.nw.ru/anninsky-s-a/}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Анінскі Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Пецярбургскага гісторыка-філалагічнага інстытута]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з лацінскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]]</text>
      <sha1>th2svipgpdxvlrj62tguibku5603us6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189982</id>
      <parentid>5189977</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12165" sha1="7gw0h8cvhatlbgpi3rtjzhslqd2lxam" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Сяргей Аляксандравіч Анінскі''' ({{Lang-ru|Сергей Александрович Аннинский}}; {{ВД-П}}) — савецкі гісторык-архівіст, палеограф-лацініст, [[Кандыдат навук|кандыдат гістарычных навук]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і школьнага настаўніка лацінскай і рускай мовы. У 1895 годзе з Сызрані сям’я пераехала ў [[Кішынёў]], дзе Анінскі ў 1909 годзе скончыў 1-ю гімназію{{Sfn|Пашуто|1971}}. У 1909 годзе паступіў на аддзяленне рускай і старажытных моў у [[Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут|Пецярбургскім гісторыка-філалагічным інстытуце]], завяршыў навучанне ў 1913 годзе. Жыў у Санкт-Пецярбургу — Петраградзе — Ленінградзе. У 1913—1920 гадоў працаваў выкладчыкам у розных гімназіях. У 1918—1929 гадах працаваў у Цэнтральным архіве на розных пасадах ад памочніка архівіста да інспектара. У 1922—1924 гадах таксама займаўся выкладаннем заходнееўрапейскай гісторыі ў Ваенна-палітычнай школе імя Фрыдрыха Энгельса{{Sfn|Петрикеев|2015}}.

У 1930 годзе атрымаў пасаду вучонага захавальніка ў Рукапісным аддзяленні [[Бібліятэка Расійскай акадэміі навук|Бібліятэкі Акадэміі навук]], а потым у 1931—1932 гадах такую самую пасаду ў Музеі пісьма, дакумента і кнігі АН СССР{{Sfn|Петрикеев|2015}}. У 1935 годзе зацверджаны ва вучонай ступені кандыдата гісторыі. У 1940 годзе стаў старшым навуковым супрацоўнікам у сектары дапаможных гістарычных дысцыплін пры [[Санкт-Пецярбургскі інстытут гісторыі РАН|Ленінградскім аддзяленні Інстытута гісторыі АН СССР]]{{Sfn|Пашуто|1971}}. Пасля [[Блакада Ленінграда|блакады Ленінграда]] немцамі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] эвакуіраваны разам з астатнімі навукоўцамі ў [[Ташкент]], памёр ад знясілення ў цягніку ў лютым 1942 (або 1943){{Sfn|Румынская}}.

== Навуковыя інтарэсы і пераклады ==
Асноўнай навуковай цікавасцю было вывучэнне і пераклад лацінскіх крыніц са звесткамі пра Русь і Расію. Перакладаў, каментаваў і падрыхтоўваў выданне актаў [[Крэмона|Крэмоны]] X—XIII стагоддзяў, венгерскіх звестак [[Юліян Венгерскі|Юліяна Венгра]], Рыкарда і Іаганкі, «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], «[[Трактат пра дзве Сарматыі|Трактата пра дзве Сарматыі]]» [[Мацей Мяхоўскі|Мацвея Мяхоўскага]] і іншых крыніц{{Sfn|Пашуто|1971}}.

Пераклаў з лаціны першыя 8 кніг працы шведскага гісторыка [[Юхан Відэкінд|Юхана Відэкінда]] «[[Гісторыя дзесяцігадовай шведска-маскавіцкай вайны]]» (выдадзена ў 2000) і некаторую частку грамат з актаў [[Крэмона|Крэмоны]] XIII—XVI стагоддзяў (выдадзена ў 1961). Таксама пераклаў і падрыхтаваў, але не выдаў [[Хроніка Цітмара Мерзебургскага|хроніку]] [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмара Мерзебургскага]] (плануецца да выдання ў 2025), запіскі [[Антоніа Пасевіна]], «[[Вісліцкі статут]]», [[Пра паходжанне і дзеі гетаў|гісторыя гетаў]] [[Іардан (гісторык)|Іардана]] і іншыя {{Sfn|Алпатова|1974}} {{Sfn|Пашуто|1971}} .

== Навуковыя працы ==
=== Артыкулы ===
* ''Аннинский С. А.'' Диплом Оттона I (969 г.) в коллекции АН СССР // Вспомогательные исторические дисциплины. Сборник статей. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1937. — С. 141—160.
* ''Аннинский С. А.'' Императорский диплом IX в. в собрании АН СССР // Вспомогательные исторические дисциплины. Сборник статей. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1937. — С. 161—169.
* ''Аннинский С. А.'' К биографии В. Г. Короленко (из заметок архивиста) // Красный архив. — Пг., 1922. — Кн. 1. — С. 418—419.
* ''Аннинский С. А.'' Л. Н. Толстой и цензура // Красный архив. — Пг., 1922. — Кн. 1. — С. 412—416.
* ''Аннинский С. А.'' Первая конференция архивных деятелей. 25—28 мая 1920 г. // Дела и дни. — Пг., 1920. — Т. I. — С. 372—384.
* ''Аннинский С. А.'' Пребывание в Ливорно царского посольства в 1655 г. (Впечатления иностранца) // Сборник статей, посвященный А. С. Орлову. — Л.: Академия наук СССР, 1934. — С. 201—211.
* ''Аннинский С. А.'' Теория Ломоносова о строении планет // Ломоносов. Сборник статей и материалов. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — С. 75—116.

=== Публікацыі перакладаў ===
* Акты Кремоны X—XIII вв. в собрании Академии наук СССР / Подг. изд. С. А. Аннинского. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1937. — 382 с.
* ''Аннинский С. А.'' Известия венгерских миссионеров XIII—XIV о татарах и Восточной Европе // Исторический архив. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — Т. III. — С. 71—112.
* ''Аннинский С. А.'' Лабораторный журнал М. В. Ломоносова // Ломоносов. Сборник статей и материалов. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — С. 9—65.
* ''Аннинский С. А.'' Франческо Тьеполо. Рассуждения о Московии // Исторический архив. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1940. — Т. III. — С. 305—388.
* Архитектура античного мира / Сост. В. П. Зубов, Ф. А. Петровский / Переводы из Вегеция, Плиния, Сервия, Юлиана и др. С. А. Аннинского. М.: Академия архитектуры СССР, 1940. — 520 с.
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введ., изд. подлинника, перевод, коммент. С. А. Аннинского. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1938. — 608 с.
* Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях / Введ., изд. подлинника, перевод, коммент. С. А. Аннинского. — М.; Л.: Академия наук СССР, 1936. — 288 с.

=== Пераклады некаторых тэкстаў ===
* Акты Кремоны XIII—XVI веков в собрании Академии наук СССР / Под ред. [[Віктар Іванавіч Рутэнбург|В. И. Рутенбурга]] и [[Алена Чаславаўна Скржынская|Е. Ч. Скржинской]]. — М.: Академия наук СССР, 1961. — 271 с.
* Видекинд Ю. История десятилетней шведско-московитской войны XVII века / Под ред. [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|В. Л. Янина]]; Пер. С. А. Аннинского, А. М. Александрова и А. Ф. Костиной. — М.: Памятники исторической мысли, 2000. — 658 с. ISBN 5-88451-094-2

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Алпатова В. Д.|загаловак= Обзор фондов ученых-историков, погибших во время блокады Ленинграда (По материалам Архива ЛОИИ СССР АН СССР) |выданне= Археографический ежегодник за 1973 год |тып=ежегодник|месца=М.|год=1974|старонкі=242—254|issn=|ref=Алпатова}}
* {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто В. Т.]]|загаловак= Советский археограф С. А. Аннинский |выданне= Археографический ежегодник за 1969 год |тып=ежегодник|месца=М.|год=1971|старонкі=179—183|issn=|ref=Пашуто}}
* {{артыкул|аўтар=Петрикеев Д. И.|загаловак=Ленинградское отделение Института истории АН СССР в годы Великой Отечественной войны / Публ., вступит. ст., коммент. А. Н. Чистиков|выданне= Петербургский исторический журнал|тып=журнал|месца=СПб.|год=2015|нумар=2 (6)|старонкі=316—329|issn=|ref=Петрикеев}}

== Спасылкі ==
* [http://db.ranar.spb.ru/ru/person/id/4008/ Аннинский Сергей Александрович]{{Недаступная спасылка}} // Архив РАН. Санкт-Петербургский филиал
* {{артыкул|аўтар=Румынская М. Н.|загаловак=Аннинский Сергей Александрович // Сайт Санкт-Петербургского института истории РАН|спасылка=http://www.spbiiran.nw.ru/anninsky-s-a/|ref=Румынская|archive-date=24 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224073420/http://www.spbiiran.nw.ru/anninsky-s-a/}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Анінскі Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Пецярбургскага гісторыка-філалагічнага інстытута]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з лацінскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]]</text>
      <sha1>7gw0h8cvhatlbgpi3rtjzhslqd2lxam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Казіміравіч Грачанік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>795677</id>
    <revision>
      <id>5189896</id>
      <parentid>5063806</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7462" sha1="jb3p610su0o4xxtz88ux5xq2isqbrg0" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Грачанік}}
{{мастак}}
'''Міхаіл Казіміравіч Грачанік''' ({{lang-be-latin|Michaił Hračanik}}, гістарычнае напісанне {{lang-be-latin|Hrečanik}}&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-12-02|lang=be|title=Krynica 1917, Nr. 5|url=https://knihi.com/none/Krynica_pdf.zip.html#1917-5.pdf_1|website=knihi.com}}&lt;/ref&gt;; [[1886]], в. [[Швакшты (Мядзельскі раён)|Швакшты]], Кабыльніцкая воласць, [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]], [[Віленская губерня]] — [[Польшча]]) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч, народны майстар-[[разьбяр]], рэдактар першых нумароў газеты «[[Krynica (1917)|Krynica]]».

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў вёсцы [[Швакшты (Мядзельскі раён)|Швакшты]] (цяпер Мядзельскі раён) ў сялянскай сям’і&lt;ref name=&quot;nv&quot;&gt;''Любоў Лунёва.'' [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18901-1.pdf Крыжы Міхаіла Грачаніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211223820/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18901-1.pdf |date=11 снежня 2025 }} // [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]. — 29 лістапада 2011.&lt;/ref&gt;.

Вучыўся ў вясковай школе, затым у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], але з-за рэвалюцыйных падзей вучобу не скончыў. Вярнуўшыся на радзіму, працаваў пры [[Касцёл Святога Андрэя Апостала (Нарач)|касцёле Святога Андрэя]] ў [[Кабыльнік]]у. Жадаў стаць святаром і паспяхова здаў іспыты, аднак з-за праблем са слыхам не змог атрымаць пасвячэнне&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;.

У 1917 годзе знаходзіўся ў Петраградзе, дзе далучыўся да беларускага хрысціянска-дэмакратычнага руху. Стаў першым рэдактарам газеты «[[Krynica (1917)|Krynica]]» — друкаванага органа «[[Хрысціянская дэмакратычная злучнасць|Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці]]» (ХДЗ), якая пачала выходзіць з 8 кастрычніка 1917 года. Выконваў абавязкі рэдактара недзе да лютага 1918 года&lt;ref name=&quot;konan&quot;&gt;''[[Уладзімір Конан]].'' [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=2968-1.pdf Каталіцкае адраджэнне ў Беларусі: Адам Станкевіч (1891—1949)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251126094043/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=2968-1.pdf |date=26 лістапада 2025 }}. — Львоў, 2006.&lt;/ref&gt;.

У [[Заходняя Беларусь|міжваенны перыяд у Заходняй Беларусі]] займаўся прадпрымальніцтвам, меў краму, вёў актыўную духоўна-асветніцкую дзейнасць. Пабудаваў каля касцёла ў Кабыльніку дом для састарэлых і культурных мерапрыемстваў, дзе ладзіліся рэлігійныя спектаклі. У 1930-я гады пабудаваў у родных Швакштах школьны будынак, дзе працаваў настаўнікам&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Другой сусветнай вайны]] супрацоўнічаў з польскім падполлем ([[Армія Краёва]]). Усталяваныя ім прыдарожныя крыжы часта служылі арыенцірамі і сігналамі для партызан&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;.

Пасля вайны працаваў калгаснікам у калгасе імя Калініна. 15 чэрвеня 1949 года быў арыштаваны савецкімі органамі дзяржбяспекі. 5 кастрычніка 1949 года асуджаны паводле артыкула 72а [[КК БССР]] за «[[Антысавецкая агітацыя|антысавецкую агітацыю]]» на 7 гадоў [[ППЛ]] і 5 гадоў пазбаўлення правоў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2025-12-02|first=Радыё|last=Свабода|date=2013-01-13|lang=be|title=Картатэка Сталіна: Генсер – Гром|url=https://www.svaboda.org/a/24820706.html|website=Радыё Свабода}}&lt;/ref&gt;.

Вызваліўся ў 1955 годзе, вярнуўся ў Швакшты. У 1960-я гады, пасля смерці жонкі, выехаў да сына, ксяндза Станіслава Грачаніка (1922–1992), у [[Польшча|Польшчу]], дзе і памёр (дакладная дата і месца пахавання патрабуюць удакладнення). Рэабілітаваны 22 сакавіка 1990 года [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўным Судом БССР]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
Вядомы як самабытны народны майстар і разьбяр. Вырабляў і ўсталёўваў у навакольных вёсках ([[Унукі]], [[Гуменнікі (Пастаўскі раён)|Гуменнікі]], [[Мельнікі (Мядзельскі раён)|Мельнікі]], [[Швакшты (Мядзельскі раён)|Швакшты]], [[Кабыльнік]]) драўляныя крыжы з адметнымі распяццямі. Адзін з самых вядомых яго крыжоў стаяў на ўездзе ў Швакшты з біблейскім надпісам «Даруй ім, Божа, бо не ведаюць, што твораць» (знішчаны савецкай уладай)&lt;ref name=&quot;park&quot;&gt;[https://narochpark.by/wp-content/uploads/2019/02/5_shvakshty.pdf Швакшты: гістарычная даведка] // Нацыянальны парк «Нарачанскі».&lt;/ref&gt;.

Мастак [[Алесь Цыркуноў]] займаўся аднаўленнем памяці пра Міхаіла Грачаніка і рэканструкцыяй яго крыжоў па захаваных эскізах&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Грачанік Міхаіл Казіміравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мядзельскім раёне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Разьбяры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў Беларусі]]</text>
      <sha1>jb3p610su0o4xxtz88ux5xq2isqbrg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наперад! (часопіс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798502</id>
    <revision>
      <id>5189933</id>
      <parentid>5088920</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10404" sha1="nxki5cl5ihaqoj6f37fjo3cvg456005" xml:space="preserve">{{значэнні|Наперад (значэнні)}}
{{Не блытаць|Наперад (газета)|«Наперад» (газета)}}

{{Часопіс
|назва             = Наперад!
|арыгінал назвы    = «Наперад!»
|спецыялізацыя     = моладзевы эміграцыйны часопіс; грамадска-культурная і нацыянальна-вызвольная тэматыка
|перыядычнасць     = нерэгулярная
|мова              = [[беларуская мова|беларуская]]
|адрас рэдакцыі    = (у брытанскі перыяд) Tamworth Miners Hostel, Tamworth, Staffs, England
|галоўны рэдактар  = «дванаццатка» (калегіяльна); у 1953 — [[Аляксандр Марговіч]]
|заснавальнікі     = «адзінаццатка» беларускай моладзі (у т. л. [[Янка Запруднік]], [[Уладзімір Цвірка]], [[Васіль Шчэцька]] і інш.)
|выдавец           = група «дванаццатка»; [[скаўтынг|скаўцкае]] выдавецтва «Крыніца»
|краіна            = [[Вялікабрытанія]]; [[Бельгія]]
|заснаванне        = 10 студзеня 1948
|апошні выпуск     = снежань 1953 (№ 26)
|аб’ём             = 2–80 старонак
|тыраж             = 300 экз. (Вялікабрытанія); 600 экз. (Лёвен)
|доступ            = лічбавыя копіі (гл. раздзел «Спасылкі»)
}}

'''«Наперад!»''' — беларускамоўны эміграцыйны моладзевы часопіс, які выходзіў у 1948—1953 гадах. Усяго выйшла 26 нумароў: № 1—3 былі падрыхтаваныя «ў дарозе» з [[Германія|Германіі]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], № 4—23 — у Вялікабрытаніі, а апошнія № 24—26 — у [[Лёвен]]е ([[Бельгія]]).{{sfn|Moskwin|2018|с=111}}

Часопіс быў ініцыяваны групай беларускай моладзі (спачатку «адзінаццаткай», пазней — «дванаццаткай»), якая пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] апынулася ў [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагерах для перамешчаных асоб]] у [[Баварыя|Баварыі]] і затым пераехала ў Вялікабрытанію.{{sfn|Moskwin|2018|с=111}}

== Гісторыя ==

=== Заснаванне і «падарожныя» нумары ===
Ідэя выдання ўзнікла падчас пераезду групы беларускіх юнакоў з [[Остэрхофен]]а да Вялікабрытаніі; першыя нумары (№ 1—3) былі падрыхтаваныя па дарозе — у маршруце згадваюцца, у прыватнасці, [[Мюнстэр]], [[Амстэрдам]] і [[Харвіч]].{{sfn|Moskwin|2018|с=111}}

Заснавальнікамі «адзінаццаткі» называюцца: [[Аляксандр Бут]]а, [[Уладзімір Цвірка]] (таксама вядомы як Вадзім Сурка), Піліп Дзехцяроў (пазней у «дванаццатку» далучыўся [[Павал Дзімітрук]]), [[Леанід Карась]], [[Аляксандр Марговіч]], [[Васіль Шчэцька]], Леанід Швайчук, [[Міхась Вастрыкаў]] (Цімох), [[Янка Запруднік]] (Сяргей Вільчыцкі), Янка Жучка і Павел Урбан.{{sfn|Moskwin|2018|с=111–112}}

=== Брытанскі перыяд (№ 4—23) ===
Пасля прыезду ў Вялікабрытанію ўдзельнікі «дванаццаткі» былі раскіданыя па розных месцах працы (у тым ліку пры шахтах), аднак працягнулі супольную выдавецкую дзейнасць.{{sfn|Moskwin|2018|с=112}}

Наклад у брытанскі перыяд склаў каля 300 экзэмпляраў; кошт нумара ў Англіі пазначаўся ў шылінгах.{{sfn|Moskwin|2018|с=112}}

У выданні выкарыстоўваліся псеўданімы; некаторыя аўтары мелі па некалькі псеўданімаў, каб «павялічыць» колькасць аўтараў у нумары.{{sfn|Moskwin|2018|с=112}}

=== Тэхніка выдання і афармленне ===
Першыя тры нумары былі размножаныя на множыльнай тэхніцы, далейшыя — друкаваліся. Матрыцы для друку рыхтаваліся, у прыватнасці, [[Аляксандр Марговіч|Аляксандрам Марговічам]]; друк ажыццяўляўся ў [[Лестэр]]ы, а камплектаванне (зборка) — у [[Тамуорт|Тамуорце]].{{sfn|Moskwin|2018|с=113–114}}

Адметнай рысай стаў і візуальны стыль: з № 7 выкарыстоўвалася вокладка з нацыянальнай сімволікай (у тым ліку «[[Пагоня (герб)|Пагоняй]]» і [[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]]). У падрыхтоўцы вокладкі згадваецца ўдзел славенца Іва Паўліча; дапамогу ў друкаванні вокладак аказваў [[Вацлаў Пануцэвіч]]. На адвароце вокладкі размяшчалася пазнака «Skauckaje vydaviectva „Krynica“».{{sfn|Moskwin|2018|с=113–114}}

=== Бельгійскі перыяд (№ 24—26) ===
Апошнія тры нумары выйшлі ў [[Лёвен]]е (Бельгія). Наклад быў удвая большы, каля 600 экзэмпляраў; з-за тэхнічных абмежаванняў друк рабіўся ў друкарні «Logos» у [[Мюнхен]]е.{{sfn|Moskwin|2018|с=114}}

У позніх нумарах указвалася рэдакцыйная фармулёўка «Рэдагуе дванаццатка», а таксама «Галоўны рэдактар: А. Марговіч»; за фінансавыя пытанні адказваў [[Васіль Шчэцька]].{{sfn|Moskwin|2018|с=114}}

== Змест і тэматыка ==
Часопіс пазіцыянаваўся як «часопіс беларускай моладзі» і спалучаў публіцыстыку, матэрыялы пра жыццё эміграцыі і моладзевых асяродкаў, нацыянальна-вызвольную рыторыку, а таксама мастацкія і культурніцкія тэксты.{{sfn|Moskwin|2018|с=111}}

Па кантэксце і храналогіі «Наперад!» успрымаецца як працяг эміграцыйнай перыёдыкі пасляваенных гадоў разам з выданнямі «[[Пагоня (часопіс)|Пагоня]]» (1945—1946) і «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]» (1947—1948).{{sfn|Moskwin|2018|с=111}}

== Нумары ==
Паводле звестак даследавання [[Андрэй Масквін|А. Масквіна]], храналогія і аб’ём нумароў выглядаюць наступным чынам:{{sfn|Moskwin|2018|с=111}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Дата (паводле выдання) !! Аб’ём
|-
| 1 || 10.01.1948 || 2 стар.
|-
| 2 || 15.01.1948 || 2 стар.
|-
| 3 || 20.01.1948 || 8 стар.
|-
| 4 || 01.02.1948 || 10 стар.
|-
| 5 || 15.02.1948 || 14 стар.
|-
| 6 || 01.03.1948 || 14 стар.
|-
| 7 || 25.03.1948 || 38 стар.
|-
| 8 || 04.1948 || 41 стар.
|-
| 9 || 05.1948 || 33 стар.
|-
| 10 || 06.1948 || 40 стар.
|-
| 11 || 07.1948 || 40 стар.
|-
| 12 || 08.1948 || 40 стар.
|-
| 13 || 09.1948 || 40 стар.
|-
| 14 || 10.1948 || 40 стар.
|-
| 15 || 11-12.1948 || 52 стар.
|-
| 16 || 01.1949 || 40 стар.
|-
| 17 || 02.1949 || 44 стар.
|-
| 18 || 03.1949 || 40 стар.
|-
| 19 || 04-05.1949 || 40 стар.
|-
| 20 || 06-07.1949 || 40 стар.
|-
| 21 || 08.1949 || 40 стар.
|-
| 22 || 09-10.1949 || 40 стар.
|-
| 23 || 11-12.1949 || 34 стар.
|-
| 24 || 01.1953 || 80 стар.
|-
| 25 || 08.1953 || 80 стар.
|-
| 26 || 12.1953 || 72 стар.
|}

== Гл. таксама ==
* [[Гісторыя беларускага скаўтынгу]]
* [[Сакавік (часопіс)]]
* [[Пагоня (часопіс)]]
* [[Беларуская дыяспара]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Moskwin|first=Andrzej|title=Białoruskie czasopiśmiennictwo emigracyjne. „Пагоня” (1945–1946), „Сакавік” (1947–1948), „Наперад!” („Naprzód!”): 1948–1953|location=Warszawa|year=2018|isbn=978-83-945630-0-4}}

== Спасылкі ==
* Лічбавая копія асобных нумароў на «Камунікат» (Kamunikat.org) — (пошук па назве «Наперад!», у т. л. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=67912-1.pdf № 8 за 1948] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250903014513/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=67912-1.pdf |date=3 верасня 2025 }}).
* Агляд і матэрыялы пра выданне ў інтэрнэт-крыніцах (гл. напр. Hardzin, LiveJournal; Kamunikat.org).

[[Катэгорыя:Часопісы Бельгіі]]
[[Катэгорыя:Часопісы Вялікабрытаніі]]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]]</text>
      <sha1>nxki5cl5ihaqoj6f37fjo3cvg456005</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Гудзілін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799357</id>
    <revision>
      <id>5189947</id>
      <parentid>5085967</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5189947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9471" sha1="t22t7as4a8j1yg1illaz9oj1gkk2p1c" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сяргей Гудзілін''' (рус. ''Сергей Гудилин'', англ. ''Siarhei Hudzilin'') – беларускі фотажурналіст, дакументальны фатограф&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/173416|title=Фатограф «Нашай Нівы» Сяргей Гудзілін запускае персанальны выставачны праект пра Беларусь — «Кандэнсат» ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2016-07-11|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;, медыямастак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/syargey-gudzilin-fotakniga-arkhiu.html|title=«Постбеларус». Беларускі фатограф Сяргей Гудзілін анансаваў выхад фотакнігі-архіва аб уласным досведзе эміграцыі|website=budzma.org|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; і медыяактывіст.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/storymaking-yak-raskazac-gistoryyu-za-15-sekund-lekcyya-syargeya-gudzilina-pa-stvarennyu/|title=Storymaking: як расказаць гісторыю за 15 секунд. Лекцыя Сяргея Гудзіліна па стварэнню сторыз у Instagram (1 красавіка)|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; Нарадзіўся ў 1987 годзе ў [[Жодзіна|Жодзіне]]. З 2011 да 2019 год працаваў у газеце «Нашай Ніва». Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] і [[Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021)|пагрому незалежных медыя]] жыве ў вымушанай палітычнай эміграцыі разам з сям'ёй.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/belaruski-fatograf-sjargej-gudzilin-anansava-vyhad-fotaknigi-arhivu-ab-ulasnym-dosvedze-jemigracyi|title=Беларускі фатограф Сяргей Гудзілін анансаваў выхад фотакнігі-архіва аб уласным досведзе эміграцыі|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-18|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; 

== Узнагароды і міжнароднае прызнанне ==
Працы Гудзіліна апублікаваныя ў выданнях [[The New York Times]] (ЗША), [[Gazeta Wyborcza]] (Польша), Lenta.Ru (РФ), [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] (Belarus), Russian Reporter Magazine Online (Russia), [[Svenska Dagbladet]] (Швецыя), [[Stern Online]] (Германія), [[National Geographic Traveller|National Geographic]] (ЗША), РБК (Расія), ELLE (Расія), Meduza (Расія), Forbes (Расія), Forbes (Латвія), [[The Village (Беларусь)]].

Уладальнік Гран-пры прэміі [[Прэс-фота Беларусі|Прэс-фота Беларус]]&lt;nowiki/&gt;і (2011).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/61029|title=Фотакарэспандэнт «НН» Сяргей Гудзілін адкрыў выставу «Press Photo» у Пецярбургу|website=Наша Ніва|date=2011-09-30|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; У 2012 Гудзілін атрымаў прызы ў чатырох намінацыях прэміі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/74184|title=Найлепшыя здымкі года — вынікі конкурсу фатографаў|website=Наша Ніва|date=2012-05-26|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;, у 2013 – у шасці.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/111492|title=Фотограф «НН» Сергей Гудилин получил шесть премий «Пресс-фото-2013»|website=Наша Ніва|date=2013-06-19|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; Лаўрэат беларускай фотапрэміі «[[Прафота (фотапрэмія)|Прафота]]» (2020, у дуэце з [[Наталля Лубнеўская|Наталляй Лубнеўскай]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nazvanyya-peramozhcy-konkursu-praektnay-fatagrafii-prafota-2020/|title=Названыя пераможцы конкурсу праектнай фатаграфіі ПРАФОТА 2020!|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2021-02-02|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

У 2014 годзе трапіў у спіс 30 перспектыўных фатографаў свету па версіі амерыканскага часопіса фатаграфічнай індустрыі ''[[Photo District News]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://photoville.nyc/exhibition/pdns-30-2014-new-and-emerging-photographers-to-watch/|title=PDN’s 30 2014: New and Emerging Photographers to Watch|website=Photoville Festival|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

У 2016 годзе правёў первую персанальную выставу ў [[Мінск|Мінску]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/kandensat-syargeya-gudzilina-kancentravanaya-belarus-u-fotazdymkax/116315/|title=«Кандэнсат» Сяргея Гудзіліна — канцэнтраваная Беларусь у фотаздымках|author=БелаПАН}}&lt;/ref&gt;

== Камерцыйны поспех ==
У 2016 годзе прадаў адзін са сваіх фотаздымкаў у калекцыю прыватнай [[Галерэя Ў|мастацкай галерэі «Ў»]], што стала першай зделкай падобнага рода ў гісторыі фатаграфіі ў незалежнай Беларусі. Прададзены фотаздымак быў зроблены падчас выставы «Zabor» у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]] ў Мінску. На выставе «Zabor» выстаўлялася серыя фотаработ Сяргея Гудзіліна, «[[«Супрэматычны горад» (серыя фотаздымкаў)|Супрэматычны горад]]» прысвечаная барацьбе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыма Лукашэнкі]] з [[Палітычныя графіці ў Беларусі|палітычным графіці ў Беларусі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mart.by/2014/08/27/chem-rabotnik-zhkx-poxozh-na-kazimira-malevicha/|title=Чем работник ЖКХ похож на Казимира Малевича «  Современное белорусское искусство|website=www.mart.by|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; На прададзеным у прыватную калекцыю здымку сфатаграфаваная супрацоўніца музея, якая падыйшла да адной з фатаграфій серыі «Супрэматычны горад» і замазвае на ёй [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяжок]], які з сярэдзіны 1990х застаецца ў Беларусі пад негалоснай (а пасля 2020 – пад поўнай) забаронай. Кошт фатаграфіі застаўся неанансаваны.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/178824|title=Сергей Гудилин продал галерее «Ў» знаменитое фото с закрашенным бело-красно-белым флагом|website=Наша Ніва|date=2016-10-13|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Абарона аўтарскіх правоў ==
У красавіку 2021 года Сяргей Гудзілін спагнаў з «Нашай Нівы» 4200 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]] за здымкі, апублікаваныя на сайце выдання без дазволу аўтара. Канфлікт паміж Гудзіліным і галоўным рэдактарам выдання [[Ягор Аляксандравіч Марціновіч|Ягорам Марціновічам]] цягнуўся з траўня 2020 года і скончыўся спыненнем шматагадовага супрацоўніцтва Гудзіліна с гэтым выданнем. &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/fatograf-syargey-gudzilin-spagnau-z-nashay-nivy-4200-rublyou|title=Фатограф Сяргей Гудзілін спагнаў з &quot;Нашай Нівы&quot; 4200 рублёў {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2021-04-27|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Прыватнае жыццё ==
Жанаты на адвакатцы [[Марыя Калесава-Гудзіліна|Марыі Калесавай-Гудзілінай]], выхоўвае дзвюх дачок.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/123505|title=Фатограф «НН» Сяргей Гудзілін трапіў у спіс часопіса «Photo District News»|website=Наша Ніва|date=2014-02-25|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==

{{няма катэгорый|date=2026-01-22}}</text>
      <sha1>t22t7as4a8j1yg1illaz9oj1gkk2p1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190080</id>
      <parentid>5189947</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Паўлюк Шапецька</username>
        <id>37440</id>
      </contributor>
      <origin>5190080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9453" sha1="agmtt4ww2iw23y105bt0nonlai6as7x" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сяргей Гудзілін''' (рус. ''Сергей Гудилин'', англ. ''Siarhei Hudzilin''; нар. {{ДН|||1987}}, [[Жодзіна]], [[Беларусь]]) — беларускі фотажурналіст, дакументальны фатограф&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/173416|title=Фатограф «Нашай Нівы» Сяргей Гудзілін запускае персанальны выставачны праект пра Беларусь — «Кандэнсат» ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2016-07-11|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;, медыямастак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/syargey-gudzilin-fotakniga-arkhiu.html|title=«Постбеларус». Беларускі фатограф Сяргей Гудзілін анансаваў выхад фотакнігі-архіва аб уласным досведзе эміграцыі|website=budzma.org|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; і медыяактывіст.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/storymaking-yak-raskazac-gistoryyu-za-15-sekund-lekcyya-syargeya-gudzilina-pa-stvarennyu/|title=Storymaking: як расказаць гісторыю за 15 секунд. Лекцыя Сяргея Гудзіліна па стварэнню сторыз у Instagram (1 красавіка)|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; З 2011 да 2019 год працаваў у газеце «Нашай Ніва». Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] і [[Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021)|пагрому незалежных медыя]] жыве ў вымушанай палітычнай эміграцыі разам з сям’ёй.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/belaruski-fatograf-sjargej-gudzilin-anansava-vyhad-fotaknigi-arhivu-ab-ulasnym-dosvedze-jemigracyi|title=Беларускі фатограф Сяргей Гудзілін анансаваў выхад фотакнігі-архіва аб уласным досведзе эміграцыі|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-18|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Узнагароды і міжнароднае прызнанне ==
Працы Гудзіліна апублікаваныя ў выданнях [[The New York Times]] (ЗША), [[Gazeta Wyborcza]] (Польша), Lenta.Ru (РФ), [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] (Belarus), Russian Reporter Magazine Online (Russia), [[Svenska Dagbladet]] (Швецыя), [[Stern Online]] (Германія), [[National Geographic Traveller|National Geographic]] (ЗША), РБК (Расія), ELLE (Расія), Meduza (Расія), Forbes (Расія), Forbes (Латвія), [[The Village (Беларусь)]].

Уладальнік Гран-пры прэміі [[Прэс-фота Беларусі|Прэс-фота Беларус]]&lt;nowiki/&gt;і (2011).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/61029|title=Фотакарэспандэнт «НН» Сяргей Гудзілін адкрыў выставу «Press Photo» у Пецярбургу|website=Наша Ніва|date=2011-09-30|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; У 2012 Гудзілін атрымаў прызы ў чатырох намінацыях прэміі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/74184|title=Найлепшыя здымкі года — вынікі конкурсу фатографаў|website=Наша Ніва|date=2012-05-26|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;, у 2013 — у шасці.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/111492|title=Фотограф «НН» Сергей Гудилин получил шесть премий «Пресс-фото-2013»|website=Наша Ніва|date=2013-06-19|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; Лаўрэат беларускай фотапрэміі «[[Прафота (фотапрэмія)|Прафота]]» (2020, у дуэце з [[Наталля Лубнеўская|Наталляй Лубнеўскай]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nazvanyya-peramozhcy-konkursu-praektnay-fatagrafii-prafota-2020/|title=Названыя пераможцы конкурсу праектнай фатаграфіі ПРАФОТА 2020!|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2021-02-02|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

У 2014 годзе трапіў у спіс 30 перспектыўных фатографаў свету па версіі амерыканскага часопіса фатаграфічнай індустрыі ''[[Photo District News]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://photoville.nyc/exhibition/pdns-30-2014-new-and-emerging-photographers-to-watch/|title=PDN’s 30 2014: New and Emerging Photographers to Watch|website=Photoville Festival|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

У 2016 годзе правёў первую персанальную выставу ў [[Мінск]]у.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/kandensat-syargeya-gudzilina-kancentravanaya-belarus-u-fotazdymkax/116315/|title=«Кандэнсат» Сяргея Гудзіліна — канцэнтраваная Беларусь у фотаздымках|author=БелаПАН}}&lt;/ref&gt;

== Камерцыйны поспех ==
У 2016 годзе прадаў адзін са сваіх фотаздымкаў у калекцыю прыватнай [[Галерэя Ў|мастацкай галерэі «Ў»]], што стала першай зделкай падобнага рода ў гісторыі фатаграфіі ў незалежнай Беларусі. Прададзены фотаздымак быў зроблены падчас выставы «Zabor» у [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]] ў Мінску. На выставе «Zabor» выстаўлялася серыя фотаработ Сяргея Гудзіліна, «[[«Супрэматычны горад» (серыя фотаздымкаў)|Супрэматычны горад]]» прысвечаная барацьбе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыма Лукашэнкі]] з [[Палітычныя графіці ў Беларусі|палітычным графіці ў Беларусі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mart.by/2014/08/27/chem-rabotnik-zhkx-poxozh-na-kazimira-malevicha/|title=Чем работник ЖКХ похож на Казимира Малевича «  Современное белорусское искусство|website=www.mart.by|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; На прададзеным у прыватную калекцыю здымку сфатаграфаваная супрацоўніца музея, якая падыйшла да адной з фатаграфій серыі «Супрэматычны горад» і замазвае на ёй [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяжок]], які з сярэдзіны 1990х застаецца ў Беларусі пад негалоснай (а пасля 2020 — пад поўнай) забаронай. Кошт фатаграфіі застаўся неанансаваны.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/178824|title=Сергей Гудилин продал галерее «Ў» знаменитое фото с закрашенным бело-красно-белым флагом|website=Наша Ніва|date=2016-10-13|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Абарона аўтарскіх правоў ==
У красавіку 2021 года Сяргей Гудзілін спагнаў з «Нашай Нівы» 4200 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]] за здымкі, апублікаваныя на сайце выдання без дазволу аўтара. Канфлікт паміж Гудзіліным і галоўным рэдактарам выдання [[Ягор Аляксандравіч Марціновіч|Ягорам Марціновічам]] цягнуўся з траўня 2020 года і скончыўся спыненнем шматагадовага супрацоўніцтва Гудзіліна с гэтым выданнем. &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/fatograf-syargey-gudzilin-spagnau-z-nashay-nivy-4200-rublyou|title=Фатограф Сяргей Гудзілін спагнаў з &quot;Нашай Нівы&quot; 4200 рублёў {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2021-04-27|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Прыватнае жыццё ==
Жанаты на адвакатцы [[Марыя Калесава-Гудзіліна|Марыі Калесавай-Гудзілінай]], выхоўвае дзвюх дачок.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/123505|title=Фатограф «НН» Сяргей Гудзілін трапіў у спіс часопіса «Photo District News»|website=Наша Ніва|date=2014-02-25|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==

{{няма катэгорый|date=2026-01-22}}</text>
      <sha1>agmtt4ww2iw23y105bt0nonlai6as7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Напагатове (1948)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799790</id>
    <revision>
      <id>5189931</id>
      <parentid>5089144</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9492" sha1="738gdoaci5eei0krf8xcu4vxoqenv47" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва = Напагатове
|арыгінал назвы = «Напагатове»
|спецыялізацыя = скаўцкі часопіс; перыёдыка беларускай моладзі ў эміграцыі
|мова = [[беларуская мова|беларуская]]
|адрас рэдакцыі = [[Міхельсдорф]] (Баварыя, Германія)
|заснавальнікі = міхельсдорфскія беларускія скаўты
|выдавец = выдавецкая суполка «Крыніца»; [[Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў]] (для асобных выпускаў)
|краіна = [[Германія]]
|заснаванне = 1948
|апошні выпуск = 1949
|доступ = лічбавыя копіі асобных нумароў (гл. раздзел «Спасылкі»)
}}

'''«Напагатове»''' — беларускамоўны скаўцкі часопіс, які выходзіў у [[Германія|Германіі]] ў 1948—1949 гадах і быў звязаны з дзейнасцю [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне|Згуртавання беларускіх скаўтаў на чужыне]] ў пасляваенных лагерах для перамешчаных асоб.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/769052825/ZBOR-E-M%D0%86GRACYIYNYIH-PE-RYIYODYIKA%D0%8E-U-N-YU-YORKA%D0%8ESKAY-PUBL%D0%86CHNAY-B%D0%86BL%D0%86YATE-CYI|title=ZBOR EʼMІGRACYIYNYIH PEʼRYIYODYIKAЎ U NʼYU-YORKAЎSKAY PUBLІCHNAY BІBLІYATECYI|website=Scribd|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dvanaccatka-janka-zaprudnik.html|title=Чытаць кнігу «Дванаццатка» — Янка Запруднік|website=Кнігі онлайн|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;
Выданне друкавалася ў [[Міхельсдорф]]е (Баварыя); у бібліяграфічных апісаннях фіксуецца як перыёдыка міхельсдорфскага скаўцкага асяродка і выдавецкай суполкі «Крыніца».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/769052825/ZBOR-E-M%D0%86GRACYIYNYIH-PE-RYIYODYIKA%D0%8E-U-N-YU-YORKA%D0%8ESKAY-PUBL%D0%86CHNAY-B%D0%86BL%D0%86YATE-CYI|title=ZBOR EʼMІGRACYIYNYIH PEʼRYIYODYIKAЎ U NʼYU-YORKAЎSKAY PUBLІCHNAY BІBLІYATECYI|website=Scribd|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] у заходніх зонах [[Германія|Германіі]] дзейнічалі [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]], дзе фармаваліся беларускія асяродкі і моладзевыя ініцыятывы, [[Гісторыя беларускага скаўтынгу|у тым ліку скаўцкія]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/napahatove.html|title=Напагатове. З гісторыі беларускіх скаўтаў|author=Міхал Бараноўскі|website=Budzma.org|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;
У гэтых умовах у 1945 годзе было створана [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне|Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/napahatove.html|title=Напагатове. З гісторыі беларускіх скаўтаў|author=Міхал Бараноўскі|website=Budzma.org|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;

Паводле сведчанняў удзельнікаў пасляваеннага скаўцкага руху, у [[Міхельсдорф]]е ў асяроддзі беларускіх скаўтаў дзейнічала выдавецкая ініцыятыва «[[Крыніца (выдавецтва)|Крыніца]]».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dvanaccatka-janka-zaprudnik.html|title=Чытаць кнігу «Дванаццатка» — Янка Запруднік|website=Кнігі онлайн|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;
З пачатку 1948 года ў межах гэтай ініцыятывы пачаў выходзіць скаўцкі часопіс «Напагатове».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dvanaccatka-janka-zaprudnik.html|title=Чытаць кнігу «Дванаццатка» — Янка Запруднік|website=Кнігі онлайн|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;

Бібліяграфічныя і бібліятэчныя рэестры фіксуюць выданне ў 1947—1949 гадах у Міхельсдорфе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/769052825/ZBOR-E-M%D0%86GRACYIYNYIH-PE-RYIYODYIKA%D0%8E-U-N-YU-YORKA%D0%8ESKAY-PUBL%D0%86CHNAY-B%D0%86BL%D0%86YATE-CYI|title=ZBOR EʼMІGRACYIYNYIH PEʼRYIYODYIKAЎ U NʼYU-YORKAЎSKAY PUBLІCHNAY BІBLІYATECYI|website=Scribd|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;
У паказальніках публікацый (у тым ліку бібліяграфічных матэрыялах «Запісы») адлюстроўваюцца матэрыялы з нумароў «Напагатове» за 1948—1949 гады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/zapisy/zapisy-28.html?page=8|title=«Запісы» 28 (стар. 8)|website=Кнігі онлайн|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;

== Змест і тэматыка ==
Як адзначалася ў аглядах гісторыі беларускага скаўцтва, перыёдыка пасляваенных лагераў змяшчала хроніку дзейнасці скаўцкіх адзінак, матэрыялы пра сходы і падзеі, а таксама мастацкія тэксты, гумар і практычныя парады для моладзі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/napahatove.html|title=Напагатове. З гісторыі беларускіх скаўтаў|author=Міхал Бараноўскі|website=Budzma.org|access-date=2026-01-27|language=be}}&lt;/ref&gt;
У апісанні аднаго з даступных нумароў падкрэсліваецца арыентацыя выдання на супольную працу скаўцкага згуртавання і дэкларатыўная дыстанцыяванасць ад палітыкі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kamunikat.org/napagatove-chasapis-belaruskikh-skawtaw-1-1948|title=Напагатове 1/1948|website=Kamunikat.org|access-date=2026-01-27|language=be|archive-date=29 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829142726/https://kamunikat.org/napagatove-chasapis-belaruskikh-skawtaw-1-1948|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Доступ ==
Адзін з нумароў часопіса («Напагатове 1/1948») даступны ў лічбавым выглядзе ў Беларускай інтэрнэт-бібліятэцы ''[[Kamunikat.org]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kamunikat.org/napagatove-chasapis-belaruskikh-skawtaw-1-1948|title=Напагатове 1/1948|website=Kamunikat.org|access-date=2026-01-27|language=be|archive-date=29 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829142726/https://kamunikat.org/napagatove-chasapis-belaruskikh-skawtaw-1-1948|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Бібліятэчныя каталогі і рэестры перыёдыкі беларускай эміграцыі таксама фіксуюць выданне «Напагатове» як асобны камплект за 1947—1949 гады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/769052825/ZBOR-E-M%D0%86GRACYIYNYIH-PE-RYIYODYIKA%D0%8E-U-N-YU-YORKA%D0%8ESKAY-PUBL%D0%86CHNAY-B%D0%86BL%D0%86YATE-CYI|title=ZBOR EʼMІGRACYIYNYIH PEʼRYIYODYIKAЎ U NʼYU-YORKAЎSKAY PUBLІCHNAY BІBLІYATECYI|website=Scribd|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне]]
* [[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў]]
* [[Гісторыя беларускага скаўтынгу]]
* [[Наперад! (часопіс)]]
* [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]]

== Спасылкі ==
* [https://kamunikat.org/napagatove-chasapis-belaruskikh-skawtaw-1-1948 «Напагатове 1/1948»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250829142726/https://kamunikat.org/napagatove-chasapis-belaruskikh-skawtaw-1-1948 |date=29 жніўня 2025 }} у бібліятэцы Kamunikat.org
* [https://budzma.org/news/napahatove.html «Напагатове. З гісторыі беларускіх скаўтаў»] (Budzma.org)

[[Катэгорыя:Беларускія часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Часопісы Германіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]]
[[Катэгорыя:Скаўтынг]]
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>738gdoaci5eei0krf8xcu4vxoqenv47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Кернажыцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802905</id>
    <revision>
      <id>5190007</id>
      <parentid>5104009</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7542" sha1="s1r0gsg4cx8h7h6zktm2mfm55xwvbtv" xml:space="preserve">{{Арфаграфія}}
{{цёзкі2|Кернажыцкі}}
{{ДД}}
[[Файл:POL COA Pobóg średniowieczny.svg|міні|Герб &quot;[[Побуг (герб)|Побуг]]&quot;, імаверна, належаў Яну Кернажыцкаму.]]

'''Ян Кернажыцкі (Керназіцкі)''' — вайсковы авантурыст, афіцэр часоў [[Смутны час|Смуты]], палкоўнік, прыхільнік [[:ru:Лжедмитрий II|Ілжэдзмітрыя II]], па яго намінацыі -- ваявода [[Вязьма|Вяземскі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Janusz (red.) Byliński: Diariusz drogi Króla Jmci Zygmunta III od szczęśliwego wyjazdu z Wilna pod Smoleńsk w roku 1609 a die 18 Augusta i fortunnego powodzenia przez lat dwie do wzięcia zamku Smoleńska w roku 1611. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 212, 216.}}&lt;/ref&gt; і пасол.

Пакуль невядомыя герб і паходжанне Яна Кернажыцкага. Мяркуючы па паспяховасці кар’еры, мусіў быць праваслаўным і ведаць мову, таму вярагодней усяго паходзіў з дробнай менскай ці гарадзенскай шляхты. На карысць гэтай версіі гаворыць тое, што да яе былі прыпісаныя абодва вядомыя падчас «разбору шляхты» ў 19 ст. роды Кернажацкіх — гербу &quot;[[Юноша (герб)|Юноша]]&quot; і гербу &quot;[[Побуг (герб)|Побуг]]&quot;. Найбольш блізкія па часе і вядомыя з гербоўнікаў суродзічы (да таго ж з варыятыўнасцю напісання прозвішча Кернажыцкі — Керназіцкі гербу &quot;Побуг&quot;) — Ілля ў 1606 годзе, Адам «шкадліва паранены» ў [[Бітва пад Клушына (1610)|бітве пад Клушынам 1610 года]]. Іншыя, таго ж гербу Геранім у 1691 годзе [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|рэчыцкі]] чашнік, у пачатку 18 ст. Аляксандр стольнік [[Драгічынскі павет|драгічынскі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. Warszawa ,1909, т. VI, s. 322-323.}}&lt;/ref&gt;.

Прыбыў як ротмістр у стан Ілжэдзмітрыя ІІ восенню 1607 г. разам з [[Марк Велямоўскі|Маркам Велямоўскім]] з ВКЛ.

Скіраваны з Тушына на поўнач у складзе групы войскаў пад гетманствам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], полк Яна Кернажыцкага ў сярэдзіне лістапада 1608 г. удзельнічаў у разгроме сілаў прыхільнікаў [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] і заблакаваў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] да вясны 1609 г. Яго полк складалі 2000 [[Запарожскія казакі|нізавых казакоў]] палкоўніка Грыца і каля 6000 расійскіх тушыцаў з Пскова і «літоўскай украіны». У траўні атрымаўшы шведскія і земскія падмацаванні пачаўся рух палкоў наўгародцаў — скопінцаў на Маскву. Стымулам выхаду асноўных сілаў Міхаіла Скопін Шуйскага з Ноўгарада стала тое, што перадавы атрад саюзных ім шведаў Э. Горна, знянацку застаў п’яных казакоў у весцы Каменка і іх разграміў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. Lipsk-Sankt Petersburg: 1890—1907. Brak numerów stron w książce}}&lt;/ref&gt;.

Вычарпанне мясцовых харчовых рэсурсаў і тое, што Я. Кернажыцкі паверыў дэзінфармацыі царскай прапагнады аб падыходзе да Ноўгарад 15 000 шведскіх падмацаванняў да М. Скопін Шуйскага, спрычыніліся для пачатку адступлення яго групоўкі на злучэнне з асноўнымі сіламі тушынцаў да Цверы. Я. Кернажыцкі выехаў са [[Старая Руса|Старой Русы]] да [[Ржэў|Ржэва]] з 30 таварышамі. Войска з наўгародцаў, шведаў і наймітаў [[Міхаіл Скопін Шуйскі|Міхайла Скопін Шуйскага]] дагнала і разбіла нейкую з груп адступаючых пад [[Таропец|Таропцам]] 15 траўня 1609 г., але рэшта паспела адысці да Цверы. Там яны ўдзельнічала ў бітве 11-13 чэрвеня 1609. потым адступілі ў Тушына і Вязьму&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. [w:] Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa 2024. - s. 28-30}}&lt;/ref&gt;.

Пасля ўваходжання войска Жыгімоната Вазы пад Смаленск у верасні 1609 г. казакі Кернажыцкага і Веляглоўскага ў Вязьме абвесцілі аб далучэнні да караля, але ня здолелі дамовіцца, каб Рэч Паспалітая кампенсавала ім службу на маскоўскага Самазванца. Таму, пасля чарговага абяцання Ілжэдзмітры ІІ разлічыцца і заплаціць, калі займе Маскву, вярнуліся пад яго ўладу. Зімой 1609—1610 г. займаў Калугу. Верагодна Удзельнічаў у другім паходзе Ілжэдзмітрыя ІІ пад Маскву летам 1610 г. Восенню 1610 г. быў прызначаны паслом ад Ілжэдзмітрыя ІІ да Астрахані&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г.// Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa 2024. - s. 41|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49}}&lt;/ref&gt;. Далейшы лёс не вядомы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-02-20}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кернажыцкі Ян}}
[[Катэгорыя:Смутны час]]</text>
      <sha1>s1r0gsg4cx8h7h6zktm2mfm55xwvbtv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190134</id>
      <parentid>5190007</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7552" sha1="47elrwj8qhtum76rn3bqz1wicj6j2er" xml:space="preserve">{{Арфаграфія}}
{{цёзкі2|Кернажыцкі}}
{{ДД}}
[[Файл:POL COA Pobóg średniowieczny.svg|міні|Герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», імаверна, належаў Яну Кернажыцкаму.]]

'''Ян Кернажыцкі (Керназіцкі)''' — вайсковы авантурыст, афіцэр часоў [[Смутны час|Смуты]], палкоўнік, прыхільнік [[:ru:Лжедмитрий II|Ілжэдзмітрыя II]], па яго намінацыі — ваявода [[Вязьма|Вяземскі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Janusz (red.) Byliński: Diariusz drogi Króla Jmci Zygmunta III od szczęśliwego wyjazdu z Wilna pod Smoleńsk w roku 1609 a die 18 Augusta i fortunnego powodzenia przez lat dwie do wzięcia zamku Smoleńska w roku 1611. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1999, s. 212, 216.}}&lt;/ref&gt; і пасол.

Пакуль невядомыя герб і паходжанне Яна Кернажыцкага. Мяркуючы па паспяховасці кар’еры, мусіў быць праваслаўным і ведаць мову, таму вярагодней усяго паходзіў з дробнай менскай ці гарадзенскай шляхты. На карысць гэтай версіі гаворыць тое, што да яе былі прыпісаныя абодва вядомыя падчас «разбору шляхты» ў 19 ст. роды Кернажацкіх — гербу «[[Юноша (герб)|Юноша]]» і гербу «[[Побуг (герб)|Побуг]]». Найбольш блізкія па часе і вядомыя з гербоўнікаў суродзічы (да таго ж з варыятыўнасцю напісання прозвішча Кернажыцкі — Керназіцкі гербу «Побуг») — Ілля ў 1606 годзе, Адам «шкадліва паранены» ў [[Бітва пад Клушына (1610)|бітве пад Клушынам 1610 года]]. Іншыя, таго ж гербу Геранім у 1691 годзе [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|рэчыцкі]] чашнік, у пачатку 18 ст. Аляксандр стольнік [[Драгічынскі павет|драгічынскі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. Warszawa ,1909, т. VI, s. 322-323.}}&lt;/ref&gt;.

Прыбыў як ротмістр у стан Ілжэдзмітрыя ІІ восенню 1607 г. разам з [[Марк Велямоўскі|Маркам Велямоўскім]] з ВКЛ.

Скіраваны з Тушына на поўнач у складзе групы войскаў пад гетманствам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]], полк Яна Кернажыцкага ў сярэдзіне лістапада 1608 г. удзельнічаў у разгроме сілаў прыхільнікаў [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] і заблакаваў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] да вясны 1609 г. Яго полк складалі 2000 [[Запарожскія казакі|нізавых казакоў]] палкоўніка Грыца і каля 6000 расійскіх тушыцаў з Пскова і «літоўскай украіны». У траўні атрымаўшы шведскія і земскія падмацаванні пачаўся рух палкоў наўгародцаў — скопінцаў на Маскву. Стымулам выхаду асноўных сілаў Міхаіла Скопін Шуйскага з Ноўгарада стала тое, што перадавы атрад саюзных ім шведаў Э. Горна, знянацку застаў п’яных казакоў у весцы Каменка і іх разграміў&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. Lipsk-Sankt Petersburg: 1890—1907. Brak numerów stron w książce}}&lt;/ref&gt;.

Вычарпанне мясцовых харчовых рэсурсаў і тое, што Я. Кернажыцкі паверыў дэзінфармацыі царскай прапагнады аб падыходзе да Ноўгарад 15 000 шведскіх падмацаванняў да М. Скопін Шуйскага, спрычыніліся для пачатку адступлення яго групоўкі на злучэнне з асноўнымі сіламі тушынцаў да Цверы. Я. Кернажыцкі выехаў са [[Старая Руса|Старой Русы]] да [[Ржэў|Ржэва]] з 30 таварышамі. Войска з наўгародцаў, шведаў і наймітаў [[Міхаіл Скопін Шуйскі|Міхайла Скопін Шуйскага]] дагнала і разбіла нейкую з груп адступаючых пад [[Таропец|Таропцам]] 15 траўня 1609 г., але рэшта паспела адысці да Цверы. Там яны ўдзельнічала ў бітве 11-13 чэрвеня 1609. потым адступілі ў Тушына і Вязьму&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. [w:] Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa 2024. - s. 28-30}}&lt;/ref&gt;.

Пасля ўваходжання войска Жыгімоната Вазы пад Смаленск у верасні 1609 г. казакі Кернажыцкага і Веляглоўскага ў Вязьме абвесцілі аб далучэнні да караля, але ня здолелі дамовіцца, каб Рэч Паспалітая кампенсавала ім службу на маскоўскага Самазванца. Таму, пасля чарговага абяцання Ілжэдзмітры ІІ разлічыцца і заплаціць, калі займе Маскву, вярнуліся пад яго ўладу. Зімой 1609—1610 г. займаў Калугу. Верагодна Удзельнічаў у другім паходзе Ілжэдзмітрыя ІІ пад Маскву летам 1610 г. Восенню 1610 г. быў прызначаны паслом ад Ілжэдзмітрыя ІІ да Астрахані&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г.// Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa 2024. - s. 41|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49}}&lt;/ref&gt;. Далейшы лёс не вядомы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-02-20}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кернажыцкі Ян}}
[[Катэгорыя:Смутны час]]</text>
      <sha1>47elrwj8qhtum76rn3bqz1wicj6j2er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наста Лабада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802953</id>
    <revision>
      <id>5189942</id>
      <parentid>5159963</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6453" sha1="4oz1yedceotnez4ifobdvbafyef3g39" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Наста Лабада''', поўнае імя '''Анастасія Лабада''' ({{ВДП}}) — беларуская [[перакладчыца]] і [[Празаік|аўтарка]].

== Біяграфія ==
Скончыла [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]].

У 2012—2014 гадах кіравала Цэнтрам міжнародных даследаванняў (Шведскі цэнтр) у Мінску, на гэтай пасадзе супрацоўнічала з пасольствамі Швецыя, Германія, Аўстрыя, Францыя і іншых краін у Беларусі.{{r|litrazh}}

З 2016 і станам на 2020 год працуе ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] (АБСЕ){{r|litrazh}}. Спецыялістка па пратаколе і грамадскіх сувязях у межах мірных перамоў па ўрэгуляванні канфлікту на ўсходзе Украіны (Мінскія перамовы){{r|litrazh}}, у снежні 2017 года Спецыяльны прадстаўнік Старшыні АБСЕ Марцін Сайдзік па выніках сустрэчы Трохбаковай кантактнай групы ў Мінску выказаў ёй асабістую падзяку як члену Тэхнічнай групы (Technical Unit Minsk){{r|osce}}.

Таксама была каардынатаркай культурных праектаў, музычнай прадзюсаркай і выкладчыцай{{r|litrazh}}.

== Творчасць ==
Працуе ў галіне мастацкага перакладу са шведскай і ўласнай прозы.

У 2009 годзе перакладзенае Настай Лабадой апавяданне [[Пер Кільгорд|Пера Кільгорда]] «Дыярама» ўвайшло ў зборнік «Сучаснае шведскае апавяданне» {{r|prajdzisvet}}.

У 2010 годзе апублікаваны яе пераклад аповесці [[Тувэ Янсан]] «Маленькія тролі і вялікая паводка»{{r|prajdzisvet}}, у 2011 — сумесны з [[Алеся Башарымава|Алесяй Башарымавай]] пераклад аповесці Тэву Янсан «Камета над далінай мумітроляў».

У 2012 годзе ў выдавецтве «BY-BOOKS» выйшаў пераклад кнігі шведскага пісьменніка [[Ульф Старк|Ульфа Старка]] «Дыктатар», зроблены Настай Лабадой сумесна з [[Вольга Рызмакова|Вольгай Рызмаковай]], з ілюстрацыямі фінскай мастачкі [[Лінда Бондэстам|Лінды Бондэстам]]{{r|novychas}}. Прэзентацыя выдання адбылася 18 лютага 2012 года ў мінскай кнігарні «[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]» (праспект Незалежнасці, 37а) з удзелам Ульфа Старка, літаратуразнаўцы [[Яніна Арлоў|Яніны Арлоў]] і саміх перакладчыц{{r|niva}}.

Аўтарка празаічнага твора «Пратаколы мінскіх мудрацоў», апублікаванага ў 2020 годзе віртуальны часопісам «ЛітРАЖ», твор апісвае завяршэнне працоўнага дня, згаданы пасол Марцін Сайдзік і яго просьба арганізаваць сустрэчу з нобелеўскай лаўрэаткай [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святланай Алексіевіч]] {{r|litrazh}}.

== Прызнанне ==
* Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]{{r|litrazh}} (да 2021).
* Сябра [[Беларускі ПЭН|Беларускага ПЭН]]{{r|litrazh}}.
* Лаўрэатка літаратурнай прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2011){{r|litrazh}} за мастацкі пераклад кнігі «Маленькія тролі і вялікая паводка» Тувэ Янсан.

== Крыніцы ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;osce&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osce.org/chairmanship/363671 |title=Press statement of Special Representative of OSCE Chairperson-in-Office Sajdik after the meeting of the Trilateral Contact Group on 20 December 2017 |website=osce.org |date=2017-12-20}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;novychas&quot;&gt;''Абрамовіч, П.'' Перавыхаванне дыктатара / П. Абрамовіч // Літаратурная Беларусь : культурна-асветніцкі праект ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў» і «Новага часу». — 2012. — Вып. № 4 (68) (дадатак да газеты «Новы Час» [https://novychas.online/pdf/nch_2012_17.pdf № 17 (289)] ад 27 красавіка). — С. 15.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;litrazh&quot;&gt;{{cite web |url=https://litrazh.org/name/nasta-labada |title=Наста Лабада |website=litrazh.org}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;niva&quot;&gt;Дыктатар [прэзентацыя кнігі] // Наша Ніва. — 2012. — 15 лютага ([https://kamunikat.org/nasha-niva-pershaya-belaruskaya-gazeta-6-747-2012 № 6 (747)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250826034513/https://kamunikat.org/nasha-niva-pershaya-belaruskaya-gazeta-6-747-2012 |date=26 жніўня 2025 }}). — С. 14.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;prajdzisvet&quot;&gt;{{cite web |url=https://prajdzisvet.org/translators/79-labada-nasta.html |title=Наста Лабада |website=prajdzisvet.org}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лабада Наста}}
[[Катэгорыя:Перакладчыкі са шведскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]</text>
      <sha1>4oz1yedceotnez4ifobdvbafyef3g39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скроневыя кольцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803106</id>
    <revision>
      <id>5189779</id>
      <parentid>5103595</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5311" sha1="lxwwikxia4s26dnu13henbm5ug38eua" xml:space="preserve">[[Файл:Belarus-Minsk-National museum of history and culture of Belarus-Jewelry-5.jpg|thumb|[[Вяцічы|Вяціцкія]] срэбныя сямілопасцевыя скроневыя кольцы XI—XII стст. [[Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі]]]]
[[Файл:Белгородская слобода 2013 52.JPG|міні|Скроневыя кольцы ў рэканструкцыі ўбору [[Севяране|севяранкі]]]]
[[Файл:Ветка. Веткаўскі музей. Скроневыя кольцы радзімічаў.jpg|250px|міні|Скроневыя кольцы радзімічаў у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі]]]]
'''Скро́невыя ко́льцы''' — старажытныя [[Жанчына|жаночыя]] [[Упрыгожанні|ўпрыгожанні]] з [[каляровыя металы|каляровых металаў]], радзей з [[серабро|серабра]], якія насілі каля [[Скронь|скроняў]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

Скроневыя кольцы падтрымлівалі [[Прычоска|прычоску]], іх упляталі ў валасы па некалькі штук з кожнага боку, мацавалі з дапамогай [[Стужка|стужкі]] ці [[рамень]]чыка. Мяркуецца, што ў некаторых выпадках іх мацавалі ў [[Мочка|мочцы]] [[вуха]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Гісторыя ==
Паявіліся ў [[бронзавы век|бронзавым веку]]. Лічыліся спецыфічным упрыгожаннем [[заходнія славяне|заходніх славян]] у VIII—IX&amp;nbsp;стагоддзях. У [[Сярэднявечча|сярэдневякоўі]] былі пашыраны ў [[Візантыйская імперыя|Візантыі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

Ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] скроневыя кольцы набылі асаблівую папулярнасць у XI—XII&amp;nbsp;стагоддзях, з’яўляліся ўпрыгожаннем як [[сялянства|сялянак]], так і [[Гараджане|гараджанак]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] самыя старажытныя знаходкі скроневых кольцаў належаць [[сярэднедняпроўская культура|сярэднедняпроўскай культуры]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] яны адносяцца да [[мілаградская культура|мілаградскай культуры]], [[зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]] і [[культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Класіфікацыя ==
Скроневыя кольцы класіфікуюць паводле знешняга выгляду і тэхналагічных адзнак. Вылучаюць [[Дрот|драцяныя]], [[Пацеркі|пацеркавыя]], шчытковыя, прамянёвыя і блізкія да іх лопасцевыя тыпы{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Этнавызначальная роля ==
Прынята лічыць, што скроневыя кольцы нясуць этнавызначальныя функцыі, што дае магчымасць удакладніць карту рассялення [[Славянскія плямёны|плямён]], такіх як [[вяцічы]], [[дрыгавічы]], [[крывічы]] і [[радзімічы]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Скроневыя кольцы|с=470|ref=Беларуская энцыклапедыя}}
* {{кніга|аўтар=[[В. П. Левашова|Левашова В. П.]]|частка=Височные кольца|загаловак=Очерки по истории русской деревни X—XIII вв.|месца=М.|год=1967|ref=Левашова}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]]
[[Катэгорыя:Упрыгажэнні]]
[[Катэгорыя:Славянскае адзенне]]
[[Катэгорыя:Дахрысціянская культура Старажытнай Русі]]
[[Катэгорыя:Заходнія славяне]]
[[Катэгорыя:Усходнія славяне]]</text>
      <sha1>lxwwikxia4s26dnu13henbm5ug38eua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189781</id>
      <parentid>5189779</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5189781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5334" sha1="4f4sxgtzbk7g5b94qklqa2cm8bktvpw" xml:space="preserve">[[Файл:Belarus-Minsk-National museum of history and culture of Belarus-Jewelry-5.jpg|thumb|[[Вяцічы|Вяціцкія]] срэбныя сямілопасцевыя скроневыя кольцы XI—XII стст. [[Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі]]]]
[[Файл:Белгородская слобода 2013 52.JPG|міні|Скроневыя кольцы ў рэканструкцыі ўбору [[Севяране|севяранкі]]]]
[[Файл:Ветка. Веткаўскі музей. Скроневыя кольцы радзімічаў.jpg|250px|міні|Скроневыя кольцы [[Радзімічы|радзімічаў]] у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі]]]]
'''Скро́невыя ко́льцы''' — старажытныя [[Жанчына|жаночыя]] [[Упрыгожанні|ўпрыгожанні]] з [[каляровыя металы|каляровых металаў]], радзей з [[серабро|серабра]], якія насілі каля [[Скронь|скроняў]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

Скроневыя кольцы падтрымлівалі [[Прычоска|прычоску]], іх упляталі ў валасы па некалькі штук з кожнага боку, мацавалі з дапамогай [[Стужка|стужкі]] ці [[рамень]]чыка. Мяркуецца, што ў некаторых выпадках іх мацавалі ў [[Мочка|мочцы]] [[вуха]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Гісторыя ==
Паявіліся ў [[бронзавы век|бронзавым веку]]. Лічыліся спецыфічным упрыгожаннем [[заходнія славяне|заходніх славян]] у VIII—IX&amp;nbsp;стагоддзях. У [[Сярэднявечча|сярэдневякоўі]] былі пашыраны ў [[Візантыйская імперыя|Візантыі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

Ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] скроневыя кольцы набылі асаблівую папулярнасць у XI—XII&amp;nbsp;стагоддзях, з’яўляліся ўпрыгожаннем як [[сялянства|сялянак]], так і [[Гараджане|гараджанак]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] самыя старажытныя знаходкі скроневых кольцаў належаць [[сярэднедняпроўская культура|сярэднедняпроўскай культуры]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] яны адносяцца да [[мілаградская культура|мілаградскай культуры]], [[зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]] і [[культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Класіфікацыя ==
Скроневыя кольцы класіфікуюць паводле знешняга выгляду і тэхналагічных адзнак. Вылучаюць [[Дрот|драцяныя]], [[Пацеркі|пацеркавыя]], шчытковыя, прамянёвыя і блізкія да іх лопасцевыя тыпы{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Этнавызначальная роля ==
Прынята лічыць, што скроневыя кольцы нясуць этнавызначальныя функцыі, што дае магчымасць удакладніць карту рассялення [[Славянскія плямёны|плямён]], такіх як [[вяцічы]], [[дрыгавічы]], [[крывічы]] і [[радзімічы]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2002|с=470}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|14|Скроневыя кольцы|с=470|ref=Беларуская энцыклапедыя}}
* {{кніга|аўтар=[[В. П. Левашова|Левашова В. П.]]|частка=Височные кольца|загаловак=Очерки по истории русской деревни X—XIII вв.|месца=М.|год=1967|ref=Левашова}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты]]
[[Катэгорыя:Упрыгажэнні]]
[[Катэгорыя:Славянскае адзенне]]
[[Катэгорыя:Дахрысціянская культура Старажытнай Русі]]
[[Катэгорыя:Заходнія славяне]]
[[Катэгорыя:Усходнія славяне]]</text>
      <sha1>4f4sxgtzbk7g5b94qklqa2cm8bktvpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кафедральны капітул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803185</id>
    <revision>
      <id>5189774</id>
      <parentid>5104426</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-каталіцкай царквы]]; дададзена [[Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-Каталіцкай Царквы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5790" sha1="ezlwj4pbm001rpa871fqktrxg14eir9" xml:space="preserve">{{значэнні|Капітул (значэнні)}}
'''Кафедральны капі́тул''', або '''кафедральная капітула''' (ад {{lang-la|capitulum}}) — калегіяльны [[дарадчы орган]] пры [[біскуп]]е па кіраванні [[дыяцэзія|епархіяй]] і [[кафедральны сабор|кафедральным касцёлам]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}.

== Агульная характарыстыка ==
Кафедральны капітул з'яўляўся калегіяльным органам, які складаўся з [[прэлат]]аў і [[канонік]]аў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}. Паводле [[Кананічнае права|царкоўнага права]], без згоды капітула біскуп не мог ажыццяўляць некаторыя важныя дзеянні. Пасля смерці біскупа капітул кіраваў дыяцэзіяй (выбіраў генеральнага [[вікарый|вікарыя]]) да прызначэння новага біскупа. Члены капітула таксама праводзілі [[літургія|літургію]] ў кафедральным касцёле. Колькасны склад капітула ў розных дыяцэзіях адрозніваўся{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}.

== У Вялікім Княстве Літоўскім ==
У [[Польшча|Польшчы]] капітулы аформіліся як царкоўны інстытут у XIII стагоддзі. На іх узор ствараліся капітулы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}. Найбольш разгалінаваным быў [[Віленскі капітул|капітул]] [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]. Ён быў утвораны разам з заснаваннем самой дыяцэзіі {{Дата|13|3|1388|1}} года{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}.

Першапачаткова ён складаўся з двух прэлатаў — [[прэпазіт]]а ([[Пробашч|пробашча]]) і [[дэкан (каталіцтва)|дэкана]] (які меў права прызначаць святароў у [[Віленскі кафедральны касцёл|кафедральны касцёл]]), а таксама з 10 канонікаў. Пазней былі ўведзены новыя пасады прэлатаў: у канцы XIV&amp;nbsp;ст. — [[кусташ]] (хавальнік архіва), у 1435 годзе — [[архідыякан]], у 1523 годзе — [[схаластык (пасада)|схаластык]] (кіраўнік школы) і [[кантар (каталіцтва)|кантар]] (кіраўнік хору). З часам усталявалася наступная іерархія прэлатаў (ад вышэйшай пасады да ніжэйшай): прэпазіт, дэкан, архідыякан, кусташ, схаластык, кантар. Колькасць канонікаў да пачатку XVI&amp;nbsp;ст. павялічылася да 12{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}.

[[Канцлер (царкоўная пасада)|Канцлер]] біскупства лічыўся 13-м пазаштатным канонікам без права пераходу на прэлатуру, але з 1742 года ён стаў паўнапраўным членам капітула. Прэлаты і канонікі атрымлівалі даходы з пэўнай долі зямельных уладанняў касцёла. Члены капітула мелі намеснікаў — кафедральных вікарыяў. З канца XIV&amp;nbsp;ст. капітул меў права суда ў справах, звязаных з касцёльнай маёмасцю, пазней яго судовыя паўнамоцтвы былі пашыраны. Пры капітуле для вядзення справаводства існаваў [[пісар]] ([[натарыус]]). Гаспадарчымі справамі і маёмасцю ведаў [[пракуратар]], якім звычайна быў адзін з канонікаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}.

== Ва ўніяцкай царкве ==
Аналагічныя органы — ''[[крылас|крыласы]]'' — існавалі і ва [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай царкве]] пры [[епіскап]]ах. У іх склад уваходзілі [[архіпрэсвітар]], [[архідыякан]], [[скевафілакс]], [[схаларх]] і [[хартафілакс]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=41}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Капітул|старонкі=41|аўтар=[[В. С. Пазднякоў]]|ref=ЭВКЛ}}
* {{кніга |аўтар=Zachorowski S. |загаловак=Rozwój i ustrój kapituł polskich w wiekach średnich |месца=Kraków |год=1912}}
* {{артыкул |аўтар=Лавринович А. |загаловак=Кафедральная капитула виленской епархии в 1388—1796 гг. |выданне=Восточная Европа: концерт культур |месца=СПб. |год=2004}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Царкоўная структура Рымска-Каталіцкай Царквы]]
[[Катэгорыя:Англіканства]]</text>
      <sha1>ezlwj4pbm001rpa871fqktrxg14eir9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэчыцкая шляхта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803390</id>
    <revision>
      <id>5190138</id>
      <parentid>5177326</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5190138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28104" sha1="tjxhtyn8ghj6h0q5f9wu6dpdqx2prlc" xml:space="preserve">'''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;&gt;{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}&lt;/ref&gt;, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў&lt;ref name=&quot;anishchanka&quot;&gt;{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}&lt;/ref&gt;; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных&lt;ref name=&quot;anishchanka&quot;/&gt;. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыца|Рэчыцкае]], [[Прапойск|Прапойскае]], Гомельскае, [[Чачэрск|Чачэрскае]], Бабруйскае і Рагачоўскае старосцтвы&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;&gt;{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}&lt;/ref&gt;. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў А. Радзівіл (да 1793)&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Старасты Рэчыцкага старасцтва&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;
|-
! Стараста !! Гады
|-
| [[Раман Фёдаравіч Сангушка|кн. Раман Санґушка]]|| з 1567
|-
| [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] || 1576
|-
| кн. Яраш [[Жыжэмскія|Жыжэмскі]]|| да 1597
|-
| Пётар [[Жыжэмскія|Жыжэмскі]]|| да 1618
|-
| Е. А. [[Слушкі|Слушка]] || з 1626?
|-
| [[Багуслаў Юрый Слушка|Б Слушка]] || да 1638&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;
|-
| [[Аляксандр Слушка|А. Слушка]] || з 1638&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;
|-
| А. Кланоўскі, Паноша || —
|-
| К. Халецкі || да 1737
|-
| [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] || да 1793
|}

Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;. Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдыцкія|Юдыцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі|Мікалай Уладзіслаў Юдыцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;.

[[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]&lt;ref name=&quot;matsuk2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}&lt;/ref&gt;. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: у 1736—1763 гг. у павеце прайшло каля 28 [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] для выбараў дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Літоўскі Трыбунал]], і больш за палову з іх было сарвана&lt;ref name=&quot;matsuk2019&quot;&gt;{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2019 |pages=293–304}}&lt;/ref&gt;. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдыцкіх, Дзерналовічаў і Фашчаў, антырадзівілаўская — на Кяльчэўскіх і [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|Халецкіх]], якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (Чартарыйскія)|Фаміліі]]»); гэтая канфігурацыя прадвызначыла адкрытае супрацьстаянне ў [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. На перадканвакацыйным сойміку 6 лютага 1764 г. у [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]]; 27 лютага радзівілаўцы пад кіраўніцтвам братоў Юдыцкіх і Антонія Маліноўскага атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч&lt;ref name=&quot;matsuk&quot;&gt;{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}&lt;/ref&gt;. 16 красавіка 1764 г., у адзін дзень з [[Генеральная канфедэрацыя ВКЛ|Генеральнай канфедэрацыяй ВКЛ]] у [[Вільня|Вільні]], мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]&lt;ref name=&quot;matsuk&quot;/&gt;. Юзаф Юдыцкі, асуджаны каптуровым судом «Фаміліі» да смяротнага пакарання, быў расстраляны ў Рагачове пры садзеянні расійскіх войскаў. Інструкцыі рэчыцкім паслам адлюстроўваюць палітычныя прыярытэты мясцовай шляхты: абарона аўтаноміі ВКЛ, чарговасць соймаў у [[Гродна|Гродне]], абмежаванне павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў, стварэнне магдэбургскага суда ў [[Жлобін|Жлобіне]] супраць «гайдамакаў» з-за мяжы і захаванне [[ліберум вета]]&lt;ref name=&quot;matsuk&quot;/&gt;.

=== Падзелы Рэчы Паспалітай ===
[[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета&lt;ref name=&quot;sosna&quot;&gt;{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}&lt;/ref&gt;. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыскія]]&lt;ref name=&quot;sosna&quot;/&gt;.

== Самакіраванне ==

=== Соймікі ===
[[Соймік]]і рэчыцкай шляхты збіраліся пераважна на замку ў [[Рагачоў|Рагачове]], часам у Рэчыцы. Паводле тыпу яны падзяляліся на грамнічныя (выбары дэпутата ў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал ВКЛ]]), паслоўскія (на [[Сейм Рэчы Паспалітай|Сейм]]) і рэляцыйныя (паслясоймавыя). У 1776—1792 гг. на іх з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а на соймік 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы прыбыў 171 абывацель&lt;ref name=&quot;sojmiki&quot;&gt;{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}&lt;/ref&gt;. На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў; пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з боку магнатаў Красінскіх&lt;ref name=&quot;khadzinski-sejmik&quot;&gt;{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Павятовыя ўрады і суды ===
Соймікавым жыццём кіраваў [[падкаморы]] — дырэктар сойміка; [[маршалак павятовы]] склікаў і вёў соймік&lt;ref name=&quot;marsalak&quot;&gt;{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}&lt;/ref&gt;. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]]&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;. [[Земскі суд]] разглядаў справы шляхты, апеляцыйнай інстанцыяй служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунал ВКЛ]]; у час бескаралеўя дзейнічалі [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], кнігі якіх для Рэчыцкага павета былі апублікаваныя Ю. Бартошэвічам у 1881 г.&lt;ref name=&quot;bartoszewicz&quot;&gt;{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}&lt;/ref&gt; Сярод вядомых працэсаў сярэдзіны XVIII ст. — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у якой загінула пяць чалавек: суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, ніколі не выплачаны, а праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты атрымалі павятовыя пасады&lt;ref name=&quot;khadzinski-sud&quot;&gt;{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}&lt;/ref&gt;.
== Шляхецкія роды паводле попіс 1765 г. ==

5 кастрычніка 1765 г. у павеце адбыўся папіс шляхты — агляд узброеных шляхецкіх сіл. Захаваўся ''Wypis Wydan'' (выпіс з акту земскіх кніг), складзены паводле канстытуцыі Сейма Канвакацыйнага 1764 г. Дакумент пералічвае каля 200 шляхцічаў з чатырох парафій павета — Бабруйскай, Гомельскай, Прапойскай і Рэчыцкай. 

== Рэлігійнае жыццё ==
У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню&lt;ref name=&quot;turonak&quot;&gt;{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў&lt;ref name=&quot;turonak&quot;/&gt;. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы&lt;ref name=&quot;jelski&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}&lt;/ref&gt;. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана.

== Заняпад і спадчына ==
Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')&lt;ref name=&quot;pradvadziciel&quot;&gt;{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}&lt;/ref&gt;. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў&lt;ref name=&quot;pradvadziciel&quot;/&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}
* {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}
* {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}
* {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}
* {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}
* {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2019 |pages=293–304}}
* {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}
* {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}
* {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}}
* {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}
* {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}}
* {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}}
* {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}}
* {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}}
* {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&amp;L |year=2007}}
* {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}
* {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}}
* {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}
* {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}

{{Шляхта ВКЛ}}

[[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]]
[[Катэгорыя:Менскае ваяводства]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Шляхецкія роды]]</text>
      <sha1>tjxhtyn8ghj6h0q5f9wu6dpdqx2prlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190160</id>
      <parentid>5190138</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5190160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32863" sha1="n6qy7jduikd1kn38iijijbc11g4xjjm" xml:space="preserve">'''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;&gt;{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}&lt;/ref&gt;, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў&lt;ref name=&quot;anishchanka&quot;&gt;{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}&lt;/ref&gt;; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных&lt;ref name=&quot;anishchanka&quot;/&gt;. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;.
[[Файл:Rečycki paviet. Рэчыцкі павет.svg|міні|справа|300пкс|Рэчыцкі павет у складзе Мінскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага]]
== Гісторыя ==
Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыца|Рэчыцкае]], [[Прапойск|Прапойскае]], Гомельскае, [[Чачэрск|Чачэрскае]], Бабруйскае і Рагачоўскае старосцтвы&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;&gt;{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}&lt;/ref&gt;. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў А. Радзівіл (да 1793)&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Старасты Рэчыцкага старасцтва&lt;ref name=&quot;nasevich&quot;/&gt;
|-
! Стараста !! Гады
|-
| [[Раман Фёдаравіч Сангушка|кн. Раман Санґушка]]|| з 1567
|-
| [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] || 1576
|-
| кн. Яраш [[Жыжэмскія|Жыжэмскі]]|| да 1597
|-
| Пётар [[Жыжэмскія|Жыжэмскі]]|| да 1618
|-
| Е. А. [[Слушкі|Слушка]] || з 1626?
|-
| [[Багуслаў Юрый Слушка|Б Слушка]] || да 1638&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;
|-
| [[Аляксандр Слушка|А. Слушка]] || з 1638&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;
|-
| А. Кланоўскі, Паноша || —
|-
| К. Халецкі || да 1737
|-
| [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] || да 1793
|}

Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;. 

[[Файл:Rečyca. Рэчыца (A. Westerveld, 1651).jpg|міні|злева|300пкс|Рэчыца ў 1651 годзе. Малюнак Абрагама ван Вестэрфельда]]Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдыцкія|Юдыцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі|Мікалай Уладзіслаў Юдыцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;.

[[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]&lt;ref name=&quot;matsuk2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}&lt;/ref&gt;. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: у 1736—1763 гг. у павеце прайшло каля 28 [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] для выбараў дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Літоўскі Трыбунал]], і больш за палову з іх было сарвана&lt;ref name=&quot;matsuk2019&quot;&gt;{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2019 |pages=293–304}}&lt;/ref&gt;. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдыцкіх, Дзерналовічаў і Фашчаў, антырадзівілаўская — на Кяльчэўскіх і [[Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;|Халецкіх]], якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (Чартарыйскія)|Фаміліі]]»); гэтая канфігурацыя прадвызначыла адкрытае супрацьстаянне ў [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. На перадканвакацыйным сойміку 6 лютага 1764 г. у [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]]; 27 лютага радзівілаўцы пад кіраўніцтвам братоў Юдыцкіх і Антонія Маліноўскага атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч&lt;ref name=&quot;matsuk&quot;&gt;{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}&lt;/ref&gt;. 16 красавіка 1764 г., у адзін дзень з [[Генеральная канфедэрацыя ВКЛ|Генеральнай канфедэрацыяй ВКЛ]] у [[Вільня|Вільні]], мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]&lt;ref name=&quot;matsuk&quot;/&gt;. Юзаф Юдыцкі, асуджаны каптуровым судом «Фаміліі» да смяротнага пакарання, быў расстраляны ў Рагачове пры садзеянні расійскіх войскаў. Інструкцыі рэчыцкім паслам адлюстроўваюць палітычныя прыярытэты мясцовай шляхты: абарона аўтаноміі ВКЛ, чарговасць соймаў у [[Гродна|Гродне]], абмежаванне павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў, стварэнне магдэбургскага суда ў [[Жлобін|Жлобіне]] супраць «гайдамакаў» з-за мяжы і захаванне [[ліберум вета]]&lt;ref name=&quot;matsuk&quot;/&gt;.

=== Падзелы Рэчы Паспалітай ===
[[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета&lt;ref name=&quot;sosna&quot;&gt;{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}&lt;/ref&gt;. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыскія]]&lt;ref name=&quot;sosna&quot;/&gt;.

== Самакіраванне ==

Асноўнымі формамі шляхецкага самакіравання ў Рэчыцкім павеце былі [[соймік]]і, выбарныя павятовыя ўрады і шляхецкія суды. Праз соймікі шляхта выбірала паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм Рэчы Паспалітай]], дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], вызначала пазіцыю павета па дзяржаўных і мясцовых пытаннях і давала паслам інструкцыі.

=== Соймікі ===

Соймікі рэчыцкай шляхты збіраліся пераважна ў [[Рагачоў|Рагачове]], часам у [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Паводле прызначэння сярод іх вылучаліся грамнічныя соймікі, на якіх выбіралі дэпутата ў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], пасольскія — для выбараў паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм]], і рэляцыйныя — для справаздач паслоў пасля сойма. У 1776—1792 гг. на соймікі з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а ў сойміку 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы ўдзельнічаў 171 абывацель.&lt;ref name=&quot;sojmiki&quot;&gt;{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}&lt;/ref&gt;

На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы барацьбы за трон паміж прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў. Пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з удзелам людзей магнатаў Красінскіх.&lt;ref name=&quot;khadzinski-sejmik&quot;&gt;{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}&lt;/ref&gt;

У другой палове XVIII стагоддзя адным з месцаў шляхецкага самакіравання стаў былы [[Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|езуіцкі касцёл Святога Станіслава Косткі ў Бабруйску]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1773 г. комплекс перайшоў у распараджэнне свецкіх уладаў; у будынку касцёла размяшчаўся павятовы суд і адбываліся пасяджэнні павятовых соймікаў.&lt;ref name=&quot;bobrujsk-sejmik&quot;&gt;[ТУТ УСТАВІЦЬ КРЫНІЦУ З АРТЫКУЛА ПРА БАБРУЙСКІ ЕЗУІЦКІ КАСЦЁЛ]&lt;/ref&gt; Сам мураваны касцёл, пабудаваны ў 1732—1747 гг., быў фундаваны на сродкі рэчыцкага суддзі Францішка Дзерналовіча.&lt;ref name=&quot;bobrujsk-dernalowicz&quot;&gt;[ТУТ УСТАВІЦЬ КРЫНІЦУ З АРТЫКУЛА ПРА БАБРУЙСКІ ЕЗУІЦКІ КАСЦЁЛ]&lt;/ref&gt;

[[Файл:Babrujsk, Rynak, Jezuicki. Бабруйск, Рынак, Езуіцкі (1800) (2).jpg|міні|справа|280пкс|Былы езуіцкі касцёл Святога Станіслава Косткі ў Бабруйску, дзе пасля 1773 г. размяшчаўся павятовы суд і адбываліся пасяджэнні павятовых соймікаў]]

=== Павятовыя ўрады ===

Павятовыя ўрады складалі важную частку сістэмы шляхецкага самакіравання і адначасова былі адным з галоўных паказчыкаў палітычнага становішча мясцовых родаў. Да земскіх ураднікаў належалі, між іншымі, [[маршалак павятовы|маршалак]], [[падкаморы]], харужы, стольнік, падчашы, лоўчы і іншыя ўраднікі. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]].&lt;ref name=&quot;halubovich&quot;/&gt;

Маршалак належаў да найважнейшых павятовых ураднікаў і быў цесна звязаны з арганізацыяй шляхецкага самакіравання.&lt;ref name=&quot;marsalak&quot;&gt;{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}&lt;/ref&gt; Змаганне за павятовыя ўрады было адным з істотных элементаў палітычнай канкурэнцыі паміж мясцовымі родамі і магнацкімі групоўкамі, асабліва ў XVIII стагоддзі.

=== Суды ===

[[Земскі суд]] разглядаў маёмасныя і іншыя грамадзянскія справы шляхты; апеляцыйнай інстанцыяй для земскіх судоў служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]]. У перыяды бескаралеўя з прадстаўнікоў шляхты ствараліся [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], якія часова пераймалі судовыя функцыі. Кніга каптуровага суда Рэчыцкага павета была апублікавана Ю. Бартошэвічам у 1881 г.&lt;ref name=&quot;bartoszewicz&quot;&gt;{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}&lt;/ref&gt;

Павятовы суд быў не толькі юрыдычнай установай, але і часткай таго ж інстытуцыйнага асяроддзя, у якім адбывалася палітычнае жыццё шляхты. Гэта асабліва выразна відаць на прыкладзе Бабруйска, дзе пасля 1773 г. былы езуіцкі касцёл выкарыстоўваўся адначасова для працы павятовага суда і правядзення шляхецкіх соймікаў.&lt;ref name=&quot;bobrujsk-sejmik&quot;/&gt;

Сярод вядомых судовых працэсаў сярэдзіны XVIII стагоддзя — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у выніку якога загінулі пяць чалавек. Суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, які не быў выплачаны; праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты справы атрымалі павятовыя пасады.&lt;ref name=&quot;khadzinski-sud&quot;&gt;{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}&lt;/ref&gt;

== Шляхецкія роды паводле попіс 1765 г. ==

5 кастрычніка 1765 г. у павеце адбыўся папіс шляхты — агляд узброеных шляхецкіх сіл. Захаваўся ''Wypis Wydan'' (выпіс з акту земскіх кніг), складзены паводле канстытуцыі Сейма Канвакацыйнага 1764 г. Дакумент пералічвае каля 200 шляхцічаў з чатырох парафій павета — Бабруйскай, Гомельскай, Прапойскай і Рэчыцкай. 

== Рэлігійнае жыццё ==
У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню&lt;ref name=&quot;turonak&quot;&gt;{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў&lt;ref name=&quot;turonak&quot;/&gt;. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы&lt;ref name=&quot;jelski&quot;&gt;{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}&lt;/ref&gt;. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана.

== Заняпад і спадчына ==
Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')&lt;ref name=&quot;pradvadziciel&quot;&gt;{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}&lt;/ref&gt;. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў&lt;ref name=&quot;pradvadziciel&quot;/&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}
* {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}
* {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}
* {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}
* {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}
* {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2019 |pages=293–304}}
* {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}
* {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}
* {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}}
* {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}
* {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}}
* {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}}
* {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}}
* {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}}
* {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&amp;L |year=2007}}
* {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}
* {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}}
* {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}
* {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}

{{Шляхта ВКЛ}}

[[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]]
[[Катэгорыя:Менскае ваяводства]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Шляхецкія роды]]</text>
      <sha1>n6qy7jduikd1kn38iijijbc11g4xjjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этнаграфічная карта Віленскай губерні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803443</id>
    <revision>
      <id>5189703</id>
      <parentid>5107849</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Этнаграфія Літвы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11795" sha1="sgj2l28ur122nn58dmva49nglumex39" xml:space="preserve">[[Файл:Ethnographic_map_of_Vilno_governorate_of_Russian_empire_-_made_by_an_officer_A._Koreva_-_1861_AD.jpg|thumb|Тэндэнцыйная этнаграфічная карта [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], складзеная ў 1861 годзе. Мяжа паміж літоўцамі і нелітоўскім насельніцтвам была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[Каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[Праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян — «беларусаў», «[[Крывічы|крывічоў]]» (славянскага племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) і «[[Чарнарусы|чарнарусаў]]»]]
'''Этнаграфі́чная ка́рта Ві́ленскай губе́рні''' ({{lang-ru|Этнографическая карта Виленской губернии}}) — картаграфічны твор, складзены ў [[1861]] годзе афіцэрам [[Генеральны штаб Расійскай імперыі|Генеральнага штаба Расійскай імперыі]], капітанам [[Аляксандр Карэва (географ)|Аляксандрам Карэвам]] (Коравам). Карта была апублікавана ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў складзе фундаментальнага выдання «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі: Віленская губерня». З'яўляецца адным з першых спроб дэталёвай этнаграфічнай візуалізацыі рэгіёна, якая, аднак, адрознівалася моцнай залежнасцю ад [[Канфесія|канфесійнага крытэрыю]] і гістарычных рамантычных тэорый{{sfn|Унуковіч|2020|с=380}}{{sfn|Камзолава|2020|с=499}}.

== Гісторыя стварэння ==
У канцы 1850-х гадоў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачалася падрыхтоўка да [[Рэформы Аляксандра II|маштабных рэформ]], што патрабавала дэталёвых статыстычных звестак аб краіне. Генеральны штаб арганізаваў збор матэрыялаў па ўсіх губернях. Апісанне [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] было даручана капітану А. Карэву. У сваёй працы ён абапіраўся на даныя паліцэйскай статыстыкі, матэрыялы «[[Парафіяльныя спісы 1857—1858 гадоў|парафіяльных спісаў]]» 1857 года, а таксама на працы мясцовых даследчыкаў, у прыватнасці [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Кіркора]] і гісторыка [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]]{{sfn|Андрэеў|2022}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=382}}.

== Метадалогія і змест ==
Пры складанні карты А. Карэва сутыкнуўся з галоўнай праблемай рэгіёна — складанасцю [[Этнаграфічная мяжа паміж беларусамі і літоўцамі|размежавання]] [[Беларусы|беларусаў]] і [[Літоўцы|літоўцаў]]. Аўтар адзначаў, што за сем стагоддзяў супольнага жыцця ў адной дзяржаве мяжа паміж народамі «амаль згубілася». Для вырашэння гэтай задачы ён абраў камбінаваны падыход, які ўключаў [[Лінгвістыка|элементы мовы]], [[Этнас|паходжання]] і, галоўным чынам, [[Веравызнанне|веравызнання]].

Галоўнай асаблівасцю карты стаў падзел мясцовага славянскага насельніцтва на тры экзатычныя групы, запазычаныя з тэорый А. Кіркора і Т. Нарбута:
* [[Беларусы]] — пазначаліся ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім]] і часткова [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім]] паветах.
* [[Чарнарусы]] — лакалізаваліся пераважна ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]].
* [[Крывічы]] — размяшчаліся галоўным чынам у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]].

Гэты падзел не меў пад сабой рэальнай навуковай глебы і быў хутчэй адлюстраваннем гістарычных міфаў таго часу, чым рэальнай самасвядомасці сялян{{sfn|Камзолава|2020|с=499}}{{sfn|Андрэеў|2022}}.

== Праблема літоўска-беларускага памежжа ==
[[Этнаграфічная мяжа паміж беларусамі і літоўцамі|Мяжа паміж «славянскім» і «літоўскім» насельніцтвам]] на карце была праведзена пераважна паводле [[Канфесія|канфесійнай прыкметы]]. [[Каталіцтва|Каталіцкае]] насельніцтва А. Карэва аўтаматычна адносіў да [[Літоўцы|літоўцаў]], а [[Праваслаўе|праваслаўнае]] — да [[Славяне|славян]]. У выніку ўвесь [[Віленскі край]], у тым ліку ваколіцы [[Вільня|Вільні]], [[Трокі|Трок]], [[Ашмяны|Ашмян]], быў зафарбаваны як літоўскі{{sfn|Унуковіч|2020|с=380}}.

Аднак у тлумачальным тэксце да карты А. Карэва зрабіў важнае прызнанне, якое супярэчыла яго ўласнай графічнай выяве. Ён пісаў, што ў межах Віленскай губерні, якія гістарычна лічацца Літвой, існуюць цэлыя каталіцкія прыходы, населеныя «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]» (славянамі). Ён адзначаў:
{{Цытата|У некаторых месцах Віленскай губерні часта пра чалавека нельга сказаць, хто ён — літовец ці беларус: барады не носіць, каталік, адзенне літоўскага крою, а гаворка ў яго беларуская з дамешкам польскіх слоў.|{{арыгінальны тэкст|ru|В некоторых местах Виленской губернии часто о человеке нельзя сказать, кто он – литовец или белорус: бороды не носит, католик, платье покроя литовскаго, а речь у него белорусская с примесью польских слов.}}}}

Такім чынам, А. Карэва прызнаваў, што значная частка насельніцтва, пазначанага на яго карце як «літоўцы», насамрэч размаўляла [[Беларуская мова|па-беларуску]]. Гэтая супярэчнасць пазней стала прадметам крытыкі з боку іншых даследчыкаў, напрыклад [[С. В. Шалковіч|С. В. Шалковіча]], які настойваў на правядзенні мяжы менавіта [[Родная мова|паводле мовы]], а не рэлігіі{{sfn|Унуковіч|2020|с=382-383}}.

== Значэнне ==
Нягледзячы на метадалагічныя хібы, карта А. Карэвы стала важным этапам у развіцці этнаграфічнай картаграфіі. Яна зафіксавала ўяўленні афіцыйнай навукі і статыстыкі свайго часу, якія пазней былі перагледжаны ў бок лінгвістычнага крытэрыю на картах [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|А. Ф. Рыціха]] і [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскага]]. Даныя, сабраныя Карэвам, таксама паказалі ўсёй складанасць этнаканфесійнай сітуацыі ў рэгіёне і немагчымасць правядзення выразных межаў без уліку моўнага фактару{{sfn|Камзолава|2020|с=499}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Корева А. |загаловак=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния |месца=Санкт-Петербург |год=1861 |старонак=804 |ref=Корева}}
* {{артыкул |аўтар=[[Юрый Унуковіч|Унуковіч Ю.]] |загаловак=Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ стагоддзі |выданне=Białorutenistyka Białostocka |год=2020 |том=12 |старонкі=377—398 |ref=Унуковіч}}
* {{артыкул |аўтар=Комзолова А. А. |загаловак=Национальная идентичность в статистических исследованиях Северо-Западного края Российской империи (1860-е годы) |выданне=Большая Евразия: развитие, безопасность, сотрудничество |год=2020 |выпуск=3 |частка=2 |месца=Москва |старонкі=496—501 |ref=Камзолава}}
* {{артыкул |аўтар=Андрэеў І. |загаловак=Роля картаграфіі ў фарміраванні Усходнееўрапейскіх нацый: прыклад Беларусі |выданне=Imago.by |год=2022 |url=https://imago.by/artycle/724-belarus-andreyeu.html |ref=Андрэеў}}

{{Этнічная тэрыторыя і нацыянальнае самавызначэнне беларусаў}}
[[Катэгорыя:Этнаграфічныя карты]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Віленскай губерні]]
[[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Літвы]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1861 года]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Літвы]]</text>
      <sha1>sgj2l28ur122nn58dmva49nglumex39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галіна Мішкінене</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805822</id>
    <revision>
      <id>5189912</id>
      <parentid>5124174</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>Істотна пашыраю артыкул.</comment>
      <origin>5189912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32740" sha1="4a7a9qp00z95edkkhn27396ngw5ij3f" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
{{цёзкі2|Александровіч}}
'''Галі́на Мішкіне́не''' (дзявочае прозвішча '''Александро́віч''', {{lang-lt|Galina Miškinienė}}; {{ДН|29|4|1966}}) — літоўская вучоная, [[усходазнаўства|ўсходазнавец]], [[цюрколаг]], [[славіст]] і [[перакладчыца]]. Доктар гуманітарных навук (1998), дацэнт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], галоўны навуковы супрацоўнік Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]&lt;ref name=&quot;VU&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.flf.vu.lt/institutai/bkki/darbuotojai?id=931:galina-miskiniene
 |title=Galina Miškinienė
 |publisher=Vilniaus universiteto Filologijos fakultetas
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LKI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lki.lt/dr-galina-miskiniene/
 |title=dr. Galina Miškinienė
 |publisher=Lietuvių kalbos institutas
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;. Адна з асноўных сучасных даследчыц рукапіснай спадчыны [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], у прыватнасці славянамоўных рукапісаў, напісаных [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], даследчыца [[Кітабістыка|кітабістыкі]]&lt;ref name=&quot;Knygotyra&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.journals.vu.lt/knygotyra/en/article/view/3577
 |title=Manuscripts of Lithuanian Tatars: History and Perspective of Research
 |author=Galina Miškinienė
 |work=Knygotyra
 |date=2010
 |doi=10.15388/kn.v54i0.3577
 |lang=en
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 29 красавіка 1966 года ў [[Ігналіна|Ігналіне]] [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у сям’і [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]], у якой захоўваліся мусульманскія рэлігійныя і сямейныя традыцыі. Пры нараджэнні падчас мусульманскага абраду атрымала таксама імя '''Галіфа'''&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kazanutlary.ru/news/f-n/tatar-tarikhynnan-ene-ezlche-galim
 |title=Татар тарихыннан энҗе эзләүче галимә
 |author=Дания Заһидуллина
 |work=Казан утлары
 |date=2024-02-28
 |lang=tt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;. Яе дзед Мустафа Александровіч быў майстрам па апрацоўцы скуры; бабуля Алена Палтаржыцкая паходзіла з татарскага роду Палтаржыцкіх, а яе маці Мар’ям Палтаржыцкая навучала дзяцей чытанню Карана і мусульманскім абрадам. Маці Галіны, Танзіля Александровіч (1945—1992), скончыла Віленскі педагагічны інстытут па спецыяльнасцях «біялогія» і «хімія» і працавала настаўніцай у сярэдняй школе Ігналіны&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;/&gt;.

У 1983 годзе скончыла сярэднюю школу ў Ігналіне з залатым медалём і паступіла на філалагічны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе ў 1983—1988 гадах вывучала рускую мову і літаратуру&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;. У час вучобы прафесар [[Валерый Мікалаевіч Чэкман]] прапанаваў ёй заняцца гісторыяй і пісьмовай спадчынай літоўскіх татар — славянамоўнымі тэкстамі, запісанымі арабскім пісьмом&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;/&gt;.

У 1991—1995 гадах вучылася ў дактарантуры Віленскага ўніверсітэта. 30 чэрвеня 1998 года абараніла дысертацыю на ступень доктара гуманітарных навук ''«Найстаражытнейшыя рукапісы літоўскіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Пераклад. Структура і змест тэкстаў)»'' ({{lang-lt|Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)}}); навуковым кіраўніком быў Валерый Чэкман&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;. У 2001 годзе даследаванне было выдадзена асобнай манаграфіяй у выдавецтве Віленскага ўніверсітэта&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.

У 1996 годзе праходзіла трохмесячную стажыроўку на факультэце неафілалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], у 1997 годзе — двухмесячную ў [[Стамбульскі ўніверсітэт|Стамбульскім універсітэце]], у 1998—1999 гадах — дзевяцімесячную на факультэце мовы, гісторыі і геаграфіі [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскага ўніверсітэта]]. У 2003 годзе стажыравалася на факультэце турэцкай філалогіі [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве, у 2004 годзе прайшла курсы павышэння кваліфікацыі выкладчыкаў турэцкай мовы ў [[Ізмір]]ы&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;.

Муж — Вітаўтас Мішкініс, інжынер-цеплатэхнік; у сям’і двое сыноў&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;/&gt;.

== Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць ==
З 1989 года Мішкінене працуе ў Віленскім універсітэце. З 2007 года таксама працуе ў Інстытуце літоўскай мовы: спачатку ў аддзеле анамастыкі, пазней у Цэнтры даследавання пісьмовай спадчыны, дзе займае пасаду галоўнага навуковага супрацоўніка&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;. У Віленскім універсітэце мае пасаду дацэнта Інстытута балтыйскіх моў і культур філалагічнага факультэта&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.

Асноўныя напрамкі яе даследаванняў — рукапісная спадчына татар былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], славянамоўныя, арабскія і цюркскія тэксты ў арабскай графіцы, моўныя і культурныя кантакты, гісторыя цюркалогіі, турэцкая літаратура і культура, а таксама выкладанне турэцкай мовы&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;. Асаблівае месца займаюць беларускія і польскія тэксты ў рукапісах літоўскіх татар, іх графіка, транслітарацыя, лексіка, структура, крыніцы і тэксталагічныя сувязі&lt;ref name=&quot;Knygotyra&quot;/&gt;.

Адным з першых буйных вынікаў яе працы стала манаграфія ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai'' (2001), у якой былі комплексна даследаваны раннія рукапісы літоўскіх татар. У 2005 годзе разам з Сігітай Намавічутэ і Кацярынай Пакроўскай падрыхтавала ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'', што спрыяла сістэматызацыі вядомага корпусу рукапісных помнікаў&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;. Пазней Мішкінене апісвала рукапісы таксама ў зборах [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]], [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкі і музея імя Францыска Скарыны]] ў Лондане, Варшаўскага ўніверсітэта і прыватных калекцыях&lt;ref name=&quot;London&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lki.lt/dr-galina-miskiniene/
 |title=dr. Galina Miškinienė
 |publisher=Lietuvių kalbos institutas
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/21939
 |title=Lithuanian Tatars Manuscripts Written in Arabic Script from a Private Collection: New Discoveries
 |author=Galina Miškinienė
 |work=Slavistica Vilnensis
 |date=2020
 |doi=10.15388/SlavViln.2020.65(2).53
 |lang=en
}}&lt;/ref&gt;.

Важнае месца ў яе даследаваннях займае [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|кітаб Івана Луцкевіча]]. У 2009 годзе падрыхтавала 800-старонкавае навуковае выданне ''Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas'', у якім былі змешчаны даследчая прадмова, факсіміле рукапісу, транслітарацыя тэкстаў, пераклады на літоўскую і рускую мовы, а таксама паказальнікі тэрмінаў, паняццяў, асабовых і геаграфічных назваў&lt;ref name=&quot;VATBKitab&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vatb.org/projektas-2
 |title=The Kitab of Ivan Lutskevich a Monument of Lithuanian Tatar Culture
 |publisher=Vilniaus apskrities totorių bendruomenė
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе выйшла дапоўненае англамоўнае выданне ''The Kitab of Ivan Lutskevich a Monument of Lithuanian Tatar Culture'' з англійскім перакладам поўнага транслітараванага тэксту&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.

Мішкінене развіла тэксталагічны напрамак кітабістыкі. У працы 2013 года на матэрыяле васьмі спісаў легенды «Мірадж» да тэкстаў татарскіх кітабаў былі ўпершыню сістэмна прыменены метады класічнай тэксталогіі: выяўленне розных спісаў аднаго твора, супастаўленне іх зместу і моўнага афармлення, аналіз структуры і пабудова суадносін паміж спісамі&lt;ref name=&quot;Miraj&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/lt/article/view/1432
 |title=О текстологии рукописных китабов литовских татар: легенда Мирадж
 |author=Галина Мишкинене
 |work=Slavistica Vilnensis
 |date=2013
 |doi=10.15388/SlavViln.2013.2.1432
 |lang=ru
}}&lt;/ref&gt;. Пазней яна прымяняла тэксталагічны аналіз да іншых сюжэтаў і жанраў кітабаў, у тым ліку дыялогу прарока Мухамеда з шайтанам, пахавальнага абраду, сказанняў з кітабаў Івана Луцкевіча і Абрагама Карыцкага&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.

У працах Мішкінене істотнае месца займае і беларуская частка рукапіснай спадчыны. Яна даследавала рукапісы, што захоўваюцца ў беларускіх зборах, а ў 2022 годзе апублікавала даследаванне 16-й суры ''Ан-Нахль'' паводле [[Мінскі тафсір|Мінскага тафсіра]] 1686 года ў крытычным выданні татарскага перакладу Карана&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://lki.lt/wp-content/uploads/2024/02/LKI-veiklos-ataskaita_2023.pdf
 |title=Lietuvių kalbos instituto 2023 metų veiklos ataskaita
 |publisher=Lietuvių kalbos institutas
 |format=PDF
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;.

Мішкінене ўдзельнічала ў міжнародных праектах па вывучэнні пісьмовай спадчыны ВКЛ: у праектах ''Lituanika: LDK etnokonfesinių mažumų raštijos paveldas'' (2007—2008) і яго працягу (2009—2011), праекце па вывучэнні славянскага пісьменства ВКЛ (2012—2014), а ў 2013—2016 і 2018—2021 гадах — у праекце ''Tefsir'', прысвечаным філалагічнаму і гістарычнаму даследаванню і крытычнаму выданню татарскага перакладу Карана на польскую мову XVI стагоддзя&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;. У 2024—2026 гадах з’яўляецца каардынатарам і навуковым рэдактарам праекта ''Tefsir of the Tatars of the Grand Duchy of Lithuania: A sixteenth- to early seventeenth-century Polish translation of the Qur’an. Volume 1: Philological and historical commentary'', які ажыццяўляюць Інстытут літоўскай мовы і [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні]] для выдавецтва [[Brill Publishers|Brill]]&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;.

У 2023 годзе была адным з арганізатараў міжнароднай канферэнцыі ''Kitabistika – tyrimų metodologija ir šaltinių publikavimas'' у Віленскім універсітэце, прысвечанай 55-годдзю выхаду манаграфіі Антона Антановіча 1968 года і 85-годдзю Валерыя Чэкмана. Канферэнцыя была прысвечана, сярод іншага, пераемнасці і супрацоўніцтву віленскай і торунскай школ кітабістыкі&lt;ref name=&quot;Conference2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/33971
 |title=International Scientific Conference Kitabistics – Research Methodology and Publication of Sources...
 |author=Joanna Kulwicka-Kamińska
 |work=Slavistica Vilnensis
 |date=2023
 |doi=10.15388/SlavViln.2023.68(2).12
 |lang=en
}}&lt;/ref&gt;. З 2025 года Мішкінене — намеснік старшыні Камісіі па кітабістычных даследаваннях пры Міжнародным камітэце славістаў&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;.

=== Навуковая пераемнасць і вучні ===
Навуковым кіраўніком Мішкінене быў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. У гісторыі віленскай кітабістыкі Чэкман разглядаецца як першы працягвальнік даследаванняў [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]] пасля смерці апошняга; як навуковы кіраўнік ён падрыхтаваў Мішкінене да даследавання татарскай рукапіснай спадчыны&lt;ref name=&quot;Conference2023&quot;/&gt;. Сама Мішкінене асабіста з Антановічам не працавала, аднак праз навуковае кіраўніцтва Чэкмана працягнула створаны Антановічам у Вільні кірунак сістэмнага вывучэння беларускіх і польскіх тэкстаў татар ВКЛ, напісаных арабскім пісьмом&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;/&gt;.

Мішкінене кіруе студэнцкімі і дысертацыйнымі даследаваннямі па моўных і культурных кантактах і пісьмовай спадчыне. З 2021 года яна з’яўляецца навуковым кіраўніком дактаранткі Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны Інстытута літоўскай мовы Марыі Каніцкай ({{lang-lt|Marija Konickaja}}), тэма даследавання якой — «Сувязі моў і культур»&lt;ref name=&quot;Doctoral&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lki.lt/doktoranturos-studijos/
 |title=Doktorantūros studijos
 |publisher=Lietuvių kalbos institutas
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;. У нарысе Даніі Західулінай таксама адзначаецца, што Мішкінене выступала навуковым кансультантам беларускай даследчыцы гісторыі татар Зарыны Канапацкай; пад яе кіраўніцтвам рыхтаваліся бакалаўрскія і магістарскія працы па асобных праблемах татарскай пісьмовай спадчыны&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;/&gt;.

=== Выкладчыцкая дзейнасць ===
У Віленскім універсітэце выкладае гісторыю і культуру Турцыі, гісторыю турэцкай мовы, турэцкую літаратуру XIX—XX стагоддзяў, курс пра іслам і хрысціянскую культуру, цюркскія культурныя супольнасці Літвы, моўныя кантакты ў Літве, а таксама спецыяльны курс па пісьменстве ВКЛ арабскім пісьмом&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;. Пасля стажыроўкі ў Анкарскім універсітэце ўдзельнічала ў развіцці ў Віленскім універсітэце праграм, звязаных з турэцкай мовай і цюркалогіяй; у 2001 годзе пачала дзейнічаць праграма «Літоўская філалогія і замежная (турэцкая) мова», у 2008 годзе — праграма «Азіяцкія даследаванні (цюркалогія)»&lt;ref name=&quot;Zahidullina&quot;/&gt;.

== Грамадская дзейнасць і пераклады ==
17 лістапада 2004 года была заснавана Супольнасць татар Віленскага павета ({{lang-lt|Vilniaus apskrities totorių bendruomenė}}); з часу яе заснавання Мішкінене ўзначальвае арганізацыю&lt;ref name=&quot;VATB&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.vatb.org/apie
 |title=Apie
 |publisher=Vilniaus apskrities totorių bendruomenė
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;. Супольнасць займаецца захаваннем культурнай і рэлігійнай спадчыны літоўскіх татар, выдавецкай і асветніцкай працай; пры ўдзеле Мішкінене арганізоўваліся міжнародныя навуковыя канферэнцыі, выставы татарскіх рукапісаў і выданні, прысвечаныя гісторыі татар Літвы&lt;ref name=&quot;VATB&quot;/&gt;.

3 красавіка 2013 года Мішкінене як прадстаўніца татарскай супольнасці была абрана старшынёй Савета нацыянальных супольнасцей Літвы і ўзначальвала яго да 2015 года; у 2015 годзе на наступны тэрмін старшынёй была абрана прадстаўніца латышскай супольнасці Гунта Роне&lt;ref name=&quot;Council&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://e-seimas.lrs.lt/rs/lasupplement/TAP/7bebe7b0d34911e69c5d8175b5879c31/b5736213d34911e69c5d8175b5879c31/format/ISO_PDF/
 |title=Ketvirtasis pranešimas apie Tautinių mažumų apsaugos pagrindų konvencijos įgyvendinimą Lietuvos Respublikoje
 |publisher=Lietuvos Respublikos Seimas
 |format=PDF
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;. З 2012 года яна таксама ўваходзіць у Літоўскі нацыянальны камітэт праграмы ЮНЕСКА «[[Памяць свету]]», з 2019 года — у Этналінгвістычную камісію пры Міжнародным камітэце славістаў&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;.

У 2016 годзе Сусветны кангрэс татар узнагародзіў яе медалём «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй»&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx
 |title=IV Бөтендөнья татар хатын-кызлары форумының Пленар утырышы стенограммасы
 |publisher=Сусветны кангрэс татар
 |date=2016
 |lang=tt
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806084413/https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx
 |archive-date=2023-08-06
}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя навуковай працы, Мішкінене займаецца мастацкім перакладам з [[Турэцкая мова|турэцкай мовы]] на [[Літоўская мова|літоўскую]]. Яна пераклала, сярод іншага, раман [[Архан Памук|Архана Памука]] ''[[Чорная кніга (раман)|Kara Kitap]]'' (літ. ''Juodoji knyga'', 2005), раман Айшэ Кулін ''Sevdalinka'' (2006), а таксама творы Аслы Эрдаган, Махіра Озташа і Нешэ Яшын&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;.

== Выбраная бібліяграфія ==
Бібліяграфія навуковых прац, падрыхтаваных і адрэдагаваных выданняў Мішкінене ўключае працы па кітабістыцы, цюркалогіі, гісторыі і культуры татар, моўных кантактах і турэцкай літаратуры&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LKI&quot;/&gt;.

=== Манаграфіі, выданні крыніц і каталогі ===
* ''Кiтаб з фондаў Казанскага Ўнiвэрсытэту (№ 1446)'' // ''Запiсы. Беларускi iнстытут навукi й мастацтва''. — Вып. 21. — New York, 1994. — С. 76—112.
* ''[[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускi размоўнiк 1836 году з збораў Нацыянальнага Музэю Лiтоўскай Рэспублiкi ў Вiльнi]]'' / Г. Александровіч-Мішкінене, С. Шупа. — New York, 1995. — 62 с.
* ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2001. — 263 p. — ISBN 9986-19-419-9.
* ''Lietuviški–turkiški pasikalbėjimai. Turkų–lietuvių žodynas. Litvanca–Türkçe konuşma kılavuzu. Türkçe–Litvanca sözlük''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2002. — 243 p. — ISBN 9986-19-467-9.
* ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'' / Г. Мишкинене, С. Намавичюте, Е. Покровская. — Вильнюс: Издательство Вильнюсского университета, 2005. — 138 с. — ISBN 9986-19-730-9.
* ''Turkų–lenkų kalbų žodynėlis iš Lietuvos totorių rankraščio (1840)'' / Galina Miškinienė, Nesrin Güllüdağ. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. — 176 p. — ISBN 978-609-411-015-3.
* ''[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas]]''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. — 800 p. — ISBN 978-609-411-030-6.
* ''The Kitab of Ivan Lutskevich a Monument of Lithuanian Tatar Culture''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. — 668 p. — ISBN 978-609-411-301-7.

=== Падрыхтаваныя і адрэдагаваныя выданні ===
* ''Istorijos studijos 6: Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicijoje: totoriai ir karaimai'' / sud. T. Bairašauskaitė, H. Kobeckaitė, G. Miškinienė. — Vilnius, 2008. — ISBN 978-9955-33-346-3.
* ''Bibliotheca Archivi Lithuanici 7: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kalbos, kultūros ir raštijos tradicijos'' / sud. S. Temčinas, N. Morozova, G. Miškinienė, M. Čistiakova. — Vilnius, 2009.
* ''Lietuvos istorijos studijos 11: Tiurkų istorija ir kultūra Lietuvoje'' / sud. T. Bairašauskaitė, G. Miškinienė. — Vilnius, 2014.
* ''Tatarskie dziedzictwo kulturowe. T. 1: Rękopiśmienne księgi religijne. 50 lat kitabistyki'' / red. Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, Galina Miškinienė. — Toruń, 2018. — ISBN 978-83-66220-75-1.
* ''Tatarskie dziedzictwo kulturowe. T. 2: Historia. Literatura. Sztuka'' / red. Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, Galina Miškinienė. — Toruń, 2018. — ISBN 978-83-66220-75-1.
* ''Tatarzy i Słowiańszczyzna'' / red. Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, Galina Miškinienė // ''Litteraria Copernicana''. — 2020. — № 1 (33).
* ''Lietuvos ir Turkijos istorinės, kultūrinės ir literatūrinės sąsajos: totorių ir karaimų įnašas'' / sud. ir moksl. red. G. Miškinienė. — Vilnius: Vilniaus universitetas, 2021. — 344 p. — ISBN 978-609-417-223-6.
* ''Totoriai Lietuvos istorijoje ir kultūroje XIV–XXI a.: naujausi tyrimai'' / sud. ir moksl. red. G. Miškinienė. — Vilnius: Vilniaus universitetas, 2023. — 324 p.
* ''Kitabistika – tyrimų metodologija ir šaltinių publikavimas. Pranešimų santraukos''. — Vilnius, 2023. — 56 p. — ISBN 978-609-411-346-8.
* ''Turkologia we wschodniej Europie i jej znaczenie dla mniejszości turkijskich'' / red. Joanna Kulwicka-Kamińska, Galina Miškinienė, Mariola Abkowicz. — Toruń—Poznań—Wilno, 2023. — 376 s. — ISBN 978-83-67786-49-2.

=== Выбраныя артыкулы ===
* Мишкинене Г. ''О текстологии рукописных китабов литовских татар: легенда Мирадж'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2013. — Т. 58, № 2. — С. 99—117&lt;ref name=&quot;Miraj&quot;/&gt;.
* Мишкинене Г. ''Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2015. — Т. 60. — С. 121—132&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/9936
 |title=The significance and research stages of the Kitab of Ivan Lutskevich
 |author=Galina Miškinienė
 |work=Slavistica Vilnensis
 |date=2016
 |doi=10.15388/SlavViln.2015.60.9936
 |lang=en
}}&lt;/ref&gt;.
* Мишкинене Г. ''Каталог арабографичных рукописей литовских татар: Британская библиотека и Белорусский музей им. Ф. Скорины в Лондоне'' // ''Literaria Copernicana''. — 2016. — № 2 (18). — С. 53—67. — DOI 10.12775/LC.2016.018&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://lki.lt/wp-content/uploads/2019/12/2016-m.-mokslo-publikacijos.pdf
 |title=2016 m. Lietuvių kalbos instituto mokslo publikacijos
 |publisher=Lietuvių kalbos institutas
 |format=PDF
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;.
* Мишкинене Г. ''Архив А. К. Антоновича в библиотеке Вильнюсского университета'' // ''Tatarskie dziedzictwo kulturowe. T. 1: Rękopiśmienne księgi religijne. 50 lat kitabistyki''. — 2018. — С. 81—91&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.
* Мишкинене Г. ''Исследования в области китабистики: с момента зарождения вплоть до 1968 г.'' // ''Tatarskie dziedzwo kulturowe. T. 1: Rękopiśmienne księgi religijne. 50 lat kitabistyki''. — 2018. — С. 19—38&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.
* Мишкинене Г. ''Путешествие «турка» Синдбада: к проблеме выявления источников в арабографичных славяноязычных рукописях литовских татар'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2019. — Т. 64, № 1. — С. 117—132&lt;ref name=&quot;VU&quot;/&gt;.
* Мишкинене Г. ''Арабографичные рукописи литовских татар из одного частного собрания: новые находки'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2020. — Т. 65, № 2. — С. 136—148. — DOI 10.15388/SlavViln.2020.65(2).53.
* Мишкинене Г. ''Минский тефсир (1686 г.): 16 сура An-Naḥl (Пчелы)'' // ''Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego: XVI-wieczny przekład Koranu na język polski. T. 1: Komentarz filologiczno-historyczny''. — Toruń, 2022. — С. 567—589&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://lki.lt/wp-content/uploads/2024/03/2023-m.-Lietuviu-kalbos-instituto-mokslo-publikacijos.pdf
 |title=2023 m. Lietuvių kalbos instituto mokslo publikacijos
 |publisher=Lietuvių kalbos institutas
 |format=PDF
 |lang=lt
 |access-date=2026-08-31
}}&lt;/ref&gt;.

=== Пераклады ===
* Erdoğan A. ''Tahta kuşlar'' // ''Mediniai paukščiai''. — Vilnius, 2000.
* Öztaş M. ''Ruh İkizini arar'' // ''Draugo ieškanti siela''. — Vilnius, 2000.
* Yaşin N. ''Şiirler'' // ''Ugninga gėlė; Mirtis baigiasi taip; Liūdesio lašai''. — Vilnius, 2000.
* [[Архан Памук|Pamuk O.]] ''Kara Kitap'' // ''Juodoji knyga''. — Vilnius, 2005. — 502 p.
* Kulin A. ''Sevdalinka''. — Vilnius, 2006. — 306 p.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Кітабістыка]]
* [[Беларуская арабіца]]
* [[Беларускія татары]]
* [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]]
* [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]]
* [[Валерый Мікалаевіч Чэкман]]

== Спасылкі ==
* [https://www.flf.vu.lt/institutai/bkki/darbuotojai?id=931:galina-miskiniene Профіль на сайце Віленскага ўніверсітэта]
* [https://lki.lt/dr-galina-miskiniene/ Профіль на сайце Інстытута літоўскай мовы]
* [https://orcid.org/0000-0003-1394-1259 ORCID]
* [https://lki.academia.edu/GalinaMiskiniene Профіль на Academia.edu]

{{Беларуска-татарскае пісьменства}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Мішкінене Галіна}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ігналіне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Усходазнаўцы Літвы]]
[[Катэгорыя:Цюрколагі Літвы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]]
[[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]]
[[Катэгорыя:Кітабісты]]</text>
      <sha1>4a7a9qp00z95edkkhn27396ngw5ij3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806845</id>
    <revision>
      <id>5190016</id>
      <parentid>5183694</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38979" sha1="ejc7z2ekgpb8ryn4fh59wokczvy0rj2" xml:space="preserve">Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, [[ЗША]]), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебавы навакольны пласт'''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}&lt;/ref&gt;

== Прызначэнне аб'екта ==
Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кіруючая арганізацыя ==
Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;.

Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}&lt;/ref&gt;. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}&lt;/ref&gt;

Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}&lt;/ref&gt;. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход ==
Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;

Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны». Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;

== Узаемадзеянне з грамадствам ==
[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;.

Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;.

Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;

Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Onkalo]]
* [[Cigéo]]
* [[Беларуская АЭС]]
* [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]]

== Зноскі ==
{{reflist}}
[[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]]
[[Катэгорыя:Экалогія]]
[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]]
[[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]]
[[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]]</text>
      <sha1>ejc7z2ekgpb8ryn4fh59wokczvy0rj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наш час (газета)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807596</id>
    <revision>
      <id>5190054</id>
      <parentid>5138624</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5777" sha1="3pjrbfgzz2fvwsvxa7mc5aqwpiyzry5" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Наш час
 |арыгінальная назва      = Заря
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1939 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Ваўкавыскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Валянціна Курылік
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 7600-8000 экземпляраў
 |галоўны офіс            = [[Ваўкавыск]], [[Вуліца Дзяржынскага (Ваўкавыск)|Дзяржынскага]], 5
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://volkovysknews.by/
}}
'''Наш час''' — беларуская газета [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], заснаваная ў  1939 г. пад назвай «Заря». Пазней была пераназвана ў «Знамя Октября», а з 1991 г. атрымала цяперашнюю назву. Выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах у г. [[Ваўкавыск]] тыражом у 7600-8000 экземляры па серадах і суботах&lt;ref&gt;[https://volkovysk.gov.by/ru/httpvolkovysknewsby Апісанне газеты на сайце Ваўкавыскага райвыканкама]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У 2003, 2004, 2006 і 2007 атрымлівала шэраг узнагарод на абласных і рэспубліканскіх конкурсах&lt;ref&gt;[https://volkovysk.gov.by/ru/httpvolkovysknewsby Апісанне газеты на сайце Ваўкавыскага райвыканкама]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Радыёпраграма «Ваўкавыскае раённае радыё» ==
Да 2014 г. выходзіла па правадной сетцы і УКХ на беларускай (інфармацыйныя выпускі) і рускай (праграма «Уютный вечер») мовах 3 разы на тыдзень&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/smi354/ Волковысское районное радио] // СМІ Беларусі&lt;/ref&gt;. У цяперашні час выходзяць толькі інфармацыйныя выпускі па 20 хвілін на беларускай мове з трансляцыяй на частаце 105,9 FM (РТПС Свіслач) у аўторак і чацвер у 11:40 з запісам падкастаў на сайце газеты іншых рэсурсах&lt;ref&gt;згодна [https://volkovysknews.by/rayonnoe-radio старонцы раённага радыё на партале газеты «Наш час»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260225072644/https://volkovysknews.by/rayonnoe-radio |date=25 лютага 2026 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://volkovysknews.by/ Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260528154241/https://volkovysknews.by/ |date=28 мая 2026 }}
* [https://volkovysknews.by/rayonnoe-radio Старонка Ваўкавыскага раённага радыё на сайце газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260225072644/https://volkovysknews.by/rayonnoe-radio |date=25 лютага 2026 }}
* [https://t.me/volkovysknews/ Тэлеграм канал]
* [https://www.instagram.com/volkovysknews/ Instagram]
* [https://trudgrodno.gov.by/2023/11/24/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2-%D0%B3%D1%83-%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2/ «День с предприятием» в ГУ «Редакция Волковысской районной газеты и телерадиопрограмм  «Наш час»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260703101222/https://trudgrodno.gov.by/2023/11/24/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D1%81-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2-%D0%B3%D1%83-%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2/ |date=3 ліпеня 2026 }}
=== Запісы падкастаў раённага радыё ===
* [https://muzbrick.org/search/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE на Мuzbrick];
* [https://muzjam.org/search/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE на Мuzjam];
* [http://radiovolkovysk.podfm.ru/?page=1 на Рodfm]{{Недаступная спасылка}};
* [https://podster.fm/user/id61284 на Рodster].

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваўкавыскі раён]]</text>
      <sha1>3pjrbfgzz2fvwsvxa7mc5aqwpiyzry5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нача (археалагічныя помнікі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807656</id>
    <revision>
      <id>5190050</id>
      <parentid>5140132</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5190050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5327" sha1="pu36l8ykztl27z5eey539nh6asjzrf9" xml:space="preserve">Каля в. [[Нача (Воранаўскі раён)]] выяўлены старажытныя стаянкі, паселішчы, могільнікі.

== Гісторыя вывучэння ==
Пачатак археалагічных даследаванняў паблізу Начы адносіцца да 1820 года, калі ў час земляных работ каля вёскі было разбурана старажытнае пахаванне, у якім знайшлі каменную свідраваную сякеру. У 1880—1920-я гады [[Вандалін Шукевіч]] выявіў 8 помнікаў у ваколіцах вёскі. З яго публікацый вядома пра каменныя сякеры, трохвугольныя наканечнікі стрэл, ляпную кераміку са шнуравымі адбіткамі, нарэзкамі і лінейным штампам. Ваколіцы вёскі абследавалі ў 1960-я гады [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М. М. Чарняўскі]], у 1974 годзе [[А. Р. Мітрафанаў]], у 1997-98 гады [[В. Л. Лакіза]].

== Могільнік ==
Могільнік за 1-1,2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, ва ўрочышчы Ланкішкі выявіў і даследаваў В. Шукевіч. На плошчы 3600 м² знойдзена 81 пахаванне і 7 агнішчаў для крэмацыі памерлых, некаторыя ямы прыкрываліся камянямі, каменнымі плітамі ці буйнымі каменнымі выбрукоўкамі. В. Шукевіч аднёс могільнік да [[неаліт]]у, падкрэсліўшы, што ў агульнаеўрапейскім разуменні гэта быў ужо [[бронзавы век]], а некаторыя пахаванні з'явіліся і ў [[жалезны век|жалезным веку]] (хоць у раскапаных магілах не знойдзена металу).

У 1998 годзе В. Лакіза апісаў 3 пахаванні па абраду трупаспалення. На адным з іх меліся сляды драўлянага перакрыцця і каменнай выбрукоўкі. Знойдзены крамянёвыя адшчэпы і свідраваныя сякеры. Адносіцца да позняга перыяду бронзавага веку і пачатку жалезнага веку.

== Паселішча і могільнік ==
{{ГККРБ|413В000137}}
Старажытная стаянка знаходзіцца за 0,3 км на паўночны захад ад вёскі, на дзюне, пасярод шырокай затарфаванай поймы ракі [[Нача (прыток Дзітвы)|Начы]]. Адкрыў у пачатку ХХ ст. В. Шукевіч, абследаваў у 1967 г. М. Чарняўскі. Культурны пласт 0,6 м. Раскопкі не праводзіліся. Сярод знаходак крамянёвыя вырабы і фрагменты прафіляваных ляпных пасудзін з заштрыхаванымі паверхнямі.

У 1998 годзе В. Лакіза даследаваў 18 м². Былі выяўлены 4 ямы, запоўненыя чорным гумусавым пяском з вугольчыкамі, перапаленымі косткамі, абломкамі керамікі. Меркавана, гэта рэшткі як гаспадарчых ям, так і пахаванняў з крэмацыяй.

Помнік датуецца канцом III тысячагоддзя да н.э. — пачаткам I тысячагоддзя да н.э. адносіцца да позняга [[неаліт]]у (кола [[культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]), позняга [[бронзавы век|бронзавага веку]] і ранняга перыяду [[жалезны век|жалезнага веку]]. Могільнік магчыма датаваць I тысячагоддзем да н.э. і аднесці да [[культура заходнябалтыйскіх курганоў|культуры заходнябалтыйскіх курганоў]] (група тыпу Нача). Ва ўрочышчы жыццё працягвалася і ў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]].

== Літаратура ==
* ''[[В. Л. Лакіза]]'', ''[[А. М. Мядзведзеў]]''. Нача // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. — Мінск, 2011.

== Спасылкі ==
* [https://heritage.gov.by/catalog/staianka-peryiadu-bronzavaga-veku-137 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260315142817/https://heritage.gov.by/catalog/staianka-peryiadu-bronzavaga-veku-137 |date=15 сакавіка 2026 }}

[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Воранаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)]]</text>
      <sha1>pu36l8ykztl27z5eey539nh6asjzrf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінскі японскі сад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808754</id>
    <revision>
      <id>5189844</id>
      <parentid>5148671</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="hgtnfdl9rdu6leluak01ntz9kp1dws8" xml:space="preserve">{{Парк
 |Назва                   = Японскі сад у Мінску
  |Нацыянальная назва     = 
 |Выява                   = 
  |Подпіс выявы           = 
 |Каардынаты              = 
 |Краіна                  = Беларусь
  |Рэгіён                 = 
   |Раён                  = 
 |Горад                   = Мінск
  |Раён горада            = 
 |Гістарычны раён         = 
 |Тып               = [[японскі сад]]
 |Заснаваны               = 2024
 |Архітэктар              = Тамара Шпітальная
 |Плошча                  = 
 |Метро                   = [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]]
 |Час працы               =
 |Наведвальнікі           = 
 |Статус                  = 
 |Сайт                    = 
}}
'''Японскі сад у Мінску''' — распрацаваная мясцовымі ландшафтнымі дызайнерамі&lt;ref&gt;[https://soyuz.by/obshchestvo/specialist-ekspoziciya-yaponskiy-sad-polzuetsya-bolshoy-populyarnostyu-sredi-posetiteley Спецыяліст: экспазіцыя «Японскі сад» карыстаецца вялікай папулярнасцю сярод наведвальнікаў]&lt;/ref&gt; версія [[японскі сад|японскага сада]]. Размешчаны ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|батанічным садзе]] [[Мінск]]а.&lt;ref&gt;[https://belta.by/kaleidoscope/view/tjulpany-na-dereve-i-japonskij-sad-724330-2025/ Цюльпаны на дрэве і японскі сад: Батанічны сад у Мінску знялі на камеру 360°]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bs&quot;&gt;[https://cbg.org.by/informatsiya-2/novosti/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylas-novaya-ekspozitsiya-yaponskiy-sad У ЦЭНТРАЛЬНЫМ БАТАНІЧНЫМ САДЗЕ АДКРЫЛАСЯ НОВАЯ ЭКСПАЗІЦЫЯ &quot;ЯПОНСКІ САД&quot;]&lt;/ref&gt;

== Апісанне ==
На ўваходзе ў сад наведвальнікаў сустракаюць традыцыйныя японскія вароты — [[торыі]], пафарбаваныя ў сінтаісцкі чырвоны колер. На тэрыторыі ўсталяваны чайны павільён [[цясіцу]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belarus24.by/news/culture/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylsya-yaponskiy-sad/ |title=В Центральном ботаническом саду открылся «Японский сад» |access-date=30 мая 2026 |archive-date=2 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502135119/https://belarus24.by/news/culture/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylsya-yaponskiy-sad/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; зроблены [[каменны сад]], каскад вадаспадаў і маленькая сажалка. Высаджаны сакуры і далёкаўсходнія расліны, сфармаваныя з дапамогай японскай абрэзкі нівакі.&lt;ref name=&quot;bs&quot;/&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Японскія сады}}
[[Катэгорыя:Японскі сад|Мінск]]
[[Катэгорыя:Паркі Мінска]]
[[Катэгорыя:Батанічныя сады Беларусі]]
[[Катэгорыя:Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]</text>
      <sha1>hgtnfdl9rdu6leluak01ntz9kp1dws8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мітрафан Феафанавіч Цытовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808959</id>
    <revision>
      <id>5189856</id>
      <parentid>5151416</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9118" sha1="1igkhyad04fijjf3tsotaaxsc2z664s" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = 
| Сайт = 
}}'''Мітрафан Феафанавіч Цытовіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Митрофан Феофанович Цытович'', [[4 чэрвеня]] [[1869]], [[Магілёўская губерня]] — [[3 снежня]] [[1936]], [[Саратаў]]) ― беларускі і расійску вучоны ў галіне [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/140272|title=Цытовіч Мітрафан Феафанавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Цытовіч Мітрафан Феафанавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 155.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/tsytovich-mitrofan-feofanovich/|title=ЦЫТОВИЧ МИТРОФАН ФЕОФАНОВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-06-04|archive-date=4 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260604095306/https://libmogilev.by/gymnasium/tsytovich-mitrofan-feofanovich/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ssmj.ru/2020/1/127|title=Научно-практический вклад профессора М.Ф. Цытовича в развитие отечественной оториноларингологии {{!}} Саратовский научно-медицинский журнал|author=Мареев О.В., Завьялов А.И.|website=Саратовский научно-медицинский журнал|access-date=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 4 чэрвеня 1869 года ў Магілёўскай губерні, у сям'і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай мужчынскай гімназіі]] паступіў у Імператарскую вайскова-медыцынскую акадэмію, якую скончыў у 1895 годзе з адзнакай. Служыў малодшым лекарам у 161-м пяхотным Аляксандраўскім палку ў [[Магілёў|Магілёве]]. У верасні 1903 года камандзіравалі ў вайскова-медыцынскую акадэмію  для ўдасканалення, але ў [[Сібір|Сібіры]] была эпідэмія [[Сыпны тыф|сыпнога тыфа]], ён выехаў у горад [[Омск]] на пасадзе старэйшага лекара 2-га Сяміпалацінскага Сібірскага пяхотнага палка і ў яго складзе ўдзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|Расійска-Японскай вайне (1904—1905)]]. Працуючы падчас баявых дзеянняў, выявіў сябе таленавітым арганізатарам, быў узнагароджаны ордэнам Уладзіміра IV ступені.

У лістападзе 1905 года Цытовіч прыбыў у вайскова-медыцынскую акадэміі, займаўся навуковымі даследаваннямі. У Пецярбургу пад кіраўніцтвам акадэміка М. П. Сіманоўскага Мітрафан Феафановіч спецыялізаваўся ў клініцы отарыналарынгалогіі ІМХА. Пасля абароны доктарскай дысертацыі на тэму «''Да пытання аб дыхальных і пульсаторных рухах барабаннай перапонкі''», у якой даказаў, што ваганні атмасфернага ціску ў барабаннай паражніне і пульсацыя крывяносных сасудаў яе слізістай абалонкі адлюстроўваюцца і абумоўліваюць экскурсіі барабаннай перапонкі, атрымаў ступень дактары медыцыны (1907).

Вывучэнне парушэнняў барарэжыма ў барабаннай паражніне пры некаторых захворваннях, вызначаных метадам вушной манаметрыі, дазволіла Цытовічу апісаць сімптом анамаліі руху барабаннай перапонкі пры атасклерозе, які пасля быў названы яго імем.

У 1908—1914 гады працаваў у ВМА на пасадзе прыват-дацэнта, потым быў дацэнтам кафедры отарыналарынгалогіі. Наведаў вядучыя клінікі Еўропы.

З 1914 года працаваў прафесарам клінікі хвароб вуха, горла і носа Імператарскага Мікалаеўскага ўніверсітэта (пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] [[Саратаўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Г. Чарнышэўскага|Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Г. Чарнышэўскага]]), затым быў загадчыкам кафедры хвароб вуха, горла і носа.

З 1930 года быў першым дырэктарам арганізаванага па яго ініцыятыве ў [[Саратаў|Саратаве]] Навукова-даследчага інстытута фізіялогіі верхніх дыхальных шляхоў і вуха, якім кіраваў да 1936 года.

У 1917 годзе ў горадзе Саратаве па яго ініцыятыве адкрылася самастойнае навуковае таварыства отарыналарынголагаў, Цытовіч быў яго нязменным старшынёй (у далейшым таварыству прысвоена яго імя). Пазней імя прафесара Мітрафана Феафановіча Цытовіча прысвоена аўдыторыі клінікі отарыналарынгалогіі [[Саратаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Саратаўскага дзяржаўнага медыцынскага універсітэта]], у якой устаноўлена мемарыяльная дошка.

З'яўляецца аўтарам звыш 115 навуковых прац, прысвечаных пытанням прафілактыкі хвароб вуха, горла і носа, атарына-ларынгалагічнай паталогіі дзіцячага ўзросту, хлоратэрапіі і інш. Апісаў прыём выяўлення фістулы вушнога лабірынта, вядомы ў літаратуры. У ЛOP-практыцы ўпершыню прымяніў мясцовую какаінаадрэналінавую анестэзію. З'яўляецца аўтарам падручніка для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Хваробы вуха, носа і горла», выпушчанага ў 1922 годзе і які вытрымаў 8 выданняў.

У 1926—1935 гады  — адказны рэдактар ​​і член рэдкалегіі часопіса «Веснік рыналарынгаатыятрыі». Быў ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў.

Памёр 3 снежня 1936 года ў горадзе Саратаве.

== Узнагароды: ==
Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі

Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі

Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені з мячамі

== Спасылкі ==

{{ізаляваны артыкул|date=2026-06-06}}

[[Катэгорыя:Выкладчыкі Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Саратаве]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Магілёўская мужчынская гімназія]]
[[Катэгорыя:Дактары медыцыны]]
[[Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук]]</text>
      <sha1>1igkhyad04fijjf3tsotaaxsc2z664s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Надзея Ігараўна Шышкіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809353</id>
    <revision>
      <id>5189925</id>
      <parentid>5153717</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5189925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8840" sha1="71b9udelassbvz484s408bv49r9hs3n" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шышкіна}}
{{Навуковец}}
'''Надзе́я І́гараўна Шы́шкіна''' (нар. [[14 мая]] [[1975]], [[Мінск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская даследчыца ў галіне [[Кнігазнаўства|кнігазнаўства]] і [[Выдавецкая справа|выдавецкай справы]], [[інжынер-эколаг]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2008), [[дацэнт]]&lt;ref name=&quot;unicat&quot;&gt;{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar287684&amp;strq=l_siz=20|title=Шышкіна, Надзея Ігараўна (кандыдат філалагічных навук ; кнігазнаўства ; нар. 1975)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Загадчыца кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] (БДТУ)&lt;ref name=&quot;belstu&quot;&gt;{{cite web|url=https://belstu.by/sotrudnikam/personal-str/shishkina-nadezhda|title=Шишкина Надежда Игоревна|publisher=Белорусский государственный технологический университет|lang=ru|accessdate=12 чэрвеня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

Уваходзіць у склад [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі|Рэспубліканскай камісіі па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі]], якая з 2024 года фактычна выконвае ролю галоўнага органа кніжнай [[Цэнзура ў Беларусі|цэнзуры]] ў Беларусі&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/396663|title=Хто забараняе ў Беларусі кнігі — вось гэтыя 22 чалавекі|publisher=Наша Ніва|date=10 чэрвеня 2026|lang=be|accessdate=12 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;res259&quot;&gt;{{Артыкул |аўтар= |загаловак=Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 мая 2026 г. № 259 «Аб прызначэнні прадстаўніка Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь і змяненні складаў калегияльных фарміраванняў» |выданне=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь |год=2026 |спасылка= }}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзілася 14 мая 1975 года ў [[Мінск|Мінску]]&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;. У 1998 годзе скончыла [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Ахова навакольнага асяроддзя і рацыянальнае выкарыстанне прыродных рэсурсаў», атрымаўшы кваліфікацыю інжынера хіміка-эколага&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;. З 1998 года пачала працаваць у БДТУ&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;. 

У 2007 годзе скончыла аспірантуру БДТУ па спецыяльнасці «Інфармацыйныя сістэмы і працэсы, прававыя аспекты інфарматыкі»&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;. 9 лістапада 2007 года абараніла дысертацыю на тэму «Выданне літаратуры па праблемах экалогіі: станаўленне і развіццё», і ў 2008 годзе ў Расіі ёй была прысвоена вучоная ступень кандыдата філалагічных навук (па спецыяльнасці 05.25.03)&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;.

Дацэнт факультэта прынттэхналогій і медыякамунікацый БДТУ&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;. З'яўляецца загадчыцай кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій&lt;ref name=&quot;belstu&quot; /&gt;. Чытае курсы па дысцыплінах «Рэклама і прасоўванне кніжных выданняў», «Сучасная выдавецкая справа і статыстыка друку», «Кнігазнаўства», «Тэксталогія»&lt;ref name=&quot;belstu&quot; /&gt;. Кіруе дыпломным праектаваннем студэнтаў па спецыяльнасці «Выдавецкая справа»&lt;ref name=&quot;belstu&quot; /&gt;.

У маі 2026 года Надзея Шышкіна пастановай Савета Міністраў была ўключана ў склад [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі|Рэспубліканскай камісіі па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі]] пры Міністэрстве інфармацыі&lt;ref name=&quot;nn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;res259&quot; /&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==

Сфера навуковых інтарэсаў ахоплівае статыстыку друку, рэкламу і прасоўванне кніжнай прадукцыі, сучасную сістэму кнігараспаўсюджвання ў Беларусі і за мяжой, маніторынг выдавецкай дзейнасці&lt;ref name=&quot;belstu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;unicat&quot; /&gt;. З'яўляецца аўтарам шэрагу артыкулаў, прысвечаных выдавецкаму рэпертуару кніг па экалогіі і рэкламна-інфармацыйнай дзейнасці беларускіх кнігарань&lt;ref name=&quot;belstu&quot; /&gt;.

== Бібліяграфія ==

* Экалагічная кніга: ад прац старажытнагрэчаскіх вучоных да расійскіх выданняў канца ХІХ стагоддзя / Н. І. Шышкіна, Л. І. Пятрова, М. А. Зільберглейт // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2005. — № 2. — С. 103—110.
* Издательская статистика и книжный ассортимент / Шишкина Н. И., Губарев А. А. // Труды Белорусского государственного технологического университета. Серия 9, Издательское дело и полиграфия. — Минск, 2008. — Вып. 16. — С. 79—82.
* Издательский репертуар книг по экологии в XVIII в / Н. И. Шишкина // Скориновские чтения – 2021: роль книги в современном обществе: материалы V Международного форума. — Минск: БГТУ, 2021. — С. 90—94.
* Медиасериальный контент в издательском деле / Н. И. Шишкина, Н. И. Ковалевская // Труды БГТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2023. — № 2 (273). — С. 60—65.
* Теоретико-методологическая база проблематики современного состояния деятельности в области книгораспространения и рекламы / Н. И. Шишкина, А. А. Кривоблоцкая // Труды БГТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2024. — № 2 (275). — С. 177—183.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шышкіна Надзея Ігараўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 мая]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1975 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДТУ]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДТУ]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]
[[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]]</text>
      <sha1>71b9udelassbvz484s408bv49r9hs3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адысея (фільм, 2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811907</id>
    <revision>
      <id>5190037</id>
      <parentid>5180865</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109649" sha1="aljug5enqqjl6n1xy1e6q530mewkza0" xml:space="preserve">{{значэнні2|Адысея (значэнні)}}
{{Фільм}}
'''«Адысе́я»''' ({{lang-en|The Odyssey}}) — [[Эпічны фільм|эпічны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], заснаваны на [[Адысея|аднайменнай паэме]] [[Гамер]]а. Ролю [[Адысей|Адысея]] — цара [[Ітака|Ітакі]], які накіроўваецца ў доўгае і небяспечнае падарожжа дадому пасля [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], — выканаў [[Мэт Дэйман]]. У фільме таксама здымаліся [[Том Холанд]], [[Эн Хэтэўэй]], [[Роберт Пацінсан]], [[Лупіта Ніёнга|Люпіта Ніёнга]], [[Зендэя|Зендая]], [[Шарліз Тэрон]] і іншыя акцёры{{Пераход|У ролях}}. Нолан і яго жонка [[Эма Томас]] спрадзюсавалі фільм за пасярэдніцтвам сваёй кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]].

Нолан пачаў пісаць сцэнарый для фільма «Адысея» ў сакавіку 2024 года і прадставіў праект студыі ў кастрычніку. Неўзабаве пачаўся працэс падбору акцёраў, і ў лютым 2025 года было пацверджана, што галоўную ролю сыграе Дэйман{{Пераход|Распрацоўка і падбор акцёраў}}. Здымкі праходзілі з лютага па жнівень 2025 года ў розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Шатландыі, Ісландыі і Заходняй Сахары. Пры бюджэце ў $ 250 млн «Адысея» стала найдаражэйшым фільмам у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры Нолана]] і яго першым праектам, цалкам знятым на камеры [[IMAX]] з [[Шырокафарматны кінематограф|кінаплёнкай шырынёй 70 мм]]{{Пераход|Здымкі}}.

Прэм'ерны паказ у Лондане адбыўся 6 ліпеня 2026 года. У шырокі пракат у ЗША і Вялікабрытаніі фільм выйшаў 17 ліпеня 2026 года{{Пераход|Прэм'ера}}.

== У ролях ==
&lt;!-- Парадак акцёраў згодна з афіцыйным постарам. --&gt;
{{калонкі}}
* [[Мэт Дэйман]] — [[Адысей]], цар вострава [[Ітака]]&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook&quot; /&gt;
* [[Том Холанд]] — [[Тэлемах]], сын Адысея, які спрабуе знайсці яго&lt;ref name=&quot;TeaserTrailer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}
* [[Эн Хэтэўэй]] — [[Пенелопа]], жонка Адысея, якая адхіляе ў яго адсутнасць патэнцыйных жаніхоў&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;
* [[Роберт Пацінсан]] — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыной]], адзін з жаніхоў Пенелопы&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;
* [[Лупіта Ніёнга]] — [[Алена Прыгожая]]&lt;ref name=&quot;TimeCoverStory&quot; /&gt; і [[Клітэмнестра]]&lt;ref name=&quot;TimeCoverStory&quot; /&gt;
* [[Саманта Мортан]] — [[Кірка (міфалогія)|Кірка]], багіня і чараўніца, якая жыве на востраве [[Ээя]]&lt;ref name=&quot;TimeCoverStory&quot; /&gt;
* [[Джон Легуізама]] — [[Яўмей]], верны слуга Адысея&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}
* [[Зендая]] — [[Афіна]], багіня мудрасці, вайсковай стратэгіі і рамёстваў, якая дапамагае Адысею&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|50}}
* [[Шарліз Тэрон]] — [[Каліпса]]&lt;ref name=&quot;TheronRoleUpdate&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TheronJun2025&quot; /&gt;
* [[Джон Бернтал]] — [[Менелай]], цар [[Спарта|Спарты]]&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|50}}
* [[Хімеш Патэль]] — [[Еўрылох]], правая рука Адысея&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;
* [[Біл Ірвін]] — [[Паліфем]], цыклоп і сын [[Пасейдон]]а
* [[Эліят Пейдж]] — [[Сінон]]&lt;ref name=&quot;SupportingCastRoles&quot;&gt;{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |author-link=Garth Franklin |date=2026-06-25 |title=''The Odyssey'' Cast List Ends Achilles Talk |url=https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626151121/https://www.darkhorizons.com/the-odyssey-cast-list-ends-achilles-talk/ |archive-date=2026-06-26 |access-date=2026-06-27 |website=[[Dark Horizons]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IntoFilmCast&quot;&gt;{{Cite web |title=''The Odyssey'': Everyday Epic |url=https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625214813/https://www.intofilm.org/promotions/the-odyssey |archive-date=2026-06-25 |access-date=2026-06-25 |publisher=[[Into Film]]}}&lt;/ref&gt;
* [[Бені Сафдзі]] — [[Агамемнан]], цар [[Мікены|Мікен]]&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryTelegraph&quot; /&gt;
* [[Коры Хокінс]] — Паліб, адзін з жаніхоў Пенелопы
* Ніка Нікатэра — Пісандр, адзін з жаніхоў Пенелопы
* [[Эліес Гэбел]] — [[Элат (мифология)|Элат]], адзін з жаніхоў Пенелопы
* [[Іда Голдберг]] — Амфімедон, адзін з жаніхоў Пенелопы
* [[Джэймі Харыс]] — Агелай, адзін з жаніхоў Пенелопы
* [[Раян Хёрст]] — [[Ментар]], гід і настаўнік Тэлемаха
* [[Міа Гот]] — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]], служанка Адысея і Пенелопы&lt;ref name=&quot;CharacterFirstLooks&quot; /&gt;
* [[Логан Маршал-Грын]] — [[Меланфій (сын Долія)|Меланфій]], [[жывёлагадоўля|пастух]] Адысея
* [[Уіл Юн Лі]] — Анхіял, адзін са спадарожнікаў Адысея&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|59}}
* Джымі Гансалес — Кефей, адзін са спадарожнікаў Адысея&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;
* [[Эндру Ховард]] — [[Паліт (спадарожнік Адысея)|Паліт]], адзін са спадарожнікаў Адысея
* [[Джован Адэпа]] — [[Элпенор]], адзін са спадарожнікаў Адысея
* [[Джэсі Гарсія]] — Менетон, адзін са спадарожнікаў Адысея
* [[Джош Сцюарт]] — Антыфат, адзін са спадарожнікаў Адысея
* [[Шон Эйверы]] — Лаадам, адзін са спадарожнікаў Адысея
* Энтані Малінары — [[Перымед]], адзін са спадарожнікаў Адысея
* Стывен Мёрфі — [[Фемій]], адзін са спадарожнікаў Адысея
* Іэн Каселберы — [[Долій (міфалогія)|Долій]], адзін са спадарожнікаў Адысея
* [[Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот]] — [[Бард (Сярэднявечча)|бард]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2026/film/news/the-odyssey-travis-scott-christopher-nolan-1236640716/|title=‘The Odyssey’: Travis Scott Appears in New TV Trailer for Christopher Nolan’s Epic|lang=en-US|first=Jack|last=Dunn|website=[[Variety]]|date=2026-01-26|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;
* [[Рафі Гаўран]] — траянец
* [[Шайла Фернандэс]] — траянец
* [[Джэймс Рэмар]] — [[Тыресій]], сляпы [[прарок]] [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільнага свету Грэцыі]]
* Кейт Фаглі — [[Эўрыклея]], служанка Адысея і Пенелопы
* [[Нік Тарабей]]
* {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}} — слуга Менелая
* {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}
* Браян Вернел — [[Ір (жабрак)|Ір]], жабрак на Ітацы
{{калонкі/канец}}

== Вытворчасць ==
=== Распрацоўка і падбор акцёраў ===
[[Файл:ChrisNolanBFI150224 (11 of 12) (53531857591) (cropped).jpg|thumb|upright=0.75|«Адысея» — другі праект сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]], зняты пад эгідай [[Universal Pictures]]]]
Пасля атрымання ў сакавіку 2024 года прэмій «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшы рэжысёр]]» за фільм «[[Опенгеймер (фільм)|Опенгеймер]]» (2023) [[Крыстафер Нолан]] пачаў пісаць сцэнарый да свайго наступнага праекта&lt;ref name=&quot;VarietyMar2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BelloniMar2024&quot; /&gt;. У кастрычніку таго ж года з'явілася інфармацыя, што ён распрацоўвае свой новы фільм для кампаніі [[Universal Pictures]], якая выпусціла ў пракат «Опенгеймера». Было пацверджана, што Нолан напіша сцэнарый і спрадзюсуе фільм разам са сваёй жонкай [[Эма Томас|Эмай Томас]] за пасярэдніцтвам кампаніі [[Syncopy Films|Syncopy]]. [[Мэт Дэйман]], які здымаўся ў Нолана ў карцінах «Опенгеймер» і «[[Інтэрстэлар]]» (2014), вёў перамовы аб тым, каб сыграць адну з роляў, а здымкі былі запланаваны на пачатак 2025 года. У адрозненне ад «Опенгеймера», набытага «Universal» на аўкцыёне, дадзены праект ад пачатку і да канца створаны пад кіраўніцтвам студыі, якая прызначыла дату выхаду на 17 ліпеня 2026 года&lt;ref name=&quot;DevelopmentRevealTHR&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DevelopmentRevealDeadline&quot; /&gt;.

Падрабязнасці сюжэту стужкі былі раскрыты не адразу, што адрознівала яе ад папярэдніх работ Нолана і выклікала мноства спекуляцый. Хадзілі чуткі, што гэта будзе гістарычны фільм пра вампіраў, перазапуск экшн-трылера «[[Блакітны гром]]» (1983)&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|50}}&lt;ref name=&quot;Pattinson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Theron&quot; /&gt; або адаптацыя брытанскага шпіёнскага серыяла «[[Вязень (тэлесерыял, 1967)|Вязень]]» (1967—1968), якую Нолан хацеў зняць яшчэ ў 2009 годзе&lt;ref name=&quot;VarietyMar2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DevelopmentRevealTHR&quot; /&gt;, але ўсе яны былі абвергнуты&lt;ref name=&quot;Pattinson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Theron&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DevelopmentRevealTHR&quot; /&gt;. Пазней у тым жа месяцы пацвердзілася інфармацыя пра ўдзел Дэймана, а да акцёрскага складу далучыўся [[Том Холанд]]&lt;ref name=&quot;Holland&quot; /&gt;. У лістападзе далучыліся [[Эн Хэтэўэй]] і [[Роберт Пацінсан]], якія раней працавалі з Ноланам&lt;ref name=&quot;HathawayZendaya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pattinson&quot; /&gt;, а таксама [[Зендая]]&lt;ref name=&quot;HathawayZendaya&quot; /&gt;, [[Люпита Ніёнга]]&lt;ref name=&quot;Nyong'o&quot; /&gt; і [[Шарліз Тэрон]]&lt;ref name=&quot;Theron&quot; /&gt;. Дэйману, Холанду, Хэтэўэй і Пацінсану дасталіся галоўныя ролі, а Ніёнга і Зендаі — другасныя&lt;ref name=&quot;Pattinson&quot; /&gt;.

У снежні 2024 года кампанія «Universal» абвясціла, што новы фільм Нолана будзе называцца «Адысея» і стане экранізацыяй [[Адысея|аднайменнай]] [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] [[Эпас|эпічнай]] паэмы [[Гамер]]а. Студыя апісвала праект як «міфічны эпічны баявік», які будзе здымацца па ўсім свеце&lt;ref name=&quot;TheOdysseyAnnounceDeadline&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TheOdysseyAnnounceTHR&quot; /&gt;. Раней Нолан павінен быў здымаць для «[[Warner Bros. Pictures]]» фільм «[[Троя (фільм)|Троя]]» (2004), заснаваны на паэме «[[Іліяда]]», сюжэт якой разгортваецца да «Адысеі». «Трою» ў выніку паставіў [[Вольфганг Петэрсен]], а Нолану ў якасці «суцяшальнага прызу» прапанавалі зняць фільм «[[Бэтмен: Пачатак]]» (2005)&lt;ref name=&quot;NolanTroyConfirm&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NolanTroy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NolanTroyGoyer&quot; /&gt;. Меркаваны бюджэт «Адысеі» склаў $ 250 млн, што зрабіла яе найдаражэйшай карцінай у [[Фільмаграфія Крыстафера Нолана|кар'еры пастаноўшчыка]]&lt;ref name=&quot;Budget&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TeaserLeakTHR&quot; /&gt;. Нолан і Томас назвалі «Адысею» «фундаментальнай» гісторыяй, у якой прысутнічаюць элементы такіх жанраў, як жахі, містыка, рамантыка і трылер&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|59}}&lt;ref name=&quot;Empire2MillionFilm&quot; /&gt;. На стварэнне фільма рэжысёра натхнілі навеяныя [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі Старажытнай Грэцыі]] праекты, якія ён глядзеў у дзяцінстве, у прыватнасці стужкі [[Рэй Харыхаўзен|Рэя Харыхаўзена]]&lt;ref name=&quot;Empire2MillionFilm&quot; /&gt;. Мастаком-пастаноўшчыкам стала [[Рут Дэ Ёнг]], а за дызайн касцюмаў адказвала {{iw|Элен Мірожнік|Элен Мірожнік||Ellen Mirojnick}}; яны абедзве працавалі з Ноланам над «Опенгеймерам»&lt;ref name=&quot;FavignanaFilming&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DeJong&quot; /&gt;.

{{Урэзка
| выраўноўванне       = right
| шырыня             = 250px
| Змест         = Помніцца, калі мне было пяць ці шэсць гадоў, я ў школе глядзеў спектакль пра Уліса [лацінскі варыянт [[Адысей|Адысея]]], у якім гралі старэйшакласнікі. Я памятаю [[Сірэны|сірэн]], як яго прывязвалі да мачты і гэтак далей. Па-мойму, такая гісторыя ёсць у кожнага з нас. А калі пачынаеш разбіраць і адаптоўваць тэкст арыгіналу, разумееш, што ўсе іншыя фільмы — у тым ліку і тыя, над якімі працаваў я, — усе яны паходзяць ад «Адысеі». [[Эма Томас]]] лепш за ўсё апісала праект, калі мы пра яго абвясцілі: фундаментальная гісторыя.
| Подпіс           = Крыстафер Нолан пра тое, як ён у раннім узросце зацікавіўся «Адысеяй» і як яна паўплывала на яго папярэднія работы&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|50}}
| арыгінал           = I remember seeing a school play of Ulysses [''the Latin variant of Odysseus''] when I was five or six years old. The older kids were doing it. I remember the Sirens and him being strapped to the mast and things like that. I think it's in all of us, really. And when you start to break down the text and adapt it, you find that all of these other films – and all the films I've worked on – you know, they're all from The Odyssey. Emma [Thomas] said it best when we first announced the project: it's foundational.
| мова арыгіналу     = en
}}

Пазней да праекту далучыліся як іншыя акцёры, якія ўжо працавалі з Ноланам, — [[Бені Сафдзі]]&lt;ref name=&quot;Safdie&quot; /&gt;, [[Эліят Пейдж]], [[Хімеш Патэль]], [[Біл Ірвін]]&lt;ref name=&quot;Jan2025Castings&quot; /&gt;, [[Джош Сцюарт]]&lt;ref name=&quot;Stewart&quot; /&gt;, Энтані Малінары&lt;ref name=&quot;Molinari&quot; /&gt; і [[Джэймс Рэмар]]&lt;ref name=&quot;Remar&quot; /&gt;, — так і тыя, хто здымаўся ў яго ўпершыню, — [[Джон Бернтал]]&lt;ref name=&quot;Bernthal&quot; /&gt;, [[Джон Легуізама]]&lt;ref name=&quot;Leguizamo&quot; /&gt;, [[Саманта Мортан]]&lt;ref name=&quot;Jan2025Castings&quot; /&gt;, [[Джэсі Гарсія]], [[Уіл Юн Лі]]&lt;ref name=&quot;GarciaLee&quot; /&gt;, [[Рафі Гаўран]], [[Шайла Фернандэс]]&lt;ref name=&quot;GavronFernandez&quot; /&gt;, [[Мія Гот]]&lt;ref name=&quot;Goth&quot; /&gt;, [[Коры Хокінс]]&lt;ref name=&quot;Hawkins&quot; /&gt;, [[Нік Тарабей]], Джымі Гансалес, {{iw|Морыс Компці|Морыс Компці|en|Maurice Compte}}&lt;ref name=&quot;TarabayGonzalesCompte&quot; /&gt;, {{iw|Майкл Уламіс|Майкл Уламіс|en|Michael Vlamis}}, [[Іда Голдберг]]&lt;ref name=&quot;VlamisGoldberg&quot; /&gt;, [[Раян Херст]]&lt;ref name=&quot;Hurst&quot; /&gt; і [[Джован Адэпа]]&lt;ref name=&quot;IcelandFilming&quot; /&gt;. У акцёрскім складзе таксама быў [[Косма Джарвіс]]&lt;ref name=&quot;Jarvis&quot; /&gt;, але яму давялося пакінуць праект праз шчыльны графік, і яго ролю аддалі [[Логан Маршал-Грын|Логану Маршалу-Грыну]]&lt;ref name=&quot;Marshall-Green&quot; /&gt;. Паводле акцёра [[Скіт Ульрых|Скіта Ульрыха]], ён і яшчэ два чалавекі ў пачатку лютага беспаспяхова праходзілі пробы на ролі ў фільме&lt;ref name=&quot;Ulrich&quot; /&gt;. У сярэдзіне лютага «Universal» пацвердзіла, што Дэйман сыграе [[Адысей|Адысея]]. Незадоўга да гэтага хадзілі чуткі, што героя сыграе Холанд&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook&quot; /&gt;; пазней было пацверджана, што яму дасталася роля [[Тэлемах]]а, сына Адысея&lt;ref name=&quot;TeaserTrailer&quot; /&gt;.

=== Здымкі ===
[[Здымачны перыяд]] доўжыўся з 25 лютага па 8 жніўня 2025 года&lt;ref name=&quot;MoroccoFilmingStart&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FilmingWrap&quot; /&gt; і праходзіў у розных краінах, у тым ліку ў Марока, Грэцыі, Італіі, Ісландыі і Шатландыі&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}. Аператарам стаў даўні калега Нолана [[Хойтэ ван Хойтэма]]&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook&quot; /&gt;. Хаця Нолан выкарыстоўваў камеры [[IMAX]] [[Шырокафарматны кінематограф|з кінаплёнкай шырынёй 70 мм]] яшчэ з часоў фільма «[[Цёмны рыцар]]» (2008), «Адысея» — першы яго праект, цалкам зняты на IMAX-камеры, як на новыя, лягчэйшыя і менш шумныя, так і на тыя, што існавалі раней&lt;ref name=&quot;TheOdysseyAnnounceTHR&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMAXFilmCamerasTHR&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMAXFilmCamerasCollider&quot; /&gt;. Для здымак было выкарыстана больш за 610 км плёнкі&lt;ref name=&quot;Empire2MillionFilm&quot; /&gt;. Здымкі праходзілі пад рабочай назвай «Гісторыя Чарлі» ({{lang-en|Charlie’s Tale}})&lt;ref name=&quot;IcelandProductionReimpursed&quot; /&gt; і завяршыліся на дзевяць дзён раней за прызначаны тэрмін&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|56}}.

Першыя сцэны былі зняты ў канцы лютага ў ксары [[Айт-Бен-Хаду]] на паўночны захад ад [[Варзазат]]а, Марока&lt;ref name=&quot;MoroccoFilmingStart&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|56—57}}. У гэтых сцэнах паказаны канец [[Траянская вайна|Траянской вайны]], які папярэднічае асноўнаму сюжэту «Адысеі»&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|56—57}}&lt;ref name=&quot;DakhlaFilming&quot; /&gt;. Знаходзячыся ў Марока, здымачная група таксама працавала ў [[Эс-Сувейра|Эс-Сувейры]] і [[Маракеш]]ы&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseBloomberg&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseTheTimes&quot; /&gt;. З 10 па 21 сакавіка здымкі адбываліся ў [[Месінія (перыферыйная адзінка)|Месініі]], перыферыйнай адзінцы [[Пелапанес (акруга)|Пелапанеса]], а менавіта ў [[Пілас]]е, [[Крэпасць Мадон|крэпасці Мадон]], на пляжы Алміралакас у Іялаве, у пячоры Нестара на пляжы [[Вайдакілья]] (там здымаліся сцэны з цыклопам [[Паліфем]]ам), а таксама на месцы археалагічных раскопак у [[Акракарынф]]е&lt;ref name=&quot;PylosFilming&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PylosFilming2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GreeceFilming&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MesseniaCornithFilming&quot; /&gt;. Працуючы ў Грэцыі, здымачная група супрацоўнічала з мясцовым аддзяленнем студыі «Faliro House Productions»&lt;ref name=&quot;GreeceFilming&quot; /&gt; і пасля трох тыдняў працы атрымала [[Рабат (скідка)|рабат]] у памеры 40 %&lt;ref name=&quot;GreeceProductionRebate&quot; /&gt;.

К 27 сакавіка здымачная група адправілася на [[Эгадскія астравы]] ля заходняга ўзбярэжжа [[Сіцылія|Сіцыліі]], Італія, — яны, верагодна, сталі ў фільме месцам, у паэме вядомым як «казіны востраў»&lt;ref name=&quot;FilmingLocations&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FavignanaFilming&quot; /&gt;. З 15 красавіка па 15 мая ў раёне [[Ліпарскія астравы|Ліпарскіх астравоў]] адбыліся здымкі на вадзе — астравы Ліпары, [[Басілуца]] і [[Вулкана]] паслужылі правобразам для міфічнага вострава Эолія. На здымкі ў гэтых месцах былі накладзены пэўныя абмежаванні ў адпаведнасці з [[Муніцыпальнае права|муніцыпальным правам]]&lt;ref name=&quot;AeolianIslandsFilming&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FilmingLocations&quot; /&gt;. Здымачная група выкарыстала найдаўжэйшы сучасны [[langskip|карабль]] [[Вікінгі|вікінгаў]] {{iw|Draken Harald Hårfagre}}, якім кіравалі акцёры, што сыгралі таварышаў Адысея&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}. У пачатку мая частка здымак прайшла ў павільёне ў Лос-Анджэлесе — гэта адзіны раз, калі для гэтага фільма што-небудзь здымалася ў студыйных дэкарацыях&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}&lt;ref name=&quot;LosAngelesFilming&quot; /&gt;, — а ў пачатку чэрвеня — у [[Замак Фінлейтэр|замку Фінлейтэр]] у акрузе [[Моры (акруга, Шатландыя)|Моры]], Шатландыя&lt;ref name=&quot;ScotlandFilming&quot; /&gt;. У другой палавіне месяца здымачная група адправілася ў аддаленыя рэгіёны Ісландыі, сярод якіх былі порт [[Ландэяхёбн]], гара {{iw|Х'ёрлейфсхёфдзі|||Hjörleifshöfði}}, рака [[Маркарфлёўт]] і паўвостраў [[Снайфельснес]]&lt;ref name=&quot;IcelandFilming&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IcelandProductionReimpursed&quot; /&gt; (у асноўным там здымаліся сцэны ў [[Замагільны свет у старажытнагрэчаскай міфалогіі|замагільным свеце]])&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}, а пасля вярнулася ў Шатландыю, каб правесці здымкі ў порце горада Бакі і на зацішным пляжы Санісайд каля вёскі [[Кален (Шатландыя)|Кален]]. З 3 па 16 ліпеня здымкі праходзілі ў калбінскім лесе, а затым здымачная група зноў прыехала ў замак Фінлейтэр, дзе прабыла да 25 ліпеня&lt;ref name=&quot;ScotlandFilmingContinued&quot; /&gt;. Тэрон здымалася ў сваіх сцэнах у апошнія два тыдні ліпеня&lt;ref name=&quot;TheronJun2025&quot; /&gt;.

[[Файл:Désert de Dakhla (dunes blanches).jpg|thumb|upright=0.95|Некаторыя сцэны былі зняты на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў Заходняй Сахары, што выклікала некаторую крытыку]]

З 17 па 22 ліпеня прайшлі здымкі сцэн з удзелам Дэймана і Зендаі на Белай дзюне ля горада [[Дахла (Заходняя Сахара)|Дахла]] ў [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]]&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingStart&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DakhlaFilming&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseGuardian&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseIndependent&quot; /&gt;, які з 1975 года знаходзіцца [[Паўднёвыя правінцыі Марока|пад кантролем Марока]]&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseForbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseIndependent&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseTheTimes&quot; /&gt;. Фронт [[Палісарыё]] — прызнаны ААН прадстаўнік народа [[сахараві]] ў Заходняй Сахары — асудзіў рашэнне здымаць фільм у дадзеным рэгіёне, назваўшы яго «абяленнем [мараканскага] каланіялізму» і «парушэннем міжнароднага права і этычных стандартаў культурнай і мастацкай дзейнасці»&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseBloomberg&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseTheTimes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment&quot; /&gt;. Арганізатары {{iw|Міжнародны кінафестываль у Сахары|Міжнароднага кінафестываля ў Сахары||Sahara International Film Festival}} таксама раскрытыкавалі гэтае рашэнне, заявіўшы, што здымачная група, працуючы ў такіх месцах, «несвядома і ненаўмысна» здымае з Марока адказнасць за інтэрвенцыю на дадзенай тэрыторыі і рэпрэсіі ў дачыненні да сахараві&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseIndependent&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseGuardian&quot; /&gt;. Арганізатары заклікалі спыніць здымкі, але на той час увесь патрэбны матэрыял ужо быў зняты&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseIndependent&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseGuardian&quot; /&gt;. У той жа час {{iw|Мараканскі кінематаграфічны цэнтр|||Moroccan Cinematographic Center}} назваў «Адысею» важным для прасоўвання мараканскай кінаіндустрыі праектам і адзначыў, што гэта першы буйны амерыканскі фільм, зняты на падкантрольнай дзяржаве тэрыторыі&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseBloomberg&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseTheTimes&quot; /&gt;. Арганізатары кінафестываля неўзабаве выпусцілі заяву, у якой заклікалі «Нолана, &quot;Universal Pictures&quot; і іншых публічна прызнаць няправільным рашэнне здымкі сцэн у Дахле і не ўключаць іх у фільм &quot;Адысея&quot; альбо запытаць у законных прадстаўнікоў народа сахараві — паўнапраўных уладальнікаў зямлі, на якой быў зняты фільм, — згоды на іх уключэнне». Гэтую заяву падпісалі і падтрымалі многія значныя дзеячы, у тым ліку іспанскія акцёры [[Карлас Бардэм|Карлас]] і [[Хаўер Бардэм|Хаўер Бардэмы]], [[Луіс Тасар]], {{iw|Караліна Юстэ|Караліна Юстэ||Carolina Yuste}} і [[Хуан Дыега Бота]], іспанскія кінематаграфісты {{iw|Радрыга Сарагоен|Радрыга Сарагоен||Rodrigo Sorogoyen}} і [[Ісіяр Бальяін]], а таксама сахарская праваабаронніца {{iw|Элгалія Джымі|Элгалія Джымі||Elghalia Djimi}}&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingResponseElDiario&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingResponseRollingStone&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingResponseFiSahara&quot; /&gt;. Здымкі таксама праходзілі на [[Мальта|Мальце]]&lt;ref name=&quot;FilmingWrap&quot; /&gt;, у Вялікабрытаніі і Ірландыі&lt;ref name=&quot;FilmingLocations&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Molinari&quot; /&gt;. Пад канец вытворчасці здымачная група вярнулася ў Лос-Анджэлес&lt;ref name=&quot;FilmingWrap&quot; /&gt;.

=== Завяршэнне вытворчасці ===
У канцы 2025 года з'явілася інфармацыя пра тое, што Хэтэўэй сыграла [[Пенелопа|Пенелопу]], Зендая — [[Афіна|Афіну]], Пацінсан — [[Антыной (сын Еўпіфа)|Антыноя]], Бернтал — [[Менелай|Менелая]]&lt;ref name=&quot;CharacterFirstLooks&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|50}}, Сафдзі — [[Агамемнан]]а&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryTelegraph&quot; /&gt;, Патэль — [[Еўрылох]]а&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;, Легуізама — [[Еўмей|Еўмея]]&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot; /&gt;{{rp|55}}, Гот — [[Меланфо (дачка Долія)|Меланфо]]&lt;ref name=&quot;CharacterFirstLooks&quot; /&gt;, а Гансалес — Кефея&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot; /&gt;. За графіку адказваюць студыі [[DNEG]] і {{iw|Wētā Workshop}}&lt;ref name=&quot;DNEG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WētāWorkshop&quot; /&gt;. З даўніх калег Нолана над фільмам працуюць супервайзер візуальных эфектаў {{iw|Эндру Джэксан (супервайзер візуальных эфектаў)|Эндру Джэксан||Andrew Jackson (visual effects)}}&lt;ref name=&quot;DNEG&quot; /&gt;, рэжысёр мантажу [[Джэніфер Лейм]]&lt;ref name=&quot;Lame&quot; /&gt; і кампазітар [[Людвіг Ёрансан]]&lt;ref name=&quot;Göransson&quot; /&gt;.

== Рэкламная кампанія ==
У сярэдзіне лютага «Universal Pictures» апублікавала прома-фота з Дэйманам у вобразе Адысея&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook&quot; /&gt;. Джэн Жуно ў водгуку для часопіса «[[People]]» назвала позу, у якой стаіць Дэйман, «змрочнай» і «застрашальнай»&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookPeople&quot; /&gt;, а Крыстафер Марк з сайта «The Playlist» назваў вобраз героя «манкім». Праз уласцівыя «Адысеі» фантастычныя элементы ён дапусціў, што ў гэтым фільме будзе больш камп'ютарнай графікі, чым у папярэдніх праектах Нолана&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookTP&quot; /&gt;. Некаторыя гісторыкі ўказалі на гістарычныя недакладнасці ў касцюме, які носіць акцёр (асаблівую ўвагу звярнулі на [[карынфскі шлем]] з чырвоным плюмажам), спасылаючыся на тое, якія даспехі герой насіў у часы падзей «Адысеі» і як яны апісаны ў «Іліядзе»&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookResponses&quot; /&gt;. Аглядальнік [[/Film]] Джэрэмі Ватай назваў вобраз «версіяй старажтынагрэчаскага строя, папулярызаванай безліччу фільмаў», і, хаця, паводле Ватая, выява не дала ніякіх падрабязнасцей пра падыход Нолана да зыходнага матэрыялу, адзначыў, што будзе рады паглядзець фільм&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook/Film&quot; /&gt;. Джо Джордж у нататцы для «[[Den of Geek]]» таксама звярнуў увагу на гістарычныя недакладнасці, але палічыў, што Нолан аддае даніну павагі карцінам [[Новы Галівуд|Новага Галівуду]], такім як «[[Трыста спартанцаў (фільм, 1962)|Трыста спартанцаў]]» (1962) і «[[Ясон і арганаўты]]» (1963). Аўтар адзначыў, што «рашэнне [рэжысёра] схіліцца ў бок старога Галівуду напоперак гістарычнай дакладнасці можа кагосьці здзівіць», але ён уключыў у свой новы праект элементы фільмаў, якія паўплывалі на яго мінулыя работы, зрабіўшы іх «арыгінальнымі і актуальнымі»&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookDoG&quot; /&gt;.

У ліпені 2025 года, за год да прэм'еры «Адысеі», перад сеансамі фільма «[[Свет юрскага перыяда: Адраджэнне]]» дэманстраваўся 70-секундны тызер-трэйлер з удзелам персанажаў Холанда і Бернтала&lt;ref name=&quot;TeaserTrailer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TeaserLeakVariety&quot; /&gt;; неўзабаве экранны запіс роліка трапіў у сеціва&lt;ref name=&quot;TeaserLeakTHR&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TeaserLeakVariety&quot; /&gt;. Аглядальніца «[[Vanity Fair]]» Элеа Гіеміна-Баўэр адзначыла, што тызер рэкламуе «Адысею» «праз намёкі і сціслы мантаж»&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerVF&quot; /&gt;, а журналістка «[[Collider]]» Ханна Хант звярнула ўвагу на фінальную сцэну роліка, у якой Адысей без памяці плыве па акіяне&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerCollider&quot; /&gt;. Грэг Эванс з «[[The Independent]]» напісаў, што гледачы сутыкнуліся з завышанымі чаканнямі і, убачыўшы трэйлер, упалі «ў шаленства»&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerIndependent&quot; /&gt;; паводле аглядальніка «{{iw|Men’s Journal|||Men's Journal}}» Раяна Брыта, такая рэакцыя цалкам апраўданая. Ён адзначыў, што «злавесная атмасфера» роліка абяцае «ўрэчаіснены міф» і што ў ім больш гавораць пра Адысея, чым паказваюць яго самога&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerMJ&quot; /&gt;. Рык Стывенсан з «/Film» напісаў, што ролік працягвае традыцыю Нолана ствараць тызеры, якія дэманструюць настрой фільма без паглыблення ў дэталі сюжэту, але пры гэтым палічыў яго «досыць змястоўным» адносна аналагічных тызераў да іншых праектаў Нолана&lt;ref name=&quot;TeaserTrailer/Film&quot; /&gt;. Эрык Каін («[[Forbes]]») і Эстэр Цукерман («[[The New York Times]]») былі не ў захапленні ад таго, што брытанскія акцёры, якія граюць грэкаў, размаўляюць з амерыканскім акцэнтам. Каіна занепакоілі «прыглушаныя» і «сухія» колеры, а Цукерман палічыў, што тызер «не хоча распавядаць занадта шмат пра погляд Нолана на гамераўскую сагу»&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerNYT&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerForbes&quot; /&gt;.

12 снежня перад сеансамі фільмаў «[[Бітва за бітвай]]» і «[[Грэшнікі (фільм, 2025)|Грэшнікі]]» ў IMAX на 70-мм плёнцы дэманстраваўся шасціхвілінны пралог да фільма; з 19 снежня яго паказваюць перад аналагічнымі сеансамі стужкі «[[Аватар: Полымя і попел]]»&lt;ref name=&quot;Dec2025PrologueTrailer&quot; /&gt;. У пралогу паказаны [[Траянскі конь]] і заканчэнне [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. Аглядальнік «[[Variety]]» Дэніел Д’Адарыё пахваліў урывак, палічыўшы, што Нолан «не страціў свайго таленту тонка спалучаць розныя падзеі — хаос вайны і дакладнасць механізмаў брамы Троі — і прапрацоўваць персанажаў, якія ўдзельнічаюць у гэтых падзеях. Можна сказаць, што клапатліва напісаны сюжэт унутры вялікай драмы — гэта таксама своеасаблівы траянскі конь»&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryVariety&quot; /&gt;. Цім Робі ў водгуку для «[[The Daily Telegraph]]» назваў хуткі тэмп урыўка «гонкай з часам у духу Нолана» і параўнаў пачуццё «ўдушальнай клаўстрафобіі» ў персанажаў унутры Траянскага каня са сцэнамі з перакуленымі суднамі з фільма «[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]» (2017). Ён апісаў пралог як шматабяцальны, але які прайграе ўступнай сцэне з «Цёмнага рыцара»&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryTelegraph&quot; /&gt;. Том Бейкан з «[[ComicBook.com]]» пахваліў Нолана за «неверагодную здольнасць ствараць адчуванне маштабу» і аператарскую работу. Паводле Бейкана, настолькі «ўражвальныя» сцэны дазволяць «Адысеі» стаць «адным з найпрыгажэйшых фільмаў 2026 года»&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryCB&quot; /&gt;. Журналіст {{iw|Джэф Снайдэр|Джэф Снайдэр||Jeff Sneider}} назваў урывак «неверагодным», пахваліўшы інтэнсіўную музыку Ёрансана і аператарскую работу ван Хойтэмы&lt;ref name=&quot;PrologueCommentarySneider&quot; /&gt;.

Перад стандартнымі сеансамі «Полымя і попелу» дэманстраваўся паўнавартасны трэйлер «Адысеі»&lt;ref name=&quot;Dec2025PrologueTrailer&quot; /&gt;, які 22 снежня выйшаў у сеціве&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerUSAToday&quot; /&gt;. Кейт Эрбланд з «[[IndieWire]]» была ўражана тым, як ролік «робіць упор на ўласцівую гэтай самой адысеі драму і боль, на страшэнныя смерці і лідарскія якасці галоўнага героя»&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerIW&quot; /&gt;. Мірэя Мулор і Нік Стэніфард з «[[Total Film]]» таксама былі ўражаны трэйлерам, які ўключаў некаторыя кадры з пралогу і прапаноўваў больш інфармацыі пра фільм у параўнанні з папярэднімі промаматэрыяламі&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerTF&quot; /&gt;. Журналіст «[[Empire (часопіс)|Empire]]» Бен Трэвіс заўважыў, што трэйлер засяроджаны на «мокрых і дзікіх кадрах, гіганцкім размаху і Траянскім кані», а не на акцёрах другога плану — Пацінсане, Зендаі, Ніёнга і Тэрон, — якіх у папярэдніх роліках не было&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerEmpire&quot; /&gt;. Паводле аглядальніцы «[[Hindustan Times]]» Суміі Срываставы, ролік прапануе «маленькія, у асноўным эмбіентныя ўрыўкі з сюжэту»&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerHT&quot; /&gt;. Эдвард Сегара з «[[USA Today]]» адзначыў «трывожны» мантаж і назваў Адысея і Пенелопу «няшчаснымі закаханымі» накшталт [[Рамэа Мантэкі|Рамэа]] і [[Джульета Капулеці|Джульеты]]&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerUSAToday&quot; /&gt;, а журналістка «[[Vulture]]» Фрэн Хепфнер ахарактарызавала іх як «адну з найпрывабнейшых пар у фільмаграфіі Нолана», звярнуўшы ўвагу на спробы Адысея вярнуцца дадому да сям'і&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerVulture&quot; /&gt;. Эймі Харт з «[[Polygon]]» не спадабалася сціснутая выява ў анлайн-версіі; паводле Харт, гэта і ёсць прычына, з якой Нолан вырашыў спярша паказаць трэйлер у кінатэатрах&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerPolygon&quot; /&gt;. Аглядальнік «[[Gizmodo]]» Жэрмен Люсье разгледзеў тызер-постар, які выйшаў у той жа час, з выявай пазалочанага [[пазваночнік]]а на шлеме Адысея, што, паводле Люсье, стварае «яскравы кантраст» з першай выявай касцюма персанажа. Дадаванне пазваночніка ён палічыў увасабленнем сілы і характару Адысея, роўна як і адказам Нолана на крытыку, звязаную з гістарычнымі недакладнасцямі&lt;ref name=&quot;TeaserPosterGizmodo&quot; /&gt;. Паводле фірмы аналітыкі даных у сферы забаў «WaveMetrix», за першыя 24 гадзіны ролік сабраў агулам 121,4 млн праглядаў у сацыяльных сетках «[[TikTok]]» (27 %), «[[YouTube]]» (26 %), «[[Facebook]]» (21 %), «[[Instagram]]» (18 %) і «[[X (сацыяльная сетка)|X]]» (10 %), стаўшы восьмым самым праглядаемым трэйлерам 2025 года і пераўзышоўшы паказчыкі трэйлера да фільма «Universal» «[[Злая. Частка 2]]» (113 млн) за аналагічны перыяд&lt;ref name=&quot;TrailerViews&quot; /&gt;.

== Прэм'ера ==
«[[Universal Pictures]]» выпусціў фільм «Адысея» ў амерыканскі пракат 17 ліпеня 2026 года. Карціна дэманструецца ў [[IMAX]]&lt;ref name=&quot;TheOdysseyAnnounceTHR&quot; /&gt;, [[Шырокафарматны кінематограф#IMAX|IMAX з 70-мм кінаплёнкай]]&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesTHR&quot; /&gt; і іншых прэміяльных фарматах&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesDeadline&quot; /&gt;. 17 ліпеня 2025 года, за год да прэм'еры фільма, у продаж паступілі квіткі на некалькі паказаў у IMAX на 70-мм плёнцы, што было ўспрынята як нечаканы ход з боку буйнога дыстрыб'ютара&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesTHR&quot; /&gt;. Квіткі на некаторыя з гэтых сеансаў былі распрададзены на працягу 12 гадзін пасля пачатку продажаў&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesTHR&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesDeadline&quot; /&gt;.

== Успрыняцце ==
=== Крытыка ===
«Адысея» атрымала высокія ацэнкі крытыкаў. На [[Агрэгатар рэцэнзій|сайце-агрэгатары]] рэцэнзій «[[Rotten Tomatoes]]» рэйтынг фільма складае 95 % на аснове 370 рэцэнзій з сярэдняй ацэнкай 8,7/10 і мае «сертыфікат свежасці»&lt;ref name=&quot;RT&quot; /&gt;. Рэйтынг фільма на сайце-агрэгатары «[[Metacritic]]» складае 89 балаў са 100 магчымых на падставе 60 аглядаў крытыкаў, што адпавядае «ўсеагульнаму прызнанню»&lt;ref name=&quot;MT&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы|refs=

&lt;ref name=&quot;DevelopmentRevealDeadline&quot;&gt;{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan Sets Next Movie At Universal In Imax For Summer 2026 With Matt Damon Eyed To Star |url=https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008234636/https://deadline.com/2024/10/christopher-nolan-new-movie-matt-damon-release-date-1236099940/ |archive-date=2024-10-08 |access-date=2024-10-09 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DevelopmentRevealTHR&quot;&gt;{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=2024-10-08 |title=Christopher Nolan's Next Movie Lands at Universal With Matt Damon in Talks to Star |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009010815/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-next-movie-lands-at-universal-1235617025/ |archive-date=2024-10-09 |access-date=2024-10-08 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Holland&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-10-21 |title=Tom Holland to Star in Christopher Nolan's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/tom-holland-to-star-in-christopher-nolan-next-film-1236040294/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HathawayZendaya&quot;&gt;{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-08 |title=Anne Hathaway And Zendaya To Star In Christopher Nolan's Next Film |url=https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108200727/https://deadline.com/2024/11/christopher-nolan-next-movie-zendaya-anne-hathaway-1236167055/ |archive-date=2024-11-08 |access-date=2024-11-08 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Nyong'o&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-12 |title=Lupita Nyong'o to Star in Christopher Nolan's Latest Film (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112222410/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/lupita-nyongo-christopher-nolan-film-exclusive-1236060118/ |archive-date=2024-11-12 |access-date=2024-11-12 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Pattinson&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2024-11-20 |title=Robert Pattinson Reteaming With Christopher Nolan for ''Oppenheimer'' Filmmaker's Latest Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241121001659/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/robert-pattinson-reteaming-christopher-nolan-next-film-1236068184/ |archive-date=2024-11-21 |access-date=2024-11-20 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Theron&quot;&gt;{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2024-11-25 |title=Charlize Theron Latest Addition To A-List Ensemble Of Christopher Nolan's Next Movie Universal |url=https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125231642/https://deadline.com/2024/11/charlize-theron-christopher-nolan-next-movie-1236187150/ |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-25 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TheronRoleUpdate&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Chuba |first=Kirsten |date=2026-04-15 |title=Christopher Nolan Debuts Epic New Footage From 'The Odyssey', Including Trojan Horse Sequence |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416005318/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-new-footage-the-odyssey-1236565170/ |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-04-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TheOdysseyAnnounceDeadline&quot;&gt;{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Film Is An Adaptation Of Homer's ''The Odyssey'', Universal Reveals |url=https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223222535/https://deadline.com/2024/12/christopher-nolan-the-odyssey-confirmed-directors-new-film-universal-1236241340/ |archive-date=2024-12-23 |access-date=2024-12-23 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TheOdysseyAnnounceTHR&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2024-12-23 |title=Christopher Nolan's Next Movie Revealed as ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001909/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-adapting-the-odyssey-1236093332/ |archive-date=2024-12-24 |access-date=2024-12-24 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Budget&quot;&gt;{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2025-01-10 |title=25 Surefire, 100 Percent Probable Hollywood Predictions for 2025 (Part 2) |url=https://puck.news/25-surefire-100-percent-probable-2025-hollywood-predictions-part-2/ |url-access=subscription |url-status=live |website=Puck |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Bernthal&quot;&gt;{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2025-01-22 |title=Christopher Nolan's New ''Odyssey'' Movie Adds Jon Bernthal To Cast |url=https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122180332/https://deadline.com/2025/01/christopher-nolan-the-odyssey-movie-jon-bernthal-1236262954/ |archive-date=2025-01-22 |access-date=2025-01-22 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FilmingLocations&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-01-27 |title=Christopher Nolan Set to Shoot Part of ''The Odyssey'' on Sicilian 'Goat Island', Where Odysseus Landed (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127144519/https://variety.com/2025/film/global/christopher-nolan-odyssey-shoot-sicily-1236287028/ |archive-date=2025-01-27 |access-date=2025-01-27 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Safdie&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-01-29 |title=Benny Safdie Reuniting with Christopher Nolan for ''The Odyssey'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129203515/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/benny-safdie-reuniting-with-christopher-nolan-the-odyssey-1236121609/ |archive-date=2025-01-29 |access-date=2025-01-29 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Leguizamo&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-01-30 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds John Leguizamo |url=https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131041818/https://variety.com/2025/film/news/john-leguizamo-the-odyssey-christopher-nolan-1236292024/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-30 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jan2025Castings&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Couch |first=Aaron |date=2025-01-31 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Rounds Out Cast with Elliot Page, Himesh Patel |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250131230604/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-elliot-page-himesh-patel-1236123901/ |archive-date=2025-01-31 |access-date=2025-01-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GarciaLee&quot;&gt;{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-10 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Casts Jesse Garcia &amp; Will Yun Lee |url=https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210175704/https://deadline.com/2025/02/christopher-nolan-the-odyssey-jesse-garcia-will-yun-lee-1236282119/ |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-02-10 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GavronFernandez&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stephan |first=Katcy |date=2025-02-14 |title=Rafi Gavron and Shiloh Fernandez Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Ensemble (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214190527/https://variety.com/2025/film/news/rafi-gavron-shiloh-fernandez-the-odyssey-christopher-nolan-1236307465/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Goth&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Dunn |first=Jack |date=2025-02-14 |title=Mia Goth Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212242/https://variety.com/2025/film/news/mia-goth-christopher-nolan-the-odyssey-1236293892/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hawkins&quot;&gt;{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-14 |title=Corey Hawkins Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214212343/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-corey-hawkins-christopher-nolan-1236289906/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TarabayGonzalesCompte&quot;&gt;{{Cite web |last=Cordero |first=Rosy |date=2025-02-14 |title=Nick Tarabay, Jimmy Gonzales &amp; Maurice Compte Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214232446/https://deadline.com/2025/02/nick-tarabay-jimmy-gonzales-maurice-compte-the-odyssey-1236290047/ |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-02-14 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook&quot;&gt;{{Cite web |last=Chitwood |first=Adam |date=2025-02-17 |title=Matt Damon Is Odysseus in First Look at Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217162736/https://www.thewrap.com/matt-damon-odysseus-christopher-nolan-the-odyssey-image/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2025-02-17 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;VlamisGoldberg&quot;&gt;{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=2025-02-18 |title=Michael Vlamis &amp; Iddo Goldberg Latest To Join Christopher Nolan's ''The Odyssey'' At Universal |url=https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223335/https://deadline.com/2025/02/the-odyssey-movie-adds-michael-vlamis-iddo-goldberg-1236293990/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-02-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GreeceFilming&quot;&gt;{{Cite news |last=&lt;!--Newsroom--&gt; |date=2025-02-20 |title=Christopher Nolan heading to Peloponnese with A-list cast for ''The Odyssey'' |url=https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220112625/https://www.ekathimerini.com/culture/1262171/christopher-nolan-heading-to-peloponnese-with-a-list-cast-for-the-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-02-20 |access-date=2025-03-04 |newspaper=«[[Катимерини]]» |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MoroccoFilmingStart&quot;&gt;{{Cite news |last=Goyal |first=Samarth |date=2025-02-25 |title=First photos from the shooting of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' go viral online; See pics |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304170717/https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/first-photos-from-the-shooting-of-christopher-nolans-the-odyssey-go-viral-online-see-pics-101740486357425.html |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jarvis&quot;&gt;{{Cite web |last1=Wiseman |first1=Andreas |last2=Kroll |first2=Justin |date=2025-03-04 |title=''Shōgun'' Star Cosmo Jarvis Joins Christopher Nolan's ''The Odyssey'' With Filming Underway In Morocco |url=https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304165634/https://deadline.com/2025/03/shogun-star-cosmo-jarvis-joins-christopher-nolans-the-odyssey-with-filming-underway-in-morocco-1236310317/ |archive-date=2025-03-04 |access-date=2025-03-04 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Stewart&quot;&gt;{{Cite news |last=Isabell |first=Rachel |date=2025-03-19 |title=Webster County native Josh Stewart cast in ''The Odyssey'' |url=https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html |url-status=dead |access-date=2025-08-25 |newspaper=Webster Echo |lang=en |archive-date=7 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107194426/https://www.wvecho.com/news/webster-county-native-josh-stewart-cast-in-the-odyssey/article_59c50e18-0073-11f0-a13c-1ff81c774771.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hurst&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=2025-03-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Adds ''Sons of Anarchy'' Actor Ryan Hurst |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250314185453/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-adds-ryan-hurst-1236163312/ |archive-date=2025-03-14 |access-date=2025-03-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Ulrich&quot;&gt;{{Cite web |last=Lapin-Bertone |first=Joshua |date=2025-02-07 |title=''Scream''{{'s}} Skeet Ulrich was in talks for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' movie, but just learned he didn't get the part |url=https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210082654/https://www.thepopverse.com/movies-chris-nolan-odyssey-scream-skeet-ulrich-audition |archive-date=2025-02-10 |access-date=2025-03-16 |website=Popverse |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MesseniaCornithFilming&quot;&gt;{{Cite web |last=Giannopoulos |first=Bill |date=2025-03-08 |title=Filming of ''Odyssey'' Finally Begins in Ancient Corinth (photos) |url=https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309181530/https://greekcitytimes.com/2025/03/08/filming-of-odyssey-finally-begins-in-ancient-corinth-photos/ |archive-date=2025-03-09 |access-date=2025-03-31 |website=Greek City Times |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FavignanaFilming&quot;&gt;{{Cite news |date=2025-03-27 |title=Zendaya's first look on the ''The Odyssey'' set features bridal-style costume as filming begins |url=https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327111121/https://tribune.com.pk/story/2536751/zendayas-first-look-on-the-the-odyssey-set-features-bridal-style-costume-as-filming-begins |archive-date=2025-03-27 |access-date=2025-03-31 |newspaper=The Express Tribune |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookResponses&quot;&gt;Источники с комментариями относительно костюма Одиссея:
* {{Cite magazine |last=Miller |first=Liz Shannon |date=2025-02-18 |title=History Nerds Are Already Nitpicking Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218223903/https://consequence.net/2025/02/christopher-nolan-odyssey-photo-historians/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2025-04-14 |magazine=[[Consequence]] |ref=none |lang=en}}
* {{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-02-19 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' immediately called out for glaring historical inaccuracy |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219072032/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-b2700636.html |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-14 |newspaper=[[The Independent]] |ref=none |lang=en}}
* {{Cite web |last=Goslin |first=Austen |date=2025-02-19 |title=The first image from Christopher Nolan's ''Odyssey'' movie isn't historically accurate, and that's fine |url=https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219153840/https://www.polygon.com/news/525433/christopher-nolan-odyssey-matt-damon-historical-accuracy-still-good |archive-date=2025-02-19 |website=[[Polygon]] |ref=none |lang=en}}
* {{Cite magazine |last=West |first=Amy |date=2025-02-19 |title=Move over, Ridley Scott: Christopher Nolan's ''The Odyssey'' is the latest film criticized for poor historical accuracy following first look |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219124756/https://www.gamesradar.com/entertainment/drama-movies/move-over-ridley-scott-christopher-nolans-the-odyssey-is-the-latest-film-criticized-for-poor-historical-accuracy-following-first-look/ |archive-date=2025-02-19 |access-date=2025-04-19 |magazine=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |ref=none |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Molinari&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Minton |first=Matt |date=2025-07-03 |title=Everything We Know About Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707232521/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-the-odyssey-cast-release-date-1236260285/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Göransson&quot;&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Lou |date=2025-04-15 |title=&quot;We're recreating the devil's music&quot;: composer Ludwig Göransson on ''Sinners'' |url=https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428014231/https://www.bfi.org.uk/interviews/were-recreating-devils-music-composer-ludwig-goransson-sinners/ |archive-date=2025-04-28 |access-date=2025-04-29 |publisher=[[Британский институт кино]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LosAngelesFilming&quot;&gt;{{Cite web |last=Johnson |first=Ted |date=2025-05-04 |title=Donald Trump Says He's Pursuing 100% Tariffs On Movies Produced Outside U.S., Calling Runaway Production &quot;A National Security Threat&quot; |url=https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504233702/https://deadline.com/2025/05/trump-movie-tariffs-hollywood-1236384980/ |archive-date=2025-05-04 |access-date=2025-05-05 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PylosFilming&quot;&gt;{{Cite web |last=&lt;!--GTP editing team--&gt; |date=2025-03-10 |title=Peloponnese: Production Begins for Hollywood Film ''The Odyssey'' in Pylos |url=https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311125947/https://news.gtp.gr/2025/03/10/peloponnese-production-begins-for-hollywood-film-the-odyssey-in-pylos/ |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-05-07 |website=Greek Travel Pages |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PylosFilming2&quot;&gt;{{Cite web |last=Tangonan |first=EJ |date=2025-03-13 |title=Get a peek at Jon Bernthal and Tom Holland on the set of Christopher Nolan's ''The Odyssey'' in behind-the-scenes photos |url=https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313134938/https://www.joblo.com/odyssey-set-pics/ |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-05-07 |website=JoBlo.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IMAXFilmCamerasTHR&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Roxborough |first=Scott |date=2025-05-15 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Will Be the First Blockbuster Shot Entirely on Imax Film Cameras |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515165452/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/nolan-odyssey-first-blockbuster-to-only-use-imax-cameras-1236217925/ |archive-date=2025-05-15 |access-date=2025-05-15 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IMAXFilmCamerasCollider&quot;&gt;{{Cite web |last1=Jones |first1=Tamera |last2=Weintraub |first2=Steven |date=2025-05-16 |title=&quot;Something Has Clearly Happened&quot;: IMAX Is Looking to Expand Technology, Locations, and Laser Upgrades In the Wake of Christopher Nolan &amp; ''Sinners'' Success [Exclusive] |url=https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518164706/https://collider.com/imax-christopher-nolan-sinners-richard-gelfond-expansions-upgrades/ |archive-date=2025-05-18 |access-date=2025-05-18 |website=[[Collider]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GreeceProductionRebate&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Vourlias |first=Christopher |date=2025-05-17 |title=''The Odyssey'', ''Maria'' Filming Location Greece Hits Troubled Waters Over Ongoing Delays With 40% Cash Rebate |url=https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519224851/https://variety.com/2025/film/global/the-odyssey-greece-delays-cash-rebate-1236400655/ |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-19 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NolanTroy&quot;&gt;{{Cite web |last=Finke |first=Nikki |date=2013-06-21 |title=2nd Update: Warner Bros Shake-Up – Jeff Robinov Quitting Movie Studio After No New Contract Offered And Kevin Tsujihara's War Of Silence; Sue Kroll, Dan Fellman, And Greg Silverman May Become Triumvirate |url=http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831054123/http://deadline.com/2013/06/yet-another-warner-bros-shake-up-jeff-robinov-quitting-movie-studio-after-no-new-contract-offered-and-kevin-tsujiharas-war-of-silence-sue-kroll-dan-fellman-greg-silverman-may-lead-as-triumvira-521215/ |archive-date=2014-08-31 |access-date=2025-06-18 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NolanTroyGoyer&quot;&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Ryan |date=2025-06-16 |title=The Greek Mythology Movie Christopher Nolan Almost Directed Before ''The Odyssey'' |url=https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250618031152/https://www.slashfilm.com/1888064/christopher-nolan-greek-mythology-movie-before-the-odyssey-troy/ |archive-date=2025-06-18 |access-date=2025-06-18 |website=[[Slashfilm|/Film]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IcelandFilming&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Chapman |first=Michael |date=2025-06-16 |title=Christopher Nolan Returns to Iceland to Film ''The Odyssey'' |url=https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701184637/https://www.icelandreview.com/news/christopher-nolan-returns-to-iceland-to-film-the-odyssey/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-06-18 |magazine=Iceland Review |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TheronJun2025&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Davids |first=Brian |date=2025-07-01 |title=Charlize Theron Talks Potential ''The Old Guard'' Trilogy, ''The Odyssey'' and a ''Mad Max: Fury Road'' Making-of Movie |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701232509/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/charlize-theron-old-guard-trilogy-odyssey-1236304226/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScotlandFilming&quot;&gt;{{Cite news |last=Harrison |first=Jody |date=2025-06-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' starts filming at Findlater Castle |url=https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250609163727/https://www.heraldscotland.com/news/25226296.christopher-nolans-odyssey-starts-filming-findlater-castle/ |archive-date=2025-06-09 |access-date=2025-07-07 |newspaper=The Herald |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScotlandFilmingContinued&quot;&gt;{{Cite news |last=Williams |first=Craig |date=2025-06-30 |title=Behind the scenes at ''The Odyssey'' film set in Scotland |url=https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250630192107/https://www.heraldscotland.com/news/25278675.look-behind-scenes-odyssey-film-set-scotland/ |archive-date=2025-06-30 |access-date=2025-07-02 |newspaper=The Herald |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Marshall-Green&quot;&gt;{{Cite web |last=Wiseman |first=Andreas |date=2025-07-07 |title=Cosmo Jarvis Pulls Out Of Christopher Nolan's ''The Odyssey''; ''Shogūn'' Star Replaced By Logan Marshall-Green |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250707181850/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-cosmo-jarvis-leaves-cast-1236450845/ |archive-date=2025-07-07 |access-date=2025-07-07 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;VarietyMar2024&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Siegel |first=Tatiana |date=2024-03-12 |title=Christopher Nolan's Final ''Oppenheimer'' Payday Close to $100 Million (Exclusive) |url=https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312140048/https://variety.com/2024/film/news/christopher-nolan-oppenheimer-pay-1235938430/ |archive-date=2024-03-12 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BelloniMar2024&quot;&gt;{{Cite news |last=Belloni |first=Matthew |date=2024-03-12 |title=What I'm Hearing: Oscars Inanity, Lourd's Shadow Party &amp; Langley's Big Year |url=https://puck.news/newsletter_content/what-im-hearing-oscars-inanity-lourds-shadow-party-langleys-big-year-2/ |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-07-07 |website=Puck |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailer&quot;&gt;{{Cite web |last=Fuster |first=Jeremy |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Trailer Is Playing Only in Theaters |url=https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703162320/https://www.thewrap.com/the-odyssey-trailer-in-theaters-christopher-nolan/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-07-07 |website=[[TheWrap]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserLeakTHR&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Hibberd |first=James |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's Epic ''The Odyssey'' Teaser Trailer Leaks Online |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701194055/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-1236303733/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-01 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserLeakVariety&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Moreau |first=Jordan |date=2025-07-01 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Teaser Leaks Online Amid Theatrical Rollout: Here's What Happens in the First Footage |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701204933/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-odyssey-teaser-leaks-online-first-footage-1236445352/ |archive-date=2025-07-01 |access-date=2025-07-07 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesTHR&quot;&gt;{{Cite magazine |last=McClintock |first=Pamela |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Sells Out in Imax 70MM a Year Ahead of Film's Release |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718003925/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-sells-out-year-early-1236319117/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IMAX70mmPresalesDeadline&quot;&gt;{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-07-17 |title=''The Odyssey'' 70MM Imax Tickets Selling Out For Regal &amp; AMC, But Seats Still Available |url=https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718020940/https://deadline.com/2025/07/the-odyssey-advance-tickets-sell-out-1236461851/ |archive-date=2025-07-18 |access-date=2025-07-31 |website=[[Deadline Hollywood]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AeolianIslandsFilming&quot;&gt;Источники, рассказывающие о местах съёмок на Липарских островах:
* {{Cite web |last=Hughes |first=Rebecca Ann |date=2025-02-06 |title=Volcanic drama and tuna feasts: Why you should visit ''The Odyssey''’s Italian island filming locations |url=https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212012427/https://www.euronews.com/travel/2025/02/06/volcanic-drama-and-tuna-feasts-why-you-should-visit-the-odysseys-italian-island-filming-lo |archive-date=2025-02-12 |access-date=2025-07-15 |website=[[Euronews]] |ref=none |lang=en}}
* {{Cite web |date=2025-04-15 |title=''The Odyssey'': da oggi vietato navigare a meno di 300 metri nelle aree di Pietra del Bagno e Basiluzzo |url=https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416070109/https://www.giornaledilipari.it/the-odyssey-da-oggi-vietato-navigare-a-meno-di-300-metri-nelle-aree-di-pietra-del-bagno-e-basiluzzo/ |archive-date=2025-04-16 |access-date=2025-07-31 |website=Giornale di Lipari |lang=it}}
* {{Cite web |last=Penna |first=Denise |date=2025-04-24 |title=''The Odyssey'' in Sicily: the filming locations of the new movie by Christopher Nolan |url=https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619211747/https://www.visititaly.eu/places-and-tours/odyssey-sicily-filming-locations-movie-christopher-nolan |archive-date=2025-06-19 |access-date=2025-07-15 |website=Visit Italy |ref=none |lang=en}}
* {{Cite web |last=Webster |first=Andrew |date=2025-04-24 |title=Christopher Nolan's New Film ''The Odyssey'' is Being Filmed in Aeolian Islands |url=https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731021548/https://4filming.com/nolans-the-odyssey-is-being-filmed-in-aeolian-islands/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-15 |website=4Filming |ref=none |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingStart&quot;&gt;{{Cite web |last=Masaiti |first=Amira El |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan shoots ''The Odyssey'' with Matt Damon, Zendaya in Morocco's Dakhla |url=https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731161825/https://en.hespress.com/116014-christopher-nolan-shoots-the-odyssey-with-matt-damon-zendaya-in-moroccos-dakhla.html |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-21 |website=Hespress |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DakhlaFilming&quot;&gt;{{Cite news |date=2025-07-22 |title=Hollywood au Sahara: Dakhla, la nouvelle muse d'hollywood |trans-title=Голливуд в Сахаре: Дахла, новая голливудская муза |url=https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250731162911/https://www.laverite.ma/hollywood-au-sahara-dakhla-la-nouvelle-muse-dhollywood/ |archive-date=2025-07-31 |access-date=2025-07-29 |newspaper=La Vérité |lang=fr}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseGuardian&quot;&gt;{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan criticised for filming in occupied Western Sahara city |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023211/https://www.theguardian.com/world/2025/jul/28/christopher-nolan-criticised-for-filming-in-occupied-western-sahara-city |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-07-28 |newspaper=[[The Guardian]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseIndependent&quot;&gt;{{Cite news |last=Parkel |first=Inga |date=2025-07-30 |title=Christopher Nolan urged to suspend filming ''The Odyssey'' in occupied Western Sahara |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250802023315/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/christopher-nolan-odyssey-western-sahara-b2798542.html |archive-date=2025-08-02 |access-date=2025-08-01 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseForbes&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Courts Controversy For Shooting In Disputed African Territory |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250803030724/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/07/28/christopher-nolans-odyssey-courts-controversy-for-shooting-in-disputed-african-territory/ |archive-date=2025-08-03 |access-date=2025-07-29 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseBloomberg&quot;&gt;{{Cite news |last=Karam |first=Souhail |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Wades Into African Territorial Dispute |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-07-27/the-odyssey-nolan-s-250-million-greek-epic-wades-into-african-land-dispute |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2025-08-04 |publisher=Bloomberg News |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseTheTimes&quot;&gt;{{Cite news |last=Wilkinson |first=Isambard |date=2025-07-28 |title=Christopher Nolan accused of 'colonialism' over ''Odyssey'' filming |url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/christopher-nolan-the-odyssey-colonialism-ffws35cdc |url-status=live |newspaper=[[The Times]] |location=[[Мадрыд]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DahklaFilmingResponseSahrawiGovernment&quot;&gt;{{Cite press release |title=Sahrawi Government condemns attempt to film in occupied Dakhla, deems it violation of international law and cultural ethics |date=2025-07-18 |publisher=Sahara Press Service |location=Шахид Эль-Хафед |url=https://spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |last1=Selma |first1=Moussa |access-date=2025-07-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720222942/https://www.spsrasd.info/en/2025/07/20/10882.html |archive-date=2025-07-20 |publication-date=2025-07-20 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingResponseElDiario&quot;&gt;{{Cite news |last=&lt;!--elDiario.es Culture--&gt; |date=2025-08-04 |title=Rodrigo Sorogoyen, Icíar Bollaín, Javier Bardem y más artistas, contra el rodaje de ''La Odisea'' de Nolan en el Sáhara Occidental |trans-title=Родриго Сорогойен, Исиар Больяин, Хавьер Бардем и другие артисты против съёмок «Одиссеи» Нолана в Западной Сахаре |url=https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825224516/https://www.eldiario.es/cultura/cine/rodrigo-sorogoyen-iciar-bollain-javier-bardem-artistas-rodaje-odisea-nolan-sahara_1_12513941.html |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-06 |newspaper=elDiario.es |lang=es}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingResponseRollingStone&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Strefezza |first=Sebastián |date=2025-08-05 |title=Javier Bardem, Sorogoyen y más artistas en contra del rodaje de ''La Odisea'' |trans-title=Хавьер Бардем, Сорогойен и другие артисты против съёмок фильма «Одиссея» |url=https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806194525/https://es.rollingstone.com/javier-bardem-sorogoyen-y-mas-artistas-en-contra-del-rodaje-de-la-odisea/ |archive-date=2025-08-06 |access-date=2025-08-25 |magazine=[[Rolling Stone|Rolling Stone en Español]] |lang=es}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DakhlaFilmingResponseFiSahara&quot;&gt;{{Cite press release |title=Over One Hundred Artists, Journalists, Activists and Human Rights Defenders Sign on to FiSahara's Statement Against ''The Odyssey'' Shoot in Occupied Western Sahara |date=2025-08-04 |publisher=Международный кинофестиваль в Сахаре |url=https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |last=&lt;!--Prensa FiSahara--&gt; |access-date=2025-08-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807011458/https://festivalsahara.org/en/news/the-odyssey-manifesto/ |archive-date=2025-08-07 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FilmingWrap&quot;&gt;{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=2025-08-08 |title=Nolan's ''The Odyssey'' Wraps Filming |url=https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825235809/https://www.darkhorizons.com/nolans-the-odyssey-wraps-filming/ |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=Dark Horizons |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DNEG&quot;&gt;{{Cite web |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' |url=https://www.dneg.com/our-work/the-odyssey |url-status=live |access-date=2025-08-26 |publisher=[[DNEG]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lame&quot;&gt;{{Cite magazine |date=2025-07-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Breaks New Ground: 70MM IMAX Tickets Available Now for 2026 Release |url=https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721033749/https://www.motionpictures.org/2025/07/christopher-nolans-the-odyssey-breaks-new-ground-70mm-imax-tickets-available-now-for-2026-release/ |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025-10-26 |magazine=The Credits |publisher=[[Ассоциация кинокомпаний]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Empire2MillionFilm&quot;&gt;{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-13 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Is The Epic To End All Epics: 'We Shot Over 2 Million Feet Of Film' |url=https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113223255/https://www.empireonline.com/movies/news/christopher-nolan-the-odyssey-epic-to-end-all-epics-cn-exclusive/ |archive-date=2025-11-13 |access-date=2025-11-13 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IcelandProductionReimpursed&quot;&gt;{{Cite web |last=Adam |first=Darren |date=2025-09-30 |title=Nearly ISK 900 million reimbursed to Nolan Odysseus epic |url=https://www.ruv.is/english/2025-09-30-nearly-isk-900-million-reimbursed-to-nolan-odysseus-epic-454874 |url-status=live |access-date=2025-11-13 |publisher=[[RÚV]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CharacterFirstLooks&quot;&gt;{{Cite web |last=Travis |first=Ben |date=2025-11-14 |title=''The Odyssey'': First Looks At Tom Holland, Anne Hathaway And Mia Goth In Christopher Nolan's Epic |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114161655/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-firstlooks-at-tom-holland-anne-hathaway-and-mia-goth-and-tom-holland-in-christopher-nolans-epic-cno/ |archive-date=2025-11-14 |access-date=2025-11-14 |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Remar&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Gardner |first=Chris |date=2025-11-14 |title=James Remar Is Still Thinking About Christopher Nolan Standing for 12 Hours on ''The Odyssey'' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115032722/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/christopher-nolan-odyssey-movie-james-remar-cast-1236427738/ |archive-date=2025-11-15 |access-date=2025-11-14 |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerForbes&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kain |first=Erik |date=2025-07-02 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Trailer Leaks Online and It Looks Pretty Bad |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703100644/https://www.forbes.com/sites/erikkain/2025/07/02/christopher-nolans-the-odyssey-trailer-leaks-online-and-it-looks-pretty-bad/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerCollider&quot;&gt;{{Cite web |last=Hunt |first=Hannah |date=2025-07-02 |title=Tom Holland Confronts Jon Bernthal in ''The Odyssey''{{'s}} Epic First Trailer, Setting up Christopher Nolan's Vision of the Iconic Legend |url=https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703084834/https://collider.com/the-odyssey-trailer-breakdown-christopher-nolan-tom-holland-jon-bernthal/ |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |website=[[Collider]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerVF&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Guilleminault-Bauer |first=Eléa |date=2025-07-03 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'': Everything We Know |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703150428/https://www.vanityfair.com/hollywood/story/christopher-nolan-odyssey-trailer-leak |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=[[Vanity Fair]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerIndependent&quot;&gt;{{Cite news |last=Evans |first=Greg |date=2025-07-03 |title=Teaser trailer for Christopher Nolan's ''The Odyssey'' leaks online |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703082652/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/news/the-odyssey-christopher-nolan-teaser-trailer-leak-b2781647.html |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The Independent]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerNYT&quot;&gt;{{Cite news |last=Zuckerman |first=Esther |date=2025-07-02 |title=''The Odyssey'' Teaser is in Theaters. We Took a Look |url=https://www.nytimes.com/2025/07/02/movies/the-odyssey-teaser.html |url-access=limited |url-status=live |access-date=2025-11-15 |newspaper=[[The New York Times]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailerMJ&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Britt |first=Ryan |date=2025-07-02 |title=I Saw the Theater-Only ''Odyssey'' Trailer and It Proves This Film Is Worth the Hype |url=https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703050520/https://www.mensjournal.com/entertainment/the-odyssey-trailer-theater-only-synopsis-matt-damon |archive-date=2025-07-03 |access-date=2025-11-15 |magazine=Men’s Journal |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TeaserTrailer/Film&quot;&gt;{{Cite web |last=Stevenson |first=Rick |date=2025-07-01 |title=''The Odyssey'' Teaser Trailer Continues a Christopher Nolan Trend (For Better or Worse) |url=https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702075152/https://www.slashfilm.com/1901048/the-odyssey-teaser-trailer-christopher-nolan-trend/ |archive-date=2025-07-02 |access-date=2025-11-15 |website=[[/Film]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;EmpireCoverStoryJan2026&quot;&gt;{{Cite magazine |last=de Semlyen |first=Nick |date=2025-11-20 |publication-date=2026-01 |title=Bringing it Home |url=https://www.greatmagazines.co.uk/empire-january-2026 |url-access=subscription |access-date=2025-11-20 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |location=Великобритания |pages=48–59 |issue=448 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DeJong&quot;&gt;{{Cite web |title=Ruth De Jong |url=https://adg.org/directory/1678-ruth-de-jong/ |url-status=live |access-date=2025-11-21 |publisher=Гильдия художников-постановщиков США |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NolanTroyConfirm&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Sharf |first=Zack |date=2025-11-21 |title=Christopher Nolan Was Hired to Direct ''Troy'' More Than 20 Years Before ''The Odyssey''; He Says the Studio Backtracked and Offered ''Batman Begins'' as 'Consolation Prize' |url=https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122064513/https://variety.com/2025/film/news/christopher-nolan-hired-troy-director-the-odyssey-1236588697/ |archive-date=2025-11-22 |access-date=2025-11-22 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025PrologueTrailer&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=2025-12-09 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' to Release Six-Minute Prologue in Theaters at 70mm Imax Screenings  |url=https://variety.com/2025/film/box-office/the-odyssey-prologue-theaters-imax-screenings-1236604700/ |url-status=live |access-date=2025-12-10 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryVariety&quot;&gt;{{Cite magazine |last=D'Addario |first=Daniel |date=2025-12-12 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Imax Prologue Shows Matt Damon Emerging From the Trojan Horse and an Epic Battle Beginning |url=https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212190133/https://variety.com/2025/film/news/the-odyssey-prologue-matt-damon-trojan-horse-christopher-nolan-1236607580/ |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |magazine=[[Variety]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PrologueCommentarySneider&quot;&gt;{{Cite web |last=Sneider |first=Jeff |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' Prologue: Christopher Nolan and Composer Ludwig Göransson Have Done It Again |url=https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212205713/https://www.theinsneider.com/p/odyssey-prologue-leaks-online-christopher-nolan-matt-damon-trojan-horse-golden-globes-analysis |archive-date=2025-12-12 |access-date=2025-12-12 |website=The InSneider |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;EWDec2025&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Hull |first=Gerrard |date=2025-12-16 |title=Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland are a family divided in new ''The Odyssey'' images (exclusive) |url=https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216205236/https://ew.com/the-odyssey-exclusive-images-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-11857321 |archive-date=2025-12-16 |access-date=2025-12-16 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryTelegraph&quot;&gt;{{Cite news |last=Robey |first=Tim |date=2025-12-12 |title=I've seen Christopher Nolan's secretive ''Odyssey'' trailer. It teases one battle after another |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219012222/https://www.telegraph.co.uk/films/2025/12/12/christopher-nolan-odyssey-trailer/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PrologueCommentaryCB&quot;&gt;{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=2025-12-12 |title=''The Odyssey'' New Footage Description: Here's What's in the 6-Minute IMAX Prologue (&amp; How To Watch It) |url=https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219031251/https://comicbook.com/movies/news/the-odyssey-new-footage-description-heres-whats-in-the-6-minute-imax-prologue-how-to-watch-it/ |archive-date=2025-12-19 |access-date=2025-12-18 |website=[[ComicBook.com]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;WētāWorkshop&quot;&gt;{{Cite Instagram |last=Wētā Workshop |user=wetaworkshop |postid=DSbW9CMiMx_ |date=2025-12-18 |title=A film by Christopher Nolan. In theatres July 17. |access-date=2026-01-04 |link=https://www.instagram.com/p/DSbW9CMiMx_/ |url-status=live |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLook/Film&quot;&gt;{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=2025-02-17 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Reveals First Look At Matt Damon As Odysseus |url=https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183945/https://www.slashfilm.com/1791606/christopher-nolan-the-odyssey-matt-damon-first-look/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=[[/Film]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookDoG&quot;&gt;{{Cite web |last=George |first=Joe |date=2025-02-18 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' First Look Is More Classic Hollywood Than Homer |url=https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218170450/https://www.denofgeek.com/movies/christopher-nolan-odyssey-first-look/ |archive-date=2025-02-18 |access-date=2026-01-04 |website=[[Den of Geek]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerIW&quot;&gt;{{Cite web |last=Erbland |first=Kate |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' Trailer: Christopher Nolan Brings the Ultimate Epic to the Big Screen |url=https://www.indiewire.com/news/trailers/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-1235169171/ |url-status=live |access-date=2026-01-04 |website=[[IndieWire]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerUSAToday&quot;&gt;{{Cite news |last=Segarra |first=Edward |date=2025-12-22 |title=Matt Damon and Anne Hathaway are star-crossed lovers in ''The Odyssey'' |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251225173029/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2025/12/22/the-odyssey-trailer-matt-damon-anne-hathaway-christopher-nolan/87887261007/ |archive-date=2025-12-25 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[USA Today]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerVulture&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Hoepfner |first=Fran |date=2025-12-22 |title=Odysseus Is Christopher Nolan's Latest Sad Dad |url=https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222165927/https://www.vulture.com/article/christopher-nolan-the-odyssey-trailer.html |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Vulture]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerHT&quot;&gt;{{Cite news |first=Soumya |last=Srivastava |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan returns with Matt Damon, Anne Hathaway, Tom Holland and the greatest epic |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224005317/https://www.hindustantimes.com/entertainment/hollywood/the-odyssey-trailer-christopher-nolan-returns-with-matt-damon-anne-hathaway-tom-holland-and-the-greatest-epic-101766413221322.html |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-04 |newspaper=[[Hindustan Times]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookPeople&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Juneau |first=Jen |date=2025-02-17 |title=See Matt Damon as Odysseus in Epic First Photo from Christopher Nolan's ''The Odyssey'' Movie |url=https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217172019/https://people.com/matt-damon-the-odyssey-first-look-christopher-nolan-11681006 |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[People]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DamonOdysseusFirstLookTP&quot;&gt;{{Cite web |last=Marc |first=Christopher |date=2025-02-17 |title=''The Odyssey'': First-Look At Matt Damon In Christopher Nolan Epic |url=https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250217183347/https://theplaylist.net/first-look-matt-damon-christopher-nolan-the-odyssey-20250217/ |archive-date=2025-02-17 |access-date=2026-01-04 |website=The Playlist |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TrailerViews&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Murray |first=Conor |date=2025-12-23 |title=Christopher Nolan's ''Odyssey'' Trailer Earns 121.4 Million Views In First 24 Hours—Doubles ''Oppenheimer'' |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223202204/https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/12/23/christopher-nolans-odyssey-trailer-earns-1214-million-views-in-first-24-hours-doubles-oppenheimer/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-04 |magazine=[[Forbes]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerPolygon&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Aimee |date=2025-12-22 |title=Watch Christopher Nolan's ''The Odyssey trailer'' the way it wasn't meant to be seen |url=https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224102044/https://www.polygon.com/christopher-nolan-the-odyssey-trailer-matt-damon-2026/ |archive-date=2025-12-24 |access-date=2026-01-05 |website=[[Polygon]]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerTF&quot;&gt;{{Cite web |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Staniforth |first2=Nick |date=2025-12-22 |title=Christopher Nolan's ''The Odyssey'' unleashes a brand new trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223235522/https://www.gamesradar.com/entertainment/action-movies/the-first-trailer-for-christopher-nolans-the-odyssey-teases-matt-damons-mythical-journey-in-next-summers-biggest-movie/ |archive-date=2025-12-23 |access-date=2026-01-05 |website=[[Total Film]] |publisher=[[GamesRadar+]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Dec2025TrailerEmpire&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=2025-12-22 |title=''The Odyssey'' trailer: Christopher Nolan epic sends Matt Damon on a long journey home |url=https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222160326/https://www.empireonline.com/movies/news/the-odyssey-trailer-matt-damon-christopher-nolan-epic/ |archive-date=2025-12-22 |access-date=2026-01-05 |magazine=[[Empire (журнал)|Empire]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;TimeCoverStory&quot;&gt;{{cite magazine |last=Dockterman |first=Eliana |date=2026-05-12 |title=Inside ''The Odyssey'', Christopher Nolan's Most Epic Movie Yet |url=https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512121954/https://time.com/article/2026/05/12/christopher-nolan-odyssey-interview/ |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |magazine=[[Time]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TeaserPosterGizmodo&quot;&gt;{{Cite web |last=Lussier |first=Germain |date=2025-12-18 |title=The New ''Odyssey'' Poster Throws a Bone to All Those Armor Complaints |url=https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218203551/https://gizmodo.com/new-odyssey-poster-christopher-nolan-greek-armor-2000701416 |archive-date=2025-12-18 |access-date=2026-01-05 |website=[[Gizmodo]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RT&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_odyssey_2026 |title=The Odyssey (2026) |website=[[Rotten Tomatoes]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MT&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/the-odyssey-2026/ |title=The Odyssey Reviews |website=[[Metacritic]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт|https://www.odysseymovie.com/|фільма|lang=en}}
{{ВС}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}}

[[Катэгорыя:Фільмы Крыстафера Нолана]]
[[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2026 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Старажытную Грэцыю]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Людвіг Ёрансан]]
[[Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі 2026 года]]
[[Катэгорыя:Адысея]]</text>
      <sha1>aljug5enqqjl6n1xy1e6q530mewkza0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускае кавальства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812006</id>
    <revision>
      <id>5189770</id>
      <parentid>5187421</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX стагоддзе */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140166" sha1="epi3d01a5u21ija1rpb5kgjwkwxtqz9" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===
У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>epi3d01a5u21ija1rpb5kgjwkwxtqz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189771</id>
      <parentid>5189770</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI стагоддзе */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141511" sha1="lf2vbyrvlretj6xapycghj820fvw44b" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>lf2vbyrvlretj6xapycghj820fvw44b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189783</id>
      <parentid>5189771</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142338" sha1="92ibly0za79r0t22i77xdayo2x8ec3l" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі нашчадкавымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы ў Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]].

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>92ibly0za79r0t22i77xdayo2x8ec3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189788</id>
      <parentid>5189783</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5189788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142340" sha1="7ayen8h8bixj0sgrtl74pawz0eejwn4" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі нашчадкавымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]].

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>7ayen8h8bixj0sgrtl74pawz0eejwn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189789</id>
      <parentid>5189788</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5189789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142338" sha1="8auxyjz7lygu86bvz4ldcuhc5pv09vp" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]].

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>8auxyjz7lygu86bvz4ldcuhc5pv09vp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189793</id>
      <parentid>5189789</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладкаванне кузні */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143629" sha1="ewl3tx96ab5hjp6kel6f5evy7rd7iio" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]].

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>ewl3tx96ab5hjp6kel6f5evy7rd7iio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189796</id>
      <parentid>5189793</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144100" sha1="te0a4bn5elhzkm3sgjkbic7wtnl2z1y" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>te0a4bn5elhzkm3sgjkbic7wtnl2z1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189799</id>
      <parentid>5189796</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладкаванне кузні */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145233" sha1="hvkwnot0aj7n0hx789p6kh6d1exoap9" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>hvkwnot0aj7n0hx789p6kh6d1exoap9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189801</id>
      <parentid>5189799</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладкаванне кузні */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145912" sha1="jkb6adw5la87hwc4flqslake3yf1t66" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>jkb6adw5la87hwc4flqslake3yf1t66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189803</id>
      <parentid>5189801</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладкаванне кузні */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147166" sha1="hpkkx3m5duikqgbcr9in1z7fj5r3wv7" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі {{нп3|горан||uk|Горно}} (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>hpkkx3m5duikqgbcr9in1z7fj5r3wv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189806</id>
      <parentid>5189803</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прылады і інструменты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147305" sha1="kpmi3xf8srw8kf74frqn0whwp76dwo3" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі {{нп3|горан||uk|Горно}} (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* {{нп3|Мяхі (тэхніка)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} — прылада для надзімання паветра
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>kpmi3xf8srw8kf74frqn0whwp76dwo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189810</id>
      <parentid>5189806</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладкаванне кузні */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147702" sha1="42ri1iahd99o37qnal6lc4quqab7eh5" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць.

Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане {{нп3|Мяхі (тэхніка)|мех|ru|Мехи (техника)}} і {{нп3|горан||uk|Горно}}, на пярэднім — дубовая калода з {{нп3|Кавадла|кавадлам|ru|Наковальня}}]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі {{нп3|горан||uk|Горно}} (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* {{нп3|Мяхі (тэхніка)|Мяхі|ru|Мехи (техника)}} — прылада для надзімання паветра
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>42ri1iahd99o37qnal6lc4quqab7eh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юдзіцкія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812337</id>
    <revision>
      <id>5189695</id>
      <parentid>5180680</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="i08bup31nko1l064w9slu8ed44gh7ha" xml:space="preserve">{{Род
 | Герб = Herb Radwan.svg
 | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]»
}}

'''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]].

== Паходжанне ==
Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, у 1551 годзе атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]].&lt;ref&gt;Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241&lt;/ref&gt; Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Стары Крыўск|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча ў 17-18 стагоддзях. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя.&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}&lt;/ref&gt;

== Прадстаўнікі ==
* [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670)
* [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі]] (? — 1701)
* [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719—1797)
* [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780)
* [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? — пасля 1702)
* [[Міхал Юдзіцкі]] (1700—1758)
* [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677)
* [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (? — 1908)
* [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}

[[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]]</text>
      <sha1>i08bup31nko1l064w9slu8ed44gh7ha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189726</id>
      <parentid>5189695</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3054" sha1="rt94ehyf3v474hjbtziiegxbva32dvu" xml:space="preserve">{{Род
 | Герб = Herb Radwan.svg
 | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]»
}}

'''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]].

== Паходжанне ==
Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, у 1551 годзе атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]].&lt;ref&gt;Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241&lt;/ref&gt; Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Стары Крыўск|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі пануючае становішча ў 17-18 стагоддзях. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя.&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}&lt;/ref&gt;

== Прадстаўнікі ==
* [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670)
* [[Валерыян Станіслаў Юдзіцкі]] (1620 — 1673)
* [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677)
* [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі]] (? — 1701)
* [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? — пасля 1702)
* [[Антоні Юдзіцкі]] (каля 1670 — 1729) 
* [[Міхал Юдзіцкі]] (1700—1758)
* [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780)
* [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719—1797)
* [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х)
* [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (? — 1908)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=770|артыкул=Юдзіцкія|аўтар=Міхаіл Красноў}}

[[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]]</text>
      <sha1>rt94ehyf3v474hjbtziiegxbva32dvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Радунскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813272</id>
    <revision>
      <id>5190036</id>
      <parentid>5189248</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47327-49</username>
        <id>173407</id>
      </contributor>
      <origin>5190036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22986" sha1="md9jmvl3d6llea079qvs6eb4sjwd52u" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя = Аляксандр Міхайлавіч Радунскі
| арыгінал імя = Alex Radunsky
| род дзейнасці = [[прадпрымальнік]], інвестар
| дата нараджэння = 1958
| месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
| грамадзянства = {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
| рознае = Суўладальнік і кіруючы партнёр Midland F1 Racing (2004—2007)
}}

'''Алекс Радунскі''' (таксама '''Аляксандр Міхайлавіч Радунскі''', {{lang-en|Alex Radunsky}}; нар. 1958) — амерыканскі [[прадпрымальнік]]. У 2004—2006 гадах з'яўляўся суўладальнікам і кіруючым партнёрам каманды Midland F1 Racing у гонках «[[Формула-1]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/533314|title=&quot;Борис Ельцин — это брэнд&quot;|website=www.kommersant.ru|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/541156|title=Россия вписалась в &quot;Формулу&quot;|website=www.kommersant.ru|date=2005-01-24|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/550701|title=Пит-стоп на Красной площади|website=www.kommersant.ru|date=2005-02-28|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. Заснавальнік шэрагу кампаній: Terra&lt;ref name=&quot;Komm891725&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/891725|title=Александр Радунский погнал на стройку|website=Коммерсантъ|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt; (дыстрыб'ютар Philip Morris і іншых міжнародных вытворцаў прадуктаў харчавання на рынках [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]), дэвелаперскай кампаніі Perga Development&lt;ref name=&quot;Komm891725&quot; /&gt;, вытворцы кансервацыі і дзіцячага харчавання Corrado Group&lt;ref name=&quot;Komm2026738&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2026738|title=&quot;Коррадо&quot; пересядет на козу|website=www.kommersant.ru|date=2012-09-21|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;, а таксама медыцынскага стартапа з адкрытым цэнаўтварэннем Tripment Health&lt;ref name=&quot;RadiologySimonMed&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/private-equity-simonmed-imaging-tripment-health|title=Private equity-backed SimonMed partners with online imaging marketplace Tripment Health|first=Marty|last=Stempniak|website=radiologybusiness.com|date=2022-01-27|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся ў 1958 годзе. У верасні 2005 года часопіс [[GQ]], які ўключыў Радунскага ў рэйтынг «100 самых стыльных мужчын Расіі», пазначыў яго ўзрост — 46 гадоў&lt;ref&gt;100 самых стильных мужчин России. № 69: Александр Радунский, управляющий партнёр Midland F1 // ''GQ Россия''. — Сентябрь 2005. — № 9. — С. 150. Печатное издание.&lt;/ref&gt;. У канцы жніўня 1989 года ў статусе [[Бежанец|бежанца]] эміграваў разам з сям'ёй з [[СССР]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Шэсць месяцаў правёў у [[Еўропа|Еўропе]] ў чаканні дазволу на ўезд, а ў лютым 1990 года прыбыў у горад [[Дэ-Мойн]], штат [[Аява]]. У канцы лета 1991 года заснаваў імпартна-экспартную кампанію&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://alexradunsky.com/|title=Alex Radunsky|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. Жыве ў ЗША&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OY7Kk1CZJpM|title=Башня Трампа в Чикаго. Взгляд изнутри с Александром Радунским.|date=2024-10-13|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе Аляксандр Радунскі прадаў кватэру ў чыкагскім Park Tower за 4,35 млн долараў — на той момант гэта быў найбуйнейшы продаж кандамініума ў горадзе з пачатку года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chicagobusiness.com/article/20170317/CRED0701/170319880/park-tower-unit-sells-for-year-s-highest-chicago-condo-price|title=Park Tower unit sells for year's highest condo price|website=Crain's Chicago Business|date=2017-03-16|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Прадпрымальніцкая дзейнасць ==

=== Terra ===

У 1990-я гады займаўся міжнароднай дыстрыб'юцыяй спажывецкіх тавараў. Да 2000 года з'яўляўся суўладальнікам кампаніі Terra, якая, паводле даных выдання «[[Коммерсантъ]]», была адным з найбуйнейшых дыстрыб'ютараў цыгарэт Philip Morris і іншых вытворцаў на расійскім рынку і ў краінах СНД&lt;ref name=&quot;Komm891725&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.arendator.ru/news/85563-byvshij_vladelec_midland_group_investiruet_bolee_12_mlrd_v_development/|title=Бывший владелец Midland Group инвестирует более $1,2 млрд. в девелопмент|website=www.arendator.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/891959|title=Александр Радунский погнал на стройку|website=www.kommersant.ru|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

=== Midland F1 Racing ===

У снежні 2004 года стала вядома пра тое, што кампанія Midland Group канадскага мільярдэра Алекса Шнайдэра дамовілася наконт набыцця каманды «Формулы-1» Jordan Grand Prix. Алекс Радунскі быў прадстаўлены ў якасці суўладальніка каманды і кіруючага партнёра праекта Midland F1&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ko.ru/articles/novoe-pokolenie-pilotov-114835/|title=Новое поколение пилотов|website=ko.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. На запрашэнне Радунскага аддзел маркетынгу каманды ўзначаліў Барыс Ельцын-малодшы, унук першага прэзідэнта Расіі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Гэтае прызначэнне шырока асвятлялася ў расійскіх і замежных выданнях&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.atlasf1.com/grapevine/2004/dec/report.php/id/1338/.html|title=ATLAS F1, The Daily Grapevine: Yeltsin Jr Joins Midland F1 Team|website=www.atlasf1.com|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.crash.net/f1/news/50834/1/yeltsin-in-midland-move|title=Yeltsin in Midland move|website=www.crash.net|date=2004-12-16|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4098499.stm|title=Yeltsin junior launches F1 career|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newizv.ru/news/2004-12-15/eltsin-mladshiy-vozglavil-otdel-marketinga-komandy-formula-1-17450|title=Ельцин-младший возглавил отдел маркетинга команды «Формула-1»|website=newizv.ru|date=2004-12-15|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.f1news.ru/news/f1-8929.html|title=Борис Ельцин-младший возглавит отдел маркетинга Midland|website=www.f1news.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2005 года каманда атрымала новую назву — Midland F1 Racing&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У лютым 2005 года на Васільеўскім спуску каля [[Красная плошча|Чырвонай плошчы]] адбылася прэзентацыя каманды; выданне «Коммерсантъ» тады называла Радунскага «кіруючым партнёрам Midland F1 і суўладальнікам гоначнай каманды»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

У красавіку 2005 года ў часопісе [[GQ]] выйшаў матэрыял «Руская формула», прысвечаны суўладальнікам каманды — Аляксандру Радунскаму і Алексу Шнайдэру&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ukrrudprom.com/digest/dgq290405.html|title=Русская формула|website=ukrrudprom.com|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе каманду прадалі Spyker, а пазней яе набыла [[Force India]]&lt;ref name=&quot;Komm891725&quot; /&gt;.

=== Perga Development and Management ===

У маі 2008 года «Коммерсантъ» паведаміў, што кампанія Аляксандра Радунскага Perga Development and Management плануе пабудаваць каля 1 млн кв. м жылля і гандлёвых цэнтраў у буйных гарадах [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]. Аб'ём інвестыцый ацэньваўся прыкладна ў 1,2 млрд долараў&lt;ref name=&quot;Komm891725&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.mchr.com.ua/2008/05/regency-development-perga-development.html|title=Regency Development и Perga Development идут в Украину|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.bpn.ru:80/publications/39449/|title=Экс-владелец команды «Формулы-1» инвестирует более $1,2 млрд в девелопмент|website=www.bpn.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/892191|title=Александр Радунский притормозит в Омске|website=www.kommersant.ru|date=2008-05-16|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2008/05/15/vkratce9|title=Вкратце|website=Ведомости|date=2008-05-15|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://realty.ria.ru/20080515/4504.html|title=Экс-владелец команды «Формулы-1» вложит более $1,2 млрд в девелопмент|website=Недвижимость РИА Новости|date=20080515T1017|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/17793.shtml|title=Первый качественный ТРЦ появится в Бутове в 2009 году|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2010 года Радунскі як суўладальнік Perga Development распавёў аб бізнес-плане па будаўніцтве ўздоўж дарог каля 7 тысяч аўтаматызаваных парковак агульнай умяшчальнасцю 84 тысячы машын&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cre.ru/news/16418 |website=Commercial Real Estate |access-date=2026-08-29|title=Девелоперы возьмутся за парковки}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2010/12/07/parking/|title=Московские девелоперы займутся строительством паркингов|website=Lenta.RU|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1553098|title=Мэрия упаркует девелоперов|website=www.kommersant.ru|date=2010-12-07|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/20101207/305546104.html |website=[[РИА Новости]] |access-date=2026-08-29|title=Сразу несколько девелоперов займутся развитием паркингов в Москве}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.klerk.ru/boss/articles/236282/|title=Не так встали|website=Клерк|date=2011-08-01|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1534799|title=Что вы готовы сделать для борьбы с пробками?|website=www.kommersant.ru|date=2010-11-22|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2011 года часопіс Commercial Real Estate уключыў Радунскага ў рэйтынг CRE100 — «100 самых уплывовых людзей на рынку камерцыйнай нерухомасці» — на 27-м месцы, назваўшы яго асноўным акцыянерам Perga Development. У тым жа матэрыяле паведамлялася, што гандлёва-забаўляльны цэнтр «Віва» ў Паўночным Бутаве, які быў пабудаваны кампаніяй Perga Development, атрымаў прэмію Commercial Real Estate Awards Moscow 2011 як найлепшы буйны гандлёвы цэнтр&lt;ref&gt;CRE100. 100 самых влиятельных людей на рынке коммерческой недвижимости. № 27: Александр Радунский, основной акционер Perga Development // ''Commercial Real Estate''. — Май 2011. — С. 58—59. Печатное издание.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://web.archive.org/web/20130225152336/http://www.cre-awards.ru/archive/2011/ |website=Commercial Real Estate Awards |access-date=2026-08-29|title=CRE Moscow Awards 2011: номинанты и победители}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/27405.shtml|title=ТРЦ «Вива» открылся в Москве|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.malls.ru/rus/news/28105.shtml|title=Состоялась презентация ТРЦ «Вива» в Москве|website=Malls.Ru|date=2013-08-06|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2010/04/19/orientiry:-novosti|title=Ориентиры: Новости|website=Ведомости|date=2010-04-19|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

=== Corrado Group ===

У маі 2008 года ён выкупіў долю свайго партнёра і сузаснавальніка Аляксандра Багірана ў ААТ «Карада Груп». На той час кампанія займала каля 15 % расійскага рынку плодаагародніннай кансервацыі, прадстаўляючы брэнды Corrado, La Corra і Vilanta&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/893413|title=конъюнктура|website=Коммерсантъ|date=2008-05-19|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/817893|title=Продсоюзное собрание|website=www.kommersant.ru|date=2007-10-23|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.retail.ru/news/torgovo-zakupochnaya-sistema-tzs-zaklyuchaet-pervye-federalnye-dogovory-o-postavkakh-v-interesakh-malykh-setey/|title=Торгово-закупочная система &quot;ТзС&quot; заключает первые федеральные договоры о поставках в интересах малых сетей – Новости ритейла и розничной торговли|website=Retail.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foodmarket.spb.ru/eng/search/55349/|title=Russian Food and Drinks market magazine|website=foodmarket.spb.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. З 2012 года холдынг выйшаў на рынак дзіцячага харчавання на аснове казінага малака з брэндам «МамаКо»&lt;ref name=&quot;Komm2026738&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sostav.ru/news/2012/09/21/korrado_rinok_moloko/|title=«Коррадо» выходит на рынок молочного питания|website=www.sostav.ru|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://new.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=RUTM&amp;DocNumber=440813&amp;TypeFile=html |website=ФИПС |access-date=2026-08-29|title=Товарный знак «MAMAKO / МАМАКО», свидетельство № 440813 (заявка 2 августа 2010, регистрация 11 июля 2011; первоначальный правообладатель — ООО «Коррадо Сейлз энд Маркетинг»)}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2013 года Радунскі пацвердзіў выданню «Известия» інфармацыю аб перамовах наконт зліцця з холдынгам «Дядя Ваня» (Ruspole Brands)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://retail-loyalty.org/news/kholding-dyadya-vanya-gotovitsya-priobresti-aktivy-sorrado-/|title=Холдинг «Дядя Ваня» готовится приобрести активы Сorrado|website=retail-loyalty.org|date=2013-11-20|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iz.ru/news/560955 |website=[[Известия]] |access-date=2026-08-29|title=«Дядя Ваня» готов поглотить «Коррадо»|author=Лялякина А.}}&lt;/ref&gt;; пасля здзелка была паспяхова завершана&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2664734|title=Мобилизация внутренних консервов|website=Коммерсантъ|date=2015-02-23|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/02/2015/54d4ad3c9a7947e85703f545|title=Россияне увеличили потребление консервов на фоне девальвации и санкций|website=РБК|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.themoscowtimes.com/2015/02/10/russians-stocking-up-on-canned-foods-as-inflation-accelerates-a43754|title=Russians Stocking Up on Canned Foods as Inflation Accelerates|website=The Moscow Times|date=2015-02-10|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3001994|title=&quot;Дядя Ваня&quot; и Develey давят томатную пасту|website=www.kommersant.ru|date=2016-06-02|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

=== Tripment Health ===

У 2020 годзе заснаваў у ЗША кампанію Tripment Health — анлайн-маркетплэйс медыцынскіх паслуг з адкрытым цэнаўтварэннем, які ахоплівае радыелагічныя тэсты, лабараторныя аналізы і тэлемедыцыну. Паводле інфармацыі Radiology Business, Радунскі стварыў гэты сэрвіс пасля таго, як яго страхавая кампанія атрымала ад шпіталя рахунак за МРТ на 18 500 долараў&lt;ref name=&quot;RadiologySimonMed&quot; /&gt;. У студзені 2022 года Tripment Health абвясціла аб партнёрстве з сеткай дыягнастычных цэнтраў SimonMed&lt;ref name=&quot;RadiologySimonMed&quot; /&gt;. У канцы 2021 года кампанія MDsave падала іск супраць Tripment Health з абвінавачваннямі ў парушэнні патэнтаў і капіраванні бізнес-мадэлі; Радунскі ў адказ заявіў, што прэтэнзіі «не маюць пад сабой ніякіх фактычных падстаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/mdsave-tripment-green-imaging-sesame-lawsuit|title=Rival sues radiologist-founded virtual imaging marketplace, alleging ‘blatant ongoing theft’ of its business|first=Marty|last=Stempniak|website=radiologybusiness.com|date=2022-01-04|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2022 года Tripment аспрэчыла патрабаванні MDSave: кампанія дамагалася адхілення прад'яўленых да яе прэтэнзій у тэхаскім судзе, а таксама падала асобны іск у федэральны суд штата [[Дэлавэр]] з патрабаваннем прызнаць, што яе дзейнасць не парушае патэнты і таварныя знакі MDSave&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://radiologybusiness.com/topics/healthcare-management/healthcare-economics/tripment-asks-federal-court-dismiss-infringement |website=Radiology Business |access-date=2026-08-29|title=Tripment asks federal court to dismiss infringement lawsuit by MDSave over similar imaging services website|author=Dave Fornell|date=2022-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.bloomberglaw.com/ip-law/tripment-strikes-back-at-mdsaves-irresponsible-patent-claims|title=Tripment Strikes Back at MDSave’s ‘Irresponsible’ Patent Claims|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2022 года MDSave і Tripment заключылі пагадненне аб спыненні ўзаемных прэтэнзій. 14 чэрвеня 2022 года суд зацвердзіў яго: патрабаванні MDSave да Tripment і сустрэчныя патрабаванні Tripment былі скасаваны з забаронай на паўторнае прад'яўленне (with prejudice)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://dockets.justia.com/docket/delaware/dedce/1:2023cv00636/82738|title=MDSave Inc. v. Sesame, Inc. et al|website=Justia Dockets &amp; Filings|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Публічная дзейнасць ==

Вядзе рускамоўныя [[YouTube]]-каналы, якія прысвечаны прадпрымальніцтву, эканоміцы і палітыцы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCDHLQKJRRPKiMKU0NuSUGMg|title=Александр Радунский|website=YouTube|access-date=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://alexradunsky.com/ Афіцыйны сайт]
* [https://www.linkedin.com/in/alexradunsky1/ Alex Radunsky] у [[LinkedIn]]</text>
      <sha1>md9jmvl3d6llea079qvs6eb4sjwd52u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Папярочная Вулканічная Сьера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813352</id>
    <revision>
      <id>5189877</id>
      <parentid>5187107</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>D.L.M.I. Bel</username>
        <id>33064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Вулканы Мексікі]]; дададзена [[Катэгорыя:Горы Мексікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1014" sha1="5yd11ctpys2dmyxy34rufvjquq85pe6" xml:space="preserve">'''Папярочная Вулканічная Сьера''' — [[горны хрыбет]] у [[Мексіка|Мексіцы]], акаймоўвае паўднёвы край [[Мексіканскае нагор'е|Мексіканскага нагор’я]]. Даўжыня 800 км, шырыня 50—100 км. Расчлянёны скідамі. Частыя [[землетрасенне|землетрасенні]]. Шмат дзеючых [[вулкан]]аў: [[Арысаба (вулкан)|Арысаба]] (5700 м), [[Каліма (вулкан)|Каліма]], [[Папакатэпетль]] (5452 м), Парыкутын і інш. Вечназялёныя і [[хваёвыя лясы]], на вяршынях — вечныя снягі. Нацыянальныя паркі. Каля падножжа г. [[Мехіка]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Папярочная Вулканічная Сьера|||}}
[[Катэгорыя:Горы Мексікі]]</text>
      <sha1>5yd11ctpys2dmyxy34rufvjquq85pe6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пілар (Парагвай)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813359</id>
    <revision>
      <id>5189874</id>
      <parentid>5187520</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>D.L.M.I. Bel</username>
        <id>33064</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эканоміка */</comment>
      <origin>5189874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1703" sha1="74manhwotbewxg3xbin58p26kh8om84" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пілар}}
{{НП}}
'''Пілар''' (ісп.: Pilar) — горад у [[Парагвай|Парагваі]], адміністрацыйная сталіца дэпартамента Ньеэмбуку. Размешчаны на паўднёвым захадзе дзяржавы, на ўсходнім беразе [[Парагвай (рака)|ракі Парагвай]], за 358 км г. [[Асунсьён]]а.

== Гісторыя ==
Заснаваны партугальцам Педра Мела ў 1779 годзе і першапачаткова быў вядомы як Віла дэль Ньеэмбуку (Villa del Ñeembucú). Праз 4 гады быў перайменаваны іспанскім свяшчэннікам Маркам Антоніа Уліямбэ ў Віла дэль Пілар, у гонар адной са святыняў каталіцкай царквы — базілікі Nuestra Señora del Pilar (Маці Божай на калоне).

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Рачны порт, шэраг прадпрыемстваў па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, вырашчанай на ўрадлівых глебах паміж рэкамі Парагвай і [[Парана (рака)|Парана]], а таксама тэкстыльныя фабрыкі, лесапільня і прадпрыемствы лікёра-гарэлачнай прамысловасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-27}}

[[Катэгорыя:Гарады Парагвая]]</text>
      <sha1>74manhwotbewxg3xbin58p26kh8om84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189875</id>
      <parentid>5189874</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>D.L.M.I. Bel</username>
        <id>33064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1683" sha1="avguh562sdmxora0w71fy4zqwoil27f" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пілар}}
{{НП}}
'''Пілар''' (ісп.: Pilar) — горад у [[Парагвай|Парагваі]], адміністрацыйная сталіца дэпартамента Ньеэмбуку. Размешчаны на поўдні краіны, на ўсходнім беразе ракі [[Парагвай (рака)|Парагвай]], за 358 км ад г. [[Асунсьён]]а.

== Гісторыя ==
Заснаваны партугальцам Педра Мела ў 1779 годзе і першапачаткова быў вядомы як Віла дэль Ньеэмбуку (Villa del Ñeembucú). Праз 4 гады быў перайменаваны іспанскім свяшчэннікам Маркам Антоніа Уліямбэ ў Віла дэль Пілар, у гонар адной са святыняў каталіцкай царквы — базілікі Nuestra Señora del Pilar (Маці Божай на калоне).

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Рачны порт, шэраг прадпрыемстваў па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, вырашчанай на ўрадлівых глебах паміж рэкамі Парагвай і [[Парана (рака)|Парана]], а таксама тэкстыльныя фабрыкі, лесапільня і прадпрыемствы лікёра-гарэлачнай прамысловасці.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-27}}

[[Катэгорыя:Гарады Парагвая]]</text>
      <sha1>avguh562sdmxora0w71fy4zqwoil27f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марк Спектар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813404</id>
    <revision>
      <id>5189882</id>
      <parentid>5187761</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5596" sha1="5dygqqaiyz3bnujmdymlj817dge0hiz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Спектар}}
{{Пісьменнік}}
'''Марк Спектар''' ({{ВДП}}) — [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[выдавец]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў традыцыйнай [[Хасідызм|хасідскай]] сям’і. З ранніх гадоў патрапіў пад уплыў ідэй [[Гаскала|хаскалы]] (у прыватнасці, захапіўся творамі [[Іцхак Ёіл Лінецкі|І. Лінецкага]], [[Мендэле Мойхер-Сфорым]]а, [[Айзік Дзік|А. Дзіка]] і іншых). У 19 гадоў, асірацеўшы, Спектар паехаў у [[Адэса|Адэсу]], дзе блізка сышоўся з [[М. Ліліенблюм]]ам і іншымі маскіламі. Працаваў на папяровай [[Фабрыка|фабрыцы]], спрабаваў свае сілы ў журналістыцы; надрукаваў некалькі допісаў пра жыццё рабочых у штотыднёвіку «Рускі яўрэй» (СПб., 1879). Пасля пагромаў 1881 г. з’ехаў у [[Мэджыбіж|Мяджыбаж]], дзе два гады настаўнічаў. У 1883 г. Спектар апублікаваў у газеце «[[Юдышэс фолксблат]]» свой першы вялікі твор, апавяданне «Раман без назвы». У 1884 г. там жа быў апублікаваны раман «Яўрэйскі мужык», прасякнуты [[Хавевей Цыён|палесцінафільскімі ідэямі]]. Раман прынёс Спектару папулярнасць, ён працягваў супрацоўнічаць у «Юдышэс фолксблат» (пісаў [[фельетон]]ы, [[падарожныя нататкі]], апавяданні, артыкулы).

У 1887 г. Спектар з сям’ёй пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе пачаў выдаваць серыю анталогій «[[Хойз-фрайнд]]» (1888-96), якая карысталася вялікім поспехам, з [[Шолам-Алейхем|Шолам Алейхемам]] яго ў гэтыя гады звязвала сяброўства. У 1894 г. Спектар разам з [[І. Л. Перац]]ам і [[Д. Пінскі]]м рэдагаваў «[[Ёмтаў блэтлах]]»; затым рэдагаваў рад іншых выданняў. Пасля заснавання газеты «[[Дэр юд]]» (1899) пачаў супрацоўнічаць у ёй, апублікаваў рад апавяданняў і фельетонаў. У 1900-я гг. Спектар браў удзел у шматлікіх выданнях, такіх, як газета «[[Дзі юдышэ фолксцайтунг]]» (1902—1903), зборнік «Хілф» (1903), газета «[[Цайт]]» (1906, Вільня), штотыднёвік «[[Фрайтог]]» (Варшава, 1907), быў сурэдактарам штодзённай газеты «[[Нае велт]]» (1909) і іншых.

З пачаткам [[1СВ|Першай сусветнай вайны]] Спектар пераехаў у [[Адэса|Адэсу]] (канец 1914 г.), пачаў працаваць ва «[[Ундзер лебн]]». У Адэсе Спектар заснаваў мясцовае аддзяленне Култур-лігі. У канцы 1920 г. нелегальна перайшоў [[Дзяржаўная мяжа|савецкую мяжу]], быў у [[Румынія|Румыніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Югаславія|Югаславіі]], [[Італія|Італіі]] і іншых краінах, дзе сустракаў дапамогу і падтрымку яўрэяў, якія ведалі і шанавалі яго творчасць. Увосень 1921 г. Спектар прыбыў у ЗША; друкаваўся ў газеце «[[Цайт|Дзі цайт]]» (Нью-Ёрк), пазней стаў сталым супрацоўнікам «[[Юдышэс тагеблат]]», дзе публікаваў у рубрыцы з назвай «З таго свету» невялікія апавяданні і нарысы, у асноўным пра падзеі старой радзімы.

Спектар актыўна займаўся яўрэйскай [[фалькларыстыка]]й, пісаў для дзяцей; быў адным з першых прафесійных пісьменнікаў у сучаснай гісторыі ідыша. Як белетрыст Спектар, развіваў рэалістычныя традыцыі, адцягваў чытача ад папулярных авантурна-бульварных раманаў [[шомер]]ава стылю.

Пасля смерці Спектара былі выдадзены яго ўспаміны «Майн лебн» («Маё жыццё», Варшава, 1927), збор твораў у 10-ці тамах (Варшава, 1927-29).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{ЭЯЭ|13920|Спектор Мордехай}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Спектар Марк}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]]
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы]]</text>
      <sha1>5dygqqaiyz3bnujmdymlj817dge0hiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясіль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813477</id>
    <redirect title="Есіль" />
    <revision>
      <id>5189991</id>
      <parentid>5188775</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>10096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есіль]]</comment>
      <origin>5189991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="kur7lbitespp2mqihjg62tnsxaviugb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Есіль]]</text>
      <sha1>kur7lbitespp2mqihjg62tnsxaviugb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіняя крыніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813505</id>
    <redirect title="Блакітная крыніца" />
    <revision>
      <id>5189990</id>
      <parentid>5188644</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>10096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Блакітная крыніца]]</comment>
      <origin>5189990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="i28990gcatnzi2did789mxsfy0dzeq5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Блакітная крыніца]]</text>
      <sha1>i28990gcatnzi2did789mxsfy0dzeq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clair Obscur: Expedition 33</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813557</id>
    <revision>
      <id>5189787</id>
      <parentid>5188952</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5189787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5007" sha1="eku39995nlnm98l749nyh8ghhqq0so1" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Clair Obscur: Expedition 33''' — ролевая [[відэагульня]] 2025 года, распрацаваная Sandfall Interactive і выдадзеная Kepler Interactive. Дзеянне гульні адбываецца ў цёмным фэнтэзійным свеце. У ёй распавядаецца пра ўдзельнікаў Экспедыцыі 33, якія імкнуцца знішчыць Мастачку — істоту, якая штогод выклікае Гамаж, падчас якога тыя, хто дасягнуў пэўнага ўзросту або старэй, сціраюцца са свету. У гульні гулец кіруе групай персанажаў ад трэцяй асобы, даследуе тэрыторыі і ўдзельнічае ў баях. Пакрокавая механіка ўключае элементы рэальнага часу, такія як хуткія падзеі і дзеянні ў баі з абмежаваным часам.

Праект узнік у 2019 годзе, калі Гільём Брош, супрацоўнік Ubisoft, які пакінуў кампанію ў 2020 годзе падчас пандэміі COVID-19, каб разам з сябрамі і знаёмымі стварыць Sandfall Interactive, пачаў ствараць асноўную каманду з 30 распрацоўшчыкаў, якіх падтрымлівалі розныя партнёры па вытворчасці. Натхнёныя японскімі RPG, якія сфармавалі іх маладосць, такімі як серыі Final Fantasy і Persona, распрацоўшчыкі Sandfall імкнуліся стварыць высакаякасную пакрокавую ролевую гульню — жанр, на які, на іх думку, студыі AAA забыліся. Распрацоўка пачалася з Unreal Engine 4, а пазней перайшла на Unreal Engine 5, што забяспечыла паляпшэнні рэндэрынгу.

Clair Obscur: Expedition 33 пабачыла свет для PlayStation 5, Windows і Xbox Series X/S 24 красавіка 2025 г. і была даступная ў першы дзень у Xbox Game Pass. Гульня атрымала ўсеагульнае прызнанне крытыкаў за наратыў, мастацкую рэжысуру, рэжысуру гульні, арыгінальны саўндтрэк, геймплэй. Па стане на красавік 2026 года было прададзена 8 мільёнаў адзінак. Clair Obscur: Expedition 33 атрымала мноства ўзнагарод і ўзначаліла спісы лепшых гульняў 2025 года ў розных выданнях. Яна стала самай узнагароджанай гульнёй у гісторыі The Game Awards, перамогшы у дзевяці з рэкордных трынаццаці намінацый, атрыманых на The Game Awards 2025, у тым ліку Гульня года. Гэта першы дэбютны праэкт, які выйграў «Гульню года» на ўсіх пяці асноўных гульнявых цырымоніях уручэння ўзнагарод (Golden Joystick Awards, The Game Awards, D.I.C.E. Awards, GDC Awards і BAFTA Games Awards).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, выдадзеныя Kepler Interactive]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox Series X/S]]
[[Катэгорыя:Пакрокавыя камп’ютарныя ролевыя гульні]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні ў жанры дызельпанк]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія гульні]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні ў жанры цёмнага фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, дзеянне якіх адбываецца ў выдуманых дзяржавах]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з некалькімі галоўнымі героямі]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з альтэрнатыўнымі канцоўкамі]]
[[Катэгорыя:Постапакаліптычныя камп’ютарныя гульні]]</text>
      <sha1>eku39995nlnm98l749nyh8ghhqq0so1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189980</id>
      <parentid>5189787</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5189980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4834" sha1="8qyk21ajermztqih3kwxx459inr2llx" xml:space="preserve">{{Картка гульні}}

'''Clair Obscur: Expedition 33''' — ролевая [[відэагульня]] 2025 года, распрацаваная Sandfall Interactive і выдадзеная Kepler Interactive. Дзеянне гульні адбываецца ў цёмным фэнтэзійным свеце. У ёй распавядаецца пра ўдзельнікаў Экспедыцыі 33, якія імкнуцца знішчыць Мастачку — істоту, якая штогод выклікае Гамаж, падчас якога тыя, хто дасягнуў пэўнага ўзросту або старэй, сціраюцца са свету. У гульні гулец кіруе групай персанажаў ад трэцяй асобы, даследуе тэрыторыі і ўдзельнічае ў баях. Пакрокавая механіка ўключае элементы рэальнага часу, такія як хуткія падзеі і дзеянні ў баі з абмежаваным часам.

Праект узнік у 2019 годзе, калі Гільём Брош, супрацоўнік Ubisoft, які пакінуў кампанію ў 2020 годзе падчас пандэміі COVID-19, каб разам з сябрамі і знаёмымі стварыць Sandfall Interactive, пачаў ствараць асноўную каманду з 30 распрацоўшчыкаў, якіх падтрымлівалі розныя партнёры па вытворчасці. Натхнёныя японскімі RPG, якія сфармавалі іх маладосць, такімі як серыі Final Fantasy і Persona, распрацоўшчыкі Sandfall імкнуліся стварыць высакаякасную пакрокавую ролевую гульню — жанр, на які, на іх думку, студыі AAA забыліся. Распрацоўка пачалася з Unreal Engine 4, а пазней перайшла на Unreal Engine 5, што забяспечыла паляпшэнні рэндэрынгу.

Clair Obscur: Expedition 33 пабачыла свет для PlayStation 5, Windows і Xbox Series X/S 24 красавіка 2025 г. і была даступная ў першы дзень у Xbox Game Pass. Гульня атрымала ўсеагульнае прызнанне крытыкаў за наратыў, мастацкую рэжысуру, рэжысуру гульні, арыгінальны саўндтрэк, геймплэй. Па стане на красавік 2026 года было прададзена 8 мільёнаў адзінак. Clair Obscur: Expedition 33 атрымала мноства ўзнагарод і ўзначаліла спісы лепшых гульняў 2025 года ў розных выданнях. Яна стала самай узнагароджанай гульнёй у гісторыі The Game Awards, перамогшы у дзевяці з рэкордных трынаццаці намінацый, атрыманых на The Game Awards 2025, у тым ліку Гульня года. Гэта першы дэбютны праэкт, які выйграў «Гульню года» на ўсіх пяці асноўных гульнявых цырымоніях уручэння ўзнагарод (Golden Joystick Awards, The Game Awards, D.I.C.E. Awards, GDC Awards і BAFTA Games Awards).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Відэагульні 2025 года]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, выдадзеныя Kepler Interactive]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox Series X/S]]
[[Катэгорыя:Пакрокавыя камп’ютарныя ролевыя гульні]]
[[Катэгорыя:Відэагульні ў жанры дызельпанк]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія гульні]]
[[Катэгорыя:Відэагульні ў жанры цёмнага фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, дзеянне якіх адбываецца ў выдуманых дзяржавах]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з некалькімі галоўнымі героямі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з альтэрнатыўнымі канцоўкамі]]
[[Катэгорыя:Постапакаліптычныя Відэагульні]]</text>
      <sha1>8qyk21ajermztqih3kwxx459inr2llx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189981</id>
      <parentid>5189980</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>± 3 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4803" sha1="q2nl1wlruesnwr3cd4jjery55tyk9qn" xml:space="preserve">{{Картка гульні}}

'''Clair Obscur: Expedition 33''' — ролевая [[відэагульня]] 2025 года, распрацаваная Sandfall Interactive і выдадзеная Kepler Interactive. Дзеянне гульні адбываецца ў цёмным фэнтэзійным свеце. У ёй распавядаецца пра ўдзельнікаў Экспедыцыі 33, якія імкнуцца знішчыць Мастачку — істоту, якая штогод выклікае Гамаж, падчас якога тыя, хто дасягнуў пэўнага ўзросту або старэй, сціраюцца са свету. У гульні гулец кіруе групай персанажаў ад трэцяй асобы, даследуе тэрыторыі і ўдзельнічае ў баях. Пакрокавая механіка ўключае элементы рэальнага часу, такія як хуткія падзеі і дзеянні ў баі з абмежаваным часам.

Праект узнік у 2019 годзе, калі Гільём Брош, супрацоўнік Ubisoft, які пакінуў кампанію ў 2020 годзе падчас пандэміі COVID-19, каб разам з сябрамі і знаёмымі стварыць Sandfall Interactive, пачаў ствараць асноўную каманду з 30 распрацоўшчыкаў, якіх падтрымлівалі розныя партнёры па вытворчасці. Натхнёныя японскімі RPG, якія сфармавалі іх маладосць, такімі як серыі Final Fantasy і Persona, распрацоўшчыкі Sandfall імкнуліся стварыць высакаякасную пакрокавую ролевую гульню — жанр, на які, на іх думку, студыі AAA забыліся. Распрацоўка пачалася з Unreal Engine 4, а пазней перайшла на Unreal Engine 5, што забяспечыла паляпшэнні рэндэрынгу.

Clair Obscur: Expedition 33 пабачыла свет для PlayStation 5, Windows і Xbox Series X/S 24 красавіка 2025 г. і была даступная ў першы дзень у Xbox Game Pass. Гульня атрымала ўсеагульнае прызнанне крытыкаў за наратыў, мастацкую рэжысуру, рэжысуру гульні, арыгінальны саўндтрэк, геймплэй. Па стане на красавік 2026 года было прададзена 8 мільёнаў адзінак. Clair Obscur: Expedition 33 атрымала мноства ўзнагарод і ўзначаліла спісы лепшых гульняў 2025 года ў розных выданнях. Яна стала самай узнагароджанай гульнёй у гісторыі The Game Awards, перамогшы у дзевяці з рэкордных трынаццаці намінацый, атрыманых на The Game Awards 2025, у тым ліку Гульня года. Гэта першы дэбютны праэкт, які выйграў «Гульню года» на ўсіх пяці асноўных гульнявых цырымоніях уручэння ўзнагарод (Golden Joystick Awards, The Game Awards, D.I.C.E. Awards, GDC Awards і BAFTA Games Awards).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Відэагульні 2025 года]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, выдадзеныя Kepler Interactive]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5]]
[[Катэгорыя:Гульні для Xbox Series X/S]]
[[Катэгорыя:Пакрокавыя ролевыя відэагульні]]
[[Катэгорыя:Відэагульні ў жанры дызельпанк]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія гульні]]
[[Катэгорыя:Відэагульні ў жанры фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні, дзеянне якіх адбываецца ў выдуманых дзяржавах]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з некалькімі галоўнымі героямі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]]
[[Катэгорыя:Відэагульні з альтэрнатыўнымі канцоўкамі]]
[[Катэгорыя:Постапакаліптычныя відэагульні]]</text>
      <sha1>q2nl1wlruesnwr3cd4jjery55tyk9qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белы бусел у Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813567</id>
    <revision>
      <id>5189720</id>
      <parentid>5189281</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */ дапаўненне</comment>
      <origin>5189720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16049" sha1="1ilak55ziuxdoxzxq9896q909f9b2og" xml:space="preserve">[[File:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 862610 - White Stork Ciconia ciconia.jpeg|міні|Паштовая марка з белым буслом.]]
'''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны.

== Назвы ==
У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі&lt;ref&gt;[https://slounik.org/160240.html Бусел]&lt;/ref&gt;:
* '''бацян / бацяй'''&lt;ref name=&quot;стэльмах&quot;/&gt;;
* '''весялец''';
* '''чарнагуз''';
* '''аіст''';
* '''клекатун''' (экспрэсіўнае);
* '''гарус''';
* '''лялека / лелека'''&lt;ref&gt;[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]&lt;/ref&gt;;
* '''бусько'''.

== Папуляцыя ==
У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV&lt;ref name=&quot;парукова&quot;/&gt;—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014&lt;/ref&gt;. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1940-я нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей&lt;ref name=&quot;парукова&quot;&gt;Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025&lt;/ref&gt;.

У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)&lt;ref name=&quot;нн&quot;&gt;[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026&lt;/ref&gt;.

Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}.

У асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}.

У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}.

== Фальклор ==
{{Гл. таксама|Беларускі фальклор}}
[[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]].]]
У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць&lt;ref name=&quot;стэльмах&quot;&gt;[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]&lt;/ref&gt;.

Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом.  Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы&lt;ref&gt;Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.&lt;/ref&gt;.

Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}.

Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}.

== Геральдыка ==
У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]&lt;ref&gt;[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]]
Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]]
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=4451.pdf&amp;text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}}
* {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=000167_552128.pdf&amp;text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}}
* {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}}
{{Флора і фаўна Беларусі}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]]</text>
      <sha1>1ilak55ziuxdoxzxq9896q909f9b2og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фонд Першага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813593</id>
    <revision>
      <id>5189970</id>
      <parentid>5189307</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5189970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10690" sha1="tmdbjp1ijosqrrt9j82y470w0iphub0" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |назва                   = Фонд Першага
 |абрэвіятура             = 
 |назва на мове арыгінала = {{lang-ru|Фонд Первого Президента Республики Беларусь &quot;Фонд Первого&quot;}}
 |лагатып                 = 
 |выява                   = 
 |арыгінал                = 
 |дата заснавання         = 24 кастрычніка 2022
 |дата роспуску           = 
 |колькасць удзельнікаў   = 
 |тып                     = [[Дабрачынны фонд]]
 |назва пасады кіраўніка  = 
 |кіраўнік                = 
 |назва цэнтра            = 
 |узнагароды              = 
 |афіцыйны сайт           = 
 |місія                   = дапамога тым, хто мае патрэбу
 |сфера дзейнасці         = [[Дабрачыннасць]]
 |месца знаходжання       = [[Мінск]], вул. Чырвонаармейская, 15
}}
'''Фонд Першага''' (поўная назва&amp;nbsp;— '''Фонд Першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Фонд Першага»''')&amp;nbsp;— беларуская некамерцыйная дабрачынная арганізацыя, створаная пад патранатам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў кастрычніку 2022 года. Фонд з'яўляецца адной з найбольш закрытых структур у краіне; звесткі пра яго заснавальнікаў і кіраўніцтва цалкам засакрэчаны ў дзяржаўных рэгістрах&lt;ref name=&quot;zerkalo&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/78845.html |title=В Минске два года назад создали засекреченный фонд — Лукашенко говорил: «это гарантия, что деньги не будут разворованы». Решили проверить |publisher=Зеркало |date=2024-09-23 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння ==
У жніўні 2022 года Аляксандр Лукашэнка даручыў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта]] стварыць адзіны нацыянальны дабрачынны фонд пад сваім заступніцтвам&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web |url=https://belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-pro-fond-pervogo-skolko-deneg-na-schetu-i-na-chto-ih-budut-rashodovat-592374-2023/ |title=Лукашенко рассказал про фонд Первого: сколько денег на счету и на что их будут расходовать |publisher=БЕЛТА |date=2023-10-06 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. 24 кастрычніка 2022 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравала «Фонд Першага»&lt;ref name=&quot;nn_reg&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/327411 |title=У меркаванай рэзідэнцыі Лукашэнкі ў цэнтры Мінска зарэгістраваны «Фонд Першага» |publisher=Наша Ніва |date=2023-10-01 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Юрыдычным адрасам фонду вызначаны [[Будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15 (Мінск)|будынак па вуліцы Чырвонаармейскай, 15]] у Мінску, які з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю (былы афтальмалагічны корпус) і быў рэканструяваны пад новую мінскую рэзідэнцыю Аляксандра Лукашэнкі&lt;ref name=&quot;zerkalo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn_reg&quot;/&gt;. Сам Лукашэнка тлумачыў гэты выбар тым, што даручыў сабраць пад адным дахам усе дабрачынныя фонды, якія былі ліквідаваны ўладамі пасля падзей 2020 года&lt;ref name=&quot;nn_rezi&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/326853 |title=«Усе фонды, якія мы закрылі, сабраць пад адзін дах». Лукашэнка апраўдваўся адносна новай рэзідэнцыі |publisher=Наша Ніва |date=2023-09-21 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2023 года Аляксандр Лукашэнка публічна заявіў, што фонд закліканы акумуляваць сродкі «неабыякавых людзей» для дапамогі тым, хто мае патрэбу. Стварэнне арганізацыі ён абгрунтаваў [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|ліквідацыяй недзяржаўных гуманітарных арганізацый (НДА)]], якія, паводле яго слоў, «на замежныя грошы спрабавалі здзейсніць перавароты»&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;. Лукашэнка таксама запэўніў:
{{цытата|І з майго боку — гарантыя таго, што гэтыя грошы разрабаваны не будуць. Я, можна сказаць, сваё імя туды аддаў — «Фонд Першага», каб мы маглі сабраць нейкія грошы і дапамагчы тым, хто мае патрэбу.&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;}}

На момант гэтых заяў фонд фактычна не вёў актыўнай дзейнасці, на яго рахунках не было паступленняў і адсутнічаў афіцыйна прызначаны кіраўнік&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;.

== Сувязь з сям'ёй Ірыны Абельскай ==
У ліпені 2026 года журналісцкае расследаванне выдання «[[Бюро (выданне)|Бюро]]» і аб'яднання «[[Кіберпартызаны]]» выявіла, што за дзейнасцю і кіраваннем «Фонду Першага» стаяць асобы з блізкага атачэння і сям'і [[Ірына Сцяпанаўна Абельская|Ірыны Абельскай]]&amp;nbsp;— галоўнага ўрача [[Рэспубліканскі клінічны медыцынскі цэнтр|Рэспубліканскага клінічнага медыцынскага цэнтра]] і маці [[Мікалай Лукашэнка|Мікалая Лукашэнкі]]&lt;ref name=&quot;nn_abelskaya&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/399372 |title=За таямнічым «Фондам першага» стаяць Абельская і яе нявестка |publisher=Наша Ніва |date=2026-07-07 |lang=be |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Сярод персаналу фонду былі ідэнтыфікаваны наступныя супрацоўніцы:
* '''Дзіна Фейсал эль-Дзіэфі'''&amp;nbsp;— ураджэнка [[Кувейт|Кувейта]], якая працуе ў Рэспубліканскай бальніцы Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта пад непасрэдным кіраўніцтвам Абельскай. Яна з'яўляецца спадарожніцай (імаверна, жонкай) [[Дзмітрый Абельскі|Дзмітрыя Абельскага]]&amp;nbsp;— старэйшага сына Ірыны Абельскай&lt;ref name=&quot;nn_abelskaya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;repost&quot;&gt;{{cite web |url=https://repost.news/news/134649-karmannaja_blagotvoriteljnoctj_kak_sekretnyj_fond_pervogo_aleksandra_lukashenko_okazalsja_svjazan_s_semjej_iriny_abeljskoj |title=Карманная «благотворительность»: как секретный «Фонд Первого» Александра Лукашенко оказался связан с семьей Ирины Абельской |publisher=Repost.news |date=2026-08-03 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.
* '''Наталля Іванова (Дударава)'''&amp;nbsp;— супрацоўніца фонду, якая адначасова звязана з прыватнай [[Мінская міжнародная гімназія|Мінскай міжнароднай гімназіяй]], якую заснавала Ірына Абельская, і яе кіруючай кампаніяй «Гарызонты ведаў»&lt;ref name=&quot;nn_abelskaya&quot;/&gt;.

== Дзейнасць у Расіі ==
У лютым 2025 года «Фонд Першага» заснаваў у [[Расія|Расіі]] даччыную дабрачынную арганізацыю пад назвай «Крыніца». Яна была зарэгістравана ў [[Масква|Маскве]] па адрасе [[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі]] ([[вуліца Марасейка]], 17/6)&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/tainstvennyy-fond-lukashenko-osnoval-dochku-v-rossii |title=Таинственный фонд Лукашенко основал &quot;дочку&quot; в России |publisher=Еўрарадыё |date=2025-06-18 |lang=ru |accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Дырэктарам расійскай філіі стаў [[Мікалай Латышонак]]&amp;nbsp;— памочнік Аляксандра Лукашэнкі і былы кіраўнік яго асабістай аховы. Станам на сярэдзіну 2025 года ніякай актыўнай публічнай дзейнасці або фінансавай справаздачнасці расійскай структуры таксама зафіксавана не было&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

[[Катэгорыя:Дабрачынныя арганізацыі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]]
[[Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]</text>
      <sha1>tmdbjp1ijosqrrt9j82y470w0iphub0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леанід Пашкоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813607</id>
    <revision>
      <id>5189910</id>
      <parentid>5189423</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Расширена биография Леонида Пашковского: добавлены сведения о детстве, театральной и журналистской деятельности, работе в 34mag, участии в фильме «Вышэй за неба», музыкальных релизах, проекте «Хочу домой», путешествиях и награде National Geographic Traveler Awards; добавлены источники, ссылки и категории.</comment>
      <origin>5189910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8208" sha1="ibliv7qv4a734sx2nbq3u1fflembe60" xml:space="preserve">{{Персона
 | імя = Леанід Пашкоўскі
 | арыгінал імя = Леонид Пашковский
 | дата нараджэння = {{ДН|30|11|1987}}
 | месца нараджэння = [[Жлобін]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
 | грамадзянства = [[Беларусь]]
 | род дзейнасці = [[журналіст]], [[відэаблогер]], [[падарожнік]], [[дакументаліст]], [[акцёр]], [[музыкант]]
}}

'''Леанід Пашкоўскі''' (нар. {{ДН|30|11|1987}}, [[Жлобін]]) — беларускі журналіст, відэаблогер-падарожнік, дакументаліст, акцёр і музыкант. Аўтар і вядоўца дакументальнага YouTube-праекта пра падарожжы «Хочу домой». У 2018 годзе прызнаны найлепшым трэвэл-блогерам паводле версіі чытачоў часопіса ''National Geographic Traveler''&lt;ref name=&quot;minsknews&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://minsknews.by/bloger-leonid-pashkovskiy-rasskazal-kak-snyat-v-puteshestvii-video-na-million-laykov/
 |title=Блогер Леонид Пашковский рассказал, как снять в путешествии видео на миллион лайков
 |website=Minsknews
 |date=2019-01-08
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся 30 лістапада 1987 года ў [[Жлобін]]е&lt;ref name=&quot;kinopoisk&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.kinopoisk.ru/name/2957563/
 |title=Леонид Пашковский
 |website=Кинопоиск
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Паводле яго ўласных успамінаў, дзяцінства прайшло ў рэгіёне, які пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. У межах гуманітарных праграм ён наведваў Германію, Іспанію і Італію&lt;ref name=&quot;il&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ilinterviews.com/lyonya-pashkovskij/
 |title=Лёня Пашковский
 |website=Интересные люди
 |date=2018-07-20
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З чацвёртага класа займаўся ў тэатральнай студыі і выступаў у раённым тэатры. Пазней наведваў тэатральную студыю пры Свабодным тэатры. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], аднак па спецыяльнасці не працаваў. Пачаў журналісцкую дзейнасць і працаваў журналістам і сурэдактарам беларускага інтэрнэт-часопіса [[34mag]]&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;.

У 2012 годзе выканаў ролю Мікіты Міцкевіча ў беларускім мастацкім фільме «[[Вышэй за неба]]»&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nashaniva.com/334311
 |title=Што стала з героямі культавага беларускага фільма «Вышэй за неба»
 |author=Ф. Раўбіч
 |website=Наша Ніва
 |date=2024-01-19
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе выпусціў рэп-альбом «Кунилингвистика», а ў 2014 годзе — альбом «Sumbur»&lt;ref name=&quot;music&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline/p/43
 |title=Таймлайн беларускай музыкі: 2010—2019
 |website=34mag
 |date=2019-12-26
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== «Хочу домой» ==

У 2017 годзе стварыў YouTube-канал «Хочу домой», прысвечаны падарожжам у малавядомыя і небяспечныя рэгіёны свету&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Паводле інтэрв’ю Леаніда Пашкоўскага, ідэя праекта ўзнікла пасля знаёмства з іншымі аўтарамі падарожных відэа. Ён вырашыў адправіцца ў працяглае падарожжа і зняць першы сезон без загадзя распрацаванай канцэпцыі&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;.

У ранніх выпусках праекта паказваліся Гаіці, Куба, Венесуэла, Іран, Пакістан і Ямайка. У наступных сезонах Пашкоўскі здымаў матэрыялы пра Тыбет, краіны Паўднёва-Усходняй Азіі, Бенін і басейн Амазонкі&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;travelhouse&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://th.by/blog/trevel-bloger-leonid-pashkovskij-horoshie-lyudi-zhivut-vezde-prosto-s-nimi-nado-najti-obshhij-yazyk
 |title=Трэвэл-блогер Леонид Пашковский: «Хорошие люди живут везде, просто с ними надо найти общий язык»
 |website=Travel House
 |date=2019-07-03
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;knife&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://knife.media/pashkowski/
 |title=«Я живу с ощущением, что во Вселенной нет места, куда я мог бы вернуться». Интервью с блогером-путешественником Леней Пашковским
 |website=Нож
 |date=2024-08-28
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Асноўная ўвага ў праекце надаецца паўсядзённаму жыццю мясцовых жыхароў, іх гісторыям і сацыяльным праблемам. Пашкоўскі выступае не як традыцыйны экскурсавод, а як аўтар і рэжысёр, які знаёміць гледачоў з героямі сваіх відэа. Замежная гаворка ў выпусках захоўваецца, а пераклад падаецца ў выглядзе рускіх субтытраў&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;.

У 2024 годзе ў інтэрв’ю часопісу «Нож» паведамлялася, што канал «Хочу домой» меў больш за мільён падпісчыкаў&lt;ref name=&quot;knife&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==

* 2018 — пераможца National Geographic Traveler Awards у намінацыі «Найлепшы трэвэл-блогер» паводле вынікаў галасавання чытачоў часопіса. Пашкоўскі атрымаў 47 % галасоў&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://gp.by/arhiv-novostey/novosti-belarusi/belarus_stala_luchshey_stranoy_dlya_agroturizma_po_versii_national_geographic-1122076/
 |title=Беларусь стала лучшей страной для агротуризма по версии National Geographic
 |website=Гомельская праўда
 |date=2018-10-08
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==

* 2012 — «[[Вышэй за неба]]» — Мікіта Міцкевіч.

== Дыскаграфія ==

* 2012 — «Кунилингвистика».
* 2014 — «Sumbur».

== Спасылкі ==

* [https://www.youtube.com/@hochudomoj Канал «Хочу домой»] на YouTube
* [https://pashkowski.tours/ Афіцыйны сайт праекта Pashkowski Tours]

== Зноскі ==

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Пашкоўскі, Леанід}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 лістапада]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жлобіне]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]]</text>
      <sha1>ibliv7qv4a734sx2nbq3u1fflembe60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189999</id>
      <parentid>5189910</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5189999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8243" sha1="263972ba52duzynht6t7ngyd9xj5b4e" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Пашкоўскі}}
{{Персона
 | імя = Леанід Пашкоўскі
 | арыгінал імя = Леонид Пашковский
 | дата нараджэння = {{ДН|30|11|1987}}
 | месца нараджэння = [[Жлобін]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]
 | грамадзянства = [[Беларусь]]
 | род дзейнасці = [[журналіст]], [[відэаблогер]], [[падарожнік]], [[дакументаліст]], [[акцёр]], [[музыкант]]
}}

'''Леанід Пашкоўскі''' (нар. {{ДН|30|11|1987}}, [[Жлобін]]) — беларускі журналіст, відэаблогер-падарожнік, дакументаліст, акцёр і музыкант. Аўтар і вядоўца дакументальнага YouTube-праекта пра падарожжы «Хочу домой». У 2018 годзе прызнаны найлепшым трэвэл-блогерам паводле версіі чытачоў часопіса ''National Geographic Traveler''&lt;ref name=&quot;minsknews&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://minsknews.by/bloger-leonid-pashkovskiy-rasskazal-kak-snyat-v-puteshestvii-video-na-million-laykov/
 |title=Блогер Леонид Пашковский рассказал, как снять в путешествии видео на миллион лайков
 |website=Minsknews
 |date=2019-01-08
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Нарадзіўся 30 лістапада 1987 года ў [[Жлобін]]е&lt;ref name=&quot;kinopoisk&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.kinopoisk.ru/name/2957563/
 |title=Леонид Пашковский
 |website=Кинопоиск
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Паводле яго ўласных успамінаў, дзяцінства прайшло ў рэгіёне, які пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. У межах гуманітарных праграм ён наведваў Германію, Іспанію і Італію&lt;ref name=&quot;il&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ilinterviews.com/lyonya-pashkovskij/
 |title=Лёня Пашковский
 |website=Интересные люди
 |date=2018-07-20
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З чацвёртага класа займаўся ў тэатральнай студыі і выступаў у раённым тэатры. Пазней наведваў тэатральную студыю пры Свабодным тэатры. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], аднак па спецыяльнасці не працаваў. Пачаў журналісцкую дзейнасць і працаваў журналістам і сурэдактарам беларускага інтэрнэт-часопіса [[34mag]]&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;.

У 2012 годзе выканаў ролю Мікіты Міцкевіча ў беларускім мастацкім фільме «[[Вышэй за неба]]»&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://nashaniva.com/334311
 |title=Што стала з героямі культавага беларускага фільма «Вышэй за неба»
 |author=Ф. Раўбіч
 |website=Наша Ніва
 |date=2024-01-19
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе выпусціў рэп-альбом «Кунилингвистика», а ў 2014 годзе — альбом «Sumbur»&lt;ref name=&quot;music&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline/p/43
 |title=Таймлайн беларускай музыкі: 2010—2019
 |website=34mag
 |date=2019-12-26
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== «Хочу домой» ==

У 2017 годзе стварыў YouTube-канал «Хочу домой», прысвечаны падарожжам у малавядомыя і небяспечныя рэгіёны свету&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Паводле інтэрв’ю Леаніда Пашкоўскага, ідэя праекта ўзнікла пасля знаёмства з іншымі аўтарамі падарожных відэа. Ён вырашыў адправіцца ў працяглае падарожжа і зняць першы сезон без загадзя распрацаванай канцэпцыі&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;.

У ранніх выпусках праекта паказваліся Гаіці, Куба, Венесуэла, Іран, Пакістан і Ямайка. У наступных сезонах Пашкоўскі здымаў матэрыялы пра Тыбет, краіны Паўднёва-Усходняй Азіі, Бенін і басейн Амазонкі&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;travelhouse&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://th.by/blog/trevel-bloger-leonid-pashkovskij-horoshie-lyudi-zhivut-vezde-prosto-s-nimi-nado-najti-obshhij-yazyk
 |title=Трэвэл-блогер Леонид Пашковский: «Хорошие люди живут везде, просто с ними надо найти общий язык»
 |website=Travel House
 |date=2019-07-03
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;knife&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://knife.media/pashkowski/
 |title=«Я живу с ощущением, что во Вселенной нет места, куда я мог бы вернуться». Интервью с блогером-путешественником Леней Пашковским
 |website=Нож
 |date=2024-08-28
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Асноўная ўвага ў праекце надаецца паўсядзённаму жыццю мясцовых жыхароў, іх гісторыям і сацыяльным праблемам. Пашкоўскі выступае не як традыцыйны экскурсавод, а як аўтар і рэжысёр, які знаёміць гледачоў з героямі сваіх відэа. Замежная гаворка ў выпусках захоўваецца, а пераклад падаецца ў выглядзе рускіх субтытраў&lt;ref name=&quot;il&quot;/&gt;.

У 2024 годзе ў інтэрв’ю часопісу «Нож» паведамлялася, што канал «Хочу домой» меў больш за мільён падпісчыкаў&lt;ref name=&quot;knife&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==

* 2018 — пераможца National Geographic Traveler Awards у намінацыі «Найлепшы трэвэл-блогер» паводле вынікаў галасавання чытачоў часопіса. Пашкоўскі атрымаў 47 % галасоў&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://gp.by/arhiv-novostey/novosti-belarusi/belarus_stala_luchshey_stranoy_dlya_agroturizma_po_versii_national_geographic-1122076/
 |title=Беларусь стала лучшей страной для агротуризма по версии National Geographic
 |website=Гомельская праўда
 |date=2018-10-08
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==

* 2012 — «[[Вышэй за неба]]» — Мікіта Міцкевіч.

== Дыскаграфія ==

* 2012 — «Кунилингвистика».
* 2014 — «Sumbur».

== Спасылкі ==

* [https://www.youtube.com/@hochudomoj Канал «Хочу домой»] на YouTube
* [https://pashkowski.tours/ Афіцыйны сайт праекта Pashkowski Tours]

== Зноскі ==

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Пашкоўскі, Леанід}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 лістапада]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Жлобіне]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Блогеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]]</text>
      <sha1>263972ba52duzynht6t7ngyd9xj5b4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юліян Юзафавіч Карчэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813610</id>
    <revision>
      <id>5189969</id>
      <parentid>5189531</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5189969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5450" sha1="lzg3e6741wxg6s1bm359m5dg2g1c4cy" xml:space="preserve">{{Мастак|месца нараджэння=[[Казяны]]}}'''Юліян (Юльян) Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]]  - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]].&lt;ref&gt;Карчэўскі Юльян Юзафавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Швед Вячаслаў.'' Карчэўскі Юліян Юзафавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 131.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ryszkiewicz Andrzej. Karczewski Julian // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 33-34.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Сын  адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук  [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе.

У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам.

15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў &quot;''Коні п'юць ваду ля вежы''&quot;.  Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]]  і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць.

Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», &quot;Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме&quot;''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы.

Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]].

Карціны Карчэўскага &quot;''Ян Сабескі пад Венай''&quot; і &quot;''Турак на кані''&quot; зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]].

&lt;gallery&gt;
Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве
Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта Жака Брыотэ. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей
Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы
Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў &quot;Tygodnik Illustrowany&quot;, 1868)
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>lzg3e6741wxg6s1bm359m5dg2g1c4cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юзаф Франк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813622</id>
    <revision>
      <id>5189756</id>
      <parentid>5189630</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13396" sha1="rbj0pcycn7njbt3ve3006o0jn51gltv" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
| Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]]
}}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;''Wrzosek Adam''. Frank  Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт.

У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Шульц|Міхалам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса.

Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна.

12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7]

У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). 

Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш.

Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа.

У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). 

У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута.

У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам.

У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве.
[[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.»

Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, дзе вялікая частка прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі.

== Сям'я ==
Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам.

Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г.

== Працы ==
[[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў]]
[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6]

[https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.]

[https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808]

[https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.]

[https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 &lt;nowiki&gt;Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929&lt;/nowiki&gt;]

== Публікацыі дзённіка ==
[https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта]

[https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі Германіі]]
[[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]]</text>
      <sha1>rbj0pcycn7njbt3ve3006o0jn51gltv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189758</id>
      <parentid>5189756</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13471" sha1="riy8lky0y2tldyt11uodzdqv8w02o0b" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
| Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]]
}}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;''Wrzosek Adam''. Frank  Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт.

У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Шульц|Міхалам Шульцам]], абсталявашым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса.

Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клінка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна.

12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.[3][7]

У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клінцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «Praxeos medicae universae praecepta» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). 

Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш.

Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа.

У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). 

У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута.

У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам.

У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве.
[[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.»

Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, дзе вялікая частка прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у Ламбардыі, на поўначы Італіі.

== Сям'я ==
Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў оперы «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам.

Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў. Яны, на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г.

== Працы ==
[[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі]]
[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6]

[https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.]

[https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808]

[https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.]

[https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 &lt;nowiki&gt;Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929&lt;/nowiki&gt;]

== Публікацыі дзённіка ==
[https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта]

[https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі Германіі]]
[[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]]</text>
      <sha1>riy8lky0y2tldyt11uodzdqv8w02o0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189987</id>
      <parentid>5189758</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13527" sha1="rc67atmpllwd7me21zz7uk2519ohj1y" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
| Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]]
}}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;''Wrzosek Adam''. Frank  Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. 

Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. 

У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт.

У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Шульц|Міхалам Шульцам]], абсталяваўшым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса.

Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клініка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна.

12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.

У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клініцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «''Praxeos medicae universae praecepta''» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). 

Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш.

Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа.

У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта.  

У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей.  

У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). 

У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута.

У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам.

У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве.
[[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.»

Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, вялікая частка ўспамінаў прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у [[Ламбардыя|Ламбардыі]], на поўначы Італіі.

== Сям'я ==
Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў араторыі «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам.

Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў, якія на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г.

== Працы ==
[[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі]]
[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6]

[https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.]

[https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808]

[https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.]

[https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 &lt;nowiki&gt;Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929&lt;/nowiki&gt;]

== Публікацыі дзённіка ==
[https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта]

[https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі Германіі]]
[[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]]</text>
      <sha1>rc67atmpllwd7me21zz7uk2519ohj1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190008</id>
      <parentid>5189987</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13554" sha1="o3njcttz67d0ke6mgy4rf9lsi4xp6z8" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Франк}}
{{Вучоны
| Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
| Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]]
}}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;''Wrzosek Adam''. Frank  Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. 

Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. 

У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт.

У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]], які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Шульц|Міхалам Шульцам]], абсталяваўшым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса.

Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клініка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна.

12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў.

У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клініцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшы трактат Юзафа Франка — 14-томны — «''Praxeos medicae universae praecepta''» («Настановы ўсеагульнай медыцынскай практыкі»). 

Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш.

Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа.

У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта.  

У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей.  

У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). 

У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута.

У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам.

У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве.
[[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]]
Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.»

Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, вялікая частка ўспамінаў прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у [[Ламбардыя|Ламбардыі]], на поўначы Італіі.

== Сям'я ==
Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў араторыі «Стварэнне свету». У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, выконвала партыі салісткі ў пастаўленых операх. Яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам.

Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў, якія на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г.

== Працы ==
[[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі]]
[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2]

[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6]

[https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.]

[https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808]

[https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.]

[https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 &lt;nowiki&gt;Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929&lt;/nowiki&gt;]

== Публікацыі дзённіка ==
[https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта]

[https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

[https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe &quot;Kurier Litewski&quot;, 1913.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:Медыкі Германіі]]
[[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]]</text>
      <sha1>o3njcttz67d0ke6mgy4rf9lsi4xp6z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рускі Джэк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813627</id>
    <revision>
      <id>5189712</id>
      <parentid>5189626</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>− 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10085" sha1="8eijaihx4yualjuo3l2r1azsc21sp5z" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя                = Рускі Джэк
| арыгінал імя       = {{lang-en|Russian Jack}}
| выява              = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg
| апісанне выявы     = Фрэдэрыкс, каля 1890 года
| імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс
| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| род дзейнасці      = 
}}
'''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы&lt;ref name=&quot;thomson&quot;&gt;{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;owen&quot;&gt;{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле&lt;ref name=&quot;plaque&quot;&gt;Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hewitt&quot;&gt;{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;owen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]
У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць&lt;ref name=&quot;owen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hewitt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;plaque&quot; /&gt;. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})&lt;ref name=&quot;wa1894&quot;&gt;{{cite news |title=[Lease owned by &quot;Russian Jack&quot; and &quot;German Charlie&quot;] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.&lt;/ref&gt;. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Памяць ==
[[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]]
У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе&lt;ref name=&quot;agwa&quot;&gt;«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;plaque&quot; /&gt;. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску&lt;ref name=&quot;hewitt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля&lt;ref name=&quot;clement&quot;&gt;{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to &quot;Russian Jack&quot; |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Cite book |author=Bridge, Peter J. |title=Russian Jack |location=Carlisle, W.A. |publisher=Hesperian Press |year=2002 |isbn=0-85905-283-4 |language=en}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1850-я гады]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]]</text>
      <sha1>8eijaihx4yualjuo3l2r1azsc21sp5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189968</id>
      <parentid>5189712</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5189968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10140" sha1="3f72ioeutww4xsxwyy0dbhoya16py7j" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя                = Рускі Джэк
| арыгінал імя       = {{lang-en|Russian Jack}}
| выява              = Russian Jack (Ivan Fredericks), ca. 1890.jpg
| апісанне выявы     = Фрэдэрыкс, каля 1890 года
| імя пры нараджэнні = Іван Фрэдэрыкс
| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   = 
| дата смерці        = 
| месца смерці       = 
| род дзейнасці      = 
}}
'''Іван Фрэ́дэрыкс''' ({{lang-en|Ivan Fredericks}}, таксама ''John Fredericks''; каля 1852, [[Архангельск]] — 17 красавіка 1904, Фрымантл), вядомы як '''Ру́скі Джэк''' ({{lang-en|Russian Jack}}), — матрос з Архангельска, які стаў золаташукальнікам у [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]. Прыбыў у рэгіён Кімберлі падчас залатой ліхаманкі 1886 года і праславіўся тым, што давёз хворага золаташукальніка да пасёлка Холс-Крык ва ўласнай тачцы&lt;ref name=&quot;thomson&quot;&gt;{{cite news |author=Thomson, James |title=Murchison Days. In the Nineties. (No. 16.) Russian Jack |url=https://nla.gov.au/nla.news-article37637779 |work=Western Mail |location=Perth |date=1924-10-16 |page=43 |language=en |access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;owen&quot;&gt;{{cite news |author=Ex-Warden Owen |title=The Storied Past. III.—The Kimberley Rush |url=https://nla.gov.au/nla.news-article32548556 |work=The West Australian |location=Perth |date=1932-10-15 |page=5 |language=en |access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. Гісторыя абрасла мноствам версій і ўвайшла ў фальклор заходнеаўстралійскіх залатых капальняў. У 1979 годзе ў Холс-Крыку яму паставілі помнік, а ў 2000 годзе руская абшчына [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ўсталявала надмагілле на яго дагэтуль безыменнай магіле&lt;ref name=&quot;plaque&quot;&gt;Мемарыяльная таблічка каля помніка Рускаму Джэку ў Холс-Крыку, адкрыта 11 жніўня 1979 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hewitt&quot;&gt;{{cite news |author=Hewitt, Susan |title=Russians pay homage to Jack with a heart of gold |work=The West Australian |location=Perth |date=2000-07-17 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Фрэдэрыкс паходзіў з Архангельска — гэты горад названы месцам яго нараджэння ў пасведчанні аб смерці&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.goldgemtreasure.com.au/articles/the-legend-of-russian-jack|title=The legend of Russian Jack|website=Gold, Gem and Treasure|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. На надмагіллі пазначаны 1864 год нараджэння, аднак даследаванні адносяць яго прыкладна да 1852 года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 - Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. Сучаснікі лічылі яго [[Фіны|фінам]]&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У маладосці ён пайшоў у мора, служыў на расійскіх рачных і брытанскіх марскіх суднах, сышоў на бераг у [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасле]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], а пазней перабраўся ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыю]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://antipodes.org.au/geo_krupnik_jack.html|title=Фестиваль Антиподы 2006 — Владимир Крупник. Русский Джек|website=antipodes.org.au|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;. Ветэраны капальняў успаміналі велізарнага чалавека ростам каля шасці футаў, які гаварыў па-англійску, але не ўмеў чытаць&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;owen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Russian Jack with his wheelbarrow.jpg|thumb|upright=1.2|Фрэдэрыкс са сваёй тачкай на капальнях]]
У 1886 годзе Фрэдэрыкс сышоў на бераг у Дэрбі — адкрыццё золата каля Холс-Крыка выклікала першую залатую ліхаманку ў гісторыі Заходняй Аўстраліі&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Паводле апавядання Джэймса Томсана, апублікаванага ў 1924 годзе, грошай на каня з павозкай у Джэка не было: ён купіў тачку, нагрузіў яе інструментам і прыпасамі і рушыў пешшу па трасе даўжынёй трыста міль. Па дарозе ён падабраў знясіленага золаташукальніка, перавязаў яму ногі, накарміў, пасадзіў у тачку і давёз да Холс-Крыка&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;. Іншыя апавядальнікі пераказвалі гісторыю інакш: мяняліся імя хворага, маршрут і адлегласць&lt;ref name=&quot;owen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hewitt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;plaque&quot; /&gt;. Пітэр Брыдж, аўтар адзінай кніжнай біяграфіі Фрэдэрыкса, прыйшоў да высновы, што на самай справе шлях складаў каля пяцідзесяці кіламетраў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/foreigners/display/60491-ivan-fredericks-(russian-jack)|title=Ivan Fredericks (Russian Jack) {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Фрэдэрыкс шукаў золата ў Пілбары і на капальнях Мерчысана, дзе трымаў прыдарожны паб і атрымаў мянушку «Геркулес Мерчысана»&lt;ref name=&quot;thomson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. У 1894 годзе ён разам з кампаньёнам па мянушцы Немец Чарлі валодаў залатаносным участкам «Дзве нацыі» ({{lang-en|Two Nations}})&lt;ref name=&quot;wa1894&quot;&gt;{{cite news |title=[Lease owned by &quot;Russian Jack&quot; and &quot;German Charlie&quot;] |work=The West Australian |location=Perth |date=1894-05-25 |page=6 |language=en}} Запіс ва ўказальніку Дзяржаўнай бібліятэкі Заходняй Аўстраліі, .b1674696x.&lt;/ref&gt;. Памёр ад пнеўманіі ў прыватнай бальніцы Фрымантла 17 красавіка 1904 года; яго пахавалі на фрымантлскіх могілках у адной магіле з двума іншымі бяднякамі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. У пасведчанні аб смерці яго занятак запісаны як «садоўнік»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Памяць ==
[[Файл:Russian Jack, Fremantle Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле, устаноўленае ў 2000 годзе]]
У 1979 годзе каля будынка адміністрацыі шайра Холс-Крык быў адкрыты бронзавы помнік работы скульптара Ч. П. Сомерса, які паказвае Фрэдэрыкса з чалавекам у тачцы; конкурс на помнік быў праведзены ў 1977 годзе&lt;ref name=&quot;agwa&quot;&gt;«Russian Jack» sculpture collection, 1976—1979. Архіў Мастацкай галерэі Заходняй Аўстраліі, Дзяржаўная бібліятэка Заходняй Аўстраліі, ACC 5336A.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.monumentaustralia.org/themes/people/settlement/display/60572-russian-jack|title=Russian Jack {{!}} Monument Australia|website=www.monumentaustralia.org|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;plaque&quot; /&gt;. 16 ліпеня 2000 года прыход [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Перце ўсталяваў на яго магіле мармуровы крыж з надпісам па-руску&lt;ref name=&quot;hewitt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Гісторык Кэці Клемент неўзабаве ўказала на недакладнасці ў тэксце надмагілля&lt;ref name=&quot;clement&quot;&gt;{{Cite journal |author=Clement, Cathie |title=A memorial to &quot;Russian Jack&quot; |journal=Boab Bulletin |publisher=Kimberley Society |date=October 2000 |pages=4–5 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Фатаграфія Фрэдэрыкса, зробленая каля 1890 года, захоўваецца ў Дзяржаўнай бібліятэцы Заходняй Аўстраліі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://purl.slwa.wa.gov.au/slwa_b2278099_1|title=061973PD: Russian Jack (Ivan Fredericks), ca.1890|first=State Library of Western|last=Australia|website=purl.slwa.wa.gov.au|access-date=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Cite book |author=Bridge, Peter J. |title=Russian Jack |location=Carlisle, W.A. |publisher=Hesperian Press |year=2002 |isbn=0-85905-283-4 |language=en}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1850-я гады]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]]</text>
      <sha1>3f72ioeutww4xsxwyy0dbhoya16py7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Эфіопская імперыя</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813630</id>
    <revision>
      <id>5189700</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі паводле перыядаў]] [[Катэгорыя:Колішнія манархіі Афрыкі]]»</comment>
      <origin>5189700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="7z2ok8ao4ok1s1uzf069bzqwvb7v2gk" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі паводле перыядаў]]
[[Катэгорыя:Колішнія манархіі Афрыкі]]</text>
      <sha1>7z2ok8ao4ok1s1uzf069bzqwvb7v2gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Этнолагі Польшчы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813631</id>
    <revision>
      <id>5189702</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Этнолагі паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]»</comment>
      <origin>5189702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="dw7sdfyyqek5661o0tmuu4e038o3ocd" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Этнолагі паводле краін|Польшча]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]</text>
      <sha1>dw7sdfyyqek5661o0tmuu4e038o3ocd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Этнаграфія Літвы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813632</id>
    <revision>
      <id>5189706</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Этнаграфія паводле краін|Літва]] [[Катэгорыя:Культура Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]]»</comment>
      <origin>5189706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182" sha1="p9vi2a2fdi370izbk0sq6s3v9jwk034" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Этнаграфія паводле краін|Літва]]
[[Катэгорыя:Культура Літвы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]]</text>
      <sha1>p9vi2a2fdi370izbk0sq6s3v9jwk034</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Этнаграфія паводле краін</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813633</id>
    <revision>
      <id>5189710</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура паводле краін|*]]»</comment>
      <origin>5189710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="pakidlr0u2j5pchsp8obcz0425edcbk" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Этнаграфія]]
[[Катэгорыя:Культура паводле краін|*]]</text>
      <sha1>pakidlr0u2j5pchsp8obcz0425edcbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Эрых Марыя Рэмарк</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813634</id>
    <revision>
      <id>5189731</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі пісьменнікаў]]»</comment>
      <origin>5189731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="0nqbqogpdrkuc16iecq9a195352s9t5" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Катэгорыі пісьменнікаў]]</text>
      <sha1>0nqbqogpdrkuc16iecq9a195352s9t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвіг Генрых Баянус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813635</id>
    <revision>
      <id>5189737</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78787469|Ludwik Henryk Bojanus]]»</comment>
      <origin>5189737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4668" sha1="h051v5udz2e7l3beulkqfcg708neggk" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Людвік Генрык Баянус''' (нар. [[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілеры, пам. [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]] і [[Медыцына|ўрач]] нямецкага паходжання.

У заалагічнай наменклатуры для абазначэння [[Таксон|таксона,]] апісанага Л., выкарыстоўваецца скарачэнне {{Smallcaps|Bojanus}} Г. Bojanus, напр. ''[[Тур (жывёла)|Bos primigenius]]'' {{Smallcaps|Bojanus}}, 1827.

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 13 сакавіка 1804 года Савет Віленскага ўніверсітэта абраў яго прафесарам. 20 мая 1806 года ён пачаў працаваць ва ўніверсітэце і паклаў пачатак развіццю сучаснай [[Ветэрынарыя|ветэрынарнай медыцыны]] на землях Польшчы, Літвы і Беларусі. У 1823 годзе ён заснаваў першую ветэрынарную школу, т. зв. Інстытут практычнай ветэрынарнай медыцыны пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Еапісаў шмат наватарскіх прац па апісальнай і параўнальнай [[Anatomia opisowa|анатоміі]] . З-за пагаршэння здароўя і хваробы лёгкіх яму далі водпуск па хваробе, і 24 верасня 1824 года ён выехаў з Вільні ў Дармштат. У чэрвені 1826 года Універсітэцкая рада падоўжыла яго водпуск на нявызначаны тэрмін, але яго здароўе не палепшылася. 

Баянус чытаў лекцыі па анатоміі свойскіх жывёл і ветэрынарнай медыцыне на [[Лацінская мова|лацінскай мове]] . Ён з'яўляецца аўтарам працы ''«De uro nostrate eiusque sceleto commentatio»'' («Пра адрозненні паміж [[Зубр еўрапейскі|зубрам]] і [[Тур (жывёла)|турам]] ») 1825 года, у якой на падставе падрабязнага аналізу шкілетаў абедзвюх жывёл ён даказаў, што гэта два асобныя [[Біялагічны від|віды]]. Адной з яго найбольш вядомых прац з'яўляецца трактат па анатоміі [[Балотная чарапаха еўрапейская|еўрапейскай балотнай чарапахі]] пад назвай ''«Anatome Testudinis Europaeae»''.

Апісаў парны вылучальны орган, які сустракаецца ў двухстворкавых малюскаў і часткова функцыянуе як нырка. У гонар свайго першаадкрывальніка ён быў названы арганам Баянуса .

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.

У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>h051v5udz2e7l3beulkqfcg708neggk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189739</id>
      <parentid>5189737</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7863" sha1="ms8hdci50nvunx6ncvi5qoezhrqemcy" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Людвік Генрык Баянус''' (нар. [[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілеры, пам. [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]] і [[Медыцына|ўрач]] нямецкага паходжання.

У заалагічнай наменклатуры для абазначэння [[Таксон|таксона,]] апісанага Л., выкарыстоўваецца скарачэнне {{Smallcaps|Bojanus}} Г. Bojanus, напр. ''[[Тур (жывёла)|Bos primigenius]]'' {{Smallcaps|Bojanus}}, 1827.

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс 

Людвіг Баянус падаў сваю кандыдатуру ва Універсітэт у Вільні, і рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні ён выкладаў ветэрынарыю, а пазней — параўнальную анатомію, якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 г. ён падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны анатамічны тэатр. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца zoophyta. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.

Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з Гесена. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). Два экзэмпляры захоўваюцца ў Францыі: адзін — у навуковай бібліятэцы Страсбургскага ўніверсітэта, другі — у дзяржаўным Парыжскім музеі прыроднай гісторыі.

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што тур і зубр — гэта два розныя віды.

Калі Напалеон Банапарт у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у Санкт-Пецярбург.

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў філаматаў і філарэтаў.

Хаця Баянуса запрашаў Берлінскі ўніверсітэт, ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.
У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>ms8hdci50nvunx6ncvi5qoezhrqemcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189749</id>
      <parentid>5189739</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9232" sha1="9of57pz2iwohpcefvzh6tyqmq83eyqa" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Людвік Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілер - [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. &quot;Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)&quot; ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 

Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні ён выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 г. ён падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца zoophyta. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.

Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з Гесена. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). Два экзэмпляры захоўваюцца ў Францыі: адзін — у навуковай бібліятэцы Страсбургскага ўніверсітэта, другі — у дзяржаўным Парыжскім музеі прыроднай гісторыі.

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што тур і зубр — гэта два розныя віды.

Калі Напалеон Банапарт у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у Санкт-Пецярбург.

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў філаматаў і філарэтаў.

Хаця Баянуса запрашаў Берлінскі ўніверсітэт, ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.
У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Публікацыі ==
[https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.]

[https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.]

== Літаратура ==
''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015

Edelis, Filipas. Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>9of57pz2iwohpcefvzh6tyqmq83eyqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189750</id>
      <parentid>5189749</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9323" sha1="3eumn3h52rnsmchf0pjg3zw8hctp6w5" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Maciej Przybylski. Portrait of Ludwig Heinrich Bojanus.jpg|thumb|]]
}}'''Людвік Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілер - [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. &quot;Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)&quot; ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 

Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні ён выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 г. ён падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца zoophyta. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.

Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з Гесена. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). Два экзэмпляры захоўваюцца ў Францыі: адзін — у навуковай бібліятэцы Страсбургскага ўніверсітэта, другі — у дзяржаўным Парыжскім музеі прыроднай гісторыі.

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што тур і зубр — гэта два розныя віды.

Калі Напалеон Банапарт у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у Санкт-Пецярбург.

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў філаматаў і філарэтаў.

Хаця Баянуса запрашаў Берлінскі ўніверсітэт, ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.
У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Публікацыі ==
[https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.]

[https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.]

== Літаратура ==
''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015

Edelis, Filipas. Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>3eumn3h52rnsmchf0pjg3zw8hctp6w5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189751</id>
      <parentid>5189750</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9191" sha1="c7sz7g333mnzh6bcoibez04dcjbvnld" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Maciej Przybylski. Portrait of Ludwig Heinrich Bojanus.jpg|thumb|]]
}}'''Людвік Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілер - [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. &quot;Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)&quot; ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 

Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні ён выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 г. ён падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца zoophyta. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.
[[Файл:Bojanus Pond Turtle.jpg|міні|Анатамічны малюнак вадзяністай чарапахі з трактата Баянуса]]
Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з Гесена. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). 

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што тур і зубр — гэта два розныя віды.

Калі Напалеон Банапарт у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у Санкт-Пецярбург.

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў філаматаў і філарэтаў.

Хаця Баянуса запрашаў Берлінскі ўніверсітэт, ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.
У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Публікацыі ==
[https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.]

[https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.]

== Літаратура ==
''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015

Edelis, Filipas. Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>c7sz7g333mnzh6bcoibez04dcjbvnld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189752</id>
      <parentid>5189751</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9479" sha1="m8vwswa9hapdtxjmuru7pctnl5jbmcn" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Maciej Przybylski. Portrait of Ludwig Heinrich Bojanus.jpg|thumb|]]
}}'''Людвік Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілер - [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. &quot;Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)&quot; ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 

Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні ён выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 г. ён падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца ''zoophyta''. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.
[[Файл:Bojanus Pond Turtle.jpg|міні|Анатамічны малюнак вадзяністай чарапахі з трактата Баянуса]]
Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з [[Гесэн|Гесэна]]. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). 

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што [[Тур (жывёла)|тур]] і [[Зубр еўрапейскі|зубр]] — гэта два розныя віды.

Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у [[Санкт-Пецярбург]].

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]].

Хаця Баянуса запрашаў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]], ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.

У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Публікацыі ==
[https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.]

[https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.]

== Літаратура ==
''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015

''Edelis, Filipas.'' Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>m8vwswa9hapdtxjmuru7pctnl5jbmcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189753</id>
      <parentid>5189752</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Людвік Генрых Баянус]] у [[Людвіг Генрых Баянус]]: Уніфікацыя назваў</comment>
      <origin>5189752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9479" sha1="m8vwswa9hapdtxjmuru7pctnl5jbmcn" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Maciej Przybylski. Portrait of Ludwig Heinrich Bojanus.jpg|thumb|]]
}}'''Людвік Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776 г.]] у Буксвілер - [[2 красавіка]] [[1827|1827 г.]] у [[Дармштат|Дармштаце]] ) — [[Біялогія|біёлаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. &quot;Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)&quot; ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 

Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні ён выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 г. ён падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца ''zoophyta''. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.
[[Файл:Bojanus Pond Turtle.jpg|міні|Анатамічны малюнак вадзяністай чарапахі з трактата Баянуса]]
Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з [[Гесэн|Гесэна]]. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). 

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што [[Тур (жывёла)|тур]] і [[Зубр еўрапейскі|зубр]] — гэта два розныя віды.

Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у [[Санкт-Пецярбург]].

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]].

Хаця Баянуса запрашаў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]], ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]]  і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.

У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Публікацыі ==
[https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.]

[https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.]

== Літаратура ==
''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015

''Edelis, Filipas.'' Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>m8vwswa9hapdtxjmuru7pctnl5jbmcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189760</id>
      <parentid>5189753</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9450" sha1="laujtgmpnky46iiuos2ga3m4tls4bo1" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Maciej Przybylski. Portrait of Ludwig Heinrich Bojanus.jpg|thumb|]]
}}'''Людвіг Генрык Баянус''' ([[16 ліпеня]] [[1776|1776,]] Буксвілер, [[Эльзас]] - [[2 красавіка]] [[1827|1827,]] [[Дармштат]]) — [[Біялогія|біёлаг]], [[ветэрынар]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref&gt;[https://www.mdpi.com/2813-0545/2/3/24 Sobolewski, Jarosław, and Maciej Zdun. 2023. &quot;Anatomist and Co-Founder of Polish Veterinary Education—Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827)&quot; ''Anatomia'' 2, no. 3: 261-270.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/sp/article/view/1297|аўтар=Dariusz Adam Szkutnik|загаловак=Ludwik Henryk Bojanus (1776-1827) – naukowiec światowego formatu w strukturach Uniwersytetu Wileńskiego|год=2025|мова=pl|выданне=Studia Polonijne|том=46|старонкі=5–16|issn=2544-526X|doi=10.18290/sp2546.1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dilwet.pl/wp-content/uploads/2026/04/ZW_nr_04_2026.pdf ŻWANKO, Lubow, KIBKAŁO, Dmytro and SOBOLEWSKI, Jarosław, 2026. Ludwik Henryk Bojanus (1776–1827) „mąż pełen talentu…” i prekursor polskiej weterynarii. ''Życie Weterynaryjne''. Online. 2026. Vol. 101, p. 166–170.] &lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Бацька быў чыноўнікам у кіраванні княжацкіх лясоў. Скончыў медыцынскі факультэт [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскага ўніверсітэта,]] атрымаўшы ступень доктара [[Медыцына|медыцыны]] і [[Хірургія|хірургіі]] ў 1797 годзе ва ўзросце 21 года. Вучыўся ў [[Вена|Вене]] ў 1803 годзе і ажаніўся з Вільгельмінай Русе (памерла ў 1826 годзе), дачкой капенгагенскага [[Пастар|пастара]]. Баянус даведаўся з газет пра вакантную ветэрынарную кафедру ў Вільні і падаў заяўку на конкурс. 

Рада ўніверсітэта прыняла яго на працу. Баянус прыехаў у Вільню ў маі 1806 г. 

З 1806 да 1824 г. ва Універсітэце ў Вільні выкладаў [[Ветэрынарыя|ветэрынарыю]], а пазней — [[Параўнальная анатомія|параўнальную анатомію]], якую як навуковую дысцыпліну ў Усходняй Еўропе першым пачаў выкладаць менавіта ён. У 1815 падрыхтаваў курс хірургічнай ветэрынарыі, для якога быў спецыяльна абсталяваны [[анатамічны тэатр]]. Баянус не размаўляў па-польску, таму выкладаў на лацінскай мове, радзей — на нямецкай альбо французскай.

На лекцыях па анатоміі, якія былі адным з самых наватарскіх курсаў, Баянус распрацоўваў тэорыю пра жывую прыроду, якая пастаянна, безупынна змяняецца, развіваючыся ад найпрасцейшых формаў да складаных. На яго думку, у ланцугу жывой прыроды няма разрыву — нават раслінны і жывёльны сусветы не з'яўляюцца адрознымі. Паводле Баянуса, існуе мноства пераходных формаў, якія называюцца ''zoophyta''. Падабенства раслін і жывёл ён абгрунтоўваў тым, што некаторыя расліны здольныя перамяшчацца з аднаго месца ў другое, а іншыя падобныя да бесхрыбетных жывёл і г.д.
[[Файл:Bojanus Pond Turtle.jpg|міні|Анатамічны малюнак вадзяністай чарапахі з трактата Баянуса]]
Баянус падрыхтаваў грунтоўную працу «''Anatome Testudinis Europae''» (Анатомія еўрапейскай чарапахі). Яна складаецца з 40 гравюр з тлумачэннямі і больш чым 200 ілюстрацый, якія дэталёва паказваюць анатомію вадзяных чарапах. Баянус расчляніў каля 500 чарапах. Гэтай працы ён прысвяціў цэлае дзесяцігоддзе. Малюнкі ў кнізе выкананы самім Баянусам, а медныя пласціны гравіраваў майстар-гравёр, спецыяльна запрошаны з [[Гесэн|Гесэна]]. За ўласныя сродкі Баянус выдаў 80 арыгінальных экзэмпляраў (праца была перавыдадзена яшчэ ў 1902 г., а пазней у 1970 г.). 

Баянус здабыў прызнанне таксама праз даследаванне тураў. Ён вывучаў іх шкілеты ў Вільні, Парыжы і Вене. Яму ўдалося даказаць, што [[Тур (жывёла)|тур]] і [[Зубр еўрапейскі|зубр]] — гэта два розныя віды.

Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] у чэрвені 1812 г. увайшоў у Вільню, Баянус на нейкі час выехаў у [[Санкт-Пецярбург]].

Цар аддзячыў Баянусу за вернасць у 1816 г., надаўшы яму чын дзяржаўнага дарадцы. У сваю чаргу, за заслугі перад навукай і за ўзорную апеку над універсітэтам, яго прызналі як навукоўцы, так і студэнты. У 1821 г. улады прызначылі яго членам следчай камісіі. Гэтая камісія расследавала падпольную дзейнасць Таварыства філаматаў ва Універсітэце ў Вільні. Сцвярджаецца, што Баянус выступаў у абарону студэнтаў, прыкладаў намаганні, каб яны былі вызвалены і маглі скончыць навучанне ва ўніверсітэце, каб былі ўратаваны члены таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]].

Хаця Баянуса запрашаў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскі ўніверсітэт]], ён застаўся ў Вільні і з верасня 1822 г. да сярэдзіны 1823 г. пагадзіўся выконваць абавязкі рэктара ўніверсітэта. У той час яго здароўе пачало пагаршацца. Тым не менш, у 1823 г. Баянусу яшчэ ўдалося заснаваць Ветэрынарную школу для маладых жывёлаводаў з навакольных мясцін.

Цяжка хворы, у 1824 г. Баянус пакінуў кафедру, падараваўшы частку сваёй бібліятэкі ўніверсітэту, і выехаў у Дармштадт, дзе праз тры гады памёр ва ўзросце 51 года.

Вучнямі Баянуса былі [[Адам Фердынанд Адамовіч]] і Караль Густаў Муйшэль (1800–1843), піянеры польскай ветэрынарнай медыцыны.

У яго гонар быў названы від трыясавай рэптыліі ''Lisowicia bojani''.

== Публікацыі ==
[https://polona.pl/item-view/cb05fe5e-124b-4290-8681-5e3dd033dbf9/0/18b723b2-6cb7-4e62-b456-d6276d9f2167 O ważniejszych zarazach bydła rogatego i koni. Wilno : J. Zawadzki, 1810.]

[https://polona.pl/preview/cb5f9b3f-ded0-4d02-b549-0abb914ca4e2 Introductio in anatomen comparatam : oratio academica quam, ad inaugurands in Caes. Univers. Vilnensi comparate Anatomes Scholas, nono ante kal. novembr. 1814. Vilnae : J. Zawadzki, 1815.]

== Літаратура ==
''Edel Philippe, Daszkiewicz Piotr.'' Louis Henri Bojanus. Le savant de Vilnius. Seria: Portraits Célèbres d’Alsace, Vent d’Est 2015

''Edelis, Filipas.'' Liudvigas Heinrichas Bojanus – Elzasietis ir žymus Lietuvos mokslininkas. Mokslas ir gyvenimas, 2002 m. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT: Баянус Людвік Генрых}}


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1827 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>laujtgmpnky46iiuos2ga3m4tls4bo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вільгельм Эбельхальцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813636</id>
    <revision>
      <id>5189743</id>
      <timestamp>2026-08-30T12:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:de:Special:Redirect/revision/269920432|Wilhelm von Æbelholt]]»</comment>
      <origin>5189743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="r0yehwz3vm1ac0uph5z1opoj53i6r92" xml:space="preserve">'''Вільгельм Эбельхальцкі''', таксама вядомы як '''Гіём Парыжскі''' або '''Вільгельмус абат Святога Фафы ў Паракліта'''
[[Катэгорыя:Мужчыны]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1203 годзе]]
[[Катэгорыя:Абаты]]
[[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XII стагоддзя]]</text>
      <sha1>r0yehwz3vm1ac0uph5z1opoj53i6r92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189744</id>
      <parentid>5189743</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="c8a463pzcrocmasro3sujs9dlrgapnx" xml:space="preserve">{{пішу}}
'''Вільгельм Эбельхальцкі''', таксама вядомы як '''Гіём Парыжскі''' або '''Вільгельмус абат Святога Фафы ў Паракліта'''</text>
      <sha1>c8a463pzcrocmasro3sujs9dlrgapnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189791</id>
      <parentid>5189744</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24937" sha1="6u87g4naoaa06v94740mum2lvmgy9xk" xml:space="preserve">{{пішу}}
{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы ад Святога Духа (Параклета)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і ў дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127 года&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, з іншага боку, легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладыя, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Гіём думаў далучыцца да больше строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у [[Парыж]]ы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут святога Аўгусціна|статуту святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з Абсалонам, яны былі прыблізна аднаго ўзросту, Абсалон паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]] і вучыўся ў Сент-Жэнеўеў.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. [[Patrologia Latina]] |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны манастырскай царквы на Эскільсё]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхольта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, стаў цэнтрам прыцягнення для хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як яны адправіліся ў Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы сваёй адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда адначасова заставацца біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], павінна была атрымаць на год дацкае войска для вайны французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў манастыры Эбельхольт, верагоднае першапачатковае пахаванне Вільгельма]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў [[Кананізацыя|кананізацыю]] свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма [[Кананізацыя|кананізавалі]] 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — гэта дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}}}
* {{Literatur|Autor=Wilhelmus in Dania Abbas|Titel=Epistolae|TitelErg=Edition der Briefe|Reihe=Migne. [[Patrologia Latina]]|BandReihe=209|Spalten=635–728|Sprache=la|Online=http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf|Abruf=2024-07-03}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}</text>
      <sha1>6u87g4naoaa06v94740mum2lvmgy9xk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189792</id>
      <parentid>5189791</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Творы */</comment>
      <origin>5189792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24935" sha1="39vm6s983s4gg953ee7ea8d6ldq9l1x" xml:space="preserve">{{пішу}}
{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы ад Святога Духа (Параклета)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і ў дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127 года&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, з іншага боку, легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладыя, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Гіём думаў далучыцца да больше строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у [[Парыж]]ы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут святога Аўгусціна|статуту святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з Абсалонам, яны былі прыблізна аднаго ўзросту, Абсалон паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]] і вучыўся ў Сент-Жэнеўеў.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. [[Patrologia Latina]] |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны манастырскай царквы на Эскільсё]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхольта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, стаў цэнтрам прыцягнення для хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як яны адправіліся ў Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы сваёй адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда адначасова заставацца біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], павінна была атрымаць на год дацкае войска для вайны французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў манастыры Эбельхольт, верагоднае першапачатковае пахаванне Вільгельма]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў [[Кананізацыя|кананізацыю]] свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма [[Кананізацыя|кананізавалі]] 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — гэта дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}</text>
      <sha1>39vm6s983s4gg953ee7ea8d6ldq9l1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189798</id>
      <parentid>5189792</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Раннія гады */</comment>
      <origin>5189798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24866" sha1="kb7xgs4d3qa52wky149xb9w043intj7" xml:space="preserve">{{пішу}}
{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і ў дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127 года&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, з іншага боку, легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладыя, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Гіём думаў далучыцца да больше строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у [[Парыж]]ы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут святога Аўгусціна|статуту святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з Абсалонам, яны былі прыблізна аднаго ўзросту, Абсалон паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]] і вучыўся ў Сент-Жэнеўеў.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, стаў цэнтрам прыцягнення для хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як яны адправіліся ў Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў [[Кананізацыя|кананізацыю]] свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма [[Кананізацыя|кананізавалі]] 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}</text>
      <sha1>kb7xgs4d3qa52wky149xb9w043intj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189800</id>
      <parentid>5189798</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Абаты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5189800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24901" sha1="ewfc8qw9q9bj57rz9xfazxwh9tw7tqo" xml:space="preserve">{{пішу}}
{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і ў дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127 года&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, з іншага боку, легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладыя, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Гіём думаў далучыцца да больше строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у [[Парыж]]ы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут святога Аўгусціна|статуту святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з Абсалонам, яны былі прыблізна аднаго ўзросту, Абсалон паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]] і вучыўся ў Сент-Жэнеўеў.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, стаў цэнтрам прыцягнення для хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як яны адправіліся ў Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў [[Кананізацыя|кананізацыю]] свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма [[Кананізацыя|кананізавалі]] 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>ewfc8qw9q9bj57rz9xfazxwh9tw7tqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189802</id>
      <parentid>5189800</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24822" sha1="nrgbmfrpnnpk64zr1rtvohxajrh9ayt" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127 года&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, з іншага боку, легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладыя, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Гіём думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у [[Парыж]]ы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў [[Кананізацыя|кананізацыю]] свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма [[Кананізацыя|кананізавалі]] 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>nrgbmfrpnnpk64zr1rtvohxajrh9ayt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189804</id>
      <parentid>5189802</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24768" sha1="jlmjjx0at9ic9ynxxbc460eprk8yvdg" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127 года&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, з іншага боку, легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладыя, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Гіём думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у [[Парыж]]ы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>jlmjjx0at9ic9ynxxbc460eprk8yvdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189822</id>
      <parentid>5189804</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24695" sha1="s66u65gr2fvyb738mp3yor1v8739243" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння невядомая, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>s66u65gr2fvyb738mp3yor1v8739243</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189823</id>
      <parentid>5189822</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24694" sha1="jk7nx21qybmbsbaosbfye0qksvbs8we" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы, былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месца для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>jk7nx21qybmbsbaosbfye0qksvbs8we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189825</id>
      <parentid>5189823</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24697" sha1="jbjjbtyljs639lk82mq9396buqxmnrt" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў з [[Патрацыній|патрацыніем]] апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>jbjjbtyljs639lk82mq9396buqxmnrt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189831</id>
      <parentid>5189825</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24656" sha1="joqhyjkfy58libdz9mk2jhlam1qc318" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на мецы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>joqhyjkfy58libdz9mk2jhlam1qc318</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189832</id>
      <parentid>5189831</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Смерць і шанаванне */</comment>
      <origin>5189832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24658" sha1="6h4p660mqt29lyax0ip9dt76ezxrhdy" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы ад Святога Духа.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>6h4p660mqt29lyax0ip9dt76ezxrhdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189834</id>
      <parentid>5189832</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24658" sha1="4nnua4xifj87rx9nx3etloglh88b6gh" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; Капітул назвалі ад патрацыніяў Эскільсё і Цьёрэбю ''monasterium sancti Thomæ de paraclito'' — кляштар Святога Фамы пры Святым Духу.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>4nnua4xifj87rx9nx3etloglh88b6gh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189836</id>
      <parentid>5189834</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24715" sha1="4vtpsxssyhagiwcl9knyys72m9jms3e" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У назве новага капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>4vtpsxssyhagiwcl9knyys72m9jms3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189837</id>
      <parentid>5189836</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24713" sha1="7l0n134nqvix2d2a9br01px0vky4btk" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Гвіды (род)|Гвідаў]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>7l0n134nqvix2d2a9br01px0vky4btk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189838</id>
      <parentid>5189837</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24707" sha1="6pks1riv4c80v4ewvw9kdnsxxlt6t2n" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся ў свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[Прэбенда|прэбенду]] [[дыякан]]а, таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Там Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>6pks1riv4c80v4ewvw9kdnsxxlt6t2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189839</id>
      <parentid>5189838</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24746" sha1="l309waq125mm2la04wl1e424vs9jnqd" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр праз сваю рэлігійную строгасць быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>l309waq125mm2la04wl1e424vs9jnqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189840</id>
      <parentid>5189839</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24748" sha1="4lkt5ezfz6bakn633qmli7wplq3voce" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Сент-Жэнеўеў (Парыж)|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>4lkt5ezfz6bakn633qmli7wplq3voce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189845</id>
      <parentid>5189840</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24756" sha1="a0a48kt6qyi6sqe8q0o1m3uix2l2yux" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз манаскую строгасць ужо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы ў сваім кляштары. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>a0a48kt6qyi6sqe8q0o1m3uix2l2yux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189847</id>
      <parentid>5189845</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24756" sha1="j7ilbq5njt4irkvt4pa7h7rqrcv3ya2" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы ыбылі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «Генеалогія дацкіх каралёў», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала б шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>j7ilbq5njt4irkvt4pa7h7rqrcv3ya2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189857</id>
      <parentid>5189847</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24817" sha1="ajgqlkmx4zwsm9vidcf27pjbee8y85v" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый|Сугерый з Сен-Дэні]] падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>ajgqlkmx4zwsm9vidcf27pjbee8y85v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189859</id>
      <parentid>5189857</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24845" sha1="pvjtkae6gdlw2ci6bgumy0d0bev87ij" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сэн-Дэні|Сэн-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>pvjtkae6gdlw2ci6bgumy0d0bev87ij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189860</id>
      <parentid>5189859</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24845" sha1="jxv50z00xd4t4xubmye142tigycyvkl" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм быў і дыпламатам. Некалькі разоў ездзіў па каралеўскім даручэнні да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу пасля прызначэння архібіскупам Лунда заставацца і біскупам Роскіле.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{h|Damsholt|2011|{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборга, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}», складзеная Вільгельмам,&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>jxv50z00xd4t4xubmye142tigycyvkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189862</id>
      <parentid>5189860</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5189862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24778" sha1="l9griamp9lyvy1vjn2a2wglstx79oux" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; 
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>l9griamp9lyvy1vjn2a2wglstx79oux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189967</id>
      <parentid>5189862</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5189967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24831" sha1="owal6gyw2muzvz7vtggqp1n2ocymh7b" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt;
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Таксама зборнік, які, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>owal6gyw2muzvz7vtggqp1n2ocymh7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189986</id>
      <parentid>5189967</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Зборнік лістоў */</comment>
      <origin>5189986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24823" sha1="eltx9rlwo8hdi5acad00r7e6x2s12v9" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, які паходзіў з арытакратычнага дацкага роду [[Відэ (род)|Відэ]], яны былі прыблізна аднаго ўзросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt;
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб'ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Зборнік, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, таксама задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>eltx9rlwo8hdi5acad00r7e6x2s12v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190048</id>
      <parentid>5189986</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Сент-Жэнеўеў */</comment>
      <origin>5190048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25196" sha1="lgvsdpah2pac38u8au67p7xn2biyrt9" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, дацкім арытакратам з роду [[Відэ (род)|Відэ]], прыблізна аднаго з ім узросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt;
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб’ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Зборнік, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, таксама задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}
* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>lgvsdpah2pac38u8au67p7xn2biyrt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190066</id>
      <parentid>5190048</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Творы */</comment>
      <origin>5190066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25199" sha1="sxx13frd2ns2gq02y7skg7medlryt9u" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, дацкім арытакратам з роду [[Відэ (род)|Відэ]], прыблізна аднаго з ім узросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt;
У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб’ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

=== Дыпламатыя ===

Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|курыі]] ў Рыме. Акрамя таго, яму ўдалося вывесці заснаваны Вальдэмарам манастыр у [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупа. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі яго лістоў да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватанне французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, якія грунтаваліся на паходжанні ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская імперыя|Анжуйскай імперыі]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ў Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|анулявання]] шлюбу. Каб прадухіліць гэта, Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам са сваім канцлерам Андэрсам Сунесенам у [[Рым]]. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое б паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм марна прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой у Францыю. Вільгельм заставаўся ў Даніі, перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо сама царква яшчэ не была завершана.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі двума яго зубамі карысталіся як сродкамі лячэння. Так, паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылечыў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, пасля чаго Папа [[Ганорый III]] запатрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на грунце якіх Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела — цэлая рука была перададзена ў сабор Роскіле — і яго адзення для шанавання. Ваўняную шапку Вільгельма перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Манастыром святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій была абвешчана [[індульгенцыя]] для ўсіх, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Зборнік, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, таксама задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}
* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia.eu|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>sxx13frd2ns2gq02y7skg7medlryt9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190099</id>
      <parentid>5190066</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Абат Эбельхальта */</comment>
      <origin>5190099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25159" sha1="olrq70yd6kbz4urgm8bpyqez1qroieu" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]], з 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт. Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, дацкім арытакратам з роду [[Відэ (род)|Відэ]], прыблізна аднаго з ім узросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

==== Перанос кляштара ====
Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб’ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

==== Дыпламатыя ====
Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|рымскай курыі]]. Акрамя таго, ён здолеў вывесці заснаваны Вальдэмарам кляштар ў [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупу. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі лістоў Вільгельма да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватаўство французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля Кнуда VI. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, на грунце паходжання ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская дзяржава|Анжуйскай дзяржавы]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ва Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|ануляваць]] шлюб. Каб прадухіліць гэта, карод Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам з канцлерам Андэрсам Сунесенам у Рым. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой ва Францыю, але дазволу не атрымаў. Вільгельм перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо царкву яшчэ не дабудавалі.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі карысталіся двума яго зубамі як лячэбнымі сродкамі. Паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылекаваў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, Папа [[Ганорый III]] патрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на гэтым грунце Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела і адзення для шанавання. Цэлую руку перадалі ў сабор Роскіле. Ваўняную шапку перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Кляштарам Святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій абвясцілі [[індульгенцыя|індульгенцыю]] ўсім, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Зборнік, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, таксама задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}
* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia.eu|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>olrq70yd6kbz4urgm8bpyqez1qroieu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190100</id>
      <parentid>5190099</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25280" sha1="bmp6tyceuy5tc7yve4o4c8491lxqd5e" xml:space="preserve">{{іерарх}}

'''Вільгельм з Эбельхальта''', таксама '''Гіём з Парыжа''' або '''Вільгельм абат Святога Фамы пры Святым Духу (Параклеце)''' ({{ВДП}}) — французскі [[Аўгусцінцы-канонікі|аўгусцінец-канонік]]. З 1164 года [[абат]] [[Кляштар Эбельхальт#Манастыр Эскільсё|кляштара Эскільсё]] на паўночным усходзе дацкай [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]], з 1175 года — аўгусцінскага кляштара Эбельхальт.

Праз добрыя адносіны з [[Абсалон]]ам, названым братам дацкага караля [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]], уплывовым біскупам [[Дыяцэзія Роскіле|Роскіле]] і пазней архібіскупам [[Архідыяцэзія Лунда|Лунда]], Вільгельм адыграў важную ролю ў скандынаўскай палітыцы і дацка-французскіх сувязях. Захаваліся многія яго лісты. Шанаванне пачалося адразу па смерці, а ў 1224 годзе яго [[Кананізацыя|кананізавалі]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
З заможнай французскай сям’і. Дата нараджэння не вядома, думаюць, каля 1127&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127—1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |старонкі=589 |мова=da}}&lt;/ref&gt;, а легенда кажа пра 1105 год&lt;ref&gt;{{cite web |ref=heiligen-legende.de |url=https://www.heiligen-legende.de/wilhelm-von-eschild/ |title=Heiliger Wilhelm, Abt von Eschild (Æbelholt) |work=heiligen-legende.de |access-date=2024-07-03 |language=de}})&lt;/ref&gt;. Бацькі вызначылі яму духоўную кар’еру, выхоўваўся Гіём у свайго дзядзькі Гуга, абата [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ]]. Стаў вядомым праз строгасць жыцця ўжо ў маладосці, але праз яе ж меў праблемы з іншымі канонікамі. Думаў далучыцца да больш строгага ордэна [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянцаў]], але дзядзька, нягледзячы на малады ўзрост пляменніка, у 1147 годзе забяспечыў яму [[дыякан]]скую [[Прэбенда|прэбенду]], таму Гіём уступіў як [[секулярны канонік]] у капітул [[Абацтва Святой Жэнеўевы|Сент-Жэнеўеў]] у Парыжы.

=== Сент-Жэнеўеў ===

У 1148 годзе [[Сугерый]], абат [[Абацтва Сен-Дэні|Сен-Дэні]], падпарадкаваў капітул Сент-Жэнеўеў [[Канонікі-аўгусцінцы Святога Віктара|канонікам-аўгусцінцам Святога Віктара]]. Большасць ранейшых членаў капітула пайшлі, бо не хацелі падпарадкоўвацца строгаму [[Статут Святога Аўгусціна|статуту Святога Аўгусціна]], а Гіём застаўся. Капітул Сент-Жэнеўеў быў цэнтрам адукаванасці. Тут Гіём пазнаёміўся з навучэнцам капітулу Абсалонам, дацкім арытакратам з роду [[Відэ (род)|Відэ]], прыблізна аднаго з ім узросту.

Каля 1161 года Гіём напісаў ''Tractatus de revelacione capitis et corporis beate Genouefe''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt;, гісторыю адкрыцця [[Рэліквія|рэліквій]] святой [[Жэнеўева з Парыжа|Жэнеўевы з Парыжа]], патронкі капітулу.

Як субпрыёр, праз сваю рэлігійную строгасць, быў у канфлікце з [[прыёр]]ам, той наклаў на яго цяжкае і зневажальнае пакаранне за непаслушэнства. У 1162 годзе Гіём уцёк да Папы [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандра III]], той адправіў яго назад у капітул, але ў 1164 годзе змякчыў пакаранне.{{sfn|Olrik|1904|p=589}}

=== Абат Эскільсё ===

[[Файл:Eskilsø Klosterruin 9.jpg|міні|Руіны кляштарнай царквы на Эскільсё.]]

Тым часам Абсалон вярнуўся ў Данію, дзе падтрымаў свайго названага брата [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]] у барацьбе за спадчыну стальца і пасля перамогі ў 1157 годзе быў прызначаны біскупам Роскіле. [[Кафедральны сабор Роскіле|Кафедральнаму сабору Роскіле]] быў падпарадкаваны капітул канонікаў у імя апостала [[Фама (апостал)|Фамы]] на востраве [[Эскільсё]] ў [[Роскіле-фіёрд]]зе, якім кіраваў непасрэдна біскуп. У заняпалым капітуле заставалася толькі шэсць канонікаў&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Vilhelm.htm|title=Abbed Vilhelm|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-07-04|language=da}}}}&lt;/ref&gt;. Абсалон быў незадаволены ні іх адукацыяй, ні іх ладам жыцця, таму запрасіў свайго сябра па вучобе ў Сент-Жэнеўеў рэфармаваць капітул. Пасля некалькіх месяцаў падарожжа Гіём з трыма іншымі манахамі 18 жніўня 1165 года прыбыў у [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэд]], дзе яго прынялі кароль і біскуп. Як абат Эскільсё ён увёў там статут святога Аўгусціна і заснаваў манастырскі сад.&lt;ref&gt;{{h|eskilsø1.dk|2024|{{cite web|ref=eskilsø1.dk|url=https://eskilsø1.dk/klosterruinen|title=Klostret på Eskilsø|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt; І тут таксама ён стаў непапулярны праз сваю строгасць, два дацкія канонікі пакінулі капітул, а астатнія пазней нават замахнуліся на яго жыццё.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Сам Вільгельм цярпеў ад нязвыклага марскога клімату і аддаленасці свайго беднага кляштара.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}}

=== Абат Эбельхальта ===

==== Перанос кляштара ====
Каб утрымаць Вільгельма, Абсалон у 1171 годзе надаў кляштару вялікае зямельнае ўладанне на Зеландыі ў прыходзе Цьёрэбю каля галоўнай дарогі паміж [[Роскіле]] і [[Хельсінгёр]]ам. На гэтым месцы пачалі будуваць новы кляштар, калі першыя жылыя будынкі і невялікая капліца ў імя апостала Фамы былі ўзведзены, [[Канвент (кляштар)|канвент]] перасяліўся з вострава Эксільсё.{{sfn|Olrik|1904|p=589f}} Будаўніцтва манастырскай царквы зацягнулася да смерці Вільгельма. Таму манахі, імаверна, спачатку карысталіся асвечанай у імя [[Параклет]]а мясцовай прыходскай царквой, якую [[Інкарпарацыя (царква)|інкарпаравалі]] ў кляштар, як месцам для [[Літургія гадзін|літургій гадзін]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Johnsen |аўтар=Susan Johnsen |загаловак=Opdagelsen af Æbelholt Klosterruin |выданне=Alle tiders Nordsjælland. Museum Nordsjællands Årbog |год=2018 |старонкі=89–104, тут с. 89–91 |мова=da}}&lt;/ref&gt; У новай назве капітула — monasterium sancti Thomæ de paraclito (кляштар Святога Фамы пры Святым Духу) — аб’ядналі тытулы кляштара на Эскільсё і царквы ў Цьёрэбю.&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;&gt;{{h|roskildehistorie.dk|2024|{{cite web|ref=roskildehistorie.dk|url=https://www.roskildehistorie.dk/gods/klostergods/landklostre/Ebelholt/Ebelholt.htm|title=Æbelholt kloster|work=roskildehistorie.dk|access-date=2024-06-11|language=da}}}}&lt;/ref&gt;

Абсалон і яго стрыечны брат Сунэ Эбесен, уладальнік суседняга маёнтка Кнардруп, рэгулярна падтрымлівалі манастыр. Пры абаце Вільгельме ён хутка ператварыўся ў найбуйнейшы і найбольш значны манастыр Даніі. Праз некалькі гадоў у капітуле ўжо жылі 25 канонікаў, якія рэгулярна прымалі больш за сто падарожнікаў. [[Шпіталь]], заснаваны Вільгельмам, прыцягваў хворых з наваколля. Па прыкладзе караля, які аддаў свайго сына, будучага караля [[Кнуд VI|Кнуда VI]], на выхаванне Вільгельму, арыстакраты давяралі вучонаму абату сваіх дзяцей для навучання. Сунэ Эбесен таксама аддаў сваіх сыноў [[Андэрс Сунесен|Андэрса]] і [[Пэдэр Сунесен|Пэдэра]] на навучанне Вільгельму, перад тым як адправіць у Парыж і [[Балонскі ўніверсітэт|Балонню]] для завяршэння адукацыі.&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; З Пэдэрам, які ў 1192 годзе стаў пераемнікам Абсалона на месцы біскупа Роскіле, Вільгельм усё жыццё падтрымліваў добрыя адносіны, што адлюстроўвае іх перапіска.

==== Дыпламатыя ====
Вядомы адукацыяй і міжнароднымі кантактамі Вільгельм некалькі разоў ездзіў з каралеўскімі даручэннямі да папскага двара. У 1177 годзе дамогся для Абсалона дазволу заставацца біскупам Роскіле пасля прызначэння архібіскупам Лунда.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;&gt;{{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

Падчас войнаў [[Баглеры|баглераў]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] [[Эйрык Іварсан]], архібіскуп [[Дыяцэзія Нідараса|Тронхейма]], і некалькі іншых нарвежскіх біскупаў у 1190 годзе ўцяклі ў саюзную Данію і некалькі гадоў заставаліся ў Вільгельма ў Эбельхальце. Пасля вяртання біскупаў у Нарвегію Вільгельм падтрымаў стварэнне аўгусцінскага капітула ў [[Кунгахела|Кунгахэле]] і накіраваў туды некалькіх канонікаў з капітула Эбельхальта.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1415}}

У справе [[Дыяцэзія Шлезвіга|шлезвігскага біскупа]] [[Вальдэмар (біскуп)|Вальдэмара]], якога кароль Кнуд VI зняволіў у 1192 годзе, Вільгельм, наадварот, стаяў на баку караля супраць [[Рымская курыя|рымскай курыі]]. Акрамя таго, ён здолеў вывесці заснаваны Вальдэмарам кляштар ў [[Цыстэрцыянскі манастыр Рудэ#Новае заснаванне ў Гульдхальме|Гульдхальме]] з падпарадкавання біскупу. У сувязі з гэтым захаваліся некалькі лістоў Вільгельма да Папы [[Цэлесцін III|Цэлесціна III]].&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus Abbatus |загаловак=Ad dominum papam in causa Monachorum |выданне=Scriptores rerum Danicarum medii aevi |выпуск=VI |адказны=Jacob Langebek u. a. |год=1786 |старонкі=36 (іншыя лісты с. 61 і наст.) |мова=la |спасылка=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11055084?page=46,47}}&lt;/ref&gt;

Вясной 1193 года Вільгельм разам з біскупам [[Стэфан з Турнэ|Стэфанам з Турнэ]] падтрымаў сватаўство французскага караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] да [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборгі]], сястры дацкага караля Кнуда VI. Як [[пасаг]] Інгеборгі, акрамя вялікай сумы грошай і прэтэнзій на Англію, на грунце паходжання ад [[Кнуд Вялікі|Кнуда Вялікага]], абяцаўся гадавы ўдзел дацкага войска ў вайне французскага караля супраць [[Анжуйская дзяржава|Анжуйскай дзяржавы]]. Разам са сваім былым вучнем Пэдэрам Сунесенам Вільгельм суправаджаў прынцэсу ва Францыю. Аднак пасля шлюбнай ночы Філіп II Аўгуст адверг сваю жонку і патрабаваў [[Скасаванне шлюбу (царкоўнае права)|ануляваць]] шлюб. Каб прадухіліць гэта, карод Кнуд VI накіраваў Вільгельма ў 1195 годзе разам з канцлерам Андэрсам Сунесенам у Рым. Праца Вільгельма «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогія дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}»&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Genealogia Regum Danorum |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 729–741 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Genealogia_Regum_Danorum__MLT.pdf.html}}&lt;/ref&gt; даказала, што не было блізкага [[Крэўная роднасць|кроўнага сваяцтва]], якое паводле [[Царкоўнае права|царкоўнага права]] [[Перашкоды да шлюбу|перашкоджала шлюбу]], як гэта сцвярджаў французскі бок.&lt;ref name=&quot;Nanna&quot;/&gt; Але Філіп II Аўгуст загадаў зняволіць дацкую дэлегацыю, якая ад імя Папы патрабавала прыняць жонку назад, а саму Інгеборгу саслаў у кляштар і перашкаджаў атрымліваць лісты, якія Вільгельм пісаў ёй.{{sfn|Olrik|1904|p=591}}

== Смерць і шанаванне ==

[[Файл:Æbelholt Klosterruin 10.jpg|міні|Фундаменты капліцы ў кляштары Эбельхальт, імаверна месца першага пахавання Вільгельма.]]

Па вяртанні з Францыі Вільгельм прасіў дацкага караля дазволіць яму з’ехаць на спакой ва Францыю, але дазволу не атрымаў. Вільгельм перажыў караля Кнуда VI і архібіскупа Абсалона і памёр у [[Вялікдзень|Велікодную нядзелю]] 1203 года ў Эбельхальце. Яго пахавалі перад алтаром святога Фамы, імаверна, у капліцы, бо царкву яшчэ не дабудавалі.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1415–1436, тут с. 1422 і наст., 1428 і наст.}} Шанаванне як святога пачалося адразу. Паведамлялі пра шматлікія цуды, якія адбываліся на яго магіле. Акрамя таго, у шпіталі карысталіся двума яго зубамі як лячэбнымі сродкамі. Паведамлялі, што кантакт з вадой, у якую апускалі адзін з зубоў, вылекаваў дзяўчынку ад запалення вачэй.&lt;ref&gt;{{артыкул |ref=Norn |аўтар=M. Norn |загаловак=Danish Ophthalmology – from start to 1865 |выданне=Acta ophthalmologica |выпуск=94 |нумар=2 |год=2016 |старонкі=205–209, тут с. 205}}&lt;/ref&gt; Былы вучань Вільгельма, Андэрс Сунесен, стаў пераемнікам Абсалона на месцы архібіскупа Лунда, ініцыяваў кананізацыю свайго настаўніка, Папа [[Ганорый III]] патрабаваў правесці расследаванне. Адзін з вучняў Вільгельма напісаў [[Жыціе|жыціе святога]] з доказамі дадатковых цудаў, на гэтым грунце Вільгельма кананізавалі 21 студзеня 1224 года.

Перанясенне яго рэліквій да галоўнага алтара ўрэшце завершанай манастырскай царквы адбылося толькі 16 чэрвеня 1238 года. Іншыя цэрквы таксама атрымалі часткі яго цела і адзення для шанавання. Цэлую руку перадалі ў сабор Роскіле. Ваўняную шапку перадалі [[Кафедральны сабор Лунда|кафедральнаму сабору Лунда]].&lt;ref name=&quot;Vilhelm&quot;/&gt; Капітул у Эксільсё ў народзе называлі ''Кляштарам Святога Вільгельма''. З нагоды перанясення рэліквій абвясцілі [[індульгенцыя|індульгенцыю]] ўсім, хто штогод 16 чэрвеня наведваў [[Святая Імша|святую імшу]] ў царкве Эбельхальта. Вернікі з іншых месцаў і паломнікі маглі шанаваць святога цэлы год у маленькай капліцы за межамі [[Клаўзура (манастыр)|клаўзуры]].&lt;ref name=&quot;Ebelholt&quot;/&gt;

== Дзень памяці ==

Дзень памяці Вільгельма ў каталіцкім [[Каляндар святых|календары святых]] — дзень яго смерці, 6 красавіка. 16 чэрвеня, дзень перанясення рэліквій, да [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Даніі адзначаўся кірмашом у кляштары Эбельхальт.&lt;ref&gt;{{h|heiligenlexikon.de|2024|{{cite web|ref=heiligenlexikon.de|url=https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wilhelm_von_Aebelholt.htm|title=Wilhelm von Æbelholt|work=heiligenlexikon.de|access-date=2024-07-04|language=de}}}}&lt;/ref&gt; Пасля расфарміравання кляштара ў 1561 годзе кірмаш перанесены ў [[замак Фрэдэрыксборг]], пабудаваны з цэглы знесенага манастыра.{{sfn|Nationalmuseet|1970|p=1417}}

== Зборнік лістоў ==

Зборнік лістоў Вільгельма — унікальны літаратурны помнік дацкага Сярэднявечча. Лісты напісаны пераважна ў 1190-я гады як копіі адпраўленай Вільгельмам карэспандэнцыі. Яны адначасова гістарычныя крыніцы і форма [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфіі]]. Зборнік, магчыма, перапрацаваны пасля смерці Вільгельма, таксама задумваўся як узор для напісання лістоў.&lt;ref name=&quot;Inge&quot;&gt;{{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==

* {{артыкул |ref=Wilhelmus |аўтар=Wilhelmus in Dania Abbas |загаловак=Revelatio Reliquiarum Sanctae Genovefae |выданне=Migne. Patrologia Latina |выпуск=209 |старонкі=стаўбцы 741–744 |мова=la |спасылка=http://www.documentacatholicaomnia.eu/04z/z_1127-1203__Wilhelmus_In_Dania_Abbas__Revelatio_Reliquiarum_Sanctae_Genovefae__MLT.pdf.html}}
* {{cite web|ref=documentacatholicaomnia.eu|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_1127-1203-_Wilhelmus_In_Dania_Abbas.html|title=Verzeichnis der Schriften von Wilhelm Abbas|work=documentacatholicaomnia|access-date=2024-07-03|language=la}}
* Wilhelmus in Dania Abbas: ''[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/1127-1203,_Wilhelmus_In_Dania_Abbas,_Epistolae,_MLT.pdf Epistolae]''. Edition der Briefe (= ''Migne. Patrologia Latina''. Band 209). Sp. 635—728 (Latein, documentacatholicaomnia.eu [PDF; abgerufen am 3. Juli 2024]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{артыкул |ref=Heebøll-Holm |аўтар=Thomas Kristian Heebøll-Holm |загаловак=Why was William of Æbelholt Canonised? The Two Lives of Saint William |выданне=The Writing of History in Scandinavia and its European Context, 1000–1225. Essays in Memory Karsten Friis-Jensen |серыя=Durham Medieval and Renaissance Monographs and Essays |выпуск=5 |месца=Durham |год=2016 |старонкі=211–234 |мова=en}}
* {{артыкул |ref=Olrik |аўтар=Hans Olrik |загаловак=Vilhelm, o. 1127–1203, Abbed |выданне=Dansk Biografisk Leksikon |том=18 |год=1904 |старонкі=589–592 |мова=da |спасылка=https://runeberg.org/dbl/18/0591.html}}
* {{артыкул |ref=Kohl |аўтар=Wilhelm Kohl |загаловак=Guilelmus de Paraclito (auch: Wilhelm von Ebelholt) |выданне=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |том=13 |старонкі=стаўбцы 1224-1227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205043232/http://www.bautz.de/bbkl/g/guilelmus de paraclito.shtml}}

== Спасылкі ==

* {{cite web|ref=Damsholt|url=https://biografiskleksikon.lex.dk/Vilhelm_-_abbed/|first=Nanna|last=Damsholt|title=Vilhelm (abbed)|work=Dansk Biografisk Leksikon '''3'''|date=2011-07-18|access-date=2024-07-03|language=da}}
* {{cite web|ref=Skovgaard-Petersen|url=https://denstoredanske.lex.dk//Vilhelm_-_abbed/|first=Inge|last=Skovgaard-Petersen|title=Vilhelm (abbed)|work=Den Store Danske|date=2023-02-7|access-date=2024-07-03|language=da}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

{{DEFAULTSORT:Вільгельм Эбельхальцкі}}

[[Катэгорыя:Абаты]]</text>
      <sha1>bmp6tyceuy5tc7yve4o4c8491lxqd5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвік Генрых Баянус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813637</id>
    <redirect title="Людвіг Генрых Баянус" />
    <revision>
      <id>5189754</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Людвік Генрых Баянус]] у [[Людвіг Генрых Баянус]]: Уніфікацыя назваў</comment>
      <origin>5189754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="9mbyon45zbtgdp3srvgzjel3hx12ca6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Людвіг Генрых Баянус]]</text>
      <sha1>9mbyon45zbtgdp3srvgzjel3hx12ca6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Іванавіч Кернажыцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813638</id>
    <revision>
      <id>5189769</id>
      <timestamp>2026-08-30T13:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Створаны артыкул пра протаіерэя Паўла Кернажыцкага: дададзены біяграфія, звесткі пра служэнне і савецкія рэпрэсіі, фотапартрэт, крыніцы і элемент Вікіданых.</comment>
      <origin>5189769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8568" sha1="te8ie2xte89rnac224n6jwypw0y1kvv" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кернажыцкі}}
{{Асоба
 | імя = Павел Кернажыцкі
 | арыгінал імя = {{lang-ru|Павел Иванович Керножицкий}}
 | выява = Фотапартрэт Паўла Кернажыцкага.png
 | апісанне выявы = Фотапартрэт Паўла Кернажыцкага
 | памер выявы =
 | апісанне выявы =
 | дата нараджэння = [[30 жніўня]] [[1882]]
 | месца нараджэння = [[Стаўбун]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]]
 | дата смерці = [[13 студзеня]] [[1938]]
 | месца смерці =
 | грамадзянства = [[Расійская імперыя]], [[СССР]]
 | род дзейнасці = [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[святар]], [[протаіерэй]]
 | узнагароды =
}}

'''Павел Іванавіч Кернажыцкі''' ({{ДН|30|8|1882}}, [[Стаўбун]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|13|1|1938}}) — праваслаўны святар, протаіерэй. У 1907—1922 гадах — настаяцель [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|царквы Усіх Святых у Пірэвічах]], пазней — благачынны Гомельскай гарадской акругі. Неаднаразова рэпрэсаваны савецкімі ўладамі, расстраляны ў 1938 годзе.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://eparhiya.by/2024/02/29/kernozhitskij-pavel-protoierej/
 |title=Керножицкий Павел, протоиерей
 |publisher=Гомельская епархія Беларускай Праваслаўнай Царквы
 |date=2024-02-29
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 30 жніўня 1882 года ў сяле [[Стаўбун]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], цяпер [[Веткаўскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Паходзіў з сям’і псаломшчыка Івана Кернажыцкага, які памёр у 1908 годзе.&lt;ref name=&quot;duhovenstvo&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/person/10823/
 |title=Керножицкий Павел Иванович
 |website=Православное духовенство Русской Церкви
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

У 1904 годзе скончыў [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскую духоўную семінарыю]]. У верасні таго ж года быў прызначаны наглядчыкам-эканомам Гомельскага духоўнага вучылішча. У 1904 годзе рукапаложаны ў святара і накіраваны ў Свята-Мікалаеўскую царкву вёскі [[Скепня]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] Магілёўскай губерні.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

У 1907 годзе Павел Кернажыцкі стаў настаяцелем [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|царквы Усіх Святых]] у Пірэвічах Рагачоўскага павета. Служыў у Пірэвічах да 1922 года.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ndsmi&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканоў
 |url=https://ndsmi.by/batska-shchyna/23447-use-svyatyya-sabralisya-pirevichakh-u-pachatku-xx-stagoddzya
 |title=Усе святыя «сабраліся» ў Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя
 |publisher=«Новы дзень»
 |date=2022-06-20
 |access-date=2026-08-30
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У 1922—1927 гадах служыў у [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Гомельскім Петрапаўлаўскім саборы]]. Пазней быў узведзены ў сан протаіерэя і прызначаны благачынным Гомельскай гарадской акругі.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

З 1922 года знаходзіўся ў абнаўленчым расколе і ўваходзіў у склад Гомельскага абнаўленчага епархіяльнага ўпраўлення. У 1924 годзе ўз’яднаўся з Патрыяршай Царквой.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

== Арышты і рэпрэсіі ==
11 мая 1927 года Павел Кернажыцкі быў арыштаваны па абвінавачанні ў «антысавецкай агітацыі» і атрыманні «контррэвалюцыйных пасланняў» ад епіскапа Гомельскага Ціхана Шарапава, які знаходзіўся ў ссылцы.

16 верасня 1927 года Асобая нарада пры Калегіі [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] прысудзіла святара да трох гадоў высылкі ў Сібір. Пакаранне адбываў у Слаўгарадскай акрузе Сібірскага краю, цяпер тэрыторыя [[Алтайскі край|Алтайскага краю]].&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

У 1930-я гады быў настаяцелем Свята-Пакроўскага храма ў [[Магілёў|Магілёве]]. 21 кастрычніка 1935 года паўторна арыштаваны па абвінавачанні ў прыналежнасці да «контррэвалюцыйнай групы архіепіскапа Паўліна Крашэчкіна» і «антысавецкай агітацыі».

21 красавіка 1936 года выязная сесія Спецыяльнай судовай калегіі Вярхоўнага суда БССР прысудзіла яго да пяці гадоў папраўча-працоўных лагераў.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

19 снежня 1937 года Кернажыцкі быў арыштаваны ў Нова-Іванаўскім аддзяленні Сіблага № 206. Яго абвінавацілі ў прыналежнасці да «Расійскага агульнавоінскага саюза». 25 снежня 1937 года тройка пры УНКУС па Новасібірскай вобласці прысудзіла святара да вышэйшай меры пакарання.

Павел Кернажыцкі быў расстраляны 13 студзеня 1938 года.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

== Рэабілітацыя ==
Паводле звестак Гомельскай епархіі, па адной з крымінальных спраў Павел Кернажыцкі быў рэабілітаваны 27 лютага 1969 года, па другой — 8 жніўня 1988 года.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Слесарев А. В. Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953): биографический справочник. — Минск: Издательство Минской духовной академии, 2017. — С. 93—94.

== Спасылкі ==
* [https://eparhiya.by/2024/02/29/kernozhitskij-pavel-protoierej/ Павел Кернажыцкі, протаіерэй] // Гомельская епархія.
* [https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/person/10823/ Павел Іванавіч Кернажыцкі] // «Православное духовенство Русской Церкви».

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 жніўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 13 студзеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Жлобінскі раён]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Постаці Жлобінскага раёна]]</text>
      <sha1>te8ie2xte89rnac224n6jwypw0y1kvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189950</id>
      <parentid>5189769</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5189950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9055" sha1="glxt0zqes810a8b00uje27nomjv0jxs" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кернажыцкі}}
{{Асоба
 | імя = Павел Кернажыцкі
 | арыгінал імя = {{lang-ru|Павел Иванович Керножицкий}}
 | выява = Фотапартрэт Паўла Кернажыцкага.png
 | апісанне выявы = Фотапартрэт Паўла Кернажыцкага
 | памер выявы =
 | апісанне выявы =
 | дата нараджэння = [[30 жніўня]] [[1882]]
 | месца нараджэння = [[Стаўбун]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]]
 | дата смерці = [[13 студзеня]] [[1938]]
 | месца смерці =
 | грамадзянства = [[Расійская імперыя]], [[СССР]]
 | род дзейнасці = [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[святар]], [[протаіерэй]]
 | узнагароды =
}}

'''Павел Іванавіч Кернажыцкі''' ({{ДН|30|8|1882}}, [[Стаўбун]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|13|1|1938}}) — праваслаўны святар, [[протаіерэй]]. У 1907—1922 гадах — настаяцель [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|царквы Усіх Святых у Пірэвічах]], пазней — благачынны Гомельскай гарадской акругі. Неаднаразова рэпрэсаваны савецкімі ўладамі, расстраляны ў 1938 годзе.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://eparhiya.by/2024/02/29/kernozhitskij-pavel-protoierej/
 |title=Керножицкий Павел, протоиерей
 |publisher=Гомельская епархія Беларускай Праваслаўнай Царквы
 |date=2024-02-29
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 30 жніўня 1882 года ў сяле [[Стаўбун]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], цяпер [[Веткаўскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Паходзіў з сям’і псаломшчыка Івана Кернажыцкага, які памёр у 1908 годзе.&lt;ref name=&quot;duhovenstvo&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/person/10823/
 |title=Керножицкий Павел Иванович
 |website=Православное духовенство Русской Церкви
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

У 1904 годзе скончыў [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскую духоўную семінарыю]]. У верасні таго ж года быў прызначаны наглядчыкам-эканомам [[Гомельскае духоўнае вучылішча|Гомельскага духоўнага вучылішча]]. У 1904 годзе рукапаложаны ў святара і накіраваны ў [[Свята-Мікалаеўская царква (Скепня)|Свята-Мікалаеўскую царкву]] вёскі [[Скепня]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] Магілёўскай губерні.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

У 1907 годзе Павел Кернажыцкі стаў настаяцелем [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|царквы Усіх Святых]] у [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічах]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]]. Служыў у Пірэвічах да 1922 года.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ndsmi&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканоў
 |url=https://ndsmi.by/batska-shchyna/23447-use-svyatyya-sabralisya-pirevichakh-u-pachatku-xx-stagoddzya
 |title=Усе святыя «сабраліся» ў Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя
 |publisher=«Новы дзень»
 |date=2022-06-20
 |access-date=2026-08-30
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У 1922—1927 гадах служыў у [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Гомельскім Петрапаўлаўскім саборы]]. Пазней быў узведзены ў сан протаіерэя і прызначаны благачынным Гомельскай гарадской акругі.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

З 1922 года знаходзіўся ў абнаўленчым расколе і ўваходзіў у склад Гомельскага абнаўленчага епархіяльнага ўпраўлення. У 1924 годзе ўз’яднаўся з Патрыяршай Царквой.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

== Арышты і рэпрэсіі ==
11 мая 1927 года Павел Кернажыцкі быў арыштаваны па абвінавачанні ў «[[Антысавецкая агітацыя|антысавецкай агітацыі]]» і атрыманні «контррэвалюцыйных пасланняў» ад епіскапа Гомельскага [[Ціхан (Шарапаў)|Ціхана Шарапава]], які знаходзіўся ў ссылцы.

16 верасня 1927 года Асобая нарада пры Калегіі [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] прысудзіла святара да трох гадоў высылкі ў Сібір. Пакаранне адбываў у Слаўгарадскай акрузе Сібірскага краю, цяпер тэрыторыя [[Алтайскі край|Алтайскага краю]].&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

У 1930-я гады быў настаяцелем Свята-Пакроўскага храма ў [[Магілёў|Магілёве]]. 21 кастрычніка 1935 года паўторна арыштаваны па абвінавачанні ў прыналежнасці да «контррэвалюцыйнай групы архіепіскапа [[Паўлін (Крошачкін)|Паўліна Крошачкіна]]» і «антысавецкай агітацыі».

21 красавіка 1936 года выязная сесія Спецыяльнай судовай калегіі Вярхоўнага суда БССР прысудзіла яго да пяці гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]].&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

19 снежня 1937 года Кернажыцкі быў арыштаваны ў Нова-Іванаўскім аддзяленні [[Сіблаг|Сіблага]] № 206. Яго абвінавацілі ў прыналежнасці да «Расійскага агульнавоінскага саюза». 25 снежня 1937 года [[Тройка НКУС|тройка]] пры УНКУС па Новасібірскай вобласці прысудзіла святара да [[Вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]].

Павел Кернажыцкі быў расстраляны 13 студзеня 1938 года.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

== Рэабілітацыя ==
Паводле звестак Гомельскай епархіі, па адной з крымінальных спраў Павел Кернажыцкі быў рэабілітаваны 27 лютага 1969 года, па другой — 8 жніўня 1988 года.&lt;ref name=&quot;eparchy&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Слесарев А. В. Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953): биографический справочник. — Минск: Издательство Минской духовной академии, 2017. — С. 93—94.

== Спасылкі ==
* [https://eparhiya.by/2024/02/29/kernozhitskij-pavel-protoierej/ Павел Кернажыцкі, протаіерэй] // Гомельская епархія.
* [https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/person/10823/ Павел Іванавіч Кернажыцкі] // «Православное духовенство Русской Церкви».

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 жніўня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1882 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 13 студзеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Жлобінскі раён]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Жлобінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Постаці Жлобінскага раёна]]</text>
      <sha1>glxt0zqes810a8b00uje27nomjv0jxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Шыкуноў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813639</id>
    <revision>
      <id>5189773</id>
      <timestamp>2026-08-30T14:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Створаны артыкул пра святара Васіля Шыкунова; дададзены звесткі пра служэнне, гібель, месца пахавання, фотаздымак і крыніцы</comment>
      <origin>5189773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4960" sha1="i2xrg5hdro2rk6wys5elhzuvmt64d9r" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя = Васіль Шыкуноў
| выява = Магіла айца Шыкунова каля Пірэвічскай царквы. Пірэвічы, 2025.jpg
| апісанне выявы = Магіла Васіля Шыкунова каля Пірэвічскай царквы. Пірэвічы, 2025 год
| род дзейнасці = [[святар]]
| дата нараджэння =
| месца нараджэння =
| дата смерці = 1943
| месца смерці = [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]
| Месца пахавання = тэрыторыя [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|царквы Усіх Святых у Пірэвічах]]
| жонка =
| дзеці = Вера, Аляксандра
}}

'''Васіль Шыкуноў''' (дата і месца нараджэння невядомыя — 1943, [[Пірэвічы (Пірэвіцкі сельсавет)|Пірэвічы]]) — праваслаўны святар, які служыў у [[Скепня (Жлобінскі раён)|Скепні]], а падчас нямецкай акупацыі Беларусі быў настаяцелем [[Царква Усіх Святых (Пірэвічы)|царквы Усіх Святых у Пірэвічах]]. Загінуў разам з дочкамі Верай і Аляксандрай.&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://pravzhlobin.by/node/70
 |title=Храм Всех Святых аг. Пиревичи
 |website=Жлобинское благочиние Гомельской епархии
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Дакладныя дата і месца нараджэння Васіля Шыкунова ў даступных крыніцах не называюцца. Да 1930-х гадоў ён служыў святаром у царкве вёскі [[Скепня (Жлобінскі раён)|Скепня]]. Пасля закрыцця і разбурэння гэтага храма Шыкуноў пераехаў у Пірэвічы.&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;

Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі Беларусі]] ў Пірэвічскай царкве былі адноўлены богаслужэнні, а Васіль Шыкуноў стаў яе настаяцелем. Паколькі яго жонка да таго часу памерла, святар жыў у царкоўным доме разам з дзвюма дочкамі — Верай і Аляксандрай.&lt;ref name=&quot;ndsmi&quot;&gt;{{Cite web
 |author=Шуканаў М.
 |url=https://ndsmi.by/batska-shchyna/23447-use-svyatyya-sabralisya-pirevichakh-u-pachatku-xx-stagoddzya
 |title=Усе святыя «сабраліся» ў Пірэвічах у пачатку XX стагоддзя
 |website=Новы дзень
 |date=2022-06-20
 |access-date=2026-08-30
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Гібель ==
Паводле царкоўных і краязнаўчых крыніц, у 1943 годзе Васіль Шыкуноў і яго дочкі загінулі ў выніку нападу партызан — яны жыўцом згарэлі ў агні. Крыніцы адрозніваюцца ў датаванні трагедыі: паводле асноўнай версіі, яна адбылася ў [[Вялікі пост]] 1943 года, паводле іншых сведчанняў — у папярэдні [[Калядны пост]].&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ndsmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;drevo&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://drevo-info.ru/articles/17879
 |title=Пиревичский Всехсвятский храм
 |website=Древо
 |access-date=2026-08-30
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Васіль Шыкуноў і яго дочкі пахаваны на тэрыторыі царквы Усіх Святых у Пірэвічах.&lt;ref name=&quot;pravzhlobin&quot;/&gt;

== Зноскі ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Шуканов Н. Жлобинщина Православная: Записки краеведа. — Минск—Жлобин, 2018. — С. 137—164.

== Спасылкі ==
* {{Cite web
 |url=https://pravzhlobin.by/node/70
 |title=Храм Всех Святых аг. Пиревичи
 |website=Жлобинское благочиние Гомельской епархии
 |language=ru
}}
* {{Cite web
 |url=https://drevo-info.ru/articles/17879
 |title=Пиревичский Всехсвятский храм
 |website=Древо
 |language=ru
}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1943 годзе]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Жлобінскім раёне]]
[[Катэгорыя:Постаці Жлобінскага раёна]]</text>
      <sha1>i2xrg5hdro2rk6wys5elhzuvmt64d9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Рускі Джэк</title>
    <ns>1</ns>
    <id>813640</id>
    <revision>
      <id>5189794</id>
      <timestamp>2026-08-30T15:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StachLysy</username>
        <id>62453</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Юбілейны артыкул|266 000|30 жніўня 2026}}»</comment>
      <origin>5189794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="sp98xo3v4go0z62kcasxkgloq9skor8" xml:space="preserve">{{Юбілейны артыкул|266 000|30 жніўня 2026}}</text>
      <sha1>sp98xo3v4go0z62kcasxkgloq9skor8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская жэставая мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813641</id>
    <revision>
      <id>5189829</id>
      <timestamp>2026-08-30T17:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>5189829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="ecrmozz95sxaf7s2twznb6rozh9oeoh" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович|2024|p=28}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без пазначэння нацыяльнага статусу{{sfn|Русаковіч|20224|p=40}}. У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначае беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович}}

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>ecrmozz95sxaf7s2twznb6rozh9oeoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189830</id>
      <parentid>5189829</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>памылка ў спасылцы</comment>
      <origin>5189830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3564" sha1="chm9xe6ugswpzkq9rqnkfrbpztczvur" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович|2024|p=28}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без пазначэння нацыяльнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначае беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович}}

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>chm9xe6ugswpzkq9rqnkfrbpztczvur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189843</id>
      <parentid>5189830</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5494" sha1="kbxavpni2pv8ktbddxbwb2hspuyqqg3" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без пазначэння нацыяльнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначае беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Т. Г. Трофимович, И. К. Русакович|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>kbxavpni2pv8ktbddxbwb2hspuyqqg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189848</id>
      <parentid>5189843</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6987" sha1="1xl6y1vv4mng7afyi720u3sp7n3ufhc" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без пазначэння нацыяльнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначае беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы крупны ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Т. Г. Трофимович, И. К. Русакович|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>1xl6y1vv4mng7afyi720u3sp7n3ufhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189849</id>
      <parentid>5189848</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T18:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5189849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6993" sha1="jvupqy4c280osj22jendkocpr72821g" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначае беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Т. Г. Трофимович, И. К. Русакович|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>jvupqy4c280osj22jendkocpr72821g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189850</id>
      <parentid>5189849</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7944" sha1="erkoi4ly6fxs4zk6m0uj2gnwwklbi52" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}.  

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначае беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русинович|2020|p=219}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>erkoi4ly6fxs4zk6m0uj2gnwwklbi52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189853</id>
      <parentid>5189850</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9305" sha1="39ykj0wx9k2gmgv2oujyli0ylfaphuf" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца дадатковыя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русинович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русинович|2020|p=218}}.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русинович|2020|p=219}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>39ykj0wx9k2gmgv2oujyli0ylfaphuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189863</id>
      <parentid>5189853</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10043" sha1="a7vq4wjr8ojesm8jcm5cetitswb2zcm" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца дадатковыя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русинович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русинович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русинович|2020|p=219}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>a7vq4wjr8ojesm8jcm5cetitswb2zcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189867</id>
      <parentid>5189863</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5189867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10045" sha1="0ktlg385wvbgko2vp8r8gttmo5bzgzg" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца карэкцыйныя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русинович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русинович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках Навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русинович|2020|p=219}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>0ktlg385wvbgko2vp8r8gttmo5bzgzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189872</id>
      <parentid>5189867</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10879" sha1="fmthlv8lv4wc3czy7zpawndzoz0csea" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца карэкцыйныя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русинович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Згодна з законам, жэставая мова ў Беларусі з’яўляецца паўнавартаснай лінгвістычнай сістэмай пазнання, развіцця, адукацыі і забеспячэння доступу да інфармацыі, а таксама асноўнай мовай зносін людзей з парушэннямі слыху, у тым ліку ў сферах вуснага ўжывання [[дзяржаўная мова|дзяржаўных моў]] Беларусі{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русинович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русинович|2020|p=219}}.

Адзначаецца, што беларуская жэставая мова мае [[дыялект|рэгіянальныя варыянты]], якія адрозніваюцца асобнымі жэстамі&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>fmthlv8lv4wc3czy7zpawndzoz0csea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189881</id>
      <parentid>5189872</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5189881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12199" sha1="4ujlpk7s27t0soslmbu6nvyd4byjdzf" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца карэкцыйныя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русинович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Згодна з законам, жэставая мова ў Беларусі з’яўляецца паўнавартаснай лінгвістычнай сістэмай пазнання, развіцця, адукацыі і забеспячэння доступу да інфармацыі, а таксама асноўнай мовай зносін людзей з парушэннямі слыху, у тым ліку ў сферах вуснага ўжывання [[дзяржаўная мова|дзяржаўных моў]] Беларусі{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русинович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русинович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русинович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русинович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русинович|2020|p=219}}.

Значным рэсурсам для назірання за функцыяваннем беларускай жэставай мовы стаў праект «Ажыўшыя карціны», які зладзіў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] разам з Інстытутам інклюзіўнай адукацыі [[БДПУ]] і Беларускім таварыствам глухіх. Вынікам праекту стала распрацоўка сурдагідаў для мастацкіх твораў пастаяннай экспазіцыі музею{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Падрыхтаваныя сурдагіды прадстаўлены на афіцыйным [[YouTube]]-канале музею пад загалоўкам «Экскурсія на беларускай жэставай мове» ({{lang-ru|Экскурсия на белорусском жестовом языке}}){{sfn|Трофимович (б)|2024|p=142}}.

Адзначаецца, што беларуская жэставая мова мае [[дыялект|рэгіянальныя варыянты]], якія адрозніваюцца асобнымі жэстамі&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLDEMmB0df-hrfVwvdAU2XRwhzaEGYoNCn Экскурсія на беларускай жэставай мове] на YouTube-канале Нацыянальнага мастацкага музею Рэспублікі Беларусь

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>4ujlpk7s27t0soslmbu6nvyd4byjdzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189883</id>
      <parentid>5189881</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Źmicier Dzikański</username>
        <id>45422</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленне спасылкі</comment>
      <origin>5189883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12199" sha1="qfhyrh17ac3ffpalxl6s1cgpyqoo6gl" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца карэкцыйныя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русакович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Згодна з законам, жэставая мова ў Беларусі з’яўляецца паўнавартаснай лінгвістычнай сістэмай пазнання, развіцця, адукацыі і забеспячэння доступу да інфармацыі, а таксама асноўнай мовай зносін людзей з парушэннямі слыху, у тым ліку ў сферах вуснага ўжывання [[дзяржаўная мова|дзяржаўных моў]] Беларусі{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русакович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русакович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русакович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русакович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русакович|2020|p=219}}.

Значным рэсурсам для назірання за функцыяваннем беларускай жэставай мовы стаў праект «Ажыўшыя карціны», які зладзіў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] разам з Інстытутам інклюзіўнай адукацыі [[БДПУ]] і Беларускім таварыствам глухіх. Вынікам праекту стала распрацоўка сурдагідаў для мастацкіх твораў пастаяннай экспазіцыі музею{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Падрыхтаваныя сурдагіды прадстаўлены на афіцыйным [[YouTube]]-канале музею пад загалоўкам «Экскурсія на беларускай жэставай мове» ({{lang-ru|Экскурсия на белорусском жестовом языке}}){{sfn|Трофимович (б)|2024|p=142}}.

Адзначаецца, што беларуская жэставая мова мае [[дыялект|рэгіянальныя варыянты]], якія адрозніваюцца асобнымі жэстамі&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLDEMmB0df-hrfVwvdAU2XRwhzaEGYoNCn Экскурсія на беларускай жэставай мове] на YouTube-канале Нацыянальнага мастацкага музею Рэспублікі Беларусь

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>qfhyrh17ac3ffpalxl6s1cgpyqoo6gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189966</id>
      <parentid>5189883</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5189966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12254" sha1="dmgdrn5rbdaa5msmftcz3tsmq92ofls" xml:space="preserve">'''Беларуская жэставая мова''' — умоўная назва [[жэставая мова|жэставай мовы]], распаўсюджанай на тэрыторыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Тэрмін «беларуская жэставая мова» не з’яўляецца агульнапрынятым{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}{{sfn|Трофимович (б)|2024|pp=140-141}}: у нарматыўных дакументах, якія датычацца жэставай сістэмы камунікацыі глухіх, шырока ўжываюцца тэрміны «жэставая мова» і «жэставае маўленне» без вызначэння нацыянальнага статусу{{sfn|Русаковіч|2022|p=40}}. Так, напрыклад, згодна з вучэбна-праграмнай дакументацыяй, у спецыяльных школах для дзяцей з парушэннямі [[слых]]у вывучаецца вучэбны прадмет «Жэставая мова» і праводзяцца карэкцыйныя заняткі «Развіццё жэставага маўлення»{{sfn|Русакович|2020|pp=219-220}}.

У 2022 годзе быў прыняты закон № 183 — 3 «Аб правах інвалідаў і іх сацыяльнай інтэграцыі», які вызначыў беларускую жэставую мову як жэставую мову, якая сфарміравалася з улікам тэрытарыяльнай прыналежнасці і культуры Рэспублікі Беларусь{{sfn|Трофимович (а)|2024|p=28}}. Згодна з законам, жэставая мова ў Беларусі з’яўляецца паўнавартаснай лінгвістычнай сістэмай пазнання, развіцця, адукацыі і забеспячэння доступу да інфармацыі, а таксама асноўнай мовай зносін людзей з парушэннямі слыху, у тым ліку ў сферах вуснага ўжывання [[дзяржаўная мова|дзяржаўных моў]] Беларусі{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Ініцыятыва замацаваць тэрмін «беларуская жэставая мова» на дзяржаўным узроўні зыходзіла ад [[Беларускае таварыства глухіх|Беларускага таварыства глухіх]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url = https://belta.by/amp/comments/view/belorusskij-zhestovyj-jazyk-sredstvo-obschenija-ili-nechto-bolshee-8261/ |title = Белорусский жестовый язык: средство общения или нечто большее? |date = 14 чэрвеня 2022 |publisher = [[БелТА]] |language = ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская жэставая мова вельмі падобная на іншыя жэставыя мовы [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], што абумоўлена агульным каранямі рускамоўнай адукацыі глухіх і праграмы падрыхтоўкі сурдаперакладчыкаў па сістэме {{нп3|Іосіф Гейльман|Іосіфа Гейльмана|ru|Гейльман, Иосиф Флорианович}}. Носьбіты жэставых моў з Беларусі, Украіны, Расіі, Казахстана і іншых краін звычайна разумеюць адзін аднаго і не зазнаюць аніякіх камунікатыўных бар’ераў{{sfn|Русакович|2020|p=218}}. Тым не менш, асобныя адрозненні паміж беларускай і [[руская жэставай мова|рускай]] жэставымі мовамі назіраюцца на розных моўных узроўнях: некаторыя жэсты ў рускай і беларускіай жэставай мовы патрабуюць розныя складнікі-[[хірэма|хірэмы]]; маюцца адрозненні ў складзе [[фразеалагізм]]аў і [[ідыёма|ідыём]]{{sfn|Русаковіч|2022|p=42}}. Таксама беларуская жэставая мова мае ўласныя жэсты для абазначэння беларускіх гарадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

Навуковае асэнсаванне феномена беларускай жэставай мовы і вызначэнне асноўных адрозненняў паміж беларускай і рускай жэставымі мовамі застаецца прадметам фундаментальных навуковых даследаванняў, у тым ліку ў рамках навукова-даследчай працы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] «Навукова абгрунтаваць феномен беларускай жэставай мовы і распрацаваць канцэптуальныя асновы стварэння тэматычных слоўнікаў жэставай мовы» № ГР 20211511 ад 24 траўня 2021 года{{sfn|Русаковіч|2022|p=41}}.

У кастрычніку 2016 года Беларусь стала 26-й краінай, якая далучылася да міжнароднага праекту «Распаўсюдзім жэст» ({{lang-en|Spread the Sign}}){{sfn|Русакович|2019|pp=17-18}}, у рамках якога быў створаны самы вялікі ў свеце міжнародны слоўнік нацыянальных жэставых моў{{sfn|Русакович|2019|p=17}}. Падчас працы над слоўнікам на беларускую мову былі перакладзены каля 15000 слоў і выразаў{{sfn|Русакович|2019|p=18}}. Беларуская жэставая мова атрымала абазначэнне BelSL{{sfn|Русакович|2020|p=219}}.

Значным рэсурсам для назірання за функцыяваннем беларускай жэставай мовы стаў праект «Ажыўшыя карціны», які зладзіў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] разам з Інстытутам інклюзіўнай адукацыі [[БДПУ]] і Беларускім таварыствам глухіх. Вынікам праекту стала распрацоўка сурдагідаў для мастацкіх твораў пастаяннай экспазіцыі музею{{sfn|Трофимович (б)|2024|p=141}}. Падрыхтаваныя сурдагіды прадстаўлены на афіцыйным [[YouTube]]-канале музею пад загалоўкам «Экскурсія на беларускай жэставай мове» ({{lang-ru|Экскурсия на белорусском жестовом языке}}){{sfn|Трофимович (б)|2024|p=142}}.

Адзначаецца, што беларуская жэставая мова мае [[дыялект|рэгіянальныя варыянты]], якія адрозніваюцца асобнымі жэстамі&lt;ref name=&quot;belta&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К., Мелеховец, В. Ф.|загаловак=Международный образовательный проект «Распространим жест»: опыт разработки в Республике Беларусь
|спасылка=https://elib.bspu.by/items/98f69a80-16f7-49ea-917e-898706de721d |выданне=Весці БДПУ. Серыя 1 |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2019 |нумар=1 |старонкі=15-21|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русакович, И. К.|загаловак=Лингвистический анализ белорусского жестового языка в контексте совершенствования образовательной политики и системы
|выданне=Актуальні питання корекційної освіти (педагогічні науки)  |тып=часопіс |месца=[[Камянец-Падольскі]] |выдавецтва=[[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка]] |год=2020|том=2 |нумар=16 |старонкі=213-229|ref=Русакович}}
* {{артыкул|аўтар=Русаковіч, І. К., Трафімовіч, Т. Р.|загаловак=Да пытання аб вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці жэставай мовы ў Рэспубліцы Беларусь |спасылка=https://elib.bspu.by/items/e0db0465-2b7f-49c1-b5be-9e9d34671cf7 |выданне=Педагогическая наука и образование |тып=часопіс |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]] |год=2022 |нумар=1 |старонкі=37-44|ref=Русаковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович, Т. Г., Русакович, И. К. |загаловак=Жестовый язык в лингвокультурном и образовательном пространстве белорусского общества |спасылка=http://e-lib.bsufl.by/handle/edoc/16675 |аўтар выдання= О. А. Полетаева (отв. ред.) [и др.]. |выданне=Национально-культурный компонент в тексте и языке |тып=сборник научных статей по материалам докладов Междунар. науч. конф., Минск, 4–6 апр. 2024 г. |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт замежных моў]] |год=2024 |старонкі=27-31 |isbn=978-985-28-0282-6|ref=Трофимович (а)}}
* {{артыкул|аўтар=Трофимович Т. Г., Русакович И. К.|загаловак=Возможности речевого развития лиц со слуховой депривацией в условиях белорусско-русского словесного двуязычия|спасылка=https://elib.bspu.by/items/13f1f5a6-3a1a-4673-9b80-9abfbddcdfd9 |выданне=Проблемы онтолингвистики - 2024: языковое взаимодействие взрослого и ребенка |тып=материалы ежегод. Междунар. науч. конф., Санкт-Петербург, 4-6 марта 2024 г. |месца=[[Санкт-Пецярбург]] |выдавецтва=[[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна]] |год=2024 |старонкі=139-144|ref=Трофимович (б)}}

== Спасылкі ==
* [https://www.spreadthesign.com/be.by/search/ Беларуская жэставая мова] ў праекце Spread the Sign.
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLDEMmB0df-hrfVwvdAU2XRwhzaEGYoNCn Экскурсія на беларускай жэставай мове] на YouTube-канале Нацыянальнага мастацкага музею Рэспублікі Беларусь

{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}

[[Катэгорыя:Жэставыя мовы]]</text>
      <sha1>dmgdrn5rbdaa5msmftcz3tsmq92ofls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асновы геапалітыкі: Геапалітычная будучыня Расіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813642</id>
    <redirect title="Асновы геапалітыкі" />
    <revision>
      <id>5189854</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Асновы геапалітыкі]]</comment>
      <origin>5189854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="k2vucmldn2czxhelacymzy6bh2nnhj4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Асновы геапалітыкі]]</text>
      <sha1>k2vucmldn2czxhelacymzy6bh2nnhj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>94 Diskont</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813643</id>
    <revision>
      <id>5189865</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivanz04</username>
        <id>168228</id>
      </contributor>
      <comment>Я стварыў старонку аб чацвёртым студвйным альбоме Oval.</comment>
      <origin>5189865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="a8rzk53hmnw34gj2bwz3g9pzhklneq2" xml:space="preserve">94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў.</text>
      <sha1>a8rzk53hmnw34gj2bwz3g9pzhklneq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189868</id>
      <parentid>5189865</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivanz04</username>
        <id>168228</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5189868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="jehetasijb2xjyw5frv1icpn9zgi2q2" xml:space="preserve">{{Альбом
|назва = 94 Diskont
|выканаўца = Oval
}}94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў.</text>
      <sha1>jehetasijb2xjyw5frv1icpn9zgi2q2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189869</id>
      <parentid>5189868</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ivanz04</username>
        <id>168228</id>
      </contributor>
      <origin>5189869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="a8rzk53hmnw34gj2bwz3g9pzhklneq2" xml:space="preserve">94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў.</text>
      <sha1>a8rzk53hmnw34gj2bwz3g9pzhklneq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189965</id>
      <parentid>5189869</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{няма катэгорый}}, + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5189965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="8rd23ag6vucvl7n1lto85iq7a0an124" xml:space="preserve">94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў.

{{няма катэгорый|date=2026-08-31}}
{{тупіковы артыкул|date=2026-08-31}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}}</text>
      <sha1>8rd23ag6vucvl7n1lto85iq7a0an124</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаночая гімназія Мірановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813644</id>
    <revision>
      <id>5189870</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Створаны артыкул пра Жлобінскую прыватную жаночую гімназію А. Е. Мірановіч паводле архіўных і краязнаўчых крыніц</comment>
      <origin>5189870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5371" sha1="ogmkv7eucv6kadsn23gniooef8fcwf2" xml:space="preserve">{{Школа
 |Назва = Жлобінская прыватная жаночая гімназія А. Е. Мірановіч
 |Краіна = [[Расійская імперыя]]
 |Заснавана = 1910
 |Тып = прыватная жаночая гімназія
 |Навучэнцаў = больш за 100 (1915)
 |Адрас = [[Жлобін]], [[Рагачоўскі павет]], [[Магілёўская губерня]]
}}

'''Жаночая гімназія Мірановіч''' (афіцыйная назва — '''Жлобінская прыватная жаночая гімназія А. Е. Мірановіч''') — колішняя прыватная жаночая навучальная ўстанова ў [[Жлобін]]е [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Пачала дзейнічаць як чатырохкласная навучальная ўстанова, у 1914 годзе атрымала правы прагімназіі, а ў 1915 годзе была пераўтворана ў сямікласную жаночую гімназію.&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/pachatak-zhanochaj-adukacyi/
 |title=Пачатак жаночай адукацыі
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |language=be
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
У 1910 годзе ў Жлобіне дзейнічалі народнае вучылішча Міністэрства народнай асветы, чыгуначнае вучылішча і прыватнае яўрэйскае двухкласнае жаночае вучылішча Гарадкінай. У тым жа годзе было пададзена хадайніцтва А. Е. Мірановіч аб адкрыцці прыватнай чатырохкласнай жаночай навучальнай установы. Пасля задавальнення хадайніцтва вучылішча пачало працу і хутка набыло папулярнасць.&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;

Навучальная ўстанова размяшчалася паблізу чыгуначнай станцыі ў двух будынках — мураваным і драўляным. Плата за навучанне складала ад 50 да 70 рублёў.&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;

У чэрвені 1914 года ўстанова атрымала правы прагімназіі. У ліпені 1915 года яна была пераўтворана ў сямікласную жаночую гімназію. На той час колькасць навучэнак перавысіла 100 чалавек.&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;/&gt;

У навуковым даведніку па ўстановах Магілёўскай губерні навучальная ўстанова згадваецца пад назвай «Жлобинское женское частное училище А. Е. Миронович».&lt;ref name=&quot;spravochnik&quot;&gt;Могилевская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1772—1917) / складальнікі Ю. Н. Снапкоўскі, Д. Л. Яцкевіч. — Мінск, 2014. — С. 623.&lt;/ref&gt;

Дакументы ўстановы захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] ў фондзе № 3270. У фондавым каталогу крайнія даты дзейнасці ўстановы пазначаны прыблізна як 1911—1918 гады. Захавалася, у прыватнасці, асабістая справа навучэнкі Н. Ф. Андрушкевіч за 1918 год.&lt;ref name=&quot;archives&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://fk.archives.gov.by/fond/63114/
 |title=Жлобинская частная женская гимназия А. Е. Миронович попечителя Виленского учебного округа, местечко Жлобин Рогачевского уезда Могилевской губернии
 |website=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь
 |language=ru
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;

== Заўвагі ==
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Могилевская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1772—1917)'' / складальнікі Ю. Н. Снапкоўскі, Д. Л. Яцкевіч. — Мінск, 2014. — С. 623.

== Спасылкі ==
* [https://www.zhlobin.site/pachatak-zhanochaj-adukacyi/ Пачатак жаночай адукацыі] на сайце «Гісторыя Жлобіна».
* [https://fk.archives.gov.by/fond/63114/ Фонд № 3270] у Фондавым каталогу дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь.

[[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Жлобін]]</text>
      <sha1>ogmkv7eucv6kadsn23gniooef8fcwf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыскрэтнае размеркаванне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813645</id>
    <redirect title="Размеркаванне імавернасцей" />
    <revision>
      <id>5189871</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Размеркаванне імавернасцей#Дыскрэтнае размеркаванне]]</comment>
      <origin>5189871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="9ac8v5bpu221dkq8hinviwuu1ixb6g6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Размеркаванне імавернасцей#Дыскрэтнае размеркаванне]]</text>
      <sha1>9ac8v5bpu221dkq8hinviwuu1ixb6g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мардэхай Гарэлік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813646</id>
    <revision>
      <id>5189898</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Створана на аснове перакладу артыкула «Горелик, Мордехай» з рускай Вікіпедыі (версія 150228094); дададзены незалежныя крыніцы.</comment>
      <origin>5189898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4945" sha1="2rpko2rcp040j85zjfjuaeoqa3wh35z" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
|імя                = Мардэхай Гарэлік
|арыгінал імя       = {{lang-en|Mordecai Gorelik}}
|выява              = Gorelik Mordecai.jpg
|апісанне выявы     = Мардэхай Гарэлік
|дата нараджэння    = 25.8.1899
|месца нараджэння   = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]]
|дата смерці        = 7.3.1990
|месца смерці       = [[Сарасота]], [[Фларыда]], [[ЗША]]
|прафесія           = [[сцэнограф]], [[прадзюсар]], [[тэатральны рэжысёр]]
|imdb_id            = 0330794
}}

'''Мардэхай (Макс) Гарэлік''' ({{lang-en|Mordecai Gorelik}}; {{ДН|25|8|1899}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|3|1990}}, [[Сарасота]], [[Фларыда]]) — амерыканскі [[сцэнограф]], [[прадзюсар]], тэатральны рэжысёр і педагог.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Шчадрыне. У 1905 годзе разам з сям’ёй эміграваў у [[ЗША]]. У 1920 годзе скончыў Інстытут Прата ў [[Бруклін]]е, пасля чаго некаторы час працаваў з амерыканскім сцэнографам Робертам Эдмандам Джонсам&lt;ref name=&quot;oac&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4s20348q/
 |title=Gorelik (Mordecai) Play Scripts, 1957–1989
 |website=Online Archive of California
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З 1921 года займаўся педагагічнай дзейнасцю і выкладаў сцэнаграфію. У 1960—1972 гадах працаваў прафесарам-даследчыкам тэатра ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса, дзе таксама ставіў спектаклі&lt;ref name=&quot;siu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://7009.sydneyplus.com/final/Portal/SIU.aspx?component=AAJS&amp;record=1615db62-eb66-4e10-8d3e-c2c8f0f390ef
 |title=MSS 147. Mordecai Gorelik papers
 |website=Southern Illinois University Carbondale
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Выкладаў таксама ў шэрагу іншых амерыканскіх навучальных устаноў.

Гарэлік працаваў з тэатральнымі калектывамі Нью-Ёрка і Галівуда. Сярод найбольш вядомых аформленых ім пастановак — «Працэсія» (1925), «Людзі ў белым» (1933), «Залаты хлопец» (1937), «Усе мае сыны» (1947) і «Поўны капялюш дажджу» (1957)&lt;ref name=&quot;oac&quot;/&gt;. Ён таксама афармляў спектаклі паводле твораў [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Артур Мілер|Артура Мілера]] і [[Юджын О’Ніл|Юджына О’Ніла]].

У 1935 годзе Гарэлік атрымаў [[Стыпендыя Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] ў галіне тэатральнага мастацтва&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.gf.org/fellows/mordecai-gorelik/
 |title=Mordecai Gorelik
 |website=John Simon Guggenheim Memorial Foundation
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 7 сакавіка 1990 года ў Сарасоце ва ўзросце 90 гадоў&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD9153CF933A25750C0A966958260
 |title=Mordecai Gorelic, Theatrical Designer and Playwright, 90
 |work=The New York Times
 |date=1990-03-10
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{cite book
 |last=Fletcher
 |first=Anne
 |title=Rediscovering Mordecai Gorelik: Scene Design and the American Theatre
 |publisher=Southern Illinois University Press
 |year=2009
 |isbn=978-0-8093-2880-2
 |language=en
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://collections.carli.illinois.edu/digital/collection/sic_gorelik Тэатральная калекцыя Мардэхая Гарэліка] ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса
* {{IMDb name|0330794}}
* {{Commonscat|Mordecai Gorelik}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарэлік Мардэхай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Стыпендыяты Гугенхайма]]</text>
      <sha1>2rpko2rcp040j85zjfjuaeoqa3wh35z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189901</id>
      <parentid>5189898</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4925" sha1="qbeit07pp74eaqqyosncy3e82ijlzme" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
|імя                = Мардэхай Гарэлік
|арыгінал імя       = {{lang-en|Mordecai Gorelik}}
|выява              = 
|апісанне выявы     = Мардэхай Гарэлік
|дата нараджэння    = 25.8.1899
|месца нараджэння   = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]]
|дата смерці        = 7.3.1990
|месца смерці       = [[Сарасота]], [[Фларыда]], [[ЗША]]
|прафесія           = [[сцэнограф]], [[прадзюсар]], [[тэатральны рэжысёр]]
|imdb_id            = 0330794
}}

'''Мардэхай (Макс) Гарэлік''' ({{lang-en|Mordecai Gorelik}}; {{ДН|25|8|1899}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|3|1990}}, [[Сарасота]], [[Фларыда]]) — амерыканскі [[сцэнограф]], [[прадзюсар]], тэатральны рэжысёр і педагог.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Шчадрыне. У 1905 годзе разам з сям’ёй эміграваў у [[ЗША]]. У 1920 годзе скончыў Інстытут Прата ў [[Бруклін]]е, пасля чаго некаторы час працаваў з амерыканскім сцэнографам Робертам Эдмандам Джонсам&lt;ref name=&quot;oac&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4s20348q/
 |title=Gorelik (Mordecai) Play Scripts, 1957–1989
 |website=Online Archive of California
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З 1921 года займаўся педагагічнай дзейнасцю і выкладаў сцэнаграфію. У 1960—1972 гадах працаваў прафесарам-даследчыкам тэатра ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса, дзе таксама ставіў спектаклі&lt;ref name=&quot;siu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://7009.sydneyplus.com/final/Portal/SIU.aspx?component=AAJS&amp;record=1615db62-eb66-4e10-8d3e-c2c8f0f390ef
 |title=MSS 147. Mordecai Gorelik papers
 |website=Southern Illinois University Carbondale
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Выкладаў таксама ў шэрагу іншых амерыканскіх навучальных устаноў.

Гарэлік працаваў з тэатральнымі калектывамі Нью-Ёрка і Галівуда. Сярод найбольш вядомых аформленых ім пастановак — «Працэсія» (1925), «Людзі ў белым» (1933), «Залаты хлопец» (1937), «Усе мае сыны» (1947) і «Поўны капялюш дажджу» (1957)&lt;ref name=&quot;oac&quot;/&gt;. Ён таксама афармляў спектаклі паводле твораў [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Артур Мілер|Артура Мілера]] і [[Юджын О’Ніл|Юджына О’Ніла]].

У 1935 годзе Гарэлік атрымаў [[Стыпендыя Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] ў галіне тэатральнага мастацтва&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.gf.org/fellows/mordecai-gorelik/
 |title=Mordecai Gorelik
 |website=John Simon Guggenheim Memorial Foundation
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 7 сакавіка 1990 года ў Сарасоце ва ўзросце 90 гадоў&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD9153CF933A25750C0A966958260
 |title=Mordecai Gorelic, Theatrical Designer and Playwright, 90
 |work=The New York Times
 |date=1990-03-10
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{cite book
 |last=Fletcher
 |first=Anne
 |title=Rediscovering Mordecai Gorelik: Scene Design and the American Theatre
 |publisher=Southern Illinois University Press
 |year=2009
 |isbn=978-0-8093-2880-2
 |language=en
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://collections.carli.illinois.edu/digital/collection/sic_gorelik Тэатральная калекцыя Мардэхая Гарэліка] ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса
* {{IMDb name|0330794}}
* {{Commonscat|Mordecai Gorelik}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарэлік Мардэхай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Стыпендыяты Гугенхайма]]</text>
      <sha1>qbeit07pp74eaqqyosncy3e82ijlzme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189902</id>
      <parentid>5189901</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4951" sha1="cziucyfsffquv10108b8sz10snv0nlk" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
|імя                = Мардэхай Гарэлік
|арыгінал імя       = {{lang-en|Mordecai Gorelik}}
|выява              = 
|апісанне выявы     = Мардэхай Гарэлік
|дата нараджэння    = 25.8.1899
|месца нараджэння   = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]]
|дата смерці        = 7.3.1990
|месца смерці       = [[Сарасота]], [[Фларыда]], [[ЗША]]
|прафесія           = [[сцэнограф]], [[прадзюсар]], [[тэатральны рэжысёр]]
|imdb_id            = 0330794
}}

'''Мардэхай (Макс) Гарэлік''' ({{lang-en|Mordecai Gorelik}}; {{ДН|25|8|1899}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|3|1990}}, [[Сарасота]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]]) — амерыканскі [[сцэнограф]], [[прадзюсар]], тэатральны рэжысёр і педагог.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Шчадрыне. У 1905 годзе разам з сям’ёй эміграваў у [[ЗША]]. У 1920 годзе скончыў Інстытут Прата ў [[Бруклін]]е, пасля чаго некаторы час працаваў з амерыканскім сцэнографам Робертам Эдмандам Джонсам&lt;ref name=&quot;oac&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4s20348q/
 |title=Gorelik (Mordecai) Play Scripts, 1957–1989
 |website=Online Archive of California
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З 1921 года займаўся педагагічнай дзейнасцю і выкладаў сцэнаграфію. У 1960—1972 гадах працаваў прафесарам-даследчыкам тэатра ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса, дзе таксама ставіў спектаклі&lt;ref name=&quot;siu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://7009.sydneyplus.com/final/Portal/SIU.aspx?component=AAJS&amp;record=1615db62-eb66-4e10-8d3e-c2c8f0f390ef
 |title=MSS 147. Mordecai Gorelik papers
 |website=Southern Illinois University Carbondale
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Выкладаў таксама ў шэрагу іншых амерыканскіх навучальных устаноў.

Гарэлік працаваў з тэатральнымі калектывамі Нью-Ёрка і Галівуда. Сярод найбольш вядомых аформленых ім пастановак — «Працэсія» (1925), «Людзі ў белым» (1933), «Залаты хлопец» (1937), «Усе мае сыны» (1947) і «Поўны капялюш дажджу» (1957)&lt;ref name=&quot;oac&quot;/&gt;. Ён таксама афармляў спектаклі паводле твораў [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Артур Мілер|Артура Мілера]] і [[Юджын О’Ніл|Юджына О’Ніла]].

У 1935 годзе Гарэлік атрымаў [[Стыпендыя Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] ў галіне тэатральнага мастацтва&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.gf.org/fellows/mordecai-gorelik/
 |title=Mordecai Gorelik
 |website=John Simon Guggenheim Memorial Foundation
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 7 сакавіка 1990 года ў Сарасоце ва ўзросце 90 гадоў&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD9153CF933A25750C0A966958260
 |title=Mordecai Gorelic, Theatrical Designer and Playwright, 90
 |work=The New York Times
 |date=1990-03-10
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{cite book
 |last=Fletcher
 |first=Anne
 |title=Rediscovering Mordecai Gorelik: Scene Design and the American Theatre
 |publisher=Southern Illinois University Press
 |year=2009
 |isbn=978-0-8093-2880-2
 |language=en
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://collections.carli.illinois.edu/digital/collection/sic_gorelik Тэатральная калекцыя Мардэхая Гарэліка] ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса
* {{IMDb name|0330794}}
* {{Commonscat|Mordecai Gorelik}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарэлік Мардэхай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Стыпендыяты Гугенхайма]]</text>
      <sha1>cziucyfsffquv10108b8sz10snv0nlk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189903</id>
      <parentid>5189902</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5189903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4943" sha1="kko7b361yf9uo4td1jtye9bwgesbsg2" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
|імя                = Мардэхай Гарэлік
|арыгінал імя       = {{lang-en|Mordecai Gorelik}}
|выява              = 
|апісанне выявы     = Мардэхай Гарэлік
|дата нараджэння    = 25.8.1899
|месца нараджэння   = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]]
|дата смерці        = 7.3.1990
|месца смерці       = [[Сарасота]], [[Фларыда]], [[ЗША]]
|прафесія           = [[сцэнограф]], прадзюсар, [[тэатральны рэжысёр]]
|imdb_id            = 0330794
}}

'''Мардэхай (Макс) Гарэлік''' ({{lang-en|Mordecai Gorelik}}; {{ДН|25|8|1899}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|3|1990}}, [[Сарасота]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]]) — амерыканскі [[сцэнограф]], прадзюсар, тэатральны рэжысёр і педагог.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Шчадрыне. У 1905 годзе разам з сям’ёй эміграваў у [[ЗША]]. У 1920 годзе скончыў Інстытут Прата ў [[Бруклін]]е, пасля чаго некаторы час працаваў з амерыканскім сцэнографам Робертам Эдмандам Джонсам&lt;ref name=&quot;oac&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4s20348q/
 |title=Gorelik (Mordecai) Play Scripts, 1957–1989
 |website=Online Archive of California
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З 1921 года займаўся педагагічнай дзейнасцю і выкладаў сцэнаграфію. У 1960—1972 гадах працаваў прафесарам-даследчыкам тэатра ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса, дзе таксама ставіў спектаклі&lt;ref name=&quot;siu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://7009.sydneyplus.com/final/Portal/SIU.aspx?component=AAJS&amp;record=1615db62-eb66-4e10-8d3e-c2c8f0f390ef
 |title=MSS 147. Mordecai Gorelik papers
 |website=Southern Illinois University Carbondale
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Выкладаў таксама ў шэрагу іншых амерыканскіх навучальных устаноў.

Гарэлік працаваў з тэатральнымі калектывамі Нью-Ёрка і Галівуда. Сярод найбольш вядомых аформленых ім пастановак — «Працэсія» (1925), «Людзі ў белым» (1933), «Залаты хлопец» (1937), «Усе мае сыны» (1947) і «Поўны капялюш дажджу» (1957)&lt;ref name=&quot;oac&quot;/&gt;. Ён таксама афармляў спектаклі паводле твораў [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Артур Мілер|Артура Мілера]] і [[Юджын О’Ніл|Юджына О’Ніла]].

У 1935 годзе Гарэлік атрымаў [[Стыпендыя Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] ў галіне тэатральнага мастацтва&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.gf.org/fellows/mordecai-gorelik/
 |title=Mordecai Gorelik
 |website=John Simon Guggenheim Memorial Foundation
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 7 сакавіка 1990 года ў Сарасоце ва ўзросце 90 гадоў&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD9153CF933A25750C0A966958260
 |title=Mordecai Gorelic, Theatrical Designer and Playwright, 90
 |work=The New York Times
 |date=1990-03-10
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{cite book
 |last=Fletcher
 |first=Anne
 |title=Rediscovering Mordecai Gorelik: Scene Design and the American Theatre
 |publisher=Southern Illinois University Press
 |year=2009
 |isbn=978-0-8093-2880-2
 |language=en
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://collections.carli.illinois.edu/digital/collection/sic_gorelik Тэатральная калекцыя Мардэхая Гарэліка] ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса
* {{IMDb name|0330794}}
* {{Commonscat|Mordecai Gorelik}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарэлік Мардэхай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Стыпендыяты Гугенхайма]]</text>
      <sha1>kko7b361yf9uo4td1jtye9bwgesbsg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190003</id>
      <parentid>5189903</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4974" sha1="8ydcrb2y7a7ujv3dv1qxw0n9jwx42rh" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гарэлік}}
{{Кінематаграфіст
|імя                = Мардэхай Гарэлік
|арыгінал імя       = {{lang-en|Mordecai Gorelik}}
|выява              = 
|апісанне выявы     = Мардэхай Гарэлік
|дата нараджэння    = 25.8.1899
|месца нараджэння   = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]]
|дата смерці        = 7.3.1990
|месца смерці       = [[Сарасота]], [[Фларыда]], [[ЗША]]
|прафесія           = [[сцэнограф]], прадзюсар, [[тэатральны рэжысёр]]
|imdb_id            = 0330794
}}

'''Мардэхай (Макс) Гарэлік''' ({{lang-en|Mordecai Gorelik}}; {{ДН|25|8|1899}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|3|1990}}, [[Сарасота]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]]) — амерыканскі [[сцэнограф]], прадзюсар, тэатральны рэжысёр і педагог.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Шчадрыне. У 1905 годзе разам з сям’ёй эміграваў у [[ЗША]]. У 1920 годзе скончыў Інстытут Прата ў [[Бруклін]]е, пасля чаго некаторы час працаваў з амерыканскім сцэнографам Робертам Эдмандам Джонсам&lt;ref name=&quot;oac&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4s20348q/
 |title=Gorelik (Mordecai) Play Scripts, 1957–1989
 |website=Online Archive of California
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

З 1921 года займаўся педагагічнай дзейнасцю і выкладаў сцэнаграфію. У 1960—1972 гадах працаваў прафесарам-даследчыкам тэатра ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса, дзе таксама ставіў спектаклі&lt;ref name=&quot;siu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://7009.sydneyplus.com/final/Portal/SIU.aspx?component=AAJS&amp;record=1615db62-eb66-4e10-8d3e-c2c8f0f390ef
 |title=MSS 147. Mordecai Gorelik papers
 |website=Southern Illinois University Carbondale
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;. Выкладаў таксама ў шэрагу іншых амерыканскіх навучальных устаноў.

Гарэлік працаваў з тэатральнымі калектывамі Нью-Ёрка і Галівуда. Сярод найбольш вядомых аформленых ім пастановак — «Працэсія» (1925), «Людзі ў белым» (1933), «Залаты хлопец» (1937), «Усе мае сыны» (1947) і «Поўны капялюш дажджу» (1957)&lt;ref name=&quot;oac&quot;/&gt;. Ён таксама афармляў спектаклі паводле твораў [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Артур Мілер|Артура Мілера]] і [[Юджын О’Ніл|Юджына О’Ніла]].

У 1935 годзе Гарэлік атрымаў [[Стыпендыя Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] ў галіне тэатральнага мастацтва&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.gf.org/fellows/mordecai-gorelik/
 |title=Mordecai Gorelik
 |website=John Simon Guggenheim Memorial Foundation
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 7 сакавіка 1990 года ў Сарасоце ва ўзросце 90 гадоў&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD9153CF933A25750C0A966958260
 |title=Mordecai Gorelic, Theatrical Designer and Playwright, 90
 |work=The New York Times
 |date=1990-03-10
 |language=en
 |access-date=2026-08-30
}}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{cite book
 |last=Fletcher
 |first=Anne
 |title=Rediscovering Mordecai Gorelik: Scene Design and the American Theatre
 |publisher=Southern Illinois University Press
 |year=2009
 |isbn=978-0-8093-2880-2
 |language=en
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://collections.carli.illinois.edu/digital/collection/sic_gorelik Тэатральная калекцыя Мардэхая Гарэліка] ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса
* {{IMDb name|0330794}}
* {{Commonscat|Mordecai Gorelik}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарэлік Мардэхай}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Стыпендыяты Гугенхайма]]</text>
      <sha1>8ydcrb2y7a7ujv3dv1qxw0n9jwx42rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813647</id>
    <revision>
      <id>5189904</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzmitry133</username>
        <id>154509</id>
      </contributor>
      <comment>Створаны артыкул пра Майсея Ляхавіцкага на падставе апублікаваных біяграфічных крыніц; дададзены звесткі пра яго жыццё, літаратурную і інжынерную дзейнасць.</comment>
      <origin>5189904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5137" sha1="jksl0xw39ipwzni40mik8k9bd81tmnd" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя = Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі
| Дата нараджэння = {{ДН|27|11|1893}}
| Месца нараджэння = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| Дата смерці = {{ДС|16|12|1991}}
| Месца пахавання = [[Вастракоўскія могілкі]], [[Масква]]
| Краіна = [[Расійская імперыя]], [[СССР]]
| Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]], [[вынаходнік]]
| Мова твораў = [[ідыш]]
| Партыя = [[Паалей Цыён]]
| Узнагароды = [[Ордэн Леніна]]
}}

'''Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі''' ({{ДН|27|11|1893}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|16|12|1991}}&lt;ref name=&quot;grave&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://aguterbeter.com/zahoronenie-lyahoviczkij-moisej-shepshelevich/
 |title=Ляховицкий Моисей Шепшелевич
 |website=aGuter Beter
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;) — яўрэйскі савецкі [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]] і [[вынаходнік]]. Пісаў на [[ідыш]]ы. Аўтар летапісу пра гісторыю яўрэйскага мястэчка Шчадрын.&lt;ref name=&quot;slova&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканаў
 |url=https://pawet.net/ns/2018/48/%E2%84%96_48_(1407).html
 |title=Летапісец яўрэйскага мястэчка Шчадрын
 |website=«Наша слова»
 |date=28 лістапада 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лістапада 1893 года ў мястэчку [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], якое цяпер знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне — гісторыя яўрэйства ў Жлобінскім раёне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У юнацтве пераехаў у [[Дніпро|Екацерынаслаў]]. У 1917 годзе экстэрнам скончыў курс гімназіі. Удзельнічаў у палітычным жыцці, быў членам сацыял-дэмакратычнай яўрэйскай партыі «[[Паалей Цыён]]».&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

У 1921 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]], каб атрымаць вышэйшую адукацыю. Стаў інжынерам-энергетыкам, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Зарэгістраваў шэраг вынаходстваў і быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]].&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Памёр 16 снежня 1991 года. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]] у Маскве.&lt;ref name=&quot;grave&quot;/&gt;

== Літаратурная дзейнасць ==
Пісаць пачаў пасля выхаду на пенсію ва ўзросце 78 гадоў. Ствараў творы на ідышы, друкаваўся ў літаратурным часопісе «Саветыш Геймланд». Напісаў чатыры аповесці, займаўся зборам яўрэйскага фальклору.&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Найбольш вядомы яго летапіс пра малую радзіму — «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына». Твор быў апублікаваны на ідышы ў часопісе «Саветыш Геймланд» у 1982 годзе, а ў 1993 годзе — па-руску ў яўрэйскай газеце «Родник».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://belisrael.info/?p=17368
 |title=Да юбілею Майсея Ляхавіцкага / К юбилею Моисея Ляховицкого
 |website=Belisrael
 |date=6 снежня 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be, ru
}}&lt;/ref&gt;

== Зноскі ==
{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Ляхавіцкі, Майсей Шапшалевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]]
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры СССР]]
[[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]]</text>
      <sha1>jksl0xw39ipwzni40mik8k9bd81tmnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190005</id>
      <parentid>5189904</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5190005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5116" sha1="mn7ijkb95cd05wy6l6ktu540bs95i8d" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
| Імя = Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі
| Дата нараджэння = {{ДН|27|11|1893}}
| Месца нараджэння = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| Дата смерці = {{ДС|16|12|1991}}
| Месца пахавання = [[Вастракоўскія могілкі]], [[Масква]]
| Краіна = [[Расійская імперыя]], [[СССР]]
| Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]], [[вынаходнік]]
| Мова твораў = [[ідыш]]
| Партыя = [[Паалей Цыён]]
| Узнагароды = [[Ордэн Леніна]]
}}

'''Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі''' ({{ДН|27|11|1893}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|16|12|1991}}&lt;ref name=&quot;grave&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://aguterbeter.com/zahoronenie-lyahoviczkij-moisej-shepshelevich/
 |title=Ляховицкий Моисей Шепшелевич
 |website=aGuter Beter
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;) — яўрэйскі савецкі [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]] і [[вынаходнік]]. Пісаў на [[ідыш]]ы. Аўтар летапісу пра гісторыю яўрэйскага мястэчка Шчадрын.&lt;ref name=&quot;slova&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканаў
 |url=https://pawet.net/ns/2018/48/%E2%84%96_48_(1407).html
 |title=Летапісец яўрэйскага мястэчка Шчадрын
 |website=«Наша слова»
 |date=28 лістапада 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лістапада 1893 года ў мястэчку [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], якое цяпер знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне — гісторыя яўрэйства ў Жлобінскім раёне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У юнацтве пераехаў у [[Дніпро|Екацерынаслаў]]. У 1917 годзе экстэрнам скончыў курс гімназіі. Удзельнічаў у палітычным жыцці, быў членам сацыял-дэмакратычнай яўрэйскай партыі «[[Паалей Цыён]]».&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

У 1921 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]], каб атрымаць вышэйшую адукацыю. Стаў інжынерам-энергетыкам, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Зарэгістраваў шэраг вынаходстваў і быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]].&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Памёр 16 снежня 1991 года. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]] у Маскве.&lt;ref name=&quot;grave&quot;/&gt;

== Літаратурная дзейнасць ==
Пісаць пачаў пасля выхаду на пенсію ва ўзросце 78 гадоў. Ствараў творы на ідышы, друкаваўся ў літаратурным часопісе «Саветыш Геймланд». Напісаў чатыры аповесці, займаўся зборам яўрэйскага фальклору.&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Найбольш вядомы яго летапіс пра малую радзіму — «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына». Твор быў апублікаваны на ідышы ў часопісе «Саветыш Геймланд» у 1982 годзе, а ў 1993 годзе — па-руску ў яўрэйскай газеце «Родник».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://belisrael.info/?p=17368
 |title=Да юбілею Майсея Ляхавіцкага / К юбилею Моисея Ляховицкого
 |website=Belisrael
 |date=6 снежня 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be, ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ляхавіцкі Майсей Шапшалевіч}}
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры СССР]]
[[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]]</text>
      <sha1>mn7ijkb95cd05wy6l6ktu540bs95i8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190012</id>
      <parentid>5190005</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5190012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4093" sha1="n5egkvw0t8zz9v9sgavosfw8el2ezq9" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}

'''Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі''' ({{ВДП}}) — яўрэйскі савецкі [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]] і [[вынаходнік]]. Пісаў на [[ідыш]]ы. Аўтар летапісу пра гісторыю яўрэйскага мястэчка Шчадрын.&lt;ref name=&quot;slova&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканаў
 |url=https://pawet.net/ns/2018/48/%E2%84%96_48_(1407).html
 |title=Летапісец яўрэйскага мястэчка Шчадрын
 |website=«Наша слова»
 |date=28 лістапада 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лістапада 1893 года ў мястэчку [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], якое цяпер знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне — гісторыя яўрэйства ў Жлобінскім раёне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У юнацтве пераехаў у [[Дніпро|Екацерынаслаў]]. У 1917 годзе экстэрнам скончыў курс гімназіі. Удзельнічаў у палітычным жыцці, быў членам сацыял-дэмакратычнай яўрэйскай партыі «[[Паалей Цыён]]».&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

У 1921 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]], каб атрымаць вышэйшую адукацыю. Стаў інжынерам-энергетыкам, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Зарэгістраваў шэраг вынаходстваў і быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]].&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Памёр 16 снежня 1991 года. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]] у Маскве.&lt;ref name=&quot;grave&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://aguterbeter.com/zahoronenie-lyahoviczkij-moisej-shepshelevich/
 |title=Ляховицкий Моисей Шепшелевич
 |website=aGuter Beter
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная дзейнасць ==
Пісаць пачаў пасля выхаду на пенсію ва ўзросце 78 гадоў. Ствараў творы на ідышы, друкаваўся ў літаратурным часопісе «Саветыш Геймланд». Напісаў чатыры аповесці, займаўся зборам яўрэйскага фальклору.&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Найбольш вядомы яго летапіс пра малую радзіму — «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына». Твор быў апублікаваны на ідышы ў часопісе «Саветыш Геймланд» у 1982 годзе, а ў 1993 годзе — па-руску ў яўрэйскай газеце «Родник».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://belisrael.info/?p=17368
 |title=Да юбілею Майсея Ляхавіцкага / К юбилею Моисея Ляховицкого
 |website=Belisrael
 |date=6 снежня 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be, ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ляхавіцкі Майсей Шапшалевіч}}
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры СССР]]
[[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]]</text>
      <sha1>n5egkvw0t8zz9v9sgavosfw8el2ezq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190013</id>
      <parentid>5190012</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4037" sha1="e47xi3q41kv2ckgg9cl8vghnrzpnrgs" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}

'''Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі''' ({{ВДП}}) — яўрэйскі савецкі [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]] і [[вынаходнік]]. Пісаў на [[ідыш]]ы. Аўтар летапісу пра гісторыю яўрэйскага мястэчка Шчадрын.&lt;ref name=&quot;slova&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканаў
 |url=https://pawet.net/ns/2018/48/%E2%84%96_48_(1407).html
 |title=Летапісец яўрэйскага мястэчка Шчадрын
 |website=«Наша слова»
 |date=28 лістапада 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лістапада 1893 года ў мястэчку [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], якое цяпер знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне — гісторыя яўрэйства ў Жлобінскім раёне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У юнацтве пераехаў у [[Дніпро|Екацерынаслаў]]. У 1917 годзе экстэрнам скончыў курс гімназіі. Удзельнічаў у палітычным жыцці, быў членам сацыял-дэмакратычнай яўрэйскай партыі «[[Паалей Цыён]]».&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

У 1921 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]], каб атрымаць вышэйшую адукацыю. Стаў інжынерам-энергетыкам, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Зарэгістраваў шэраг вынаходстваў і быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]].&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Памёр 16 снежня 1991 года. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]] у Маскве.&lt;ref name=&quot;grave&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://aguterbeter.com/zahoronenie-lyahoviczkij-moisej-shepshelevich/
 |title=Ляховицкий Моисей Шепшелевич
 |website=aGuter Beter
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная дзейнасць ==
Пісаць пачаў пасля выхаду на пенсію ва ўзросце 78 гадоў. Ствараў творы на ідышы, друкаваўся ў літаратурным часопісе «Саветыш Геймланд». Напісаў чатыры аповесці, займаўся зборам яўрэйскага фальклору.&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Найбольш вядомы яго летапіс пра малую радзіму — «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына». Твор быў апублікаваны на ідышы ў часопісе «Саветыш Геймланд» у 1982 годзе, а ў 1993 годзе — па-руску ў яўрэйскай газеце «Родник».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://belisrael.info/?p=17368
 |title=Да юбілею Майсея Ляхавіцкага / К юбилею Моисея Ляховицкого
 |website=Belisrael
 |date=6 снежня 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be, ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ляхавіцкі Майсей Шапшалевіч}}
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры СССР]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]]</text>
      <sha1>e47xi3q41kv2ckgg9cl8vghnrzpnrgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190014</id>
      <parentid>5190013</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5190014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3971" sha1="j197bi5kpje3voir9aobjg9734zx22a" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}

'''Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі''' ({{ВДП}}) — яўрэйскі савецкі [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]] і [[вынаходнік]]. Пісаў на [[ідыш]]ы. Аўтар летапісу пра гісторыю яўрэйскага мястэчка Шчадрын.&lt;ref name=&quot;slova&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканаў
 |url=https://pawet.net/ns/2018/48/%E2%84%96_48_(1407).html
 |title=Летапісец яўрэйскага мястэчка Шчадрын
 |website=«Наша слова»
 |date=28 лістапада 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лістапада 1893 года ў мястэчку [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], якое цяпер знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне — гісторыя яўрэйства ў Жлобінскім раёне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У юнацтве пераехаў у [[Дніпро|Екацерынаслаў]]. У 1917 годзе экстэрнам скончыў курс гімназіі. Удзельнічаў у палітычным жыцці, быў членам сацыял-дэмакратычнай яўрэйскай партыі «[[Паалей Цыён]]».&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

У 1921 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]], каб атрымаць вышэйшую адукацыю. Стаў інжынерам-энергетыкам, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Зарэгістраваў шэраг вынаходстваў і быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]].&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Памёр 16 снежня 1991 года. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]] у Маскве.&lt;ref name=&quot;grave&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://aguterbeter.com/zahoronenie-lyahoviczkij-moisej-shepshelevich/
 |title=Ляховицкий Моисей Шепшелевич
 |website=aGuter Beter
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная дзейнасць ==
Пісаць пачаў пасля выхаду на пенсію ва ўзросце 78 гадоў. Ствараў творы на ідышы, друкаваўся ў літаратурным часопісе «Саветыш Геймланд». Напісаў чатыры аповесці, займаўся зборам яўрэйскага фальклору.&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Найбольш вядомы яго летапіс пра малую радзіму — «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына». Твор быў апублікаваны на ідышы ў часопісе «Саветыш Геймланд» у 1982 годзе, а ў 1993 годзе — па-руску ў яўрэйскай газеце «Родник».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://belisrael.info/?p=17368
 |title=Да юбілею Майсея Ляхавіцкага / К юбилею Моисея Ляховицкого
 |website=Belisrael
 |date=6 снежня 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be, ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ляхавіцкі Майсей Шапшалевіч}}
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры СССР]]</text>
      <sha1>j197bi5kpje3voir9aobjg9734zx22a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190015</id>
      <parentid>5190014</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5190015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="oa60fb86tmie2k3dfbtvpql20aevd9c" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}

'''Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі''' ({{ВДП}}) — яўрэйскі савецкі [[пісьменнік]], [[інжынер-энергетык]] і [[вынаходнік]]. Пісаў на [[ідыш]]ы. Аўтар летапісу яўрэйскага мястэчка Шчадрын.&lt;ref name=&quot;slova&quot;&gt;{{cite web
 |author=Мікалай Шуканаў
 |url=https://pawet.net/ns/2018/48/%E2%84%96_48_(1407).html
 |title=Летапісец яўрэйскага мястэчка Шчадрын
 |website=«Наша слова»
 |date=28 лістапада 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лістапада 1893 года ў мястэчку [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], якое цяпер знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].&lt;ref name=&quot;zhlobin&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.zhlobin.site/samy-yaureiski-pavet-samai-belaruskai/
 |title=Яўрэі ў Жлобіне — гісторыя яўрэйства ў Жлобінскім раёне
 |website=Гісторыя Жлобіна
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be
}}&lt;/ref&gt;

У юнацтве пераехаў у [[Дніпро|Екацерынаслаў]]. У 1917 годзе экстэрнам скончыў курс гімназіі. Удзельнічаў у палітычным жыцці, быў членам сацыял-дэмакратычнай яўрэйскай партыі «[[Паалей Цыён]]».&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

У 1921 годзе пераехаў у [[Масква|Маскву]], каб атрымаць вышэйшую адукацыю. Стаў інжынерам-энергетыкам, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Зарэгістраваў шэраг вынаходстваў і быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]].&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Памёр 16 снежня 1991 года. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках]] у Маскве.&lt;ref name=&quot;grave&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://aguterbeter.com/zahoronenie-lyahoviczkij-moisej-shepshelevich/
 |title=Ляховицкий Моисей Шепшелевич
 |website=aGuter Beter
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная дзейнасць ==
Пісаць пачаў пасля выхаду на пенсію ва ўзросце 78 гадоў. Ствараў творы на ідышы, друкаваўся ў літаратурным часопісе «Саветыш Геймланд». Напісаў чатыры аповесці, займаўся зборам яўрэйскага фальклору.&lt;ref name=&quot;slova&quot;/&gt;

Найбольш вядомы яго летапіс пра малую радзіму — «Сто гадоў існавання яўрэйскага мястэчка Шчадрына». Твор быў апублікаваны на ідышы ў часопісе «Саветыш Геймланд» у 1982 годзе, а ў 1993 годзе — па-руску ў яўрэйскай газеце «Родник».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://belisrael.info/?p=17368
 |title=Да юбілею Майсея Ляхавіцкага / К юбилею Моисея Ляховицкого
 |website=Belisrael
 |date=6 снежня 2018
 |access-date=30 жніўня 2026
 |language=be, ru
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ляхавіцкі Майсей Шапшалевіч}}
[[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Інжынеры СССР]]</text>
      <sha1>oa60fb86tmie2k3dfbtvpql20aevd9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Граніцы Расіі нідзе не заканчваюцца.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>813648</id>
    <revision>
      <id>5189919</id>
      <timestamp>2026-08-31T00:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне     = фота білборда «Границы России нигде не заканчиваются»
|крыніца      = Украінская Вікіпедыя (uk:Файл:Границі_Росії_ніде_не_закінчуються.jpg), арыгінальная публікацыя: https://cacds.org.ua/?p=9434
|час стварэння= 12.07.2020
|аўтар        = невядомы
|частка       = цалкам
|разрозненне  = так
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
|артыкул      = Расійска-ўкраінская вайна
|мэта         = наглядная ілюстрацыя з’явы
|заменнасць   = свабоднай замены не існуе (плакаты былі размешч...</comment>
      <origin>5189919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="bwp2j5xgkg7f3kme6d131mvpl8n9cg9" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==
{{Несвабодны файл
|апісанне     = фота білборда «Границы России нигде не заканчиваются»
|крыніца      = Украінская Вікіпедыя (uk:Файл:Границі_Росії_ніде_не_закінчуються.jpg), арыгінальная публікацыя: https://cacds.org.ua/?p=9434
|час стварэння= 12.07.2020
|аўтар        = невядомы
|частка       = цалкам
|разрозненне  = так
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
|артыкул      = Расійска-ўкраінская вайна
|мэта         = наглядная ілюстрацыя з’явы
|заменнасць   = свабоднай замены не існуе (плакаты былі размешчаны на вуліцы ў 2020 годзе)
|іншае        = выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не ўплывае на камерцыйную каштоўнасць арыгінала і служыць выключна інфармацыйна-адукацыйным мэтам
}}
== Ліцэнзіяванне ==
{{Fairuse in}}</text>
      <sha1>bwp2j5xgkg7f3kme6d131mvpl8n9cg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189920</id>
      <parentid>5189919</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T00:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тлумачэнне */</comment>
      <origin>5189920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1241" sha1="d5apd6en60br62fq6klyvepxc96x84l" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==
{{Несвабодны файл
|апісанне     = фота білборда «Границы России нигде не заканчиваются»
|крыніца      = Украінская Вікіпедыя ([[:uk:Файл:Границі_Росії_ніде_не_закінчуються.jpg]]), арыгінальная публікацыя: https://cacds.org.ua/?p=9434
|час стварэння= 12.07.2020
|аўтар        = невядомы
|частка       = цалкам
|разрозненне  = так
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
|артыкул      = Расійска-ўкраінская вайна
|мэта         = наглядная ілюстрацыя з’явы
|заменнасць   = свабоднай замены не існуе (плакаты былі размешчаны на вуліцы ў 2020 годзе)
|іншае        = выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не ўплывае на камерцыйную каштоўнасць арыгінала і служыць выключна інфармацыйна-адукацыйным мэтам
}}

== Ліцэнзіяванне ==
{{Fairuse in}}</text>
      <sha1>d5apd6en60br62fq6klyvepxc96x84l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Чыгуначныя здарэнні 2021 года</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813649</id>
    <revision>
      <id>5189993</id>
      <timestamp>2026-08-31T07:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Чыгуначныя здарэнні|2021|года}}   {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2021 года]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя здарэнні паводле гадоў|2021]]»</comment>
      <origin>5189993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286" sha1="6bkame2f5mbg944ji74pm2w9pt81thf" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Чыгуначныя здарэнні|2021|года}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2021 года]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя здарэнні паводле гадоў|2021]]</text>
      <sha1>6bkame2f5mbg944ji74pm2w9pt81thf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пашкоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813650</id>
    <revision>
      <id>5189996</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Пашкоўскі]] у [[Пашкоўскі (пасёлак)]]: таксама прозвішча</comment>
      <origin>5189996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="8axhubwb4hpq0k18f41tccj6i1ntoe4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пашкоўскі (пасёлак)]]</text>
      <sha1>8axhubwb4hpq0k18f41tccj6i1ntoe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5189997</id>
      <parentid>5189996</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Пашкоўскі (пасёлак)]]</comment>
      <origin>5189997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="jermwvg9npo4vvgpz17494j96gctsyn" xml:space="preserve">'''Пашкоўскі''':

== Прозвішча ==
* [[Леанід Пашкоўскі]], беларускі журналіст, падарожнік
* [[Юзаф Пашкоўскі]], польскі пісьменнік

== Тапонім ==
* [[Пашкоўскі (пасёлак)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>jermwvg9npo4vvgpz17494j96gctsyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кернажыцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813651</id>
    <revision>
      <id>5190004</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Кернажыцкі''' — прозвішча.  == Вядомыя носьбіты == * [[Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі]] — беларускі гісторык * [[Павел Іванавіч Кернажыцкі]] — беларускі праваслаўны святар * [[Ян Кернажыцкі]] — вайсковы авантурыст {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5190004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="421" sha1="byxu7vy6g8q79sjztm8x4h7qpgng6rg" xml:space="preserve">'''Кернажыцкі''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі]] — беларускі гісторык
* [[Павел Іванавіч Кернажыцкі]] — беларускі праваслаўны святар
* [[Ян Кернажыцкі]] — вайсковы авантурыст
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>byxu7vy6g8q79sjztm8x4h7qpgng6rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Чыгуначны транспарт СССР</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813652</id>
    <revision>
      <id>5190017</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт паводле краін|СССР]] [[Катэгорыя:Транспарт у СССР]]»</comment>
      <origin>5190017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="6z17lg3k0uq7vxbuuk1ci8l2kszkm3q" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул}}
{{Commonscat}}
[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт паводле краін|СССР]]
[[Катэгорыя:Транспарт у СССР]]</text>
      <sha1>6z17lg3k0uq7vxbuuk1ci8l2kszkm3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алена Андрэеўна Шварц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813653</id>
    <revision>
      <id>5190018</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Шварц}} {{Асоба}} '''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.  == Біяграфія == Маці — Дзіна Шварц — загад...»</comment>
      <origin>5190018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3454" sha1="hf5382zubdmtwyiufnv1t19r2h0qc1f" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шварц}}
{{Асоба}}
'''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Маці — Дзіна Шварц — загадвала літаратурнай часткай БДТ. Дзед Морыс Шварц узначальваў швейную фабрыку імя Мюнцэнберга і быў расстраляны «за падрыў швейнай прамысловасці» ў маі 1937 года, бабуля таксама была рэпрэсіравана. Бацька, Андрэй Емяльянавіч Джэджула (1915—1971) — прафесар гісторыі і партарг Кіеўскага ўніверсітэта.

Некаторыя знакамітыя радкі напісала яшчэ ў падлеткавым узросце: «Бурлюк», «Пра мора мілае, цябе перасалілі!». Непрацяглы час вучылася на Філалагічным факультэце ЛДУ.

У 1968 годзе выйшла замуж за паэта Яўгена Пятровіча Вензеля (1947—2018), дзед якога П. І. Вараб’ёў у 1920-я гады ўзначальваў [[Рускі музей]]. У 1971 годзе завочна скончыла тэатразнаўчы факультэт [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Ленінградскага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі]].

Афіцыйна нідзе не працавала, зарабляла на жыццё перакладамі п’ес для ленінградскіх тэатраў. Да пачатку перабудовы публікавалася ў СССР толькі ў самвыдаце. У блізкае кола зносін Алены Шварц уваходзілі Віктар Крывулін, Дзмітрый Бобышаў, Сяргей Стратаноўскі, Юрый Кубланоўскі, Міхаіл Шварцман.

Зімой 2001—2002 года на запрашэнне фонду Бродскага жыла ў Рыме, на [[віла Медычы|віле Медычы]]. Пасля пажару ў кватэры вымушана перабралася ў Дом пісьменнікаў у Камарова. У 2002-13 гг. «Пушкінскі фонд» выпусціў найбольш поўны, пяцітомны збор твораў Алены Шварц.

Памерла 11 сакавіка 2010 года ад анкалагічнага захворвання. Адпяванне адбылося ў нядзелю, 14 сакавіка, у [[Тройа-Ізмайлаўскі сабор|Тройцкім (Ізмайлаўскім) саборы]] Санкт-Пецярбурга. Пахаваная на [[Волкаўскі могілкі|Волкаўскіх могілках]] пад адной плітой з маці (архітэктарская дарожка).
{{DEFAULTSORT:Шварц}}
[[Катэгорыя:Паэты Санкт-Пецябрурга]]</text>
      <sha1>hf5382zubdmtwyiufnv1t19r2h0qc1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190022</id>
      <parentid>5190018</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3483" sha1="py4natr3stvmwi9d52io8xgqovky2kk" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шварц}}
{{Асоба}}
'''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}; {{ВД-Прэамбула}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Маці — Дзіна Шварц — загадвала літаратурнай часткай БДТ. Дзед Морыс Шварц узначальваў швейную фабрыку імя Мюнцэнберга і быў расстраляны «за падрыў швейнай прамысловасці» ў маі 1937 года, бабуля таксама была рэпрэсіравана. Бацька, Андрэй Емяльянавіч Джэджула (1915—1971) — прафесар гісторыі і партарг Кіеўскага ўніверсітэта.

Некаторыя знакамітыя радкі напісала яшчэ ў падлеткавым узросце: «Бурлюк», «Пра мора мілае, цябе перасалілі!». Непрацяглы час вучылася на Філалагічным факультэце ЛДУ.

У 1968 годзе выйшла замуж за паэта Яўгена Пятровіча Вензеля (1947—2018), дзед якога П. І. Вараб’ёў у 1920-я гады ўзначальваў [[Рускі музей]]. У 1971 годзе завочна скончыла тэатразнаўчы факультэт [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Ленінградскага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі]].

Афіцыйна нідзе не працавала, зарабляла на жыццё перакладамі п’ес для ленінградскіх тэатраў. Да пачатку перабудовы публікавалася ў СССР толькі ў самвыдаце. У блізкае кола зносін Алены Шварц уваходзілі Віктар Крывулін, Дзмітрый Бобышаў, Сяргей Стратаноўскі, Юрый Кубланоўскі, Міхаіл Шварцман.

Зімой 2001—2002 года на запрашэнне фонду Бродскага жыла ў Рыме, на [[віла Медычы|віле Медычы]]. Пасля пажару ў кватэры вымушана перабралася ў Дом пісьменнікаў у Камарова. У 2002-13 гг. «Пушкінскі фонд» выпусціў найбольш поўны, пяцітомны збор твораў Алены Шварц.

Памерла 11 сакавіка 2010 года ад анкалагічнага захворвання. Адпяванне адбылося ў нядзелю, 14 сакавіка, у [[Тройа-Ізмайлаўскі сабор|Тройцкім (Ізмайлаўскім) саборы]] Санкт-Пецярбурга. Пахаваная на [[Волкаўскі могілкі|Волкаўскіх могілках]] пад адной плітой з маці (архітэктарская дарожка).
{{DEFAULTSORT:Шварц}}
[[Катэгорыя:Паэты Санкт-Пецябрурга]]</text>
      <sha1>py4natr3stvmwi9d52io8xgqovky2kk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190023</id>
      <parentid>5190022</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3523" sha1="azm2m7otn5gc992ywbnzqwo7mwbq78j" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шварц}}
{{Асоба}}
'''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}; {{ВД-Прэамбула}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Маці — Дзіна Шварц — загадвала літаратурнай часткай БДТ. Дзед Морыс Шварц узначальваў швейную фабрыку імя Мюнцэнберга і быў расстраляны «за падрыў швейнай прамысловасці» ў маі 1937 года, бабуля таксама была рэпрэсіравана. Бацька, Андрэй Емяльянавіч Джэджула (1915—1971) — прафесар гісторыі і партарг Кіеўскага ўніверсітэта.

Некаторыя знакамітыя радкі напісала яшчэ ў падлеткавым узросце: «Бурлюк», «Пра мора мілае, цябе перасалілі!». Непрацяглы час вучылася на Філалагічным факультэце ЛДУ.

У 1968 годзе выйшла замуж за паэта Яўгена Пятровіча Вензеля (1947—2018), дзед якога П. І. Вараб’ёў у 1920-я гады ўзначальваў [[Рускі музей]]. У 1971 годзе завочна скончыла тэатразнаўчы факультэт [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Ленінградскага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі]].

Афіцыйна нідзе не працавала, зарабляла на жыццё перакладамі п’ес для ленінградскіх тэатраў. Да пачатку перабудовы публікавалася ў СССР толькі ў самвыдаце. У блізкае кола зносін Алены Шварц уваходзілі Віктар Крывулін, Дзмітрый Бобышаў, Сяргей Стратаноўскі, Юрый Кубланоўскі, Міхаіл Шварцман.

Зімой 2001—2002 года на запрашэнне фонду Бродскага жыла ў Рыме, на [[віла Медычы|віле Медычы]]. Пасля пажару ў кватэры вымушана перабралася ў Дом пісьменнікаў у Камарова. У 2002-13 гг. «Пушкінскі фонд» выпусціў найбольш поўны, пяцітомны збор твораў Алены Шварц.

Памерла 11 сакавіка 2010 года ад анкалагічнага захворвання. Адпяванне адбылося ў нядзелю, 14 сакавіка, у [[Тройа-Ізмайлаўскі сабор|Тройцкім (Ізмайлаўскім) саборы]] Санкт-Пецярбурга. Пахаваная на [[Волкаўскі могілкі|Волкаўскіх могілках]] пад адной плітой з маці (архітэктарская дарожка).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Шварц}}
[[Катэгорыя:Паэты Санкт-Пецябрурга]]</text>
      <sha1>azm2m7otn5gc992ywbnzqwo7mwbq78j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190026</id>
      <parentid>5190023</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5190026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="evdgzq6uued0agfx877g3nrsydras23" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шварц}}
{{Асоба}}
'''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}; {{ВД-Прэамбула}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Маці — Дзіна Шварц — загадвала літаратурнай часткай БДТ. Дзед Морыс Шварц узначальваў швейную фабрыку імя Мюнцэнберга і быў расстраляны «за падрыў швейнай прамысловасці» ў маі 1937 года, бабуля таксама была рэпрэсіравана. Бацька, Андрэй Емяльянавіч Джэджула (1915—1971) — прафесар гісторыі і партарг [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]].

Некаторыя знакамітыя радкі напісала яшчэ ў падлеткавым узросце: «Бурлюк», «Пра мора мілае, цябе перасалілі!». Непрацяглы час вучылася на Філалагічным факультэце ЛДУ.

У 1968 годзе выйшла замуж за паэта Яўгена Пятровіча Вензеля (1947—2018), дзед якога П. І. Вараб’ёў у 1920-я гады ўзначальваў [[Рускі музей]]. У 1971 годзе завочна скончыла тэатразнаўчы факультэт [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Ленінградскага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі]].

Афіцыйна нідзе не працавала, зарабляла на жыццё перакладамі п’ес для ленінградскіх тэатраў. Да пачатку перабудовы публікавалася ў СССР толькі ў самвыдаце. У блізкае кола зносін Алены Шварц уваходзілі Віктар Крывулін, Дзмітрый Бобышаў, Сяргей Стратаноўскі, Юрый Кубланоўскі, Міхаіл Шварцман.

Зімой 2001—2002 года на запрашэнне фонду Бродскага жыла ў Рыме, на [[віла Медычы|віле Медычы]]. Пасля пажару ў кватэры вымушана перабралася ў Дом пісьменнікаў у Камарова. У 2002-13 гг. «Пушкінскі фонд» выпусціў найбольш поўны, пяцітомны збор твораў Алены Шварц.

Памерла 11 сакавіка 2010 года ад анкалагічнага захворвання. Адпяванне адбылося ў нядзелю, 14 сакавіка, у [[Тройа-Ізмайлаўскі сабор|Тройцкім (Ізмайлаўскім) саборы]] Санкт-Пецярбурга. Пахаваная на [[Волкаўскі могілкі|Волкаўскіх могілках]] пад адной плітой з маці (архітэктарская дарожка).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Шварц}}
[[Катэгорыя:Паэты Санкт-Пецябрурга]]</text>
      <sha1>evdgzq6uued0agfx877g3nrsydras23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190027</id>
      <parentid>5190026</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5190027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3568" sha1="mbm9he6t5nyq3o0vnz4nfa46soap438" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шварц}}
{{Асоба}}
'''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}; {{ВД-Прэамбула}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Маці — Дзіна Шварц — загадвала літаратурнай часткай БДТ. Дзед Морыс Шварц узначальваў швейную фабрыку імя Мюнцэнберга і быў расстраляны «за падрыў швейнай прамысловасці» ў маі 1937 года, бабуля таксама была рэпрэсіравана. Бацька, Андрэй Емяльянавіч Джэджула (1915—1971) — прафесар гісторыі і партарг [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]].

Некаторыя знакамітыя радкі напісала яшчэ ў падлеткавым узросце: «Бурлюк», «Пра мора мілае, цябе перасалілі!». Непрацяглы час вучылася на Філалагічным факультэце ЛДУ.

У 1968 годзе выйшла замуж за паэта Яўгена Пятровіча Вензеля (1947—2018), дзед якога П. І. Вараб’ёў у 1920-я гады ўзначальваў [[Рускі музей]]. У 1971 годзе завочна скончыла тэатразнаўчы факультэт [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Ленінградскага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі]].

Афіцыйна нідзе не працавала, зарабляла на жыццё перакладамі п’ес для ленінградскіх тэатраў. Да пачатку перабудовы публікавалася ў СССР толькі ў самвыдаце. У блізкае кола зносін Алены Шварц уваходзілі Віктар Крывулін, Дзмітрый Бобышаў, Сяргей Стратаноўскі, Юрый Кубланоўскі, Міхаіл Шварцман.

Зімой 2001—2002 года на запрашэнне фонду Бродскага жыла ў Рыме, на [[віла Медычы|віле Медычы]]. Пасля пажару ў кватэры вымушана перабралася ў Дом пісьменнікаў у Камарова. У 2002-13 гг. «Пушкінскі фонд» выпусціў найбольш поўны, пяцітомны збор твораў Алены Шварц.

Памерла 11 сакавіка 2010 года ад анкалагічнага захворвання. Адпяванне адбылося ў нядзелю, 14 сакавіка, у [[Тройца-Ізмайлаўскі сабор|Тройцкім (Ізмайлаўскім) саборы]] Санкт-Пецярбурга. Пахаваная на [[Волкаўскі могілкі|Волкаўскіх могілках]] пад адной плітой з маці (архітэктарская дарожка).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Шварц}}
[[Катэгорыя:Паэты Санкт-Пецябрурга]]</text>
      <sha1>mbm9he6t5nyq3o0vnz4nfa46soap438</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190074</id>
      <parentid>5190027</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5190074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="6a40jbyg6pq3271w8bob4xm8174xmjk" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шварц}}
{{Асоба}}

'''Алена Андрэеўна Шварц''' ({{lang-ru|Еле́на Андре́евна Шварц}}; {{ВД-Прэамбула}}) — руская паэтэса, празаік, эсэістка і перакладчыца. Адна з яскравых постацяў ленінградскай неафіцыйнай культуры 1970—1980-х гадоў.

== Біяграфія ==
Маці — Дзіна Шварц — загадвала літаратурнай часткай БДТ. Дзед Морыс Шварц узначальваў швейную фабрыку імя Мюнцэнберга і быў расстраляны «за падрыў швейнай прамысловасці» ў маі 1937 года, бабуля таксама была рэпрэсіравана. Бацька, Андрэй Емяльянавіч Джэджула (1915—1971) — прафесар гісторыі і партарг [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]].

Некаторыя знакамітыя радкі напісала яшчэ ў падлеткавым узросце: «Бурлюк», «Пра мора мілае, цябе перасалілі!». Непрацяглы час вучылася на Філалагічным факультэце ЛДУ.

У 1968 годзе выйшла замуж за паэта Яўгена Пятровіча Вензеля (1947—2018), дзед якога П. І. Вараб’ёў у 1920-я гады ўзначальваў [[Рускі музей]]. У 1971 годзе завочна скончыла тэатразнаўчы факультэт [[Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў|Ленінградскага інстытута тэатра, музыкі і кінематаграфіі]].

Афіцыйна нідзе не працавала, зарабляла на жыццё перакладамі п’ес для ленінградскіх тэатраў. Да пачатку перабудовы публікавалася ў СССР толькі ў самвыдаце. У блізкае кола зносін Алены Шварц уваходзілі Віктар Крывулін, Дзмітрый Бобышаў, Сяргей Стратаноўскі, Юрый Кубланоўскі, Міхаіл Шварцман.

Зімой 2001—2002 года на запрашэнне фонду Бродскага жыла ў Рыме, на [[віла Медычы|віле Медычы]]. Пасля пажару ў кватэры вымушана перабралася ў Дом пісьменнікаў у Камарова. У 2002-13 гг. «Пушкінскі фонд» выпусціў найбольш поўны, пяцітомны збор твораў Алены Шварц.

Памерла 11 сакавіка 2010 года ад анкалагічнага захворвання. Адпяванне адбылося ў нядзелю, 14 сакавіка, у [[Тройца-Ізмайлаўскі сабор|Тройцкім (Ізмайлаўскім) саборы]] Санкт-Пецярбурга. Пахаваная на [[Волкаўскі могілкі|Волкаўскіх могілках]] пад адной плітой з маці (архітэктарская дарожка).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шварц Алена}}
[[Катэгорыя:Паэты Санкт-Пецябрурга]]</text>
      <sha1>6a40jbyg6pq3271w8bob4xm8174xmjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алена Шварц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813654</id>
    <redirect title="Алена Андрэеўна Шварц" />
    <revision>
      <id>5190020</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Алена Андрэеўна Шварц]]</comment>
      <origin>5190020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="ksg5fuxiciywqscj5wa9l7pyumobf71" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Алена Андрэеўна Шварц]]</text>
      <sha1>ksg5fuxiciywqscj5wa9l7pyumobf71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Арменіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813655</id>
    <revision>
      <id>5190021</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт паводле краін|Арменія]] [[Катэгорыя:Транспарт у Арменіі]]»</comment>
      <origin>5190021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="m2m8ja8gaq5jgiuad9rr4yv4bbqi5tx" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул}}
{{Commonscat}}
[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт паводле краін|Арменія]]
[[Катэгорыя:Транспарт у Арменіі]]</text>
      <sha1>m2m8ja8gaq5jgiuad9rr4yv4bbqi5tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волкаўскія могілкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813656</id>
    <revision>
      <id>5190030</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Некропаль}} '''Волкаўскія могілкі''' ({{lang-ru|Во́лковское кладбище}}; раней афіцыйна ''Волкавыя могілкі'') — могілкі, размешчаныя ў [[Фрунзенскі раён (Санкт-Пецярбург)|Фрунзенскім раёне Санкт-Пецярбурга]]. Размяшчаецца паміж Касімаўскай, Камчацкай, Самойлава...»</comment>
      <origin>5190030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="m2m40nq3o1s6l044nm5fx3zues66jmx" xml:space="preserve">{{Некропаль}}
'''Волкаўскія могілкі''' ({{lang-ru|Во́лковское кладбище}}; раней афіцыйна ''Волкавыя могілкі'') — могілкі, размешчаныя ў [[Фрунзенскі раён (Санкт-Пецярбург)|Фрунзенскім раёне Санкт-Пецярбурга]]. Размяшчаецца паміж Касімаўскай, Камчацкай, Самойлавай, Мгінскай вуліцамі, Растаным завулкам, Нафтавай дарогай і Волкаўскім праспектам. Складаецца з праваслаўных могілак і лютэранскіх могілак — двух вялікіх участкаў, паміж якімі працякае рака [[Волкаўка (рака)|Волкаўка]]. Плошча — 26 гектараў.

Могілкі вядомыя «Літаратарскімі масткамі» — участкам, на якім пахавана шмат рускіх пісьменнікаў, музыкантаў, акцёраў, архітэктараў, навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў.</text>
      <sha1>m2m40nq3o1s6l044nm5fx3zues66jmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190031</id>
      <parentid>5190030</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1280" sha1="ptikbrs94oubcvip4ofokdz9uqvrmmg" xml:space="preserve">{{Некропаль}}
'''Волкаўскія могілкі''' ({{lang-ru|Во́лковское кладбище}}; раней афіцыйна ''Волкавыя могілкі'') — могілкі, размешчаныя ў [[Фрунзенскі раён (Санкт-Пецярбург)|Фрунзенскім раёне Санкт-Пецярбурга]]. Размяшчаецца паміж Касімаўскай, Камчацкай, Самойлавай, Мгінскай вуліцамі, Растаным завулкам, Нафтавай дарогай і Волкаўскім праспектам. Складаецца з праваслаўных могілак і лютэранскіх могілак — двух вялікіх участкаў, паміж якімі працякае рака [[Волкаўка (рака)|Волкаўка]]. Плошча — 26 гектараў.

Могілкі вядомыя «Літаратарскімі масткамі» — участкам, на якім пахавана шмат рускіх пісьменнікаў, музыкантаў, акцёраў, архітэктараў, навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў.
[[Катэгорыя:Могілкі Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>ptikbrs94oubcvip4ofokdz9uqvrmmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190032</id>
      <parentid>5190031</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1707" sha1="h4kngihi4mvgcx6ra2uztb9ryg63vtw" xml:space="preserve">{{Некропаль}}
'''Волкаўскія могілкі''' ({{lang-ru|Во́лковское кладбище}}; раней афіцыйна ''Волкавыя могілкі'') — могілкі, размешчаныя ў [[Фрунзенскі раён (Санкт-Пецярбург)|Фрунзенскім раёне Санкт-Пецярбурга]]. Размяшчаецца паміж Касімаўскай, Камчацкай, Самойлавай, Мгінскай вуліцамі, Растаным завулкам, Нафтавай дарогай і Волкаўскім праспектам. Складаецца з праваслаўных могілак і лютэранскіх могілак — двух вялікіх участкаў, паміж якімі працякае рака [[Волкаўка (рака)|Волкаўка]]. Плошча — 26 гектараў.

Могілкі вядомыя «Літаратарскімі масткамі» — участкам, на якім пахавана шмат рускіх пісьменнікаў, музыкантаў, акцёраў, архітэктараў, навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў.
== Літаратура ==
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
[[Катэгорыя:Могілкі Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>h4kngihi4mvgcx6ra2uztb9ryg63vtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190034</id>
      <parentid>5190032</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="aoz2ti13pcjctn8g3uvek7pj8ba5ygr" xml:space="preserve">{{Некропаль}}
'''Волкаўскія могілкі''' ({{lang-ru|Во́лковское кладбище}}; раней афіцыйна ''Волкавыя могілкі'') — могілкі, размешчаныя ў [[Фрунзенскі раён (Санкт-Пецярбург)|Фрунзенскім раёне Санкт-Пецярбурга]]. Размяшчаецца паміж Касімаўскай, Камчацкай, Самойлавай, Мгінскай вуліцамі, Растаным завулкам, Нафтавай дарогай і [[Волкаўскі праспект|Волкаўскім праспектам]]. Складаецца з праваслаўных могілак і лютэранскіх могілак — двух вялікіх участкаў, паміж якімі працякае рака [[Волкаўка (рака)|Волкаўка]]. Плошча — 26 гектараў.

Могілкі вядомыя «Літаратарскімі масткамі» — участкам, на якім пахавана шмат рускіх пісьменнікаў, музыкантаў, акцёраў, архітэктараў, навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў.
== Літаратура ==
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
[[Катэгорыя:Могілкі Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>aoz2ti13pcjctn8g3uvek7pj8ba5ygr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Фільмы ЗША 2026 года</title>
    <ns>14</ns>
    <id>813657</id>
    <revision>
      <id>5190038</id>
      <timestamp>2026-08-31T08:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Фільмы ЗША|2026|года}}  [[Катэгорыя:Фільмы 2026 года|ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША паводле гадоў|2026]] [[Катэгорыя:2026 год у ЗША]]»</comment>
      <origin>5190038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="ke1aspejumeas5a9g0ju4n9ekl1jtip" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Фільмы ЗША|2026|года}}

[[Катэгорыя:Фільмы 2026 года|ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША паводле гадоў|2026]]
[[Катэгорыя:2026 год у ЗША]]</text>
      <sha1>ke1aspejumeas5a9g0ju4n9ekl1jtip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вільгельм з Эбельхальта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813658</id>
    <redirect title="Вільгельм Эбельхальцкі" />
    <revision>
      <id>5190047</id>
      <timestamp>2026-08-31T09:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вільгельм Эбельхальцкі]]</comment>
      <origin>5190047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="p7a8hxmeys68fettaawdyst7p400y6l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вільгельм Эбельхальцкі]]</text>
      <sha1>p7a8hxmeys68fettaawdyst7p400y6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вільгельм з Эскільсё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813659</id>
    <redirect title="Вільгельм Эбельхальцкі" />
    <revision>
      <id>5190049</id>
      <timestamp>2026-08-31T09:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вільгельм Эбельхальцкі]]</comment>
      <origin>5190049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="p7a8hxmeys68fettaawdyst7p400y6l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вільгельм Эбельхальцкі]]</text>
      <sha1>p7a8hxmeys68fettaawdyst7p400y6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гіём з Парыжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813660</id>
    <redirect title="Вільгельм Эбельхальцкі" />
    <revision>
      <id>5190051</id>
      <timestamp>2026-08-31T09:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Вільгельм Эбельхальцкі]]</comment>
      <origin>5190051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="p7a8hxmeys68fettaawdyst7p400y6l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вільгельм Эбельхальцкі]]</text>
      <sha1>p7a8hxmeys68fettaawdyst7p400y6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парапсарыяз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813661</id>
    <revision>
      <id>5190059</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Параспарыяз''' — хранічнае захворванне [[скура|скуры]] з папулёзнымі і эрытэматознымі высыпкамі. Бывае алергічнага, інфекцыйнага паходжання, пры парушэнні абмену рэчываў. Адрозніваюць парапсарыяз кроплепадобны, ліхеноідны, бляшачны. Лячэнне тэрапеў...»</comment>
      <origin>5190059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="535" sha1="blu0trahaovmd1m20fibhgxw0ip50mz" xml:space="preserve">'''Параспарыяз''' — хранічнае захворванне [[скура|скуры]] з папулёзнымі і эрытэматознымі высыпкамі. Бывае алергічнага, інфекцыйнага паходжання, пры парушэнні абмену рэчываў. Адрозніваюць парапсарыяз кроплепадобны, ліхеноідны, бляшачны. Лячэнне тэрапеўтычнае, фізіятэрапеўтычнае, [[вітаміны]].</text>
      <sha1>blu0trahaovmd1m20fibhgxw0ip50mz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190061</id>
      <parentid>5190059</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="qkgqz7mfkwp5oeop691z1eqv6f0f4a5" xml:space="preserve">'''Параспарыяз''' — хранічнае захворванне [[скура|скуры]] з папулёзнымі і эрытэматознымі высыпкамі. Бывае алергічнага, інфекцыйнага паходжання, пры парушэнні абмену рэчываў. Адрозніваюць парапсарыяз кроплепадобны, ліхеноідны, бляшачны. Лячэнне тэрапеўтычнае, фізіятэрапеўтычнае, [[вітаміны]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Парапсарыяз|||}}
[[Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў]]</text>
      <sha1>qkgqz7mfkwp5oeop691z1eqv6f0f4a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190062</id>
      <parentid>5190061</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="fq9piotnt39sperf7r7f1gpkwlyy5qi" xml:space="preserve">'''Параспарыяз''' — хранічнае захворванне [[скура|скуры]] з папулёзнымі і эрытэматознымі [[высыпка]]мі. Бывае алергічнага, інфекцыйнага паходжання, пры парушэнні абмену рэчываў. Адрозніваюць парапсарыяз кроплепадобны, ліхеноідны, бляшачны. Лячэнне тэрапеўтычнае, фізіятэрапеўтычнае, [[вітаміны]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Парапсарыяз|||}}
[[Катэгорыя:Захворванні скуры і яе прыдаткаў]]</text>
      <sha1>fq9piotnt39sperf7r7f1gpkwlyy5qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасій</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813662</id>
    <revision>
      <id>5190064</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Парасій з [[Эфес (горад)|Эфеса]]''' ({{lang-grc|Παρράσιος}}; {{lang-la|Parrhasius}}) — старажытнагрэчаскі жывапісец 2-й паловы 5 стагоддзя да н.э. Сын і вучань жывапісца Евенора. Працаваў у [[Афінцы|Афінах]]. У творах, якія вызначаліся пластычнасцю контурнай лініі, п...»</comment>
      <origin>5190064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="734" sha1="td7a2dtwq9u1zscy3xh799qlkkwk3yn" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Парасій з [[Эфес (горад)|Эфеса]]''' ({{lang-grc|Παρράσιος}}; {{lang-la|Parrhasius}}) — старажытнагрэчаскі жывапісец 2-й паловы 5 стагоддзя да н.э. Сын і вучань жывапісца Евенора. Працаваў у [[Афінцы|Афінах]]. У творах, якія вызначаліся пластычнасцю контурнай лініі, па-майстэрску перадаваў фізічныя пакуты і ўнутраныя перажыванні людзей: «Праметэй», «Філактэт», «Адысей сімулюе вар’яцтва», «Дэмас» (не захаваліся).</text>
      <sha1>td7a2dtwq9u1zscy3xh799qlkkwk3yn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190065</id>
      <parentid>5190064</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="825" sha1="kmp4vzbuf9i0edxfbgyor7dcojfpqi8" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Парасій з [[Эфес (горад)|Эфеса]]''' ({{lang-grc|Παρράσιος}}; {{lang-la|Parrhasius}}) — старажытнагрэчаскі жывапісец 2-й паловы 5 стагоддзя да н.э. Сын і вучань жывапісца Евенора. Працаваў у [[Афіны|Афінах]]. У творах, якія вызначаліся пластычнасцю контурнай лініі, па-майстэрску перадаваў фізічныя пакуты і ўнутраныя перажыванні людзей: «Праметэй», «Філактэт», «Адысей сімулюе вар’яцтва», «Дэмас» (не захаваліся).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Параcій з Эфеса|||}}</text>
      <sha1>kmp4vzbuf9i0edxfbgyor7dcojfpqi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасонік (грыб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813663</id>
    <revision>
      <id>5190068</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Парасонік}} {{Таксон}} '''Парасонік''' (''Lepiota'') — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства шампіньёнавых. Каля 50 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў зонах з трапічным і субтрапічным кліматам. На Беларусі 7 відаў. Найбольш вядомыя парасонікі: па...»</comment>
      <origin>5190068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1289" sha1="laanzlaw2f1bmcmk518hek8dp2gdqe1" xml:space="preserve">{{значэнні2|Парасонік}}
{{Таксон}}
'''Парасонік''' (''Lepiota'') — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства шампіньёнавых. Каля 50 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў зонах з трапічным і субтрапічным кліматам. На Беларусі 7 відаў. Найбольш вядомыя парасонікі: [[парасонік востралускаваты]] (''Lepiota acutesquamosa''), [[парасонік грабеньчаты]] (''Lepiota cristata''), [[парасонік дробнашчытападобны]] (''Lepiota clypeolaria''). Трапляюцца ў лясах, парках, сярод травы з чэрвеня па кастрычнік.

Пладовае цела — шапка на ножцы дыяметрам 2—13 см, яйцападобная або званочкавая, потым распасцёртая, са шматлікімі лускавінкамі. Пласцінкі свабодныя, белыя. Ножка цыліндрычная, з нерухомым кольцам, выш. да 12 см. Споры бясколерныя, гладкія. Ядавітыя, ёсць ядомыя.</text>
      <sha1>laanzlaw2f1bmcmk518hek8dp2gdqe1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190069</id>
      <parentid>5190068</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1412" sha1="d3xbinuwbxix5ej823cevzyyzz5bsiw" xml:space="preserve">{{значэнні2|Парасонік}}
{{Таксон}}
'''Парасонік''' (''Lepiota'') — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства шампіньёнавых. Каля 50 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў зонах з трапічным і субтрапічным кліматам. На Беларусі 7 відаў. Найбольш вядомыя парасонікі: [[парасонік востралускаваты]] (''Lepiota acutesquamosa''), [[парасонік грабеньчаты]] (''Lepiota cristata''), [[парасонік дробнашчытападобны]] (''Lepiota clypeolaria''). Трапляюцца ў лясах, парках, сярод травы з чэрвеня па кастрычнік.

Пладовае цела — шапка на ножцы дыяметрам 2—13 см, яйцападобная або званочкавая, потым распасцёртая, са шматлікімі лускавінкамі. Пласцінкі свабодныя, белыя. Ножка цыліндрычная, з нерухомым кольцам, выш. да 12 см. Споры бясколерныя, гладкія. Ядавітыя, ёсць ядомыя.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>d3xbinuwbxix5ej823cevzyyzz5bsiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190071</id>
      <parentid>5190069</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="rpr2n85j2hdedhisgcsu11rcqvv8ej4" xml:space="preserve">{{значэнні2|Парасонік}}
{{Таксон}}
'''Парасонік''' (''Lepiota'') — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства шампіньёнавых. Каля 50 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў зонах з трапічным і субтрапічным кліматам. На Беларусі 7 відаў. Найбольш вядомыя парасонікі: [[парасонік востралускаваты]] (''Lepiota acutesquamosa''), [[парасонік грабеньчаты]] (''Lepiota cristata''), [[парасонік дробнашчытападобны]] (''Lepiota clypeolaria''). Трапляюцца ў лясах, парках, сярод травы з чэрвеня па кастрычнік.

Пладовае цела — шапка на ножцы дыяметрам 2—13 см, яйцападобная або званочкавая, потым распасцёртая, са шматлікімі лускавінкамі. Пласцінкі свабодныя, белыя. Ножка цыліндрычная, з нерухомым кольцам, выш. да 12 см. Споры бясколерныя, гладкія. Ядавітыя, ёсць ядомыя.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Роды грыбоў]]</text>
      <sha1>rpr2n85j2hdedhisgcsu11rcqvv8ej4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190073</id>
      <parentid>5190071</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1482" sha1="fmbob6qz08gty2c0o8offhb9zttwtql" xml:space="preserve">{{значэнні2|Парасонік}}
{{Таксон}}
'''Парасонік''' (''Lepiota'') — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства [[шампіньёнавыя]]. Каля 50 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў зонах з трапічным і субтрапічным кліматам. На [[Беларусь|Беларусі]] 7 відаў. Найбольш вядомыя парасонікі: [[парасонік востралускаваты]] (''Lepiota acutesquamosa''), [[парасонік грабеньчаты]] (''Lepiota cristata''), [[парасонік дробнашчытападобны]] (''Lepiota clypeolaria''). Трапляюцца ў лясах, парках, сярод травы з чэрвеня па кастрычнік.

Пладовае цела — шапка на ножцы дыяметрам 2—13 см, яйцападобная або званочкавая, потым распасцёртая, са шматлікімі лускавінкамі. Пласцінкі свабодныя, белыя. Ножка цыліндрычная, з нерухомым кольцам, выш. да 12 см. Споры бясколерныя, гладкія. Ядавітыя, ёсць ядомыя.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Роды грыбоў]]</text>
      <sha1>fmbob6qz08gty2c0o8offhb9zttwtql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190082</id>
      <parentid>5190073</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1532" sha1="pysb4x5fsp60qnu6bpx9jr76k10uhhs" xml:space="preserve">{{значэнні2|Парасонік}}
{{Таксон}}
'''Парасонік''' (''Lepiota'') — род шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства [[шампіньёнавыя]]. Каля 50 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў зонах з трапічным і субтрапічным кліматам. На [[Беларусь|Беларусі]] 7 відаў. Найбольш вядомыя парасонікі: [[парасонік востралускаваты]] (''Lepiota acutesquamosa''), [[парасонік грабеньчаты]] (''Lepiota cristata''), [[парасонік дробнашчытападобны]] (''Lepiota clypeolaria''). Трапляюцца ў лясах, парках, сярод травы з чэрвеня па кастрычнік.

Пладовае цела — шапка на ножцы дыяметрам 2—13 см, яйцападобная або званочкавая, потым распасцёртая, са шматлікімі лускавінкамі. Пласцінкі свабодныя, белыя. Ножка цыліндрычная, з нерухомым кольцам, выш. да 12 см. Споры бясколерныя, гладкія. Ядавітыя, ёсць ядомыя.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Роды грыбоў]]
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>pysb4x5fsp60qnu6bpx9jr76k10uhhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lepiota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813664</id>
    <redirect title="Парасонік (грыб)" />
    <revision>
      <id>5190072</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Парасонік (грыб)]]</comment>
      <origin>5190072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="t5zeoofkxnef9lcsu8y9eu2lf3pz1x7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Парасонік (грыб)]]</text>
      <sha1>t5zeoofkxnef9lcsu8y9eu2lf3pz1x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасонік востралускаваты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813665</id>
    <revision>
      <id>5190075</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Парасонік востралускаваты''' (''Lepiota aspera'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). У шэрагу крыніц фігуруе як ''Lepiota acutesquamosa''. Неядомы.  Капялюшык даволі мясісты, 7-10 15 см ∅; у маладых грыбоў — яйкападобны, званочкападо...»</comment>
      <origin>5190075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2032" sha1="kcgbikfpcozncx6x7jewuph2ez5edus" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік востралускаваты''' (''Lepiota aspera'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). У шэрагу крыніц фігуруе як ''Lepiota acutesquamosa''. Неядомы.

Капялюшык даволі мясісты, 7-10 15 см ∅; у маладых грыбоў — яйкападобны, званочкападобны, валасіста-лямцавы, жаўтлява- ці памяранцава-карычняваты; у спелых грыбоў — шырока-выпуклы, распасцёрты, сухі, парэпаны, пакрыты дробнымі пірамідальнымі лускавінкамі цёмнага, ахрыста-карычневага, ржавага колеру — над бялёсай скуркай. Лускавінкі лёгка ападаюць, пакідаючы пучкі цёмных валокнаў.

Пласцінкі вольныя, вельмі частыя, тонкія, няроўныя, белыя, жаўтлявыя.

Ножка 8-12 х 1-1,5 см, цыліндрычная з уздутай клубнепадобнай асноввай, сухая, часта полая; над кольцам — гладкая, светлая, з ледзь прыкметнымі палоскамі, ніжэй кольцы — жаўтлява- або ахрыста-карычневатыя, кудзелістай-лускаватая, каля асновы часта з бураватымі лускавінкамі. Кальцо — устойлівае, плёначнае, шырокае, якое звісае, белае, з бураватымі лускавінкамі на ніжнім боку.

Мякаць белая, кудзелістая, з вельмі непрыемным пахам і вострым горкім смакам.

Споравы парашок белы або жаўтлявы.</text>
      <sha1>kcgbikfpcozncx6x7jewuph2ez5edus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190079</id>
      <parentid>5190075</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="fivr5duu7w9w87zizdui8mlp57yhxjm" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік востралускаваты'''{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}} (''Lepiota aspera'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). У шэрагу крыніц фігуруе як ''Lepiota acutesquamosa''. Неядомы.

Капялюшык даволі мясісты, 7-10 15 см ∅; у маладых грыбоў — яйкападобны, званочкападобны, валасіста-лямцавы, жаўтлява- ці памяранцава-карычняваты; у спелых грыбоў — шырока-выпуклы, распасцёрты, сухі, парэпаны, пакрыты дробнымі пірамідальнымі лускавінкамі цёмнага, ахрыста-карычневага, ржавага колеру — над бялёсай скуркай. Лускавінкі лёгка ападаюць, пакідаючы пучкі цёмных валокнаў.

Пласцінкі вольныя, вельмі частыя, тонкія, няроўныя, белыя, жаўтлявыя.

Ножка 8-12 х 1-1,5 см, цыліндрычная з уздутай клубнепадобнай асноввай, сухая, часта полая; над кольцам — гладкая, светлая, з ледзь прыкметнымі палоскамі, ніжэй кольцы — жаўтлява- або ахрыста-карычневатыя, кудзелістай-лускаватая, каля асновы часта з бураватымі лускавінкамі. Кальцо — устойлівае, плёначнае, шырокае, якое звісае, белае, з бураватымі лускавінкамі на ніжнім боку.

Мякаць белая, кудзелістая, з вельмі непрыемным пахам і вострым горкім смакам.

Споравы парашок белы або жаўтлявы.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>fivr5duu7w9w87zizdui8mlp57yhxjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190081</id>
      <parentid>5190079</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2136" sha1="qg8kslft7inxh5c94kgh77d5x0hsz1m" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік востралускаваты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota aspera'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). У шэрагу крыніц фігуруе як ''Lepiota acutesquamosa''. Неядомы.

Капялюшык даволі мясісты, 7-10 15 см ∅; у маладых грыбоў — яйкападобны, званочкападобны, валасіста-лямцавы, жаўтлява- ці памяранцава-карычняваты; у спелых грыбоў — шырока-выпуклы, распасцёрты, сухі, парэпаны, пакрыты дробнымі пірамідальнымі лускавінкамі цёмнага, ахрыста-карычневага, ржавага колеру — над бялёсай скуркай. Лускавінкі лёгка ападаюць, пакідаючы пучкі цёмных валокнаў.

Пласцінкі вольныя, вельмі частыя, тонкія, няроўныя, белыя, жаўтлявыя.

Ножка 8-12 х 1-1,5 см, цыліндрычная з уздутай клубнепадобнай асноввай, сухая, часта полая; над кольцам — гладкая, светлая, з ледзь прыкметнымі палоскамі, ніжэй кольцы — жаўтлява- або ахрыста-карычневатыя, кудзелістай-лускаватая, каля асновы часта з бураватымі лускавінкамі. Кальцо — устойлівае, плёначнае, шырокае, якое звісае, белае, з бураватымі лускавінкамі на ніжнім боку.

Мякаць белая, кудзелістая, з вельмі непрыемным пахам і вострым горкім смакам.

Споравы парашок белы або жаўтлявы.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>qg8kslft7inxh5c94kgh77d5x0hsz1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190084</id>
      <parentid>5190081</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="c8pbpdqqejubxdi38lxyzvt0s5gukm7" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік востралускаваты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota aspera'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). У шэрагу крыніц фігуруе як ''Lepiota acutesquamosa''. Неядомы.

Капялюшык даволі мясісты, 7-10 15 см ∅; у маладых грыбоў — яйкападобны, званочкападобны, валасіста-лямцавы, жаўтлява- ці памяранцава-карычняваты; у спелых грыбоў — шырока-выпуклы, распасцёрты, сухі, парэпаны, пакрыты дробнымі пірамідальнымі лускавінкамі цёмнага, ахрыста-карычневага, ржавага колеру — над бялёсай скуркай. Лускавінкі лёгка ападаюць, пакідаючы пучкі цёмных валокнаў.

Пласцінкі вольныя, вельмі частыя, тонкія, няроўныя, белыя, жаўтлявыя.

Ножка 8-12 х 1-1,5 см, цыліндрычная з уздутай клубнепадобнай асноввай, сухая, часта полая; над кольцам — гладкая, светлая, з ледзь прыкметнымі палоскамі, ніжэй кольцы — жаўтлява- або ахрыста-карычневатыя, кудзелістай-лускаватая, каля асновы часта з бураватымі лускавінкамі. Кальцо — устойлівае, плёначнае, шырокае, якое звісае, белае, з бураватымі лускавінкамі на ніжнім боку.

Мякаць белая, кудзелістая, з вельмі непрыемным пахам і вострым горкім смакам.

Споравы парашок белы або жаўтлявы.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>c8pbpdqqejubxdi38lxyzvt0s5gukm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lepiota aspera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813666</id>
    <redirect title="Парасонік востралускаваты" />
    <revision>
      <id>5190077</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Парасонік востралускаваты]]</comment>
      <origin>5190077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="sgkm2ei1bshr5qfn1ikw2ccx4zpfnn1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Парасонік востралускаваты]]</text>
      <sha1>sgkm2ei1bshr5qfn1ikw2ccx4zpfnn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lepiota acutesquamosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813667</id>
    <redirect title="Парасонік востралускаваты" />
    <revision>
      <id>5190078</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Парасонік востралускаваты]]</comment>
      <origin>5190078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="sgkm2ei1bshr5qfn1ikw2ccx4zpfnn1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Парасонік востралускаваты]]</text>
      <sha1>sgkm2ei1bshr5qfn1ikw2ccx4zpfnn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасонік грабеньчаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813668</id>
    <revision>
      <id>5190088</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Лепіёта грабеньчатая''' (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.  Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распа...»</comment>
      <origin>5190088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1824" sha1="gscf24pe18920i0i9es932isa0obsjb" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Лепіёта грабеньчатая''' (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.

Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распаўсюджаны, сухі, парэпаны, канцэнтрычна пакрыты нячастымі вохрыстымі, памяранцава-ці жаўтлява-карычневымі востраканцовымі лускавінкамі па-над бялёсай скуркі; сярэдзіна капялюшыка застаецца цёмнай і гладкай, часам з грудком у цэнтры.

Пласцінкі вольныя, частыя, няроўныя, тонкія, белыя, пазней крэмавыя.

Ножка 2-8 х 0,2-0,5 см, тонкая, цыліндрычная, злёгку пашыраная да асновы, гладкая, шаўкавістая, полая, жаўтлявая або крэмавая, з ружаватым адценнем у падставы. Кальцо — вузкае, тонкае, далікатнае, бялёсае або з чырванаватым адценнем; хутка знікае.

Мякаць белая, кудзелістая, з непрыемным хімічным пахам і кіслая на смак.

Споравы парашок белы; у падвіда з Пенсільваніі Lepiota cristata var. viridispora Kyde &amp; J.L. Peterson, 1986 — шаравата-зялёны.

[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>gscf24pe18920i0i9es932isa0obsjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190090</id>
      <parentid>5190088</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1826" sha1="gwlirvtlgjh16cwc0bs4cgnne4ubagz" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік грабеньчаты''' (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.

Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распаўсюджаны, сухі, парэпаны, канцэнтрычна пакрыты нячастымі вохрыстымі, памяранцава-ці жаўтлява-карычневымі востраканцовымі лускавінкамі па-над бялёсай скуркі; сярэдзіна капялюшыка застаецца цёмнай і гладкай, часам з грудком у цэнтры.

Пласцінкі вольныя, частыя, няроўныя, тонкія, белыя, пазней крэмавыя.

Ножка 2-8 х 0,2-0,5 см, тонкая, цыліндрычная, злёгку пашыраная да асновы, гладкая, шаўкавістая, полая, жаўтлявая або крэмавая, з ружаватым адценнем у падставы. Кальцо — вузкае, тонкае, далікатнае, бялёсае або з чырванаватым адценнем; хутка знікае.

Мякаць белая, кудзелістая, з непрыемным хімічным пахам і кіслая на смак.

Споравы парашок белы; у падвіда з Пенсільваніі Lepiota cristata var. viridispora Kyde &amp; J.L. Peterson, 1986 — шаравата-зялёны.

[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>gwlirvtlgjh16cwc0bs4cgnne4ubagz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190091</id>
      <parentid>5190090</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="72mgmfxfvp63gefpvkogxho7v9pqxuj" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік грабеньчаты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.

Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распаўсюджаны, сухі, парэпаны, канцэнтрычна пакрыты нячастымі вохрыстымі, памяранцава-ці жаўтлява-карычневымі востраканцовымі лускавінкамі па-над бялёсай скуркі; сярэдзіна капялюшыка застаецца цёмнай і гладкай, часам з грудком у цэнтры.

Пласцінкі вольныя, частыя, няроўныя, тонкія, белыя, пазней крэмавыя.

Ножка 2-8 х 0,2-0,5 см, тонкая, цыліндрычная, злёгку пашыраная да асновы, гладкая, шаўкавістая, полая, жаўтлявая або крэмавая, з ружаватым адценнем у падставы. Кальцо — вузкае, тонкае, далікатнае, бялёсае або з чырванаватым адценнем; хутка знікае.

Мякаць белая, кудзелістая, з непрыемным хімічным пахам і кіслая на смак.

Споравы парашок белы; у падвіда з Пенсільваніі Lepiota cristata var. viridispora Kyde &amp; J.L. Peterson, 1986 — шаравата-зялёны.

[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>72mgmfxfvp63gefpvkogxho7v9pqxuj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190092</id>
      <parentid>5190091</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1929" sha1="jxeimrdkh8z43oldlw10bxog6dva2v9" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік грабеньчаты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.

Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распаўсюджаны, сухі, парэпаны, канцэнтрычна пакрыты нячастымі вохрыстымі, памяранцава-ці жаўтлява-карычневымі востраканцовымі лускавінкамі па-над бялёсай скуркі; сярэдзіна капялюшыка застаецца цёмнай і гладкай, часам з грудком у цэнтры.

Пласцінкі вольныя, частыя, няроўныя, тонкія, белыя, пазней крэмавыя.

Ножка 2-8 х 0,2-0,5 см, тонкая, цыліндрычная, злёгку пашыраная да асновы, гладкая, шаўкавістая, полая, жаўтлявая або крэмавая, з ружаватым адценнем у падставы. Кальцо — вузкае, тонкае, далікатнае, бялёсае або з чырванаватым адценнем; хутка знікае.

Мякаць белая, кудзелістая, з непрыемным хімічным пахам і кіслая на смак.

Споравы парашок белы; у падвіда з Пенсільваніі Lepiota cristata var. viridispora Kyde &amp; J.L. Peterson, 1986 — шаравата-зялёны.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>jxeimrdkh8z43oldlw10bxog6dva2v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190093</id>
      <parentid>5190092</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1931" sha1="i72aoxr3daanazhe2wcnzmr1w7tv6fk" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік грабеньчаты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.

Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распаўсюджаны, сухі, парэпаны, канцэнтрычна пакрыты нячастымі вохрыстымі, памяранцава-ці жаўтлява-карычневымі востраканцовымі лускавінкамі па-над бялёсай скуркі; сярэдзіна капялюшыка застаецца цёмнай і гладкай, часам з грудком у цэнтры.

Пласцінкі вольныя, частыя, няроўныя, тонкія, белыя, пазней крэмавыя.

Ножка 2-8 х 0,2-0,5 см, тонкая, цыліндрычная, злёгку пашыраная да асновы, гладкая, шаўкавістая, полая, жаўтлявая або крэмавая, з ружаватым адценнем каля асновы. Кальцо — вузкае, тонкае, далікатнае, бялёсае або з чырванаватым адценнем; хутка знікае.

Мякаць белая, кудзелістая, з непрыемным хімічным пахам і кіслая на смак.

Споравы парашок белы; у падвіда з Пенсільваніі Lepiota cristata var. viridispora Kyde &amp; J.L. Peterson, 1986 — шаравата-зялёны.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>i72aoxr3daanazhe2wcnzmr1w7tv6fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190094</id>
      <parentid>5190093</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1929" sha1="jxeimrdkh8z43oldlw10bxog6dva2v9" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік грабеньчаты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota cristata'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). Неядомы.

Капялюшык 2-5 см ∅; у маладых грыбоў — званочкападобны, канічны, чырванавата-карычневы, гладкі; у спелых грыбоў — выпукла-распаўсюджаны, сухі, парэпаны, канцэнтрычна пакрыты нячастымі вохрыстымі, памяранцава-ці жаўтлява-карычневымі востраканцовымі лускавінкамі па-над бялёсай скуркі; сярэдзіна капялюшыка застаецца цёмнай і гладкай, часам з грудком у цэнтры.

Пласцінкі вольныя, частыя, няроўныя, тонкія, белыя, пазней крэмавыя.

Ножка 2-8 х 0,2-0,5 см, тонкая, цыліндрычная, злёгку пашыраная да асновы, гладкая, шаўкавістая, полая, жаўтлявая або крэмавая, з ружаватым адценнем у падставы. Кальцо — вузкае, тонкае, далікатнае, бялёсае або з чырванаватым адценнем; хутка знікае.

Мякаць белая, кудзелістая, з непрыемным хімічным пахам і кіслая на смак.

Споравы парашок белы; у падвіда з Пенсільваніі Lepiota cristata var. viridispora Kyde &amp; J.L. Peterson, 1986 — шаравата-зялёны.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>jxeimrdkh8z43oldlw10bxog6dva2v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lepiota cristata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813669</id>
    <redirect title="Парасонік грабеньчаты" />
    <revision>
      <id>5190089</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Парасонік грабеньчаты]]</comment>
      <origin>5190089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="sea3ubycalz2a90e2blc5zudf4aowh6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Парасонік грабеньчаты]]</text>
      <sha1>sea3ubycalz2a90e2blc5zudf4aowh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парасонік дробнашчытападобны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813670</id>
    <revision>
      <id>5190095</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Парасонік дробнашчытападобны''' (''Lepiota clypeolaria'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae'').   Капялюшык 2-5 см у дыяметры, у маладым узросце званочкападобнай ​​формы, затым робіцца шыроказваночкавай, з жоўта-карычневымі...»</comment>
      <origin>5190095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1596" sha1="235oazdd5zhrqlaxtd103x885exz07o" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік дробнашчытападобны''' (''Lepiota clypeolaria'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). 

Капялюшык 2-5 см у дыяметры, у маладым узросце званочкападобнай ​​формы, затым робіцца шыроказваночкавай, з жоўта-карычневымі або чырвона-карычневымі лускавінкамі, паміж лускавінкамі бялёсая. Мякаць белага колеру, мяккая, без асаблівага смаку і паху. Гіменафор пласціністы, пласцінкі частыя, свабодныя, крэмавага колеру. Ножка 3-10 см даўжынёй і 3-8 мм у дыяметры, далікатная, роўная, у верхняй частцы шаўкавістая, у ніжняй - пакрытая жоўта-карычневымі, са свабодным белым, з узростам нярэдка знікаючым, кольцам. Споравы парашок белага колеру. Спрэчкі бясколерныя, 7-10×5-7 мкм, шырока-эліпсоідныя або авальнай формы. Сустракаецца адзінкава або невялікімі групамі, пад іглічнымі пародамі дрэў, з канца лета па восень.
Ядавітая.
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>235oazdd5zhrqlaxtd103x885exz07o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190097</id>
      <parentid>5190095</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1700" sha1="1slhwjtl2c5e6zqumqtfgba5nzlb6j9" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Парасонік дробнашчытападобны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Параcонік|||}}&lt;/ref&gt; (''Lepiota clypeolaria'') — грыб роду парасонік (''Lepiota'') сямейства [[шампіньёнавыя]] (''Agaricaceae''). 

Капялюшык 2-5 см у дыяметры, у маладым узросце званочкападобнай ​​формы, затым робіцца шыроказваночкавай, з жоўта-карычневымі або чырвона-карычневымі лускавінкамі, паміж лускавінкамі бялёсая. Мякаць белага колеру, мяккая, без асаблівага смаку і паху. Гіменафор пласціністы, пласцінкі частыя, свабодныя, крэмавага колеру. Ножка 3-10 см даўжынёй і 3-8 мм у дыяметры, далікатная, роўная, у верхняй частцы шаўкавістая, у ніжняй - пакрытая жоўта-карычневымі, са свабодным белым, з узростам нярэдка знікаючым, кольцам. Споравы парашок белага колеру. Спрэчкі бясколерныя, 7-10×5-7 мкм, шырока-эліпсоідныя або авальнай формы. Сустракаецца адзінкава або невялікімі групамі, пад іглічнымі пародамі дрэў, з канца лета па восень.
Ядавітая.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Шампіньёнавыя]]</text>
      <sha1>1slhwjtl2c5e6zqumqtfgba5nzlb6j9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lepiota clypeolaria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813671</id>
    <redirect title="Парасонік дробнашчытападобны" />
    <revision>
      <id>5190096</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Парасонік дробнашчытападобны]]</comment>
      <origin>5190096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="48xj707jm0dhz8yhozi5jqzpskul98p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Парасонік дробнашчытападобны]]</text>
      <sha1>48xj707jm0dhz8yhozi5jqzpskul98p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыяксід вугляроду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813672</id>
    <revision>
      <id>5190105</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Дыяксід вугляроду]] у [[Дыаксід вугляроду]]: памылка ў назве</comment>
      <origin>5190105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="th3mwlga1mhgvtn51cho8nkrkhum1tp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дыаксід вугляроду]]</text>
      <sha1>th3mwlga1mhgvtn51cho8nkrkhum1tp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190106</id>
      <parentid>5190105</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Дыаксід вугляроду]]</comment>
      <origin>5190106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="0ar0zjptd72k297j3qu85u60mlkxpgn" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Дыаксід вугляроду]]</text>
      <sha1>0ar0zjptd72k297j3qu85u60mlkxpgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вугляроду дыаксід</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813673</id>
    <redirect title="Дыаксід вугляроду" />
    <revision>
      <id>5190108</id>
      <timestamp>2026-08-31T10:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Дыаксід вугляроду]]</comment>
      <origin>5190108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="th3mwlga1mhgvtn51cho8nkrkhum1tp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дыаксід вугляроду]]</text>
      <sha1>th3mwlga1mhgvtn51cho8nkrkhum1tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Драўняны вугаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813674</id>
    <revision>
      <id>5190117</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Файл:Charcoal 8.jpg|thumb|Драўняны вугаль]] '''Драўняны вугаль''' - сітаваты высокавугляродзісты прадукт піролізу драўніны. З 1 м³ сыравіны атрымліваюць 140—180 кг драўнянага вугалю, шчыльнасць якога залежыць ад віду [[драўніна|драўніны]]: найменшая 260 кг/м³ ([[елка]]),...»</comment>
      <origin>5190117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="emxfoytmh60tkhovzd7w9jsxj7xbuay" xml:space="preserve">[[Файл:Charcoal 8.jpg|thumb|Драўняны вугаль]]
'''Драўняны вугаль''' - сітаваты высокавугляродзісты прадукт піролізу драўніны. З 1 м³ сыравіны атрымліваюць 140—180 кг драўнянага вугалю, шчыльнасць якога залежыць ад віду [[драўніна|драўніны]]: найменшая 260 кг/м³ ([[елка]]), найбольшая 380 кг/м³ ([[бяроза]]). Яго элементны склад вызначаецца тэмпературай піролізу, напрыклад, прамысловы драўняны вугал (піроліз пры 450—550 °C) мае 80—92% вугляроду, 4—4,8% вадароду, 5—15% кіслароду. Выкарыстоўваюць у вытворчасці актыўнага вугалю, крышталічнага крэмнію, [[серавадарод]]у, як [[паліва]] ў побыце ([[цеплата згарання]] 30—35 МДж/кг).</text>
      <sha1>emxfoytmh60tkhovzd7w9jsxj7xbuay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190119</id>
      <parentid>5190117</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1206" sha1="ioe7reqd7rbbhaai28il63aj3y0wol0" xml:space="preserve">[[Файл:Charcoal 8.jpg|thumb|Драўняны вугаль]]
'''Драўняны вугаль''' - сітаваты высокавугляродзісты прадукт піролізу драўніны. З 1 м³ сыравіны атрымліваюць 140—180 кг драўнянага вугалю, шчыльнасць якога залежыць ад віду [[драўніна|драўніны]]: найменшая 260 кг/м³ ([[елка]]), найбольшая 380 кг/м³ ([[бяроза]]). Яго элементны склад вызначаецца тэмпературай піролізу, напрыклад, прамысловы драўняны вугал (піроліз пры 450—550 °C) мае 80—92% вугляроду, 4—4,8% вадароду, 5—15% кіслароду. Выкарыстоўваюць у вытворчасці актыўнага вугалю, крышталічнага крэмнію, [[серавадарод]]у, як [[паліва]] ў побыце ([[цеплата згарання]] 30—35 МДж/кг).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Драўняны вугаль|||}}
[[Катэгорыя:Паліва]]</text>
      <sha1>ioe7reqd7rbbhaai28il63aj3y0wol0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190121</id>
      <parentid>5190119</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1218" sha1="fg0me1olm5iehjv86c1eo23duq7mycy" xml:space="preserve">[[Файл:Charcoal 8.jpg|thumb|Драўняны вугаль]]
'''Драўняны вугаль''' — сітаваты высокавугляродзісты прадукт піролізу драўніны. З 1 м³ сыравіны атрымліваюць 140—180 кг драўнянага вугалю, шчыльнасць якога залежыць ад віду [[драўніна|драўніны]]: найменшая 260 кг/м³ ([[елка]]), найбольшая 380 кг/м³ ([[бяроза]]). Яго элементны склад вызначаецца тэмпературай піролізу, напрыклад, прамысловы драўняны вугал (піроліз пры 450—550 °C) мае 80—92 % вугляроду, 4—4,8 % вадароду, 5—15 % кіслароду. Выкарыстоўваюць у вытворчасці актыўнага вугалю, крышталічнага крэмнію, [[серавадарод]]у, як [[паліва]] ў побыце ([[цеплата згарання]] 30—35 МДж/кг).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Драўняны вугаль|||}}
[[Катэгорыя:Паліва]]</text>
      <sha1>fg0me1olm5iehjv86c1eo23duq7mycy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вугляродзістая сталь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813675</id>
    <revision>
      <id>5190130</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Вугляродзістая сталь''' — [[сталь]], якая мае 0,04—2 % [[вуглярод]]у і іншыя прымесныя элементы. Прысутнасць пастаянных прымесей ([[марганец]], [[крэмній]], [[сера]], [[фосфар]], [[кісларод]], [[азот]], [[вадарод]]) абумоўлена тэхналагічнымі асаблівасцямі вытворчасціс...»</comment>
      <origin>5190130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1203" sha1="ho5da0a6inth9f1yyxmw9t4jwy8kxt9" xml:space="preserve">'''Вугляродзістая сталь''' — [[сталь]], якая мае 0,04—2 % [[вуглярод]]у і іншыя прымесныя элементы. Прысутнасць пастаянных прымесей ([[марганец]], [[крэмній]], [[сера]], [[фосфар]], [[кісларод]], [[азот]], [[вадарод]]) абумоўлена тэхналагічнымі асаблівасцямі вытворчасцісці, выпадковых ([[хром]], [[нікель]], [[медзь]] і інш.) — наяўнасцю іх у рудзе. У залежнасці ад колькасці вугляроду вугляродзістую сталь падзяляюць на нізка- (0,05—0,25 % С), сярэдне- (0,3—0,6 % С) і высокавугляродзістую (0,7—1,3 % С). Паводле якасці і галін выкарыстання адрозніваюць вугляродзістую сталь звычайнай якасці (агульнага прызначэння), высакаякасную канструкцыйную і інструментальную сталь.

[[Катэгорыя:Сталь]]</text>
      <sha1>ho5da0a6inth9f1yyxmw9t4jwy8kxt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190131</id>
      <parentid>5190130</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1306" sha1="dqlfkakp8q84i3xkwzb7aq5crbkgnuh" xml:space="preserve">'''Вугляродзістая сталь''' — [[сталь]], якая мае 0,04—2 % [[вуглярод]]у і іншыя прымесныя элементы. Прысутнасць пастаянных прымесей ([[марганец]], [[крэмній]], [[сера]], [[фосфар]], [[кісларод]], [[азот]], [[вадарод]]) абумоўлена тэхналагічнымі асаблівасцямі вытворчасцісці, выпадковых ([[хром]], [[нікель]], [[медзь]] і інш.) — наяўнасцю іх у рудзе. У залежнасці ад колькасці вугляроду вугляродзістую сталь падзяляюць на нізка- (0,05—0,25 % С), сярэдне- (0,3—0,6 % С) і высокавугляродзістую (0,7—1,3 % С). Паводле якасці і галін выкарыстання адрозніваюць вугляродзістую сталь звычайнай якасці (агульнага прызначэння), высакаякасную канструкцыйную і інструментальную сталь.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вугляродзістая сталь|||}}
[[Катэгорыя:Сталь]]</text>
      <sha1>dqlfkakp8q84i3xkwzb7aq5crbkgnuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халецкія герба &quot;Халецкі&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813676</id>
    <revision>
      <id>5190135</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Род  | Род = Халецкія  | Фамілія = Халецкія  | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}}  | Герб = POL COA Chalecki.svg  | Апісанне герба = герб «Халецкі»  | Шырыня герба =  | Перыяд = з XV ст.  | год заснавання =  | спыненне роду =  | Дэвіз =  | Тытул = [[Шляхта]]  | Роданачальнік = Павел Мішкавіч  | Роднас...»</comment>
      <origin>5190135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18377" sha1="5u7dhp4kd3kusfwdqylaqw36rkhlxva" xml:space="preserve">{{Род
 | Род = Халецкія
 | Фамілія = Халецкія
 | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}}
 | Герб = POL COA Chalecki.svg
 | Апісанне герба = герб «Халецкі»
 | Шырыня герба =
 | Перыяд = з XV ст.
 | год заснавання =
 | спыненне роду =
 | Дэвіз =
 | Тытул = [[Шляхта]]
 | Роданачальнік = Павел Мішкавіч
 | Роднасныя роды =
 | Галіны =
 | Месца паходжання = [[Хальч]], [[Рэчыцкі павет]]
 | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}
 | Зямельныя ўладанні = [[Хальч]]; маёнткі ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]], на Кіеўшчыне і Валыні
 | Палацы =
 | Грамадзянская дзейнасць = дзяржаўныя і земскія ўрады ВКЛ і Рэчы Паспалітай
 | Ваенная дзейнасць =
 | Рэлігійная дзейнасць =
 | Грамадзянскія ўзнагароды =
 | Вайсковыя ўзнагароды =
 | Commons = House of Chalecki
 | Commons-text = Халецкія
}}

'''Халецкія герба «Халецкі»''' ({{lang-pl|Chaleccy herbu Chalecki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнікі якога ў XV—XVIII стагоддзях займалі дзяржаўныя і земскія ўрады, удзельнічалі ў палітычным жыцці ВКЛ і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Асабліва цесна гісторыя роду была звязана з [[Хальч]]ам над [[Сож]]ам і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім паветам]], дзе Халецкія на працягу некалькіх стагоддзяў належалі да ўплывовай павятовай шляхты.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—63.&lt;/ref&gt;

У XVI — першай палове XVII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду дасягнулі высокага становішча ў дзяржаўнай эліце ВКЛ. У XVII—XVIII стагоддзях значную ролю ў гісторыі Халецкіх адыгрывалі галіны, звязаныя з Рэчыцкім паветам, прадстаўнікі якіх валодалі маёнткамі, займалі павятовыя ўрады і ўдзельнічалі ў соймікавым жыцці.&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—77.&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Паходжанне ===

Паходжанне Халецкіх па-рознаму тлумачылася ў старой геральдычнай і генеалагічнай літаратуры. Ранні радавод роду спецыяльна даследаваў С. М. Кучыньскі, які супаставіў традыцыйныя генеалагічныя версіі з дакументальнымі крыніцамі.&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;&gt;Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.&lt;/ref&gt;

У сучаснай беларускай гістарыяграфіі пачаткі роду звязваюцца з Паўлам Мішкавічам. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла]] надаў яму Хальч замест страчанага Сноўска.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VKL&quot;&gt;Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.&lt;/ref&gt; Хальч стаў адным з галоўных радавых уладанняў; сувязь сям’і з ім захоўвалася на працягу некалькіх стагоддзяў, а ў крыніцах XVIII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду пісаліся «на Хальчы».

У XV — пачатку XVI стагоддзя Халецкія ўвайшлі ў кола служылай знаці Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнікі роду выконвалі дыпламатычныя даручэнні і займалі ўрады ў розных частках дзяржавы.&lt;ref name=&quot;Slizh62-65&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 62—65.&lt;/ref&gt;

=== XVI — першая палова XVII стагоддзя ===

У XVI стагоддзі Халецкія ўжо належалі да заможнай і палітычна актыўнай шляхты ВКЛ. Разам з уладаннямі ў раёне Хальча асобныя галіны мелі маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні. Гісторыю гэтых галін даследаваў Оскар Галецкі ў працы ''Chaleccy na Ukrainie''.&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;&gt;Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.&lt;/ref&gt;

Сярод прадстаўнікоў роду XVI стагоддзя вылучаўся Юзаф Халецкі, які займаў урады гаспадарскага маршалка, оўруцкага, чаркаскага і канеўскага старосты. Да вышэйшай дзяржаўнай эліты належаў таксама [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), мечнік вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі, а з 1590 года — [[падскарбі вялікі літоўскі]].&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;

[[Файл:Mikałaj Kryštap Chalecki. Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|міні|справа|190пкс|[[Мікалай Крыштаф Халецкі]], ваявода навагрудскі]]

Сын Дзмітрыя [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) быў дзяржаўным дзеячам, дыпламатам і пісьменнікам. Ён займаў урад мечніка вялікага літоўскага, а ў 1650 годзе стаў [[ваявода навагрудскі|ваяводам навагрудскім]].&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VKL&quot;/&gt; У XVII стагоддзі прадстаўнікі іншых галін Халецкіх таксама працягвалі дзяржаўную і земскую службу, адначасова захоўваючы маёмасныя сувязі з Рэчыцкім паветам.&lt;ref name=&quot;Slizh66-71&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 66—71.&lt;/ref&gt;

=== У Рэчыцкім павеце ===

[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]], якая спецыяльна даследавала Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета, прасочвае становішча роду праз земскія ўрады, шлюбы, маёмасныя адносіны і пераход уладанняў паміж пакаленнямі.&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;/&gt; Хальч над Сожам заставаўся асноўным цэнтрам роду ў рэгіёне, аднак яго прадстаўнікі валодалі і іншымі маёнткамі, склад якіх змяняўся ў выніку спадчыны, шлюбаў, куплі і падзелаў.

У XVII—XVIII стагоддзях Халецкія займалі ў Рэчыцкім павеце ўрады маршалка, падкаморага, стольніка, падчашага, лоўчага, гараднічага і іншыя земскія пасады. Праз працяглую прысутнасць на павятовых урадах, удзел у сойміках і сваяцкія сувязі род захоўваў прыкметнае месца ў мясцовай палітычнай эліце.&lt;ref name=&quot;Slizh68-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 68—77.&lt;/ref&gt;

У XVIII стагоддзі прадстаўнікі Халецкіх удзельнічалі ў барацьбе шляхецкіх груповак за ўплыў на павятовае палітычнае жыццё. Асабліва прыкметным у падзеях 1764 года быў Казімір Халецкі.

[[Файл:Kazimier Chalecki. Казімер Халецкі (XVIII).jpg|міні|справа|180пкс|Казімір Халецкі, XVIII ст.]]

Падчас элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] Казімір быў запісаны як «Казімір на Хальчы Халецкі», палкоўнік і пасол Рэчыцкага павета. У тым жа пераліку прадстаўнікоў павета названы Юзаф на Хальчы Халецкі, падкаморы рэчыцкі.&lt;ref name=&quot;VL1764&quot;&gt;''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. — S. 131.&lt;/ref&gt; Яго прысутнасць у гэтых падзеях адлюстроўвае захаванне Халецкімі прыкметнага становішча ў рэчыцкім шляхецкім асяроддзі ў другой палове XVIII стагоддзя.&lt;ref name=&quot;Slizh74-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 74—77.&lt;/ref&gt;

== Уладанні ==

Галоўным радавым уладаннем Халецкіх у Рэчыцкім павеце быў [[Хальч]]. Маёнтак быў звязаны з родам з XV стагоддзя і заставаўся важным элементам родавай ідэнтычнасці ў наступныя стагоддзі.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;/&gt;

[[Файл:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|міні|справа|300пкс|Хальч — радавое ўладанне Халецкіх. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1877]]

Маёмасць асобных галін не абмяжоўвалася Рэчыцкім паветам. У XVI—XVII стагоддзях Халецкія мелі ўладанні на Кіеўшчыне і Валыні, а склад іх зямельнай маёмасці змяняўся праз спадчыну, шлюбы і маёмасныя здзелкі.&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slizh64-71&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—71.&lt;/ref&gt;

== Радавод ==

Ранні радавод Халецкіх даследаваў С. М. Кучыньскі, гісторыю галін роду на Кіеўшчыне і Валыні — Оскар Галецкі, а генеалогію Халецкіх, звязаных з Рэчыцкім паветам, — [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]].&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;/&gt;

Адным з ранніх продкаў роду лічыцца Павел Мішкавіч, які ў 1437 годзе атрымаў ад Свідрыгайлы Хальч. У XVI стагоддзі род ужо быў разгалінаваны. Да адной з найбольш вядомых ліній належаў [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), сын Юзафа Халецкага; яго сынам быў [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653), мечнік вялікі літоўскі і ваявода навагрудскі.&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;

У XVII—XVIII стагоддзях некалькі галін Халецкіх былі цесна звязаны з Рэчыцкім паветам. Сярод іх прадстаўнікоў былі Пётр Халецкі, маршалак рэчыцкі, Якуб Халецкі, стольнік рэчыцкі, Аляксандр Халецкі, падчашы рэчыцкі, і Антоні Халецкі, падкаморы рэчыцкі. У наступных пакаленнях прадстаўнікі гэтых галін працягвалі займаць земскія ўрады павета.&lt;ref name=&quot;Slizh68-77&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Uruski&quot;&gt;Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.&lt;/ref&gt;

== Герб ==

Халецкія карысталіся ўласным гербам, вядомым як '''«Халецкі»''' ({{lang-pl|Chalecki}}). У геральдычнай літаратуры яго звязваюць з [[Абданк (герб)|Абданкам]].&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot;&gt;Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
POL COA Chalecki.svg|Герб «Халецкі»
Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|Фламандскі габелен канца XVI ст. са сцэнай палявання, гербам і ініцыяламі Дзмітрыя Халецкага
&lt;/gallery&gt;

Захаваўся гістарычны прыклад выкарыстання герба самімі прадстаўнікамі роду. На фламандскім габелене апошняй чвэрці XVI стагоддзя змешчаны герб і ініцыялы '''D CH''' Дзмітрыя Халецкага, падскарбія вялікага літоўскага. Габелен, выкананы з воўны і шоўку, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]].&lt;ref&gt;''Bulletin du Musée National de Varsovie''. — Vol. 13—16. — Warszawa, 1972. — S. 106—108.&lt;/ref&gt;

Не варта блытаць Халецкіх герба «Халецкі» з іншымі аднайменнымі шляхецкімі родамі, якім у геральдычнай літаратуры прыпісваліся іншыя гербы.

== Вядомыя прадстаўнікі ==

* Юзаф Халецкі (пам. 1559) — гаспадарскі маршалак, оўруцкі, чаркаскі і канеўскі староста.
* [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598) — падскарбі вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі.
* [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) — мечнік вялікі літоўскі, ваявода навагрудскі, дыпламат і пісьменнік.
* [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — стражнік вялікі літоўскі, мазырскі староста, вайсковы дзеяч.
* Гедэон Аляксандр Халецкі — навасельскі староста, маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ.
* Дамінік Халецкі — харужы рэчыцкі, навасельскі староста.
* Казімір на Хальчы Халецкі — палкоўнік, пасол Рэчыцкага павета ў 1764 годзе.
* Юзаф на Хальчы Халецкі — падкаморы рэчыцкі, удзельнік элекцыі 1764 года.

== Гл. таксама ==

* [[Хальч]]
* [[Рэчыцкая шляхта]]
* [[Рэчыцкі павет]]

{{зноскі}}

== Крыніцы ==

* ''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII.

== Літаратура ==

* Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81.
* Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.
* Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.
* Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.
* Kossakowski S. K. ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich''. — Wyd. 2. — Warszawa, 1876. — T. 1.
* Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.
* Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.

{{Commonscat|House of Chalecki}}

[[Катэгорыя:Шляхецкія роды]]
[[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]]</text>
      <sha1>5u7dhp4kd3kusfwdqylaqw36rkhlxva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190139</id>
      <parentid>5190135</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5190139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18428" sha1="pz0kcxk15v7nplhl4192uj342ak1lpk" xml:space="preserve">{{Род
 | Род = Халецкія
 | Фамілія = Халецкія
 | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}}
 | Герб = POL COA Chalecki.svg
 | Апісанне герба = герб «Халецкі»
 | Шырыня герба =
 | Перыяд = з XV ст.
 | год заснавання =
 | спыненне роду =
 | Дэвіз =
 | Тытул = [[Шляхта]]
 | Роданачальнік = Павел Мішкавіч
 | Роднасныя роды =
 | Галіны =
 | Месца паходжання = [[Хальч]], [[Рэчыцкі павет]]
 | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}
 | Зямельныя ўладанні = [[Хальч]]; маёнткі ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]], на Кіеўшчыне і Валыні
 | Палацы =
 | Грамадзянская дзейнасць = дзяржаўныя і земскія ўрады ВКЛ і Рэчы Паспалітай
 | Ваенная дзейнасць =
 | Рэлігійная дзейнасць =
 | Грамадзянскія ўзнагароды =
 | Вайсковыя ўзнагароды =
 | Commons = House of Chalecki
 | Commons-text = Халецкія
}}

'''Халецкія герба «Халецкі»''' ({{lang-pl|Chaleccy herbu Chalecki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнікі якога ў XV—XVIII стагоддзях займалі дзяржаўныя і земскія ўрады, удзельнічалі ў палітычным жыцці ВКЛ і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Асабліва цесна гісторыя роду была звязана з [[Хальч]]ам над [[Сож]]ам і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім паветам]], дзе Халецкія на працягу некалькіх стагоддзяў належалі да ўплывовай павятовай шляхты.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—63.&lt;/ref&gt;

У XVI — першай палове XVII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду дасягнулі высокага становішча ў дзяржаўнай эліце ВКЛ. У XVII—XVIII стагоддзях значную ролю ў гісторыі Халецкіх адыгрывалі галіны, звязаныя з Рэчыцкім паветам, прадстаўнікі якіх валодалі маёнткамі, займалі павятовыя ўрады і ўдзельнічалі ў соймікавым жыцці.&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—77.&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Паходжанне ===

Паходжанне Халецкіх па-рознаму тлумачылася ў старой геральдычнай і генеалагічнай літаратуры. Ранні радавод роду спецыяльна даследаваў С. М. Кучыньскі, які супаставіў традыцыйныя генеалагічныя версіі з дакументальнымі крыніцамі.&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;&gt;Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.&lt;/ref&gt;

У сучаснай беларускай гістарыяграфіі пачаткі роду звязваюцца з Паўлам Мішкавічам. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла]] надаў яму Хальч замест страчанага Сноўска.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VKL&quot;&gt;Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.&lt;/ref&gt; Хальч стаў адным з галоўных радавых уладанняў; сувязь сям’і з ім захоўвалася на працягу некалькіх стагоддзяў, а ў крыніцах XVIII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду пісаліся «на Хальчы».

У XV — пачатку XVI стагоддзя Халецкія ўвайшлі ў кола служылай знаці Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнікі роду выконвалі дыпламатычныя даручэнні і займалі ўрады ў розных частках дзяржавы.&lt;ref name=&quot;Slizh62-65&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 62—65.&lt;/ref&gt;

=== XVI — першая палова XVII стагоддзя ===

У XVI стагоддзі Халецкія ўжо належалі да заможнай і палітычна актыўнай шляхты ВКЛ. Разам з уладаннямі ў раёне Хальча асобныя галіны мелі маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні. Гісторыю гэтых галін даследаваў Оскар Галецкі ў працы ''Chaleccy na Ukrainie''.&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;&gt;Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.&lt;/ref&gt;

Сярод прадстаўнікоў роду XVI стагоддзя вылучаўся Юзаф Халецкі, які займаў урады гаспадарскага маршалка, оўруцкага, чаркаскага і канеўскага старосты. Да вышэйшай дзяржаўнай эліты належаў таксама [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), мечнік вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі, а з 1590 года — [[падскарбі вялікі літоўскі]].&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;

[[Файл:Mikałaj Kryštap Chalecki. Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|міні|справа|190пкс|[[Мікалай Крыштаф Халецкі]], ваявода навагрудскі]]

Сын Дзмітрыя [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) быў дзяржаўным дзеячам, дыпламатам і пісьменнікам. Ён займаў урад мечніка вялікага літоўскага, а ў 1650 годзе стаў [[ваявода навагрудскі|ваяводам навагрудскім]].&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VKL&quot;/&gt; У XVII стагоддзі прадстаўнікі іншых галін Халецкіх таксама працягвалі дзяржаўную і земскую службу, адначасова захоўваючы маёмасныя сувязі з Рэчыцкім паветам.&lt;ref name=&quot;Slizh66-71&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 66—71.&lt;/ref&gt;

=== У Рэчыцкім павеце ===

[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]], якая спецыяльна даследавала Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета, прасочвае становішча роду праз земскія ўрады, шлюбы, маёмасныя адносіны і пераход уладанняў паміж пакаленнямі.&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;/&gt; Хальч над Сожам заставаўся асноўным цэнтрам роду ў рэгіёне, аднак яго прадстаўнікі валодалі і іншымі маёнткамі, склад якіх змяняўся ў выніку спадчыны, шлюбаў, куплі і падзелаў.

У XVII—XVIII стагоддзях Халецкія займалі ў Рэчыцкім павеце ўрады маршалка, падкаморага, стольніка, падчашага, лоўчага, гараднічага і іншыя земскія пасады. Праз працяглую прысутнасць на павятовых урадах, удзел у сойміках і сваяцкія сувязі род захоўваў прыкметнае месца ў мясцовай палітычнай эліце.&lt;ref name=&quot;Slizh68-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 68—77.&lt;/ref&gt;

У XVIII стагоддзі прадстаўнікі Халецкіх удзельнічалі ў барацьбе шляхецкіх груповак за ўплыў на павятовае палітычнае жыццё. Асабліва прыкметным у падзеях 1764 года быў Казімір Халецкі.

[[Файл:Kazimier Chalecki. Казімер Халецкі (XVIII).jpg|міні|справа|180пкс|Казімір Халецкі, XVIII ст.]]

Падчас элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] Казімір быў запісаны як «Казімір на Хальчы Халецкі», палкоўнік і пасол Рэчыцкага павета. У тым жа пераліку прадстаўнікоў павета названы Юзаф на Хальчы Халецкі, падкаморы рэчыцкі.&lt;ref name=&quot;VL1764&quot;&gt;''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. — S. 131.&lt;/ref&gt; Яго прысутнасць у гэтых падзеях адлюстроўвае захаванне Халецкімі прыкметнага становішча ў рэчыцкім шляхецкім асяроддзі ў другой палове XVIII стагоддзя.&lt;ref name=&quot;Slizh74-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 74—77.&lt;/ref&gt;

== Уладанні ==

Галоўным радавым уладаннем Халецкіх у Рэчыцкім павеце быў [[Хальч]]. Маёнтак быў звязаны з родам з XV стагоддзя і заставаўся важным элементам родавай ідэнтычнасці ў наступныя стагоддзі.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;/&gt;

[[Файл:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|міні|справа|300пкс|Хальч — радавое ўладанне Халецкіх. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1877]]

Маёмасць асобных галін не абмяжоўвалася Рэчыцкім паветам. У XVI—XVII стагоддзях Халецкія мелі ўладанні на Кіеўшчыне і Валыні, а склад іх зямельнай маёмасці змяняўся праз спадчыну, шлюбы і маёмасныя здзелкі.&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slizh64-71&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—71.&lt;/ref&gt;

== Радавод ==

Ранні радавод Халецкіх даследаваў С. М. Кучыньскі, гісторыю галін роду на Кіеўшчыне і Валыні — Оскар Галецкі, а генеалогію Халецкіх, звязаных з Рэчыцкім паветам, — [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]].&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;/&gt;

Адным з ранніх продкаў роду лічыцца Павел Мішкавіч, які ў 1437 годзе атрымаў ад Свідрыгайлы Хальч. У XVI стагоддзі род ужо быў разгалінаваны. Да адной з найбольш вядомых ліній належаў [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), сын Юзафа Халецкага; яго сынам быў [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653), мечнік вялікі літоўскі і ваявода навагрудскі.&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;

У XVII—XVIII стагоддзях некалькі галін Халецкіх былі цесна звязаны з Рэчыцкім паветам. Сярод іх прадстаўнікоў былі Пётр Халецкі, маршалак рэчыцкі, Якуб Халецкі, стольнік рэчыцкі, Аляксандр Халецкі, падчашы рэчыцкі, і Антоні Халецкі, падкаморы рэчыцкі. У наступных пакаленнях прадстаўнікі гэтых галін працягвалі займаць земскія ўрады павета.&lt;ref name=&quot;Slizh68-77&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Uruski&quot;&gt;Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.&lt;/ref&gt;

== Герб ==

Халецкія карысталіся ўласным гербам, вядомым як '''«Халецкі»''' ({{lang-pl|Chalecki}}). У геральдычнай літаратуры яго звязваюць з [[Абданк (герб)|Абданкам]].&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot;&gt;Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
POL COA Chalecki.svg|Герб «Халецкі»
Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|Фламандскі габелен канца XVI ст. са сцэнай палявання, гербам і ініцыяламі Дзмітрыя Халецкага
&lt;/gallery&gt;

Захаваўся гістарычны прыклад выкарыстання герба самімі прадстаўнікамі роду. На фламандскім габелене апошняй чвэрці XVI стагоддзя змешчаны герб і ініцыялы '''D CH''' Дзмітрыя Халецкага, падскарбія вялікага літоўскага. Габелен, выкананы з воўны і шоўку, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]].&lt;ref&gt;''Bulletin du Musée National de Varsovie''. — Vol. 13—16. — Warszawa, 1972. — S. 106—108.&lt;/ref&gt;

Не варта блытаць Халецкіх герба «Халецкі» з іншымі аднайменнымі шляхецкімі родамі, якім у геральдычнай літаратуры прыпісваліся іншыя гербы.

== Вядомыя прадстаўнікі ==

* Юзаф Халецкі (пам. 1559) — гаспадарскі маршалак, оўруцкі, чаркаскі і канеўскі староста.
* [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598) — падскарбі вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі.
* [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) — мечнік вялікі літоўскі, ваявода навагрудскі, дыпламат і пісьменнік.
* [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — стражнік вялікі літоўскі, мазырскі староста, вайсковы дзеяч.
* Гедэон Аляксандр Халецкі — навасельскі староста, маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ.
* Дамінік Халецкі — харужы рэчыцкі, навасельскі староста.
* Казімір на Хальчы Халецкі — палкоўнік, пасол Рэчыцкага павета ў 1764 годзе.
* Юзаф на Хальчы Халецкі — падкаморы рэчыцкі, удзельнік элекцыі 1764 года.

== Гл. таксама ==

* [[Хальч]]
* [[Рэчыцкая шляхта]]
* [[Рэчыцкі павет]]

{{зноскі}}

== Крыніцы ==

* ''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII.

== Літаратура ==

* Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81.
* Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.
* Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.
* Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.
* Kossakowski S. K. ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich''. — Wyd. 2. — Warszawa, 1876. — T. 1.
* Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.
* Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Шляхецкія роды]]
[[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]]</text>
      <sha1>pz0kcxk15v7nplhl4192uj342ak1lpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190143</id>
      <parentid>5190139</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5190143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18501" sha1="2qsx4zs0obg9b9c8n9xsgogsfdf2lzx" xml:space="preserve">{{Род
 | Род = Халецкія
 | Фамілія = Халецкія
 | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}}
 | Герб = POL COA Chalecki.svg
 | Апісанне герба = герб «Халецкі»
 | Шырыня герба =
 | Перыяд = з XV ст.
 | год заснавання =
 | спыненне роду =
 | Дэвіз =
 | Тытул = [[Шляхта]]
 | Роданачальнік = Павел Мішкавіч
 | Роднасныя роды =
 | Галіны =
 | Месца паходжання = [[Хальч]], [[Рэчыцкі павет]]
 | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}
 | Зямельныя ўладанні = [[Хальч]]; маёнткі ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]], на Кіеўшчыне і Валыні
 | Палацы =
 | Грамадзянская дзейнасць = дзяржаўныя і земскія ўрады ВКЛ і Рэчы Паспалітай
 | Ваенная дзейнасць =
 | Рэлігійная дзейнасць =
 | Грамадзянскія ўзнагароды =
 | Вайсковыя ўзнагароды =
 | Commons = House of Chalecki
 | Commons-text = Халецкія
}}

'''Халецкія герба «Халецкі»''' ({{lang-pl|Chaleccy herbu Chalecki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнікі якога ў XV—XVIII стагоддзях займалі дзяржаўныя і земскія ўрады, удзельнічалі ў палітычным жыцці ВКЛ і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Асабліва цесна гісторыя роду была звязана з [[Хальч]]ам над [[Сож]]ам і [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім паветам]], дзе Халецкія на працягу некалькіх стагоддзяў належалі да ўплывовай павятовай шляхты.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—63.&lt;/ref&gt;

У XVI — першай палове XVII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду дасягнулі высокага становішча ў дзяржаўнай эліце ВКЛ. У XVII—XVIII стагоддзях значную ролю ў гісторыі Халецкіх адыгрывалі галіны, звязаныя з Рэчыцкім паветам, прадстаўнікі якіх валодалі маёнткамі, займалі павятовыя ўрады і ўдзельнічалі ў соймікавым жыцці.&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—77.&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Паходжанне ===

Паходжанне Халецкіх па-рознаму тлумачылася ў старой геральдычнай і генеалагічнай літаратуры. Ранні радавод роду спецыяльна даследаваў С. М. Кучыньскі, які супаставіў традыцыйныя генеалагічныя версіі з дакументальнымі крыніцамі.&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;&gt;Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.&lt;/ref&gt;

У сучаснай беларускай гістарыяграфіі пачаткі роду звязваюцца з Паўлам Мішкавічам. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла]] надаў яму Хальч замест страчанага Сноўска.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VKL&quot;&gt;Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.&lt;/ref&gt; Хальч стаў адным з галоўных радавых уладанняў; сувязь сям’і з ім захоўвалася на працягу некалькіх стагоддзяў, а ў крыніцах XVIII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду пісаліся «на Хальчы».

У XV — пачатку XVI стагоддзя Халецкія ўвайшлі ў кола служылай знаці Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнікі роду выконвалі дыпламатычныя даручэнні і займалі ўрады ў розных частках дзяржавы.&lt;ref name=&quot;Slizh62-65&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 62—65.&lt;/ref&gt;

=== XVI — першая палова XVII стагоддзя ===

У XVI стагоддзі Халецкія ўжо належалі да заможнай і палітычна актыўнай шляхты ВКЛ. Разам з уладаннямі ў раёне Хальча асобныя галіны мелі маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні. Гісторыю гэтых галін даследаваў Оскар Галецкі ў працы ''Chaleccy na Ukrainie''.&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;&gt;Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.&lt;/ref&gt;

Сярод прадстаўнікоў роду XVI стагоддзя вылучаўся Юзаф Халецкі, які займаў урады гаспадарскага маршалка, оўруцкага, чаркаскага і канеўскага старосты. Да вышэйшай дзяржаўнай эліты належаў таксама [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), мечнік вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі, а з 1590 года — [[падскарбі вялікі літоўскі]].&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;

[[Файл:Mikałaj Kryštap Chalecki. Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|міні|справа|190пкс|[[Мікалай Крыштаф Халецкі]], ваявода навагрудскі]]

Сын Дзмітрыя [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) быў дзяржаўным дзеячам, дыпламатам і пісьменнікам. Ён займаў урад мечніка вялікага літоўскага, а ў 1650 годзе стаў [[ваявода навагрудскі|ваяводам навагрудскім]].&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VKL&quot;/&gt; У XVII стагоддзі прадстаўнікі іншых галін Халецкіх таксама працягвалі дзяржаўную і земскую службу, адначасова захоўваючы маёмасныя сувязі з Рэчыцкім паветам.&lt;ref name=&quot;Slizh66-71&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 66—71.&lt;/ref&gt;

=== У Рэчыцкім павеце ===

[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]], якая спецыяльна даследавала Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета, прасочвае становішча роду праз земскія ўрады, шлюбы, маёмасныя адносіны і пераход уладанняў паміж пакаленнямі.&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;/&gt; Хальч над Сожам заставаўся асноўным цэнтрам роду ў рэгіёне, аднак яго прадстаўнікі валодалі і іншымі маёнткамі, склад якіх змяняўся ў выніку спадчыны, шлюбаў, куплі і падзелаў.

У XVII—XVIII стагоддзях Халецкія займалі ў Рэчыцкім павеце ўрады маршалка, падкаморага, стольніка, падчашага, лоўчага, гараднічага і іншыя земскія пасады. Праз працяглую прысутнасць на павятовых урадах, удзел у сойміках і сваяцкія сувязі род захоўваў прыкметнае месца ў мясцовай палітычнай эліце.&lt;ref name=&quot;Slizh68-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 68—77.&lt;/ref&gt;

У XVIII стагоддзі прадстаўнікі Халецкіх удзельнічалі ў барацьбе шляхецкіх груповак за ўплыў на павятовае палітычнае жыццё. Асабліва прыкметным у падзеях 1764 года быў Казімір Халецкі.

[[Файл:Kazimier Chalecki. Казімер Халецкі (XVIII).jpg|міні|справа|180пкс|Казімір Халецкі, XVIII ст.]]

Падчас элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] Казімір быў запісаны як «Казімір на Хальчы Халецкі», палкоўнік і пасол Рэчыцкага павета. У тым жа пераліку прадстаўнікоў павета названы Юзаф на Хальчы Халецкі, падкаморы рэчыцкі.&lt;ref name=&quot;VL1764&quot;&gt;''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. — S. 131.&lt;/ref&gt; Яго прысутнасць у гэтых падзеях адлюстроўвае захаванне Халецкімі прыкметнага становішча ў рэчыцкім шляхецкім асяроддзі ў другой палове XVIII стагоддзя.&lt;ref name=&quot;Slizh74-77&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 74—77.&lt;/ref&gt;

== Уладанні ==

Галоўным радавым уладаннем Халецкіх у Рэчыцкім павеце быў [[Хальч]]. Маёнтак быў звязаны з родам з XV стагоддзя і заставаўся важным элементам родавай ідэнтычнасці ў наступныя стагоддзі.&lt;ref name=&quot;Slizh62-63&quot;/&gt;

[[Файл:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|міні|справа|300пкс|Хальч — радавое ўладанне Халецкіх. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1877]]

Маёмасць асобных галін не абмяжоўвалася Рэчыцкім паветам. У XVI—XVII стагоддзях Халецкія мелі ўладанні на Кіеўшчыне і Валыні, а склад іх зямельнай маёмасці змяняўся праз спадчыну, шлюбы і маёмасныя здзелкі.&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slizh64-71&quot;&gt;Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—71.&lt;/ref&gt;

== Радавод ==

Ранні радавод Халецкіх даследаваў С. М. Кучыньскі, гісторыю галін роду на Кіеўшчыне і Валыні — Оскар Галецкі, а генеалогію Халецкіх, звязаных з Рэчыцкім паветам, — [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]].&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slizh64-77&quot;/&gt;

Адным з ранніх продкаў роду лічыцца Павел Мішкавіч, які ў 1437 годзе атрымаў ад Свідрыгайлы Хальч. У XVI стагоддзі род ужо быў разгалінаваны. Да адной з найбольш вядомых ліній належаў [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), сын Юзафа Халецкага; яго сынам быў [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653), мечнік вялікі літоўскі і ваявода навагрудскі.&lt;ref name=&quot;Kuczynski&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halecki&quot;/&gt;

У XVII—XVIII стагоддзях некалькі галін Халецкіх былі цесна звязаны з Рэчыцкім паветам. Сярод іх прадстаўнікоў былі Пётр Халецкі, маршалак рэчыцкі, Якуб Халецкі, стольнік рэчыцкі, Аляксандр Халецкі, падчашы рэчыцкі, і Антоні Халецкі, падкаморы рэчыцкі. У наступных пакаленнях прадстаўнікі гэтых галін працягвалі займаць земскія ўрады павета.&lt;ref name=&quot;Slizh68-77&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Uruski&quot;&gt;Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.&lt;/ref&gt;

== Герб ==

Халецкія карысталіся ўласным гербам, вядомым як '''«Халецкі»''' ({{lang-pl|Chalecki}}). У геральдычнай літаратуры яго звязваюць з [[Абданк (герб)|Абданкам]].&lt;ref name=&quot;Niesiecki&quot;&gt;Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
POL COA Chalecki.svg|Герб «Халецкі»
Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|Фламандскі габелен канца XVI ст. са сцэнай палявання, гербам і ініцыяламі Дзмітрыя Халецкага
&lt;/gallery&gt;

Захаваўся гістарычны прыклад выкарыстання герба самімі прадстаўнікамі роду. На фламандскім габелене апошняй чвэрці XVI стагоддзя змешчаны герб і ініцыялы '''D CH''' Дзмітрыя Халецкага, падскарбія вялікага літоўскага. Габелен, выкананы з воўны і шоўку, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]].&lt;ref&gt;''Bulletin du Musée National de Varsovie''. — Vol. 13—16. — Warszawa, 1972. — S. 106—108.&lt;/ref&gt;

Не варта блытаць Халецкіх герба «Халецкі» з іншымі аднайменнымі шляхецкімі родамі, якім у геральдычнай літаратуры прыпісваліся іншыя гербы.

== Вядомыя прадстаўнікі ==

* Юзаф Халецкі (пам. 1559) — гаспадарскі маршалак, оўруцкі, чаркаскі і канеўскі староста.
* [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598) — падскарбі вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі.
* [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) — мечнік вялікі літоўскі, ваявода навагрудскі, дыпламат і пісьменнік.
* [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — стражнік вялікі літоўскі, мазырскі староста, вайсковы дзеяч.
* Гедэон Аляксандр Халецкі — навасельскі староста, маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ.
* Дамінік Халецкі — харужы рэчыцкі, навасельскі староста.
* Казімір на Хальчы Халецкі — палкоўнік, пасол Рэчыцкага павета ў 1764 годзе.
* Юзаф на Хальчы Халецкі — падкаморы рэчыцкі, удзельнік элекцыі 1764 года.

== Гл. таксама ==

* [[Хальч]]
* [[Рэчыцкая шляхта]]
* [[Рэчыцкі павет]]

{{зноскі}}

== Крыніцы ==

* ''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII.

== Літаратура ==

* Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81.
* Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.
* Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.
* Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.
* Kossakowski S. K. ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich''. — Wyd. 2. — Warszawa, 1876. — T. 1.
* Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.
* Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Нашчадкі Паўла і Каленіка Мішкавічаў}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Шляхецкія роды]]
[[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]]</text>
      <sha1>2qsx4zs0obg9b9c8n9xsgogsfdf2lzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаім Валожынер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813677</id>
    <redirect title="Хаім з Валожына" />
    <revision>
      <id>5190136</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Хаім з Валожына]]</comment>
      <origin>5190136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="i8tbvlm6ymp6u9jsulyd5zpg937pdlj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Хаім з Валожына]]</text>
      <sha1>i8tbvlm6ymp6u9jsulyd5zpg937pdlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карбіды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813678</id>
    <revision>
      <id>5190142</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Карбіды''' — злучэнні [[вуглярод]]у з [[металы|металамі]], а таксама [[крэмній|крэмніем]] і [[бор (хімічны элемент)|борам]].  Паводле тыпу [[хімічная сувязь|хімічнай сувязі]] падзяляюць на іонныя (карбіды шчолачных і шчолачназямельных металаў, рэдказямельных...»</comment>
      <origin>5190142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2367" sha1="5l5spn0zllak4uuv71ofvsrhzwjwtug" xml:space="preserve">'''Карбіды''' — злучэнні [[вуглярод]]у з [[металы|металамі]], а таксама [[крэмній|крэмніем]] і [[бор (хімічны элемент)|борам]].

Паводле тыпу [[хімічная сувязь|хімічнай сувязі]] падзяляюць на іонныя (карбіды шчолачных і шчолачназямельных металаў, рэдказямельных элементаў, актыноідаў і алюмінію), кавалентныя (карбіды бору і крэмнію карбід) і металападобныя (карбідв пераходных металаў IV—VII груп перыядычнай сістэмы элементаў, а таксама жалеза, кобальту, нікелю). Пры пакаёвай тэмпературы крохкія цвёрдыя рэчывы. Іонныя карбіды раскладаюцца [[вада|вадой]] з вылучэннем [[метан]]у, [[ацэтылен]]у ці сумесі вуглевадародаў (напрыклад, [[кальцыю карбід]]). Кавалентныя і металападобныя карбіды тугаплаўкія, гарачаўстойлівыя, хімічна інертныя, маюць высокую цвёрдасць, найбольшыя — у карбідаў бору (Бору злучэнні), крэмнію і берылію. Атрымліваюць узаемадзеяннем элементаў ці аксідаў металаў з вугляродам у вакууме або інертным асяроддзі пры высокіх тэмпературах; металатэрмічным спосабам — аднаўленнем аксідаў металаў магніем, кальцыем ці алюмініем у прысутнасці вугляроду. Выкарыстоўваюць для атрымання цвёрдых сплаваў ([[вальфраму карбіды|карбіды вальфраму]] WC, тытану TiC, танталу TaC і інш.), гарачаўстойлівых і гарачатрывалых кампазіцыйных матэрыялаў, як аднаўляльнікі і каталізатары.

[[Катэгорыя:Карбіды]]</text>
      <sha1>5l5spn0zllak4uuv71ofvsrhzwjwtug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190146</id>
      <parentid>5190142</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2446" sha1="bdyvn88hjf3xytbs5cyy02trhtbn7zj" xml:space="preserve">'''Карбіды''' — злучэнні [[вуглярод]]у з [[металы|металамі]], а таксама [[крэмній|крэмніем]] і [[бор (хімічны элемент)|борам]].

Паводле тыпу [[хімічная сувязь|хімічнай сувязі]] падзяляюць на іонныя (карбіды шчолачных і шчолачназямельных металаў, рэдказямельных элементаў, актыноідаў і алюмінію), кавалентныя (карбіды бору і крэмнію карбід) і металападобныя (карбідв пераходных металаў IV—VII груп перыядычнай сістэмы элементаў, а таксама жалеза, кобальту, нікелю). Пры пакаёвай тэмпературы крохкія цвёрдыя рэчывы. Іонныя карбіды раскладаюцца [[вада|вадой]] з вылучэннем [[метан]]у, [[ацэтылен]]у ці сумесі вуглевадародаў (напрыклад, [[кальцыю карбід]]). Кавалентныя і металападобныя карбіды тугаплаўкія, гарачаўстойлівыя, хімічна інертныя, маюць высокую цвёрдасць, найбольшыя — у карбідаў бору (Бору злучэнні), крэмнію і берылію. Атрымліваюць узаемадзеяннем элементаў ці аксідаў металаў з вугляродам у вакууме або інертным асяроддзі пры высокіх тэмпературах; металатэрмічным спосабам — аднаўленнем аксідаў металаў магніем, кальцыем ці алюмініем у прысутнасці вугляроду. Выкарыстоўваюць для атрымання цвёрдых сплаваў ([[вальфраму карбіды|карбіды вальфраму]] WC, тытану TiC, танталу TaC і інш.), гарачаўстойлівых і гарачатрывалых кампазіцыйных матэрыялаў, як аднаўляльнікі і каталізатары.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Карбіды|||}}
[[Катэгорыя:Карбіды]]</text>
      <sha1>bdyvn88hjf3xytbs5cyy02trhtbn7zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карбін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>813679</id>
    <revision>
      <id>5190150</id>
      <timestamp>2026-08-31T11:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Карбін''' — адна з крышталічных мадыфікацый [[вуглярод]]у з ланцужковай будовай малекул. Паўправаднік n-тыпу (шырыня забароненай зоны 0,64 эВ). У прыродзе мінерал чааіт (белыя прожылкі і ўкрапіны ў [[графіт|графіце]]). Штучны атрымліваюць акісляльнай дэгід...»</comment>
      <origin>5190150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="825" sha1="k1qjafz0bmozb0obg9nrr41ex7tnh2w" xml:space="preserve">'''Карбін''' — адна з крышталічных мадыфікацый [[вуглярод]]у з ланцужковай будовай малекул. Паўправаднік n-тыпу (шырыня забароненай зоны 0,64 эВ). У прыродзе мінерал чааіт (белыя прожылкі і ўкрапіны ў [[графіт|графіце]]). Штучны атрымліваюць акісляльнай дэгідраполікандэнсацыяй [[ацэтылен]]у, уздзеяннем лазернага выпрамянення на графіт, у нізкатэмпературнай плазме з вуглевадародаў ці чатыроххлорыстага вугляроду.

[[Катэгорыя:Алатропныя формы вугляроду]]</text>
      <sha1>k1qjafz0bmozb0obg9nrr41ex7tnh2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5190151</id>
      <parentid>5190150</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5190151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="901" sha1="s536p2tx9ozg6lxefjg9eeey8bn5sqc" xml:space="preserve">'''Карбін''' — адна з крышталічных мадыфікацый [[вуглярод]]у з ланцужковай будовай малекул. Паўправаднік n-тыпу (шырыня забароненай зоны 0,64 эВ). У прыродзе мінерал чааіт (белыя прожылкі і ўкрапіны ў [[графіт|графіце]]). Штучны атрымліваюць акісляльнай дэгідраполікандэнсацыяй [[ацэтылен]]у, уздзеяннем лазернага выпрамянення на графіт, у нізкатэмпературнай плазме з вуглевадародаў ці чатыроххлорыстага вугляроду.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Карбін|||}}
[[Катэгорыя:Алатропныя формы вугляроду]]</text>
      <sha1>s536p2tx9ozg6lxefjg9eeey8bn5sqc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>